নিস্সগ্গিযকথাৱণ্ণনা
৫৫১. এৱং অনিযতকথং দস্সেত্ৱা ইদানি নিস্সগ্গিযকথং দস্সেতুমাহ ‘‘খোম’’ন্তিআদি. খোমন্তি এৱংনামকং চীৱৰং. খোমন্তি গচ্ছৱিসেসস্স নামং, তস্স ৱাকেহি কতচীৱৰং কাৰণোপচাৰৱোহাৰৱসেন ‘‘খোম’’ন্তি ৱুত্তং. কপ্পাসন্তি কপ্পাসসুত্তমযং চীৱৰং, ইদম্পি ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘কপ্পাস’’ন্তি ৱুচ্চতি. কোসেয্যং নাম কোসকাৰকিমিকোসং, কোসেন নিব্বত্তং সুত্তং কোসেয্যং. ইধ পন তেন কোসেয্যসুত্তেন নিব্বত্তং চীৱৰং ‘‘কোসেয্য’’ন্তি ৱুত্তং. সাণন্তি সাণৱাকসুত্তেহি ৱাযিত্ৱা কতচীৱৰং. ইদঞ্চ খোমং ৱিয দট্ঠব্বং. ভঙ্গন্তি খোমসুত্তাদীনি সব্বানি, একচ্চানি ৱা মিস্সেত্ৱা কতচীৱৰং. ইদম্পি কৰণপ্পকাৰেন লদ্ধনামকং. ‘‘ভঙ্গং নাম একা গচ্ছজাতি, তস্সা ৱাকমযসুত্তেহি ৱাযিত্ৱা কতচীৱৰ’’ন্তি কেচি. ইমস্মিং পক্খে খোমং ৱিয গহেতব্বং. কম্বলন্তি মনুস্সলোমৱাড়লোমং ৱিনা সেসলোমেহি ৱাযিত্ৱা কতচীৱৰং ৱুত্তন্তি. ইদং ‘‘চীৱৰং নাম ছন্নং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰং চীৱৰ’’ন্তি (পাৰা. ৪৬৩) পদভাজনে চ ‘‘খোমং কপ্পাসিকং কোসেয্যং কম্বলং সাণং ভঙ্গ’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩) অট্ঠকথায চ ৱুত্তং সন্ধাযাহ. ‘‘জাতিতো’’তি ইদং পমাণাদিভেদস্স ৱক্খমানত্তা ৱুত্তং. জাতিতোতি খোমাদিসামঞ্ঞতো. সামঞ্ঞঞ্হি ‘‘জাতী’’তি ৱুচ্চতি. দীঘৰস্সথূলসুখুমনীলপীতাদিভেদভিন্নানং সব্বেসং ৱত্থাৱযৱানং সঙ্গাহিকখোমসুত্তমযতাসামঞ্ঞং জাতীতি ৱুত্তং হোতি. এৱং সেসেসুপি.
৫৫২. দুকূলন্তি এৱংনামকং ৰুক্খৱাকমযচীৱৰং. পত্তুণ্ণন্তি পত্তুণ্ণদেসে সঞ্জাতৱত্থং. ‘‘পত্তুণ্ণং কোসেয্যৱিসেসো’’তি অভিধানকোসে ৱুত্তং. চিনন্তি চিনদেসে উপ্পন্নৱত্থং. সোমাৰপট্টকন্তি সোমাৰদেসে উপ্পন্নৱত্থং. ‘‘সোমাৰচিনপটক’’ন্তিপি লিখন্তি, সোযেৱত্থো. ইদ্ধিজন্তি এহিভিক্খূনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা নিব্বত্তং চীৱৰং. দেৱদিন্নন্তি দেৱতাহি দিন্নং চীৱৰং. তঞ্হি কপ্পৰুক্খে নিব্বত্তং, জালিনিযা দেৱকঞ্ঞায অনুৰুদ্ধত্থেৰস্স দিন্নৱত্থসদিসং. তস্সাতি জাতিতো ছব্বিধস্স কপ্পিযচীৱৰস্স. ইদং ছব্বিধচীৱৰং যথাৰহং অনুলোমিকং ৱুত্তন্তি অত্থো. দুকূলঞ্হি সাণস্স অনুলোমং ৱাকমযত্তা, পত্তুণ্ণাদীনি কোসেয্যস্স অনুলোমানি পাণকেহি কতসুত্তমযত্তা, ইদ্ধিজম্পি খোমাদীনংযেৱ অঞ্ঞতৰং হোতীতি তেসং অনুলোমং, দেৱদিন্নম্পি খোমাদীনংযেৱ অনুলোমং হোতি তেসং অঞ্ঞতৰভাৱতো. যথাহ –
‘‘সাণস্স তু দুকূলঞ্হি, ইদ্ধিজং দেৱদিন্নকং;
খোমাদীনংৱসিট্ঠংতু, কোসেয্যস্সানুলোমিক’’ন্তি.
৫৫৩. তিণ্ণং চীৱৰানং সমাহাৰো তিচীৱৰন্তি পমাণযুত্তং সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠিতচীৱৰস্সেৱ নামত্তা তদেৱ ৱুচ্চতি. গণনৱসেন যং কিঞ্চি চীৱৰত্তযং ন ৱত্তব্বং. সমুদ্দেকদেসোপি যথা ‘‘সমুদ্দো’’তি ৱুচ্চতি, এৱং অধিট্ঠিতেসু তীসু চীৱৰেসু অঞ্ঞতৰং ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. পৰিক্খাৰচোড়ন্তি সঙ্ঘাটিআদিৱিসিট্ঠনামেহি অনধিট্ঠিতং ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে আযামেন অট্ঠঙ্গুলং সুগতঙ্গুলেন চতুৰঙ্গুলৱিত্থতং পচ্ছিমং চীৱৰ’’ন্তি (পাৰা. ৩৫৮) অনুঞ্ঞাতং পচ্ছিমচীৱৰপৰিযন্তং কত্ৱা কতাকতস্স যস্স কস্সচি চীৱৰস্স ৰুড়্হিসঞ্ঞা.
মুখং সন্দমানলালং পুঞ্ছতি এতেনাতি মুখপুঞ্ছনন্তি কপোলতো নিচ্চং সন্দমানলালানং পুঞ্ছনত্থায অনুঞ্ঞাতস্স চীৱৰৱিসেসস্স নামং. নিসীদন্তি এত্থাতি নিসীদনন্তি চ ভিক্খূনং অত্থৰিত্ৱা নিসীদিতুং অনুঞ্ঞাতস্স চীৱৰস্স নামং. অধিট্ঠেয্যাতি ‘‘ইমং কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি’’ন্তিআদিনা (ৱি. ৱি. ৫৮৫) ৱক্খমাননযেন নামং গহেত্ৱা অধিট্ঠেয্যাতি অত্থো. পচ্চত্থৰণমেৱ চাতি সঙ্ঘিকে মঞ্চপীঠে সৰীৰসম্ফুসনেন আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা মোচনত্থায তত্থ অত্থৰিত্ৱা পৰিভোগত্থায অনুঞ্ঞাতং পচ্চত্থৰণচীৱৰঞ্চ.
৫৫৪. একাহন্তি ৱসনকিৰিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. তিচীৱৰন্তি তিচীৱৰেন. ৱিপ্পৱসেয্যাতি ‘‘সঙ্ঘাটিযা ৱা উত্তৰাসঙ্গেন ৱা অন্তৰৱাসকেন ৱা’’তি (পাৰা. ৪৭৬) ৱুত্তত্তা একদেসে সমুদাযোপচাৰৱসেন অৱযৱস্স ৱচনতো তিণ্ণং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰেনাতিপি ৱুত্তং হোতি. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ৱিনা’’তি ইদং পচ্চামসতি. অধিট্ঠাতি অধিট্ঠাযাতি গহেতব্বং ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তি (ম. নি. ১.২২, ২৩; অ. নি. ৬.৫৮) যথা, এত্থ ‘‘ৱড়ঞ্জিযমান’’ন্তি সেসো, অধিট্ঠায ৱড়ঞ্জিযমানং নিসীদনং তথা ৱিনা চতুমাসং ন ৱসেয্যাতি যোজনা.
৫৫৫. কপ্পিযন্তি কপ্পিযকাৰণং নীলাদিৱণ্ণভেদকৰণং. কপ্পিযন্তি চ কাৰণে কাৰিযূপচাৰেন গহেতব্বং. বিন্দুং দত্ৱাতি ‘‘নীলং ৱা কদ্দমং ৱা কাড়সামং ৱা’’তি (পাচি. ৩৬৮) ৱুত্তলোহমলাদিনা যেন কেনচিপি মঙ্গুলপিট্ঠিপ্পমাণাদিকং বিন্দুং দত্ৱা. তত্থাতি তেসু অধিট্ঠাতব্বেসু তিচীৱৰাদীসু, নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. তিচীৱৰন্তি নিদ্ধাৰিতব্বং. উপপন্নন্তি যুত্তং. পমাণেনাতি অনন্তৰং ৱক্খমানেন পমাণেন. অধিট্ঠাতব্বন্তি ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা ৱক্খমাননযেন নামং ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. এৱকাৰেন পন নামং ৱত্ৱা ন ৱিকপ্পেতব্বন্তি দস্সেতি. এস নযো সেসচীৱৰেসুপি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং, ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তিআদি (মহাৱ. ৩৫৮). তস্মা তিচীৱৰাদীনি অধিট্ঠহন্তেন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নামং ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. ৱিকপ্পেন্তেন পন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটি’’ন্তিআদিনা তস্স চীৱৰস্স নামং অগ্গহেত্ৱা ‘‘ইমং চীৱৰং তুয্হং ৱিকপ্পেমী’’তি ৱিকপ্পেতব্বং. তিচীৱৰং ৱা হোতু অঞ্ঞং ৱা, যদি তং তং নামং গহেত্ৱা ৱিকপ্পেতি, অৱিকপ্পিতং হোতি অতিৰেকচীৱৰট্ঠানে তিট্ঠতি. তং চীৱৰন্তি সম্বন্ধো.
৫৫৬-৭. ‘‘উপপন্নং পমাণেনা’’তি এত্থ ৱুত্তপ্পমাণং দস্সেতুমাহ ‘‘পচ্ছিমন্তেনা’’তিআদি. সঙ্ঘটিতট্ঠেন সঙ্ঘাটি. ৱত্থখণ্ডানি সিব্বনকম্মেন সঙ্ঘটেত্ৱা কতত্তা ‘‘সঙ্ঘাটী’’তি চীৱৰানং সামঞ্ঞনামং. ইধ পন ৰুড়্হিযা অন্তৰৱাসকাদিৱিসেসনামব্যতিৰিত্তে চীৱৰৱিসেসে ৱত্ততি. মুট্ঠিপঞ্চকাতি এত্থ একাদীনমট্ঠাৰসন্তানং সঙ্খ্যাসদ্দানং সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তমানত্তা পঞ্চসদ্দো চীৱৰপ্পমাণপ্পকৰণতো লব্ভমানহত্থসঙ্খাতৰতনেযেৱ পৱত্ততি, তেনেৱ মুট্ঠিসদ্দোপি উত্তৰপদলোপেন মুট্ঠিৰতনে ৱত্ততি. পঞ্চন্নং পূৰণো পঞ্চমো, মুট্ঠিযা পঞ্চমো মুট্ঠিপঞ্চমো. মুট্ঠিপঞ্চমো পৰিমাণমেতিস্সাতি ‘‘মুট্ঠিপঞ্চমকা’’তি ৱত্তব্বে ম-কাৰলোপেন ‘‘মুট্ঠিপঞ্চকা’’তি সঙ্ঘাটি ৱুত্তা.
মুট্ঠিত্তিকাতি এত্থ ৱুত্তনযেন সঙ্খ্যেয্যে ৱত্তমানো তি-সদ্দো চীৱৰপ্পমাণপ্পকৰণতো লব্ভমানহত্থসঙ্খাতৰতনেযেৱ ৱত্ততি, তেনেৱ মুট্ঠিসদ্দোপি উত্তৰপদলোপেন মুট্ঠিৰতনে ৱত্ততি. তিণ্ণং পূৰণো ততিযো, মুট্ঠিযা ততিযো মুট্ঠিততিযো, মুট্ঠিততিযো পৰিমাণমেতিস্সাতি ‘‘মুট্ঠিততিযকা’’তি ৱত্তব্বে তিয-পচ্চযলোপেন ‘‘মুট্ঠিত্তিকা’’তি সঙ্ঘাটিযেৱ ৱুচ্চতি. এৱমুপৰিপি. তিৰিযন্তি তিৰিযতো.
উত্তমন্তেনাতি উক্কট্ঠপৰিমাণন্তেন. সত্থুনো চীৱৰূনাপীতি ‘‘তত্ৰিদং সুগতস্স সুগতচীৱৰপ্পমাণং, দীঘসো নৱ ৱিদত্থিযো সুগতৱিদত্থিযা, তিৰিযং ছ ৱিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৪৮) ৱুত্তপ্পমাণসুগতচীৱৰতো ঊনাপি. পি-সদ্দো সম্ভাৱনে, উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন তত্তকম্পি ৱট্টতি, ততো চে ঊনং ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি অত্থো. অন্তদ্ৱযসন্দস্সনেন উভযমজ্ঝে যং পহোনকৰুচ্চনকপ্পমাণং, তং গহেতব্বন্তি দস্সেতি.
৫৫৮. মুট্ঠিপঞ্চকসদ্দো পুব্বে ৱুত্তনযেনিধ দীঘন্তে ৱত্ততি. মুট্ঠিপঞ্চকো দীঘন্তো যস্স, যস্মিং ৱা পমাণেতি ৱিগ্গহো, দীঘন্ততো মুট্ঠিপঞ্চকপ্পমাণেনাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘মুট্ঠিপঞ্চম’’ন্তিপি লিখন্তি. তিৰিযন্ততোতি ৱিত্থাৰন্ততো. অড্ঢহত্থো অড্ঢো উত্তৰপদলোপেন, সো তেয্যো ততিযো যস্স পমাণস্সাতি গহেতব্বং, তং, অড্ঢতেয্যৰতনপ্পমাণং হোতীতি অত্থো. দ্ৱিহত্থং ৱাতি দ্ৱে হত্থা যস্স পমাণস্সাতি ৱিগ্গহো, দ্ৱিৰতনপ্পমাণং ৱা হোতীতি অত্থো. ইদঞ্চ ‘‘তিৰিযং দ্ৱিহত্থোপি ৱট্টতি. পাৰুপনেনপি হি সক্কা নাভিং পটিচ্ছাদেতু’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথাগতত্তা ৱুত্তং. ‘‘সেসে অন্তৰৱাসকে’’তি ইদং যথাৱুত্তপৰিমাণেন পৰিমিতচীৱৰনিদস্সনং.
৫৫৯. অহতাহতকপ্পানন্তি এত্থ ‘‘ৱত্থান’’ন্তি সেসো. অহতানং ৱত্থানন্তি নৱৱত্থানং. অহততো কিঞ্চি ঊনানি অহতকপ্পানি, তেসং নৱৱোহাৰূপগানং কতিপযধোতানং ৱত্থানন্তি ৱুত্তং হোতি. সঙ্ঘাটীতি সঙ্ঘাটিনামকচীৱৰং. দিগুণাতি দুপট্টকতা.
৫৬০. উতুদ্ধটানন্তি অতিক্কন্তদিৱসানং, বহুকালং নিৱাসেত্ৱা পৰিচ্চত্তানন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা যানি উতুতো উদ্ধটানি, তেসং ৱত্থানন্তি গহেতব্বং, তিণ্ণং উতূনমঞ্ঞতৰং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতানং পুৰাণৱত্থানন্তি ৱুত্তং হোতি. চীৱৰানন্তি চীৱৰত্থানি ৱত্থানেৱ গহিতানি. চতুগ্গুণাতি চতুপট্টা. সেসা দুৱেতি অন্তৰৱাসকউত্তৰাসঙ্গা দ্ৱে. যথাসুখন্তি যথাৰুচি. পংসুকূলন্তি সুসানাদীসু পতিতপিলোতিকচীৱৰং.
৫৬১. ‘‘তীণিপী’’তিআদীসু ‘‘তিচীৱৰে কযিৰমানে সব্বং ছিন্নকং নপ্পহোতী’’তি পাড়িযং আগতৱত্থুম্হি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে দ্ৱে ছিন্নকানি একং অছিন্নক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬০) আদিৱচনতো ‘‘চীৱৰ’’ন্তি সেসো. ছিন্দিতব্বন্তি ৱত্থানি ছিন্দিত্ৱা সিব্বেত্ৱা কাতব্বং. পহোতি চেতি ৱত্থানি ছিন্দিত্ৱা কৰণে যদি চীৱৰস্স পহোতি. সব্বেসূতি তীসু চীৱৰেসু. অপ্পহোন্তেসূতি ৱত্থানং ছিন্দিত্ৱা সিব্বনেন অপ্পহোন্তেসু. অন্ৱাধিকন্তি ৱত্থে ঊনাতিৰেকং অপনেত্ৱা আগন্তুকপত্তসঙ্খাতং অনুৱাতং চীৱৰস্স পৰিযন্তে, মজ্ঝে চ যথাৰহং দীঘৰস্সপৰিমাণযুত্তং অল্লিযাপেতব্বন্তি ৱুত্তং হোতি.
৫৬২. অচ্ছিন্নং ৱাতি যথাৱুত্তনযেন অচ্ছিন্নং ৱা. অনাদিন্নন্তি অনাদিন্নআগন্তুকপত্তং. তিচীৱৰন্তি তীসু চীৱৰেসু একেকন্তি ৱুত্তং হোতি. দুব্ভোগেনাতি দুট্ঠু পৰিভোগেন. যথা পৰিভুত্তং নস্সতি, তথা কিলিট্ঠানং ধোৱনাদিমকত্ৱা নিৱাসনাদিনা পৰিভোগেন.
৫৬৩-৪. কুসিন্তি আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ অনুৱাতং চীৱৰমজ্ঝে তাদিসমেৱ দীঘপত্তঞ্চ. ৱুত্তঞ্হেতং চীৱৰক্খন্ধঅট্ঠকথাযং ‘‘কুসীতি আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ অনুৱাতাদীনং দীঘপত্তানমেতং অধিৱচন’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). অড্ঢকুসিন্তি অনুৱাতসদিসং চীৱৰমজ্ঝে তত্থ তত্থ ৰস্সপত্তং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অড্ঢকুসীতি অন্তৰন্তৰা ৰস্সপত্তানং নাম’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). মণ্ডলন্তি একেকস্মিং খণ্ডে মহামণ্ডলং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘মণ্ডলন্তি পঞ্চখণ্ডিকচীৱৰস্স একেকস্মিং খণ্ডে মহামণ্ডল’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). অড্ঢমণ্ডলন্তি মণ্ডলস্স অন্তো নিৱেসিযমানং খুদ্দকমণ্ডলং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অড্ঢমণ্ডলন্তি খুদ্দকমণ্ডল’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). ৱিৱট্টন্তি মণ্ডলং, অড্ঢমণ্ডলঞ্চাতি দ্ৱে একতো কত্ৱা সিব্বিতং ৱেমজ্ঝে খণ্ডং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ৱিৱট্টন্তি মণ্ডলঞ্চ অড্ঢমণ্ডলঞ্চ একতো কত্ৱা সিব্বিতং মজ্ঝিমখণ্ড’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). অনুৱিৱট্টন্তি মজ্ঝিমখণ্ডস্স উভোসু পস্সেসু সিব্বিতং তথেৱ দ্ৱিমণ্ডলপত্তং খণ্ডদ্ৱযং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অনুৱিৱট্টন্তি তস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৱে খণ্ডানী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). বাহন্তন্তি তেসং অনুৱিৱট্টানং বাহিৰপস্সে সিব্বিতং বাহিৰখণ্ডদ্ৱযং. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘বাহন্তন্তি তেসং অনুৱিৱট্টানং বহি একেকং খণ্ড’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫).
পঞ্চন্নং সমাহাৰো পঞ্চকং, দস্সিতপ্পকাৰপঞ্চখণ্ডেহি সিব্বিতচীৱৰং পঞ্চকং নাম. আদি-সদ্দেন সত্তখণ্ডাদীহি সিব্বিতচীৱৰানং গহণং. তেনেৱেত্থাহ ‘‘কত্তব্বং তু তিচীৱৰ’’ন্তি. সত্তখণ্ডস্স চীৱৰস্স একং মজ্ঝিমখণ্ডং ৱিৱট্টনামমেৱ হোতি, তস্স উভোসু পস্সেসু দ্ৱে দ্ৱে খণ্ডানি চূড়ানুৱিৱট্টমহানুৱিৱট্টসঙ্খাতানি অনুৱিৱট্টনামানেৱ হোন্তি. ৱুত্তঞ্চেতং অট্ঠকথাযং ‘‘অথ ৱা অনুৱিৱট্টন্তি ৱিৱট্টস্স একপস্সতো দ্ৱিন্নং, একপস্সতো দ্ৱিন্নন্তি চতুন্নম্পি খণ্ডানমেতং নাম’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). বাহন্তন্তি দ্ৱীসু পৰিযন্তেসু সিব্বনীযং বাহিৰখণ্ডদ্ৱযং, তঞ্চ সঙ্ঘটেত্ৱা বাহমত্থকে ঠপিযমানত্তা ‘‘মঞ্চা উক্কুট্ঠিং কৰোন্তী’’তিআদীসু ৱিয আধেয্যে আধাৰোপচাৰৱসেন বাহাতি চ চীৱৰস্স পৰিযন্তাৱযৱত্তা ‘‘অন্ত’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘বাহন্তন্তি সুপ্পমাণং চীৱৰং পাৰুপন্তেন সংহৰিত্ৱা বাহায উপৰি ঠপিতা উভো অন্তা বহিমুখা তিট্ঠন্তি, তেসং এতং নাম’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৫). ইদং সত্তখণ্ডচীৱৰমেৱ মহাঅট্ঠকথাযং ৱিহিতন্তি ইদানিপি তদেৱ ৱট্টতি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘অযমেৱ হি নযো মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তো’’তি. ভিক্খুনা কুসিং…পে… বাহন্তম্পিচাতি সব্বং ৱিধিং দস্সেত্ৱাৱ ছিন্নং পঞ্চকাদিপ্পভেদকং সমণসাৰুপ্পং তিচীৱৰং কত্তব্বন্তি যোজনা.
৫৬৫-৬. যথাৱুত্তৱিধিং অৱিৰাধেত্ৱা চীৱৰং কপ্পবিন্দুং দত্ৱা সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠায পৰিভুঞ্জন্তস্স অধিট্ঠানং কথং ভিজ্জতীতি আহ ‘‘দানেনা’’তিআদি. দানেনাতি অঞ্ঞস্স দানেন. অচ্ছিজ্জগাহেনাতি অঞ্ঞেন অচ্ছিন্দিত্ৱা গহণেন. ৱিস্সাসগ্গহণেন চাতি অত্তনি ৱিস্সাসেন অঞ্ঞস্স গহণেন. হীনাযাৱত্তনেনাতি সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৱূপগমনেন অঞ্ঞস্স দানে ৱিয চীৱৰে নিৰালযভাৱেনেৱ পৰিচ্চত্তা.
কেচি পন ‘‘হীনাযাৱত্তনেনাতি ভিক্খুনিযা গিহিভাৱূপগমনেনাতি এৱমত্থং গহেত্ৱা ভিক্খু পন ৱিব্ভন্তোপি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৱ ভিক্খুযেৱাতি অধিট্ঠানং ন ৱিজহতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং ‘‘ভিক্খুনিযা হীনাযাৱত্তনেনা’’তি ৱিসেসেত্ৱা অৱুত্তত্তা, ভিক্খুনিযা চ গিহিভাৱূপগমনে অধিট্ঠানৱিজহনং ৱিসুং ৱত্তব্বন্তি নত্থি তস্সা ৱিব্ভমনেনেৱ অস্সমণিভাৱতো.
সিক্খাযাতি ভিক্খুসিক্খায. পহানেনাতি পচ্চক্খানেন. সিক্খাপচ্চক্খানং পনেত্থ সচে ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতো সিক্খং পচ্চক্খাতি, তস্স কাযলগ্গম্পিচীৱৰং অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি দস্সনত্থং গহিতং. ‘‘সিক্খায চ পহানতো’’তি চ লিখন্তি, তং ‘‘হীনাযাৱত্তনেনাপি, সিক্খায চ পহানতো’’তি পাঠক্কমে সতি যুজ্জতি. যথাৱুত্তো পন পাঠো ‘‘সিক্খায চ পহানেন, হীনাযাৱত্তনেনপী’’তি পাঠক্কমে যুজ্জতি. যথা তথা ৱা হোতু, ন কোচি ৱিৰোধো.
পচ্চুদ্ধাৰেনাতি চীৱৰস্স পচ্চুদ্ধৰণেন. ‘‘কালকিৰিযাযা’’তি অট্ঠকথাৱচনতো ৱিনাসেনাতি চীৱৰসামিকস্স জীৱিতৱিনাসোৱ ৱুচ্চতীতি. লিঙ্গস্স পৰিৱত্তনাতি ভিক্খুস্স ইত্থিলিঙ্গপৰিৱত্তনা, ভিক্খুনিযা পুৰিসলিঙ্গপৰিৱত্তনাতি এৱং উভযথা লিঙ্গস্স পৰিৱত্তনেন. সব্বং নৱৱিধম্পি চীৱৰং. অধিট্ঠানন্তি এত্থ ‘‘ইমেহি অট্ঠহী’’তি সেসো. ৱুত্তোৱাযমত্থো অট্ঠকথাযং ‘‘তত্থ পুৰিমেহি অট্ঠহি সব্বচীৱৰানি অধিট্ঠানং ৱিজহন্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). ভিজ্জতীতি পজহতি. ছিদ্দস্স ভাৱো ছিদ্দভাৱো, তস্মিং, ছিদ্দে সতি ছিদ্দে জাতেতি ৱুত্তং হোতি. তিচীৱৰন্তি তীসু চীৱৰেসু অঞ্ঞতৰন্তি ৱুত্তং হোতি. তিচীৱৰমেৱ ৱাতি গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্চ ‘‘ছিদ্দভাৱেন পন তিচীৱৰস্সেৱা’’তি.
৫৬৭. কীৱপ্পমাণে ছিদ্দে জাতেতি আহ ‘‘কনিট্ঠস্সা’’তিআদি. ‘‘কনিট্ঠ…পে… মাণক’’ন্তি ইমিনা হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদং দস্সেতি.
৫৬৮. একো তন্তুপীতি দীঘতো ৱা তিৰিযতো ৱা একম্পি সুত্তং.
৫৬৯. জিণ্ণট্ঠানে অগ্গড়ং দেন্তেন তেচীৱৰিকেন ৱত্তিতব্বৱিধিং দস্সেতুমাহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদি. পঠমন্তি ছিন্নট্ঠানস্স ছিন্দনতো পুব্বেযেৱ. অগ্গড়ং দত্ৱাতি ৱত্থখণ্ডং অল্লিযাপেত্ৱা. ৰক্খতীতি এত্থ ‘‘অধিট্ঠান’’ন্তি অনুৱত্ততে, ‘‘তেচীৱৰিকো ভিক্খূ’’তি লব্ভতি, এৱং ৱত্থখণ্ডং অল্লিযাপেন্তো তেচীৱৰিকো ভিক্খু অধিট্ঠানং ৰক্খতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিপৰিযাযেন অধিট্ঠানং ভিন্দতীতি লব্ভতি. পঠমং দ্ৱে কোটিযো ঘটেত্ৱাতি যোজনা. মজ্ঝে জিণ্ণং অধিট্ঠিতচীৱৰং মজ্ঝে ছিন্দন্তো ততো পুব্বেযেৱ দ্ৱে কোটিযো একতো ঘটেত্ৱা সিব্বিত্ৱা. পচ্ছাতি কোটিঘটনতো পচ্ছা. ছিন্দতীতি মজ্ঝং উভযকোটিং কাতুং ছিন্দতি. ৰক্খতীতি ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ.
৫৭০. তিচীৱৰে কত্থ জাতং ছিদ্দমধিট্ঠানং ভিন্দতীতি আহ ‘‘চতুৰঙ্গুলা’’তিআদি. চত্তাৰি চ অট্ঠ চ চতুৰট্ঠং, চতুন্নং অট্ঠন্নং ৱা অঙ্গুলানং সমাহাৰো চতুৰট্ঠঙ্গুলং, তস্মাতি গহেতব্বং. চতুৰঙ্গুলা অট্ঠঙ্গুলাতি যোজনা. ওৰন্তি অব্ভন্তৰং. একঞ্চ দ্ৱে চ একদ্ৱে, তেসং একদ্ৱিন্নং, ‘‘চীৱৰান’’ন্তি পকৰণতো লব্ভতি, একস্স চীৱৰস্স, দ্ৱিন্নঞ্চ চীৱৰানন্তি যোজনা. যথাসঙ্খ্যানুদ্দেসৱসেন একস্স তিৰিযতো চতুৰঙ্গুলতো ওৰং, দ্ৱিন্নং তিৰিযতো অট্ঠঙ্গুলতো ওৰন্তি যোজনা. ৱাক্যদ্ৱযেপি ‘‘ছিদ্দং ভিন্দতেৱা’’তি যোজেতব্বং.
একস্স চীৱৰস্সাতি অন্তৰৱাসকচীৱৰস্স. তিৰিযতোতি ৱিত্থাৰতো. চতুৰঙ্গুলং ওৰন্তি চতুৰঙ্গুলতো অব্ভন্তৰে ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি. দ্ৱিন্নন্তি উত্তৰাসঙ্গসঙ্ঘাটীনং. তিৰিযতোতি ৱিত্থাৰতো. অট্ঠঙ্গুলতো ওৰন্তি অট্ঠঙ্গুলতো অব্ভন্তৰে. তিণ্ণম্পি দীঘতো ৱিদত্থিযা ওৰং ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতেৱাতি যোজনা. এত্থ ৱিদত্থি ৱড্ঢকিৱিদত্থি গহেতব্বা. এৱং ৱুত্তপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে ছিদ্দে জাতে তস্স চীৱৰস্স অতিৰেকচীৱৰত্তা দসাহমনতিক্কমিত্ৱা সূচিকম্মং কত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. তথা অকৰোন্তেন পন পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতব্বং.
৫৭১. ‘‘নিসীদনস্সা’’তি ‘‘নিসীদনচীৱৰস্সা’’তি ৱত্তব্বে উত্তৰপদলোপেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. দিযড্ঢাতি এত্থ ৱিসেসিতব্বা ৱিদত্থি ‘‘দ্ৱে ৱিদত্থিযো’’তি চ ‘‘সুগতস্স ৱিদত্থিযা’’তি চ ৱুত্তসামত্থিযা লব্ভতি. অড্ঢেন দুতিযা দিযড্ঢা, দুতিযং অড্ঢমেতস্সাতি ‘‘দুতিযড্ঢা’’তি ৱত্তব্বে তিয-পচ্চযলোপেন ‘‘দিযড্ঢা’’তি ৱুত্তং, অড্ঢদুতিযাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সুগতস্স ৱিদত্থিযা’’তি পমাণনিযমস্স কতত্তা ৱড্ঢকিৱিদত্থিযা তিস্সো ৱিদত্থিযো একা সুগতৱিদত্থি হোতি. ইদং নিসীদনচীৱৰং দীঘতো ৱড্ঢকিহত্থেন তিহত্থং, ৱিত্থাৰতো ছড়ঙ্গুলাধিকদ্ৱিহত্থপ্পমাণং হোতি. ‘‘দসা ৱিদত্থী’’তি (পাচি. ৫৩৩) ৱুত্তত্তা দিযড্ঢহত্থা দসাতি ৱেদিতব্বা.
৫৭২. চতস্সোতি এত্থাপি ‘‘ৱিদত্থিযো’’তি সামত্থিযাৱ লব্ভতি. ‘‘কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদিযা’’তি ৱিভত্তিপৰিণামেন দীঘতোতি যোজনা.
৫৭৩. অড্ঢং তেয্যং ততিযং যস্সা সা অড্ঢতেয্যা, অড্ঢততিযাতি ৱুত্তং হোতি.
৫৭৪. ততো উত্তৰিং তদুত্তৰিং, তস্স তস্স ৱুত্তপ্পমাণতো অতিৰেকং. অধিকচ্ছেদনন্তি অধিকস্স পমাণাতিৰিত্তট্ঠানস্স ছেদনং অস্স পাচিত্তিযস্স দেসনাযাতি অধিকচ্ছেদনং, ৱুত্তপ্পমাণতো অধিকট্ঠানং ছিন্দিত্ৱা দেসেতব্বং পাচিত্তিযং. উদীৰিতং ৱুত্তং পাড়িযাতি অত্থো.
৫৭৫. অপ্পমাণেনাতি গুণৱসেন অপ্পমাণেন সম্মাসম্বুদ্ধেন.
৫৭৬. সব্বং ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সব্ব’’ন্তি ইমিনা অট্ঠকথায আগতং নীলাদিং সঙ্গণ্হাতি. মহন্তাদিভেদং সব্বং পচ্চত্থৰণচীৱৰং ৱট্টতি.
৫৭৭. ‘‘মুখপুঞ্ছনচোড়ং এক’’ন্তি পদচ্ছেদো. একং ধোৱিত্ৱা যাৱ সুক্খাপীযতি, তাৱ অঞ্ঞেন মুখপুঞ্ছনেন ভৱিতব্বত্তা আহ ‘‘দ্ৱেপি ৱট্টন্তি সব্বথা’’তি.
৫৭৯. পমাণতো, গণনতো চ অতীতাতি পমাণগণনাতীতা. ‘‘পমাণাতীতা’’তি ৱচনেন ৱিনযধৰানং অপ্পমাণগুণতং দস্সেতি, ‘‘গণনাতীতা’’তি ইমিনা অতিক্কন্তগণনতং. পকতং ৱিনযে পঠমং কতং বুদ্ধেন ভগৱতা পঞ্ঞত্তং জানন্তীতি পকতঞ্ঞূ, ৱিনযধৰা, তে পকতঞ্ঞুনো. অপৰিমাণগুণমণিগণভূসিতউপালিদাসকাদিমহাথেৰাচৰিযপৰম্পৰাগতা সঙ্খ্যাপথাতীতা ৱিনযধৰাতি ৱুত্তং হোতি.
৫৮০. সুগতট্ঠঙ্গুলাযামন্তি ৱড্ঢকিৰতনপ্পমাণদীঘং. চতুৰঙ্গুলৱিত্থতন্তি ৱড্ঢকিৱিদত্থিপ্পমাণৱিত্থাৰং. ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিমং চীৱৰং নাম হোতি. পচ্ছিমং চীৱৰন্তি পৰিস্সাৱনপটাদীনং ৱিসেসনং, পচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণন্তি ৱুত্তং হোতি.
৫৮১. পৰিস্সাৱপটন্তি উদকপৰিস্সাৱনত্থং পটং. পত্তত্থৱিকন্তি পত্তকঞ্চুকং. পোত্থকত্থৱিকন্তি পোত্থককঞ্চুকং. আদিগ্গহণেন পচ্ছিমপ্পমাণাদিং যং কিঞ্চি পটং, দণ্ডপটঞ্চ সঙ্গণ্হাতি.
৫৮২. অধিট্ঠাতুন্তি পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুং. ঠপিতেতি অনধিট্ঠায ঠপিতে. মহাপচ্চৰিযং পন ‘‘অনাপত্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) আহ. নত্থি দোসতাতি দোসো এৱ দোসতা. ‘‘অত্তনো সন্তকভাৱতো মোচেত্ৱা ঠপিতং সন্ধায মহাপচ্চৰিযং অনাপত্তি ৱুত্তা’’তি ৱদন্তি. ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন অধিট্ঠাতব্বং. ‘‘ইদং ভেসজ্জস্স, মাতুযা’’তি ৱিভজিত্ৱা সসন্তকভাৱতো মোচিতে অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. হোতি চেত্থ –
‘‘যং ৱত্থং ভিক্খুনা লদ্ধং, কতং মাতাদিসন্তকং;
নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি, তমাহু ৱিনযঞ্ঞুনো’’তি.
৫৮৩. ৱস্সমাসে চতুৰোতি ৱস্সানে চতুৰো মাসে, অধিট্ঠানকিৰিযায চত্তাৰো মাসে অৱিচ্ছেদোতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. ৱস্সিকে চত্তাৰো মাসে নিৱাসেতব্বা সাটিকা ৱস্সিকসাটিকা.
৫৮৪. কণ্ডুং পটিচ্ছাদেতীতি কণ্ডুপ্পটিচ্ছাদি, কণ্ডুৰোগাতুৰস্স ভিক্খুনো তপ্পটিচ্ছাদনত্থমনুঞ্ঞাতচীৱৰস্সেতমধিৱচনং. হোন্তি চেত্থ –
‘‘মাতিকট্ঠকথাযস্সা, কণ্ডুচ্ছাদিকসাটিযা;
ন কালাতিক্কমে ৱুত্তং, অধিট্ঠানৱিৱট্টনং.
অধিট্ঠানপহানঙ্গে-সু ৱুত্তত্তা ৱিসেসতো;
ৱীমংসিতব্বং ৱিঞ্ঞূহি, তত্থ যং কাৰণং সিযা’’তি.
৫৮৬. ‘‘অসম্মুখে এতন্তি চা’’তি ৱচনেনেৱ সম্মুখে ‘‘ইম’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ৱিচক্খণো পচ্চুদ্ধৰেয্যাতি যোজনা.
৫৮৭. অধিট্ঠিতন্তি অধিট্ঠানং.
৫৮৮. ইতি সব্বমিদন্তি এৱং ৱুত্তং ইদং তিচীৱৰাদীনং পমাণাদিসব্বৱিধানং. তেচীৱৰিকভিক্খুনোতি তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিততেচীৱৰিকস্স ৱিনযতেচীৱৰিকস্স. তিণ্ণং চীৱৰানং সমাহাৰো তিচীৱৰং, তিণ্ণং তিচীৱৰানং সমাহাৰোতি ‘‘তিতিচীৱৰ’’ন্তি ৱত্তব্বে একদেসসৰূপেকসেসনযেন ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তি নৱচীৱৰানি সঙ্গহিতানি, তিচীৱৰে নিযুত্তো তেচীৱৰিকোতি ৱিনযতেচীৱৰিকো ৱুচ্চতি. ধুতঙ্গতেচীৱৰিকস্সাপি তিচীৱৰে ইদমেৱ ৱিধানন্তি সোপি সঙ্গয্হতি. অঞ্ঞেসু ৱা পন ছসু চীৱৰেসু পৰিক্খাৰচোড়ং একং অংসকাসাৱমেৱ ৱট্টতি. তথা ৱত্ৱাৱাতি ‘‘ইমং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠামী’’তিআদিনা নযেন ৱত্ৱা. তং পৰিক্খাৰচোড়ং. পৰিক্খাৰচোড়মস্স অত্থি, তত্থ ৱা নিযুত্তোতি পৰিক্খাৰচোড়িকো.
৫৮৯. ‘‘তিচীৱৰং পন পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি, ন ৱট্টতী’’তি অনুযোগং কত্ৱা ‘‘ৱট্টতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) অট্ঠকথায ৱুত্তত্তা ইধ ‘‘তিচীৱৰ’’ন্তি চীৱৰত্তযমেৱ ৱুত্তং. ‘‘সুখপৰিহাৰত্থং একম্পি ৱিকপ্পেতব্ব’’ন্তি ৱচনতো একদেসে সমুদাযোপচাৰৱসেন একম্পি ৱিকপ্পেতব্বমেৱ হোতি.
পৰিক্খাৰচোড়ং কাতুম্পি ৱট্টতীতি বদ্ধসীমতো বহি ৱসন্তেন এককেন তেচীৱৰিকেন অন্তোঅৰুণে অসতিযা তীসু চীৱৰেসু হত্থপাসে অকতেসু নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং হোতীতি, ৱিনযকম্মং কাতুং সভাগপুগ্গলানং দুল্লভত্তা চ সুখপৰিহাৰত্থং তীসু একং ৱা সব্বানি এৱ ৱা তিচীৱৰনামেন কতাধিট্ঠানানি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠাতুম্পি ৱট্টতীতি ৱুত্তং হোতি.
এৱং অগ্গহেত্ৱা ‘‘সচে তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানং লভেয্য, উদোসিতসিক্খাপদে পৰিহাৰো নিৰত্থকো ভৱেয্যা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱুত্তং মহাপদুমত্থেৰস্স মতং দস্সেতুমাহ ‘‘এৱং চুদোসিতে’’তিআদি. এৱং চেতি এৱং তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিহৰিতুং ৱট্টতি চে. উদোসিতেতি ইমস্স সিক্খাপদস্স অনন্তৰে দুতিযকথিনসিক্খাপদে. ৱুত্তো পৰিহাৰোতি ‘‘এককুলস্স গামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ. অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্ব’’ন্তিআদিনা (পাৰা. ৪৭৮) নযেন পদভাজনাৱসানে ৱুত্তো, ইধ চ ‘‘গামাদীসু পদেসেসূ’’তিআদিনা নযেন অনন্তৰং ৱক্খমানো তিচীৱৰস্স পৰিহৰণৱিধি. নিৰত্থকোতি পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠিতচীৱৰস্স তেন ৱিধিনা তিচীৱৰং অপৰিহৰন্তস্সাপি ভিক্খুনো অনাপত্তিভাৱতো নিপ্পযোজনোতি অত্থো.
৫৯০. তপ্পৰিহৰিতুমাহ ‘‘ন’’ইচ্চাদি. ন নিৰত্থকোতি যোজনা. হেতুং দস্সেতুমাহ ‘‘তেচীৱৰিকস্সেৱা’’তিআদি. যো তিচীৱৰনামেন অধিট্ঠানং অপচ্চুদ্ধৰিত্ৱা সতিং উপট্ঠপেত্ৱা অন্তোঅৰুণে চীৱৰং হত্থপাসতো অমোচেত্ৱা অৰুণং উট্ঠাপেতি, তাদিসস্স তেচীৱৰিকস্সেৱ তস্মিং সিক্খাপদে উদোসিতপৰিহাৰস্স ভগৱতা দেসিতত্তাতি অত্থো. যস্মা তাদিসস্সেৱ তেচীৱৰিকস্স উদোসিতসিক্খাপদে পৰিহাৰো ৱুত্তো, তস্মা. তং সব্বম্পীতি তং নৱৱিধং সব্বম্পি চীৱৰং. পৰিক্খাৰচোড়স্সাতি পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠহিত্ৱা চীৱৰং পৰিভুঞ্জিতুকামস্স পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠাতুং ৱট্টতি.
৫৯১. ইমিনা উদোসিতপৰিহাৰস্স অনিৰত্থকভাৱং সাধেত্ৱা ইদানি ‘‘তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়নামেনাপি অধিট্ঠাতুং ৱট্টতী’’তি ইমস্স অধিকত্থস্স মহাকাৰুণিকেন অনুঞ্ঞাতভাৱে কিৰিযন্তৰানুজাননসঙ্খাতঅধিকৱচনস্স ঞাপকহেতুভাৱং দস্সেতুমাহ ‘‘অধিট্ঠেতী’’তিআদি. ইমস্মিংযেৱ সিক্খাপদে অনাপত্তিৱাৰে ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি, ৱিকপ্পেতী’’তি পাঠে অনাপত্তিভাৱে ‘‘অধিট্ঠেতী’’তি এত্তকেনেৱ পৰিযত্তে (পাৰা. ৪৬৯) ‘‘ৱিকপ্পেতী’’তি কিৰিযন্তৰানুজাননেন পকাৰন্তৰেনাপি দোসো নত্থীতি অধিপ্পাযস্স ৱিঞ্ঞাপিতত্তাতি অত্থো.
৫৯২. এৱং কৰোন্তস্সাতি তিচীৱৰনামেন অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠহন্তস্স. ইদানি অতিপ্পসঙ্গং দস্সেতুকামস্স চোদকস্স অধিপ্পাযং দস্সেতুমাহ ‘‘এৱ’’ন্তিআদি. মূলাধিট্ঠানং পহায কাতব্বপ্পকাৰন্তৰস্সাপি ৱিজ্জমানত্তা তিচীৱৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা মুখপুঞ্ছনাদিকং কত্ৱা অধিট্ঠহতোপি দোসো ন সিযাতি কস্মা নাপজ্জতীতি অত্থো. নইতি অতিপ্পসঙ্গনিৱাৰণে.
৫৯৩. কিচ্চৱিধানতোতি তেসং মুখপুঞ্ছনাদীনং অত্তনো অত্তনো কিচ্চস্স সাধনতো, তাদিসং কিচ্চৱিসেসাপেক্খং ৱিনা তংতংনামেন অধিট্ঠাতুং ন যুজ্জতীতি অধিপ্পাযো. অকিচ্চস্সাতি মুখপুঞ্ছনাদিকিচ্চৰহিতস্স. অধিকস্সাতি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পঠমং অধিট্ঠানস্স ৱিজহিতত্তা অতিৰেকস্স. অস্সাতি তিচীৱৰস্স. অধিট্ঠানং তু যুজ্জতীতি দসাহং অনতিক্কমিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠানং পন যুজ্জতি.
৫৯৪. নিধানস্স মুখং উপাযোতি নিধানমুখং, অন্তৰৱাসকাদিতংতংচীৱৰনামেন অধিট্ঠানতো অতিৰেকং যং কিঞ্চি চীৱৰং যথা ঠপিতং আপত্তিং ন কৰোতি, তথা নিধানস্স উপাযোতি অত্থো. এতং পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানং. মহাপচ্চৰিযন্তি ব্ৰাহ্মণতিস্সভযে ভিক্খুসঙ্ঘং জম্বুদীপং নেতুং সক্কস্স দেৱানমিন্দস্স আণত্তিযা ৱিসুকম্মেন নিম্মিতমহাপচ্চৰিযং নিসীদিত্ৱা লিখিতত্তা তংনামকাযং ৱিনযট্ঠকথাযং, ‘‘মহাপচ্চৰিযাদিসূ’’তিপি লিখন্তি.
৫৯৫. পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠানৱিধানস্স ৱুত্তপ্পমাণং কতমন্তি আহ ‘‘চীৱৰ’’ন্তিআদি. ‘‘নিদানে উপ্পত্তিতো’’তি পদচ্ছেদো. ‘‘চীৱৰং পৰিপুণ্ণ’’ন্তি নিদানে ‘‘তিচীৱৰং সম্পুণ্ণং ৱিজ্জতি, ইদমতিৰেকচীৱৰং কিং কাতব্ব’’ন্তি ভিক্খূহি ভগৱতো আৰোচিতৱত্থুম্হি. উপ্পত্তিতোতি পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানস্স উপ্পন্নত্তা, অনুঞ্ঞাতত্তাতি অত্থো. ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পৰিপুণ্ণং হোতি তিচীৱৰং, অত্থো চ হোতি পৰিস্সাৱনেহিপি থৱিকাহিপি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি ভিক্খৱে পৰিক্খাৰচোড়ক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৭) এত্থ পাড়িযং এৱং ৱিপ্পৱাসসুখত্থং নামেনাধিট্ঠিততিচীৱৰং অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠাতুং ৱট্টতীতি সাধনেন তদেকসাধনত্তা এৱ একম্পি চীৱৰং ৱিকপ্পেতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তমেৱ হোতি. তেনেৱাহ অট্ঠকথাযং ‘‘এৱঞ্চ সতি যো তিচীৱৰে একেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতুকামো হোতি, তস্স তিচীৱৰাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিপ্পৱাসসুখত্থং ৱিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯).
৫৯৬-৮. এত্তাৱতা কপ্পিযচীৱৰঞ্চ তত্থ কত্তব্বঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অকপ্পিযচীৱৰং দস্সেতুমাহ ‘‘কুসৱাকাদী’’তিআদি. কুসন্তি দব্বতিণং. ৱাকন্তি ৰুক্খাদীনং ৱাকং. আদি-সদ্দেন ফলকং গহিতং, চীৰ-সদ্দো চীৱৰপৰিযাযো, ইমস্মিং কুসাদযো গন্থেত্ৱা কতে চীৱৰেযেৱ ৱত্ততি. কেসজং কম্বলন্তি মনুস্সকেসেহি ৱীতকম্বলঞ্চ. ৱালজং কম্বলন্তি অস্সৱালচমৰৱালেহি ৱীতকম্বলঞ্চ. উলূকপক্খন্তি কোসিযসকুণপত্তং. ইধ পন তং গন্থেত্ৱা কতচীৱৰমেৱ গহেতব্বং. অজিনক্খিপেতি অজিনদীপিচম্মে. ‘‘ধাৰযতো থুল্লচ্চয’’ন্তি পচ্চেকং সম্বন্ধো.
কদলিদুস্সেতি কদলিৱাকমযৱত্থে. এৰকদুস্সেতি এৰকমযৱত্থে. অক্কদুস্সেতি অক্কদণ্ডে ৱা তেসং সুত্তানি ৱা গহেত্ৱা কতৱত্থে. পোত্থকেতি মকচিৱাকমযৱত্থে. তিৰীটে ৱাতি এৱংনামকে ৰুক্খতচে. ৱেঠনেতি সীসৱেঠনে. কঞ্চুকেতি কৱচে.
সব্বনীলকেতি কেৱলনীলকে. এস নযো মঞ্জেট্ঠাদীসু. মহানামৰত্তেতি তনুপদুমদলৱণ্ণৰত্তে. মহাৰঙ্গৰত্তেতি সতপদিৱণ্ণৰত্তে.
৫৯৯. অচ্ছিন্নদসকেতি অচ্ছিন্না দসা যস্স, তস্মিং চীৱৰে. এস নযো দীঘদসেপি. ফলদসেতি ফলসদিসগন্থিতা দসা যস্স, তস্মিং. পুপ্ফদসেতি কণ্ণিকং বন্ধিত্ৱা ৱিকাসেত্ৱা কতা দসা যস্স, তস্মিং চীৱৰেতি অত্থো. অচ্ছিন্নচীৱৰস্সাতি নগ্গং কত্ৱা চোৰেহি ৱিলুত্তচীৱৰস্স. এত্থাতি কুসৱাকাদীসু, সব্বনীলাদীসু চ. কিঞ্চীতি একম্পি অকপ্পিযং নত্থি অননুলোমিকং নত্থি. ‘‘নগ্গেন এতেসু অকপ্পিযচীৱৰেসু যংকিঞ্চি লদ্ধং, তেন হিৰিকোপিনং পটিচ্ছাদেত্ৱা পচ্ছা কপ্পিযচীৱৰে লদ্ধে তং অধিৱাসেত্ৱা ইদং অকপ্পিযচীৱৰং পৰিচ্চজিতব্বং. সব্বনীলকাদিৱত্থেসু লদ্ধেসু কপ্পিযৰজনেন ৰজিত্ৱা, তং ৱণ্ণং নাসেত্ৱা ৱা কপ্পিযৱত্থানি উভযপস্সেসু অল্লিযাপেত্ৱা, পটিচ্ছাদেত্ৱা ৱা নিৱাসেতুং ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং.
৬০০. ‘‘অন্তোদসাহ’’ন্তি ইদং ‘‘অধিট্ঠেতী’’তিআদীহি সব্বপদেহিপি যোজেতব্বং. ৱিস্সজ্জেতীতি অঞ্ঞস্স দেতি. ইধ দানং দুৱিধং সম্মুখাদানং, পৰম্মুখাদানন্তি. পটিগ্গাহকং দিস্ৱা ‘‘ইদং তুয্হং দম্মী’’তি দানং সম্মুখাদানং নাম. পৰম্মুখা ‘‘ইদং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি দিন্নং পৰম্মুখাদানং. ‘‘ইদং ত্ৱং গণ্হাহী’’তি ৱা ‘‘তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৱা ৱুত্তে ‘‘ময্হং গণ্হামী’’তি সচে ৱদতি, দানগহণদ্ৱযম্পি সুদ্ধং. ‘‘ইদং তৱ সন্তকং কৰোহি, তৱ সন্তকং হোতু, তৱ সন্তকং হোতী’’তি দাযকেন ৱুত্তে গণ্হন্তোপি ‘‘মম সন্তকং কৰোমি, মম সন্তকং হোতু, মম সন্তকং হোতী’’তি ৱদতি চে, দানং, গহণঞ্চ অসুদ্ধং হোতি. ‘‘তৱ সন্তকং কৰোহী’’তি ৱুত্তে পন ‘‘সাধু ভন্তে ময্হং গণ্হামী’’তি ৱত্ৱা গণ্হাতি, গহণং সুদ্ধং. ‘‘ইদং তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তে ‘‘অহং ন গণ্হামী’’তি ৱদতি, পুন ‘‘দিন্নং মযা, তুয্হং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তে ইতৰোপি পুন পটিক্খিপতি, তং চীৱৰং কস্সচি অসন্তকত্তা দসাহাতিক্কমেনাপি নিস্সগ্গিযং ন হোতীতি পচ্ছা তেসু দ্ৱীসু যো ইচ্ছতি, তেন অধিট্ঠায পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি সব্বমিদং অট্ঠকথায (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯ অত্থতো সমানং) ৱুত্তং.
অধিট্ঠিতচীৱৰে অধিট্ঠানে ৱেমতিকেন অত্তনো ৱিমতিং পঠমং আৱি কত্ৱা ‘‘সচে অনধিট্ঠিতং, এৱং কতে কপ্পিযং হোতী’’তি চিন্তেত্ৱা নিস্সজ্জেত্ৱা ৱিনযকম্মং কৰোন্তস্স মুসাৱাদদোসো নাপজ্জতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ন হি এৱং জানাপেত্ৱা ৱিনযকম্মং কৰোন্তস্স মুসাৱাদো হোতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). ‘‘কেচি ‘তথা ৱেমতিকচীৱৰং অঞ্ঞেন ৱিস্সাসেন গহেত্ৱা পুন দাতব্ব’ন্তি ৱদন্তি, তং ন সুন্দৰ’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯ থোকং ৱিসদিসং) তত্থেৱ ৱুত্তং.
ৱিনস্সতীতি চোৰাদীহি ৱিনস্সতি. ‘‘নস্সতি, ডয্হতি, অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তী’’তি ইমানিপি ৱিনাসপ্পকাৰত্তা ‘‘ৱিনস্সতী’’তি ইমিনাৱ সঙ্গয্হন্তি. তত্থ ‘‘নস্সতী’’তি ইদং চোৰাদীহি হটং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘ৱিনস্সতী’’তি ইদং উন্দূৰখাযিতাদিং সন্ধায ৱুত্তং, ‘‘ডয্হতী’’তি অগ্গিনা দড্ঢং সন্ধায. ৱিস্সাসেতি এত্থ সন্দিট্ঠো চ সম্ভত্তো চ আলপিতো চ জীৱতি চ গহিতে চত্তমনো হোতীতি পঞ্চঙ্গসমন্নাগতেন অত্তনি ৱিস্সাসেন অঞ্ঞেন গহিতেতি অত্থো. পকাসিতাতি ‘‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতী’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৬৯) নযেন ৱুত্তা.
৬০১. ইদং পন সমুট্ঠানং নামেন কথিনসমুট্ঠানং নামাতি অত্থো. ইদং কথিনসমুট্ঠানং নাম কাযৱাচতো চ কাযৱাচাচিত্ততো চ সমুট্ঠাতি. অতিৰেকচীৱৰভাৱস্স জাননচিত্তেন পণ্ণত্তিজাননচিত্তে অসতিপি আপত্তিসম্ভৱতো অচিত্তং. অনধিট্ঠানতো, অৱিকপ্পনতো চ অক্ৰিযং. কম্মট্ঠানমনুযুঞ্জন্তো ৱা চেতিযাদিং ৱন্দন্তো ৱা একাদসমং অৰুণং উট্ঠাপেতি, কুসলচিত্তো আপজ্জতি, কলহাদিপসুতো ৱা ৱীতিক্কমং জানন্তো ৱা উট্ঠাপেতি, অকুসলচিত্তো আপজ্জতি, খীণাসৱো পন অসতিযা ৱা পণ্ণত্তিং অজানন্তো ৱা তথা কৰোন্তো অব্যাকতচিত্তো আপজ্জতীতি তিচিত্তং. ৱুত্তনযেন কম্মট্ঠানাদিমনুযুঞ্জন্তস্স সোমনস্সচিত্তসমঙ্গিনো সুখৱেদনা, উপেক্খাচিত্তসমঙ্গিনো উপেক্খাৱেদনা, কলহাদিপসুতস্স দোমনস্সচিত্তসমঙ্গিনো দুক্খৱেদনা হোতীতি তিৱেদনং. এস নযো উপৰিপি এৱৰূপে ঠানে যোজেতব্বো.
পঠমকথিনকথাৱণ্ণনা.
৬০২. গামাদীসু পদেসেসু তিপঞ্চসূতি তিচীৱৰানি নিক্খিপিত্ৱা ৱিপ্পৱাসেন দোসং, উপ্পজ্জনট্ঠানঞ্চ দস্সেতুং ‘‘গামো একূপচাৰো’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৭৭) নযেন পাড়িযং ৱুত্তগামনিৱেসনউদোসিতঅট্টমাড়পাসাদহম্মিযনাৱাসত্থখেত্তধঞ্ঞকৰ- ণআৰামৱিহাৰৰুক্খমূলঅজ্ঝোকাসসঙ্খাতেসু পন্নৰসসু চীৱৰনিক্খেপট্ঠানেসূতি ৱুত্তং হোতি. এত্থ গামো নাম এককুটিকাদিগামো.
নিৱেসনং নাম গামতো বহি চতুসালাদিকো গেহো. তেনাহ গণ্ঠিপদে ‘‘গামনিৱেসনানং ৱিসেসং ৱদন্তা ‘পুন একপৰিচ্ছেদং কত্ৱা নিৱেসিতা বহুগেহা নিৱেসনং নাম হোন্তী’তি ৱদন্তি, তস্মা ইদং নিৱেসনাদি সব্বং ‘গামতো বহী’তি গহেতব্ব’’ন্তি. ইদঞ্চ তত্থেৱ ৱুত্তং ‘‘নিৱেসনাদিকং অন্তোগামে চে হোতি, গামে ৱুত্তপৰিহাৰস্সেৱ লব্ভনতো অন্তোগামতো বহী’তি গহেতব্ব’’ন্তি.
অট্ঠকথাযং ‘‘উদোসিতোতি যানাদীনং ভণ্ডানং সালা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৮২-৪৮৭) ৱুত্তসৰূপং উদোসিতং নাম. ‘‘অট্টোতি পটিৰাজাদিপটিবাহনত্থং ইট্ঠকাহি কতো বহলভিত্তিকো চতুপঞ্চভূমিকো পতিস্সযৱিসেসো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৮২-৪৮৭) ৱুত্তসৰূপো অট্টো নাম. ‘‘মাড়োতি এককূটসঙ্গহিতো চতুৰস্সপাসাদো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ৪৮২-৪৮৭) ৱুত্তো এককণ্ণিকসঙ্গহিতো চতুৰস্সগেহো মাড়ো নাম. পাসাদোতি দীঘপাসাদো. হম্মিযন্তি মুণ্ডচ্ছদনপাসাদো. নাৱাতি যানপ্পত্তি. সত্থন্তি জঙ্ঘসত্থসকটসত্থৱসেন দুৱিধো জনসমূহো, সো চ নিৱিট্ঠানিৱিট্ঠৱসেন পচ্চেকং দুৱিধো. তত্থ নিৱিট্ঠে ৱতিআদিপৰিক্খেপোপি হোতেৱ.
খেত্তন্তি যৱখেত্তাদিখেত্তং. ধঞ্ঞকৰণং খলং. আৰামো পুপ্ফাৰামো, ফলাৰামো চ. ৱিহাৰোতি একম্পি সেনাসনং ৱুচ্চতি. ‘‘ৰুক্খো নাম যং মজ্ঝন্তিকে কালে সমন্তা ছাযা ফৰতী’’তি (পাৰা. ৪৯৪) ৱুত্তপ্পমাণপৰিচ্ছন্নো ৰুক্খো. অজ্ঝোকাসো নাম সত্তব্ভন্তৰো, সো ৱিঞ্চাটৱিআদিঅগামকাৰঞ্ঞে চ মচ্ছবন্ধানং অগমনপথে সমুদ্দদীপে চ লব্ভতি. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথো নাম উদকপিট্ঠিযা গন্ত্ৱা পুন তদহেৱ গেহং আগন্তুং অসক্কুণেয্যতায দূৰো সমুদ্দপ্পদেসো ৱুচ্চতি.
অযং গামাদিকো পচ্চেকং একূপচাৰো, নানূপচাৰোতি দুৱিধো. তত্থ অজ্ঝোকাসং ৱিনা গামাদিকো তংতংৰাজাদিসামিককুলানং একত্থনানত্থৱসেন এককুলসন্তকো চে হোতি, একূপচাৰো. নানাকুলসন্তকো চে, নানূপচাৰো হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘গামো একূপচাৰো নাম এককুলস্স গামো হোতী’’তিআদি (পাৰা. ৪৭৮). অট্ঠকথাযম্পি ৱুত্তং ‘‘এককুলস্স গামোতি একস্স ৰঞ্ঞো ৱা ভোজকস্স ৱা গামো’’তি চ ‘‘নানাকুলস্স গামোতি নানাৰাজূনং ৱা ভোজকানং ৱা গামো ৱেসালীকুসিনাৰাদিসদিসো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৭৯) চ.
এককুলেন কাৰাপিতো ৱিহাৰো একূপচাৰো, নানাকুলেহি কাৰাপিতো নানূপচাৰো হোতি. যথাহ গণ্ঠিপদে ‘‘ৱিহাৰে এককুলনানাকুলৱোহাৰো কাৰাপকানং ৱসেন ৱুত্তো’’তি. অজ্ঝোকাসে পন উপচাৰভেদো অব্ভন্তৰৱসেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তঞ্চেতং পাড়িযং ‘‘অজ্ঝোকাসো একূপচাৰো নাম অগামকে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা একূপচাৰো. ততো পৰং নানূপচাৰো’’তি. ইধ একং অব্ভন্তৰং অট্ঠৱীসতিৰতনং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘একং অব্ভন্তৰং অট্ঠৱীসতিহত্থ’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৮৯). এৱং সঙ্খেপতো ৱুত্তসৰূপপ্পভেদানি পন্নৰস ঠানানি দস্সেতুমাহ ‘‘গামাদীসু পদেসেসু তিপঞ্চসূ’’তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পাড়িঅট্ঠকথাৱণ্ণনতো ৱেদিতব্বো.
‘‘তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱাসেয্যাতি সঙ্ঘাটিযা ৱা উত্তৰাসঙ্গেন ৱা অন্তৰৱাসকেন ৱা. অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা’’তি (পাৰা. ৪৭৬, ৪৭৮) ৱচনতো এত্থ তিচীৱৰন্তি তিণ্ণং চীৱৰানমঞ্ঞতৰমেৱ চীৱৰং ৱত্তব্বং. একৰত্তন্তি ৱিপ্পৱাসকিৰিযায অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. অপি-সদ্দেন কিং পন দিৰত্তাদিকন্তি দস্সেতি.
সঙ্ঘসম্মুতিযা ৱিনাতি তিচীৱৰং পৰিহৰিতুং অসমত্থেন গিলানেন ভিক্খুনা সঙ্ঘং ৱন্দিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গয্হ ‘‘অহং ভন্তে গিলানো, ন সক্কোমি তিচীৱৰং আদায পক্কমিতুং, সোহং ভন্তে সঙ্ঘং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসসম্মুতিং যাচামী’’তি তিক্খত্তুং যাচিতেন সঙ্ঘেন তস্স ঞত্তিদুতিযায কম্মৱাচায দিন্নং অৱিপ্পৱাসসম্মুতিং ৱিনাতি ৱুত্তং হোতি. তথা লদ্ধসম্মুতিকস্স গিলানস্স ভিক্খুনো তস্মিং গেলঞ্ঞে অৱূপসন্তে ৱা ৱূপসন্তেপি চীৱৰনিক্খেপট্ঠানং আগমনকালে ৱা উপ্পন্নে অঞ্ঞেপি ৰোগে অৱূপসন্তে তাযযেৱ সম্মুতিযা ন দোসো.
৬০৩. ভিক্খুনোতি অলদ্ধসম্মুতিকস্স ভিক্খুনো. তেন চীৱৰেন. ৱিপ্পৱত্থুং ন ৱট্টতীতি ৱিনা ৱসিতুং ন ৱট্টতি. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘এককুলস্স গামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ, অন্তোগামে চীৱৰং নিক্খিপিত্ৱা অন্তোগামে ৱত্থব্বং. অপৰিক্খিত্তো হোতি, যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘৰে ৱত্থব্বং, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্বং. নানাকুলস্স গামো হোতি পৰিক্খিত্তো চ, যস্মিং ঘৰে চীৱৰং নিক্খিত্তং হোতি, তস্মিং ঘৰে ৱত্থব্বং সভাযে ৱা দ্ৱাৰমূলে ৱা, হত্থপাসা ৱা ন ৱিজহিতব্ব’’ন্তিআদিনা (পাৰা. ৪৭৮) নযেন পাড়িযা ৱুত্তট্ঠানতো বহি অৰুণং উট্ঠাপেতুং ন ৱট্টতীতি ৱুত্তং হোতি.
ইমস্মিং পাঠে ‘‘পৰিক্খিত্তো’’তি ইদং পাকাৰেন ৱা ৱতিযা ৱা পৰিখায ৱা পৰিক্খিত্তং সন্ধায ৱুত্তং. হত্থপাসা ৱাতি এত্থ হত্থপাসা নাম অড্ঢতিযৰতনং হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তং ঘৰং সমন্ততো হত্থপাসা ন ৱিজহিতব্বং, অড্ঢতেয্যৰতনপ্পমাণা পদেসা উদ্ধং ন ৱিজহিতব্বন্তি ৱুত্তং হোতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৭৭-৪৭৮).
ৱিপ্পৱসন্তস্স কো দোসোতি আহ ‘‘হোতি…পে… অৰুণুগ্গমে’’তি. অনুঞ্ঞাতট্ঠানতো হি বহি চীৱৰেন ৱিনা অৰুণং উট্ঠাপেন্তস্স তং চীৱৰং নিস্সজ্জিতব্বং হোতি, তংহেতুকা পাচিত্তিযাপত্তিপি হোতীতি অত্থো. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘নিস্সজ্জিত্ৱা…পে… ৱিঞ্ঞুনা’’তি.
৬০৪. ন্হাযন্তস্সেৱাতি চীৱৰস্স হত্থপাসতো দূৰে নহাযন্তস্সেৱ, অনাদৰে সামিৱচনং.
৬০৬. অচ্ছিন্নং ৱিলুত্তং চীৱৰং যস্স সো অচ্ছিন্নচীৱৰো, ভিক্খু, তস্স ঠানং অচ্ছিন্নচীৱৰট্ঠানং, তস্মিং.
৬০৭. নিৱাসেত্ৱাতি এত্থ ‘‘অন্তৰৱাসক’’ন্তি চ গহেত্ৱাতি এত্থ ‘‘ইতৰানী’’তি চ সেসো. ইদঞ্চ গন্তব্বট্ঠানে, আসন্নে মগ্গে চ মনুস্সসম্বাধে অসতি কত্তব্বদস্সনং. ইতৰত্থ নিৱাসেত্ৱা, পাৰুপিত্ৱা চ সঙ্ঘাটিং অংসে কত্ৱাৱ গন্তব্বং হোতি. ৱিহাৰে সভাগেসু অলব্ভমানেসু আসনসালম্পি গন্ত্ৱা সভাগস্স সন্তিকে ৱিনযকম্মং কত্তব্বন্তি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৯৫ অত্থতো সমানং) ৱুত্তং. ‘‘নিস্সজ্জিত্ৱা’’তি ইমিনা ‘‘ইদং মে ভন্তে চীৱৰং ৰত্তিৱিপ্পৱুত্থং অঞ্ঞত্ৰ ভিক্খুসম্মুতিযা নিস্সগ্গিযং, ইমাহং সঙ্ঘস্স নিস্সজ্জামী’’তি সঙ্ঘে ৱা ‘‘ইদং মে ভন্তে চীৱৰং…পে… অহং আযস্মন্তানং নিস্সজ্জামী’’তি তিণ্ণং, দ্ৱিন্নং ৱা সন্তিকে ৱা ‘‘ইদং মে আৱুসো…পে… ইমাহং আযস্মতো নিস্সজ্জামী’’তি একস্স সন্তিকে ৱা ৱত্ৱা নিস্সজ্জিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱিঞ্ঞুনাতি এৱং নিস্সগ্গিযৱত্থুনিস্সজ্জনাদিনানপ্পকাৰৱিধিজাননকেন ঞাণৱতাতি অত্থো.
৬০৮. তং নিস্সগ্গিযচীৱৰং.
৬০৯. ‘‘অদেন্তস্স চ নিস্সট্ঠং দুক্কট’’ন্তি ইমিনা ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন আপত্তি পটিগ্গহেতব্বা, নিস্সট্ঠচীৱৰং দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তা ইমং ৱিধিং জাননতায ব্যত্তেন যথাৱিধিং কাতুং সমত্থতায পটিবলেন খন্ধকে (চূড়ৱ. ২৩৯) আগতনযেন আপত্তিং পটিগ্গহেত্ৱা নিস্সট্ঠচীৱৰং হত্থেন গহেত্ৱা নিসীদাপেত্ৱা সচে সঙ্ঘো হোতি, ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো, ইদং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো নিস্সগ্গিযং সঙ্ঘস্স নিস্সট্ঠং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্যা’’তি, সচে তযো হোন্তি, ‘‘সুণন্তু মে আযস্মন্তা, ইদং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো নিস্সগ্গিযং আযস্মন্তানং নিস্সট্ঠং, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, আযস্মন্তা ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্যু’’ন্তি, সচে এককো হোতি, ‘‘ইমং চীৱৰং আযস্মতো দম্মী’’তি দাতব্বং, নিস্সট্ঠচীৱৰং ‘‘অত্তনোযেৱ দিন্ন’’ন্তি সুদ্ধসঞ্ঞায গহেত্ৱা অদেন্তস্স দুক্কটং হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
তস্স সন্তকভাৱং ঞত্ৱা লেসেন ৱিলুম্পন্তস্স পন ভণ্ডগ্ঘৱসেন দুক্কটথুল্লচ্চযপাৰাজিকাপত্তিযো হোন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তস্স সন্তকভাৱং পন ঞত্ৱা লেসেন অচ্ছিন্দন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা কাৰেতব্বো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯). পৰিযাপুতন্তি ‘‘ন ভিক্খৱে নিস্সট্ঠচীৱৰং ন দাতব্বং, যো ন দদেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৪৭০) পাড়িযং ৱুত্তন্তি অত্থো.
৬১০-১. থেৰে দহৰে চাতি এতেসু উভোসুপি মগ্গং গচ্ছন্তেসূতি যোজনা. ‘‘থেৰে’’তি ইমিনা অনিস্সিতভাৱমাহ, ‘‘দহৰে চা’’তি ইমিনা নিস্সিতভাৱং. ওহীনেতি ওসক্কিতে. সচে সো থেৰো নিস্সযাচৰিযো ভৱেয্যাতি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘গৰু’’ন্তি. তস্মিং দহৰে. ৱত্থন্তি তস্স হত্থে ঠিতচীৱৰং. ন পস্সম্ভতীতি ধুৰনিক্খেপং অকত্ৱা গমনে সউস্সাহত্তা নিস্সযপটিপ্পস্সদ্ধি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ ‘‘মুহুত্ত’’ন্তিআদিমাহ.
৬১৪. পচ্চুদ্ধাৰে অন্তোযেৱাৰুণেতি ইমিনা সম্বন্ধো, দহৰভিক্খুনো দূৰভাৱঞ্চ অৰুণুগ্গমনঞ্চ ঞত্ৱা চীৱৰস্স অনিস্সগ্গিযত্থং তস্স হত্থে ঠিতভাৱং সল্লক্খেত্ৱা পুৰাৰুণা পচ্চুদ্ধৰেতি অত্থো. ৱিস্সজ্জেতীতি অঞ্ঞস্স দেতি. ৱিনস্সতীতি চোৰাদীহি নস্সতি.
দুতিযকথিনকথাৱণ্ণনা.
৬১৬. অকালচীৱৰন্তি ‘‘অকালচীৱৰং নাম অনত্থতে কথিনে একাদসমাসে উপ্পন্নং, অত্থতে কথিনে সত্তমাসে উপ্পন্নং, কালেপি আদিস্স দিন্ন’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো অনত্থতকথিনে ৱিহাৰে ‘‘চীৱৰমাসো’’তি যো পুব্বকত্তিককাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৱ অপৰকত্তিকপুণ্ণমী, তাৱ মাসো ৱুচ্চতি, ততো পৰেসু একাদসসু মাসেসু উপ্পন্নঞ্চ অত্থতকথিনে ৱিহাৰে যো চীৱৰমাসো, হেমন্তা চ চত্তাৰো মাসাতি পঞ্চমাসতো বহি সত্তসু মাসেসু উপ্পন্নঞ্চ অত্থতকথিনে পঞ্চ মাসা যথাপৰিচ্ছিন্নকালে সঙ্ঘস্স চ ‘‘ইদং অকালচীৱৰং দম্মী’’তি পুগ্গলস্স চ ‘‘ইদং তুয্হং দম্মী’’তি দিন্নঞ্চেতি ইদং অকালচীৱৰন্তি অত্থো. ‘‘উপ্পন্ন’’ন্তি সেসো, ‘‘উপ্পজ্জেয্য সঙ্ঘতো ৱা গণতো ৱা ঞাতিতো ৱা মিত্ততো ৱা পংসুকূলতো ৱা অত্তনো ৱা ধনেনা’’তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো সঙ্ঘস্স ৱা ‘‘ইদং সুত্তন্তিকগণস্স দেম, ইদং আভিধম্মিকগণস্স দেমা’’তিআদিনা নযেন গণস্স ৱা দিন্নতো অত্তনো ৱস্সগ্গেন ৱা ঞাতিআদিতো ৱা সুসানাদিপংসুকূলখেত্ততো ৱা অত্তনো সন্তকেন সুত্তকপ্পাসাদিকপ্পিযৱত্থুতো ৱা উপ্পন্নচীৱৰন্তি অত্থো.
মাসপৰমং নিক্খিপেতি মাসো পৰমং পমাণং এতস্স নিক্খিপনস্সাতি মাসপৰমং, নিক্খিপনন্তি কিৰিযাৱিসেসনং কাতব্বং, মাসপৰমং নিক্খিপনং কৰেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘আকঙ্খমানেন ভিক্খুনা পটিগ্গহেতব্বং, পটিগ্গহেত্ৱা খিপ্পমেৱ কাৰেতব্বং, নো চস্স পাৰিপূৰী, মাসপৰমং তেন ভিক্খুনা তং চীৱৰং নিক্খিপিতব্বং ঊনস্স পাৰিপূৰিযা’’তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো এৱং উপ্পন্নং চীৱৰং ইচ্ছন্তেন পটিগ্গহেত্ৱা সচে পহোতি, দসাহমনতিক্কামেত্ৱা কাৰেতব্বং. সচে নপ্পহোতি, ঊনস্স পৰিপূৰণত্থং মাসপৰমং ঠপেতব্বন্তি অত্থো.
কদা এৱং নিক্খিপিতব্বন্তি আহ ‘‘সতি পচ্চাসাযা’’তি, ‘‘পচ্চাসা হোতি সঙ্ঘতো ৱা গণতো ৱা ঞাতিতো ৱা মিত্ততো ৱা পংসুকূলতো ৱা অত্তনো ৱা ধনেনা’’তি (পাৰা. ৫০০) ৱুত্তসঙ্ঘাদিতো অত্তনো ৱস্সগ্গাদিতো লভেয্য, তেন ‘‘ইমস্স ঊনে পৰিপুণ্ণে কাৰেস্সামী’’তি পচ্চাসায সতি এৱং নিক্খিপিতব্বন্তি অত্থো. ততো উদ্ধংঠপেতুং ন ৱট্টতীতি মাসতো অতিৰেককালং নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতি, নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং হোতীতি অত্থো.
যদি এৱং ‘‘তদহুপ্পন্নে মূলচীৱৰে পচ্চাসাচীৱৰং উপ্পজ্জতি, দসাহা কাৰেতব্বং…পে… ৱীসে উপ্পন্নে মূলচীৱৰে পচ্চাসাচীৱৰং উপ্পজ্জতি, দসাহা কাৰেতব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৫০০) কস্মা আহাতি? পচ্চাসাচীৱৰস্স দসদিৱসে অতিক্কম্ম ঠপেতুং অযুত্তত্তা, মূলচীৱৰস্স তগ্গতিকত্তা এৱং ৱুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘মূলচীৱৰস্স উপ্পন্নদিৱসতো যাৱ ৱীসতিমো দিৱসো, তাৱ উপ্পন্নং পচ্চাসাচীৱৰং মূলচীৱৰং অত্তনো গতিকং কৰোতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০০).
ততিযকথিনকথাৱণ্ণনা.
৬১৮-৯. ভিক্খুনিযা যো ধোৱাপেতীতি সম্বন্ধো. ‘‘ভিক্খুনী নাম উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্না’’তি (পাৰা. ৫০০) ৱচনতো ভিক্খুনিসঙ্ঘে ঞত্তিচতুত্থায কম্মৱাচায, ভিক্খুসঙ্ঘে ঞত্তিচতুত্থায কম্মৱাচাযাতি অট্ঠৱাচিকায উপসম্পন্না ভিক্খুনী নাম. ভুত্তন্তি ভিক্খুনা অত্তনা পৰিভুত্তং ৰজিতং আদিন্নকপ্পং, ‘‘পৰিভোগং কৰিস্সামী’’তি অন্তমসো সীসং ঠপেত্ৱা সযনমত্তেনাপি পুৰাণভূতং চীৱৰন্তি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৰজিত্ৱা কপ্পং কত্ৱা একৱাৰম্পি নিৱত্থং ৱা পাৰুতং ৱা অন্তমসো পৰিভোগসীসেন অংসে ৱা মত্থকে ৱা কত্ৱা মগ্গং গতো হোতি, উস্সীসকং ৱা কত্ৱা নিপন্নো হোতি, এতম্পি পুৰাণচীৱৰমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). ৱত্থন্তি কাৰিযে কাৰণোপচাৰৱসেন চীৱৰমেৱ আহ.
অঞ্ঞাতিকাযাতি ‘‘অঞ্ঞাতিকা নাম মাতিতো ৱা পিতিতো ৱা যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা অসম্বদ্ধা’’তি ৱচনতো অত্তনো ৱা তস্সা ৱা মাতু ৱা পিতু ৱা পৰম্পৰায যাৱ সত্তমা যুগা, এত্থন্তৰে যেন কেনচি ঞাতকেন অসম্বদ্ধভাৱেন অঞ্ঞাতিকাযাতি অত্থো. যথা চাহ অট্ঠকথাযং ‘‘পিতামহোযেৱ পিতামহযুগং. ততো উদ্ধং সব্বেপি পুব্বপুৰিসা পিতামহগ্গহণেনেৱ গহিতা. এৱং যাৱ সত্তমো পুৰিসো, তাৱ যা অসম্বদ্ধা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). আকোটাপেতীতি পহৰাপেতি.
ততো ধোৱাপনাদিতো. নিস্সগ্গিযাপত্তীতি নিস্সগ্গিযস্স আপত্তি নিস্সগ্গিযাপত্তি, নিস্সগ্গিযস্স চীৱৰস্স নামেন ৱিসিট্ঠা পাচিত্তিযাপত্তি হোতীতি অত্থো. ইদঞ্চ তিণ্ণং পযোগানং অন্তে আপজ্জিতব্বায আপত্তিযা দস্সনং. তস্স নিযোগেন ধোৱনাদিং কৰোন্তিযা ভিক্খুনিযা তদত্থং সব্বপুব্বপযোগগণনায ভিক্খুনো দুক্কটং হোতীতি গহেতব্বো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যাৱ নং ধোৱিত্ৱা উক্খিপতি, তাৱ ভিক্খুনিযা পযোগে পযোগে ভিক্খুস্স দুক্কট’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০৩-৫০৫). পঠমেনাতি তীণিপি কাৰাপেন্তস্স যং পঠমং কাৰাপেতি, তেনাতি অত্থো. দীপিতন্তি ‘‘অঞ্ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞী পুৰাণচীৱৰং ধোৱাপেতি ৰজাপেতি আকোটাপেতি, নিস্সগ্গিযেন আপত্তি দ্ৱিন্নং দুক্কটান’’ন্তিআদিনা (পাৰা. ৫০৬) দেসিতং. ইমিনা নযেন দ্ৱে কাৰাপেন্তস্স পঠমেন নিস্সগ্গিযাপত্তি, দুতিযেন দুক্কটন্তি অযমত্থো সঙ্গয্হতি.
৬২০. ‘‘ধোৱনত্থায দেতী’’তি ইমিনা ‘‘ভুত্তং ৱত্থ’’ন্তি অধিকাৰতো লব্ভতি.
৬২১. সামণেৰনিদ্দেসেপীতি ‘‘সামণেৰা’’তি নিদ্দেসো নাম যস্স, তস্মিম্পি, অত্তনা পৰিভুত্তং ৱত্থং ধোৱনত্থায দেতীতি যোজনা, অত্তনো পৰিভুত্তং চীৱৰং ধোৱনত্থায সামণেৰস্স দেতীতি অত্থো. পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো. উপসম্পজ্জাতি পুব্বকিৰিযায ‘‘ধোৱতী’’তি অপৰকিৰিযা সামত্থিযা লব্ভতি.
৬২২. দহৰানঞ্চ ভিক্খূনন্তি অত্তনো নৱকতৰানং ভিক্খূনং. নিয্যাদিতে দিন্নে. এস নযোতি ‘‘একেন পাচিত্তিযং, অৱসিট্ঠেহি দ্ৱীহি ৱা একেন ৱা সব্বপযোগেসু দুক্কটং হোতী’’তি নযো.
৬২৩. চীৱৰেতি পৰিভুত্তচীৱৰে.
৬২৪. ‘‘ধোৱনপ্পচ্চযাযেৱা’’তি ইমিনা ইতৰদ্ৱযস্স তস্স অনাণত্তিযা কতত্তা ততো অনাপত্তিভাৱমাহ.
৬২৬. ঞাতিকাতি এত্থ ‘‘পটিসঙ্খা যোনিসো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২২-২৩, ৪২২; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯; মহানি. ২০৬; ধ. স. ১৩৫৫; ৱিভ. ৫১৮) ৱিয গাথাবন্ধৱসেন য-কাৰলোপো, ঞাতিকায ভিক্খুনিযাতি অত্থো. ‘‘ঞাতিকা অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো. পচ্চত্থৰণন্তি মঞ্চপীঠে অত্থৰিতব্বং পচ্চত্থৰণচীৱৰঞ্চ.
৬২৭. ‘‘ভিক্খুনীনং ৱসেনা’’তি ইদং ভিক্খুসঙ্ঘেপি উপসম্পন্না চে, পাচিত্তিযসম্ভৱা ৱুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্নায পন যথাৱত্থুকমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০৬). ভিক্খুনিসঙ্ঘে পঠমং উপসম্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা ভিক্খুসঙ্ঘে চে উপসম্পজ্জতি, কেৱলং ভিক্খুসঙ্ঘে উপসম্পন্নাতি ন ৱুচ্চতীতি তা ভগৱতি ধৰমানে পঠমং পব্বজিতা পঞ্চসতা সাকিযানিযো ৱুচ্চন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্না নাম পঞ্চসতা সাকিযানিযো’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫০৬). ভিক্খুনো লিঙ্গে পৰিৱত্তে তস্সেৱ উপসম্পন্নকম্মস্স অনুঞ্ঞাতত্তা সোপি গহেতব্বোযেৱ.
৬২৮. অৱুত্তা ধোৱতীতি ‘‘ইমং চীৱৰং ধোৱা’’তি অৱুত্তা চীৱৰং কিলিট্ঠং দিস্ৱা অৱত্ৱা ঠপিতট্ঠানতো চীৱৰং গহেত্ৱা ৱা সযমেৱ ৱত্ৱা যাচনাদিনযেন ৱা অনাণত্তিযা চ গহেত্ৱা চীৱৰধোৱনাদিং কৰেয্য চে. অপৰিভুত্তং ৱাতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন অপৰিভুত্তং চীৱৰং. অঞ্ঞং ৱাতি উপাহনত্থৱিকপত্তত্থৱিকপোত্থকত্থৱিকমঞ্চপীঠাদিং যং কিঞ্চি পৰিক্খাৰং.
পুৰাণচীৱৰধোৱাপনকথাৱণ্ণনা.
৬২৯. ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিমং উপাদায কিঞ্চি চীৱৰং গণ্হতোতি যোজনা, এত্থ ‘‘অঞ্ঞাতিকায ভিক্খুনিযা হত্থতো’’তি চ ‘‘ঞাতিকায অঞ্ঞাতিকসঞ্ঞিস্সা’’তি চ ‘‘একতোউপসম্পন্নায হত্থতো গণ্হাতী’’তি চ ৱক্খমানৱচনসামত্থিযা লব্ভমানতো পুব্বে ৱুত্তনযেন অঞ্ঞাতিকায উভতোসঙ্ঘে উপসম্পন্নায ভিক্খুনিযা হত্থতো ৱিকপ্পনুপগৰতনৱিদত্থিপ্পমাণৱত্থতো পট্ঠায যং কিঞ্চি চীৱৰং গণ্হন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘আপত্তী’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি ‘‘নিস্সগ্গিযা পাচিত্তিযাপত্তী’’তি পকৰণতো চ ‘‘নিস্সগ্গিযাপত্তী’’তি ৱক্খমানতো চ লব্ভতি. ঠপেত্ৱা পাৰিৱত্তকন্তি ‘‘পাৰিৱত্তকং পৰিত্তেন ৱা ৱিপুলং, ৱিপুলেন ৱা পৰিত্ত’’ন্তি (পাৰা. ৫১৪) ৱচনতো মহাপচ্চৰিযং ‘‘অন্তমসো হৰীতকখণ্ডেনাপী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫১৪) ৱুত্তত্তা চ হেট্ঠিমন্ততো হৰীতকখণ্ডম্পি দত্ৱা গহেতব্বং তিচীৱৰঞ্চ পাৰিৱত্তকং নাম হোতি, তং ঠপেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. পৰিৱত্তনং পৰিৱত্তং, তং এতস্স অত্থীতি পাৰিৱত্তকং, কযৱিক্কযেন গহেতব্বং চীৱৰন্তি অত্থো.
৬৩০. গহণত্থায পযোগেতি গণ্হিতুং হত্থপসাৰণাদিপ্পযোগে. পৰিযাপুতন্তি ‘‘পটিগ্গণ্হাতি পযোগে দুক্কট’’ন্তি (পাৰা. ৫১২) দেসিতং.
৬৩১. অনুপসম্পন্নহত্থেতি ভিক্খুভিক্খুনিতো অঞ্ঞে সব্বে অনুপসম্পন্না গহিতা. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন সিক্খমানাসামণেৰসামণেৰিউপাসকউপাসিকানং হত্থে পেসিতং পটিগ্গণ্হাতি, অনাপত্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫১২).
৬৩২. একতোতি এত্থ ভিক্খুনিসঙ্ঘতোতি গহেতব্বং. অঞ্ঞস্মিং পক্খে পাচিত্তিযমেৱ. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ভিক্খূনং সন্তিকে উপসম্পন্নায পন পাচিত্তিযমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫১৩).
৬৩৩. ‘‘পাৰিৱত্তকং দস্সামী’’তি আভোগং কত্ৱা গণ্হাতি, দোসো ন ৱিজ্জতীতি যোজনা.
৬৩৪. অঞ্ঞং পৰিক্খাৰন্তি থৱিককাযবন্ধনাদি অৱিকপ্পিযং ৱা অৱিকপ্পনুপগং ৱা পৰিক্খাৰমেৱ গহেতব্বং. ৱিকপ্পনুপগং পন ন ৱট্টতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘ৱিকপ্পনুপগং পচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণং পন পটপৰিস্সাৱনম্পি ন ৱট্টতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫১৪). চীৱৰপটিগ্গণ্হনং কিৰিযা, পাৰিৱত্তকস্স অদানং অকিৰিযাতি কিৰিযায চ অকিৰিযায চ আপজ্জিতব্বতো ক্ৰিযাক্ৰিযং.
চীৱৰপটিগ্গহণকথাৱণ্ণনা.
৬৩৫. ‘‘অঞ্ঞাতকং অপ্পৱাৰিত’’ন্তি পদচ্ছেদো. ‘‘গহপতিং ৱা গহপতানিং ৱা’’তি পাঠসেসো. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘অঞ্ঞাতকং গহপতিং ৱা গহপতানিং ৱা’’তি (পাৰা. ৫১৬, ৫১৮). পুব্বে ৱুত্তনযেন যাৱ সত্তমা পিতামহযুগা সম্বদ্ধঞ্ঞাতিকতায অভাৱতো অঞ্ঞাতকং. ‘‘যং ময্হং গেহে অত্থি, তং পৱাৰেমী’’তিআদিনা নযেন অপ্পৱাৰিতং. ‘‘গহপতি নাম যো কোচি অগাৰং অজ্ঝাৱসতী’’তি (পাৰা. ৫১৯) পাড়িযং ৱুত্তং গহপতিং ৱা. ‘‘গহপতানী নাম যা কাচি অগাৰং অজ্ঝাৱসতী’’তি (পাৰা. ৫১৯) পাড়িযং ৱুত্তং ঘৰণিং ৱাতি অত্থো.
হোতি নিস্সগ্গিযাপত্তীতি ‘‘অঞ্ঞত্ৰ সমযা ৱিঞ্ঞাপেতি, পযোগে দুক্কটং, পটিলাভেন নিস্সগ্গিযং হোতী’’তি (পাৰা. ৫১৯) পাড়িযং ৱুত্তেসু সব্বেসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটেন সদ্ধিং নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং হোতীতি ৱুত্তং হোতি. অঞ্ঞত্ৰ সমযাতি ‘‘তত্থাযং সমযো, অচ্ছিন্নচীৱৰো ৱা হোতি ভিক্খু নট্ঠচীৱৰো ৱা’’তি (পাৰা. ৫১৮) মাতিকায, ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰো নাম ভিক্খুস্স চীৱৰং অচ্ছিন্নং হোতি ৰাজূহি ৱা চোৰেহি ৱা ধুত্তেহি ৱা যেহি কেহিচি ৱা অচ্ছিন্নং হোতি. নট্ঠচীৱৰো নাম ভিক্খুস্স চীৱৰং অগ্গিনা ৱা দড্ঢং হোতি, উদকেন ৱা ৱূড়্হং হোতি, উন্দূৰেহি ৱা উপচিকাহি ৱা খাযিতং হোতী’’তি (পাৰা. ৫১৯) পদভাজনে চ নিদ্দিট্ঠসৰূপকালতো অঞ্ঞত্ৰাতি অত্থো.
৬৩৬. তিকপাচিত্তিযং ৱুত্তন্তি ‘‘অঞ্ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী, ৱেমতিকো, ঞাতকসঞ্ঞী অঞ্ঞত্ৰ সমযা চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি (পাৰা. ৫২০) পাচিত্তিযত্তযং ভগৱতা ৱুত্তং. ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো. তত্থাতি তস্মিং ঞাতকে. ৱেমতিকস্সাতি ‘‘ঞাতকো নু খো, অঞ্ঞাতকো’’তি ৱেমতিকস্স. দ্ৱিকদুক্কটং তথেৱাতি যোজনা. ‘‘তথেৱা’’তি ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি ইদং আকড্ঢতি, ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী, ৱেমতিকো অঞ্ঞত্ৰ সমযা চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (পাৰা. ৫২০) দেসিতন্তি অত্থো.
৬৩৭-৮. সমযে ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি যোজনা. এত্থ ‘‘চীৱৰং অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিত’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, যথাপৰিচ্ছিন্নকালদ্ৱযতো অঞ্ঞতৰস্মিং কালে অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতং চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. ঞাতকে ৱা পৱাৰিতেতি এত্থাপি ‘‘অত্তনো’’তি অজ্ঝাহাৰো, ‘‘সমযে’’তি ইমিনা যোজেতব্বং, অত্তনো ঞাতকপৱাৰিতে অসমযেপি চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থ ‘‘অত্তনো’’তি সেসো, অত্তনো ঞাতকে, পৱাৰিতে ৱা ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি যোজনা, অঞ্ঞং ভিক্খুং নিস্সায অত্তনো ঞাতকে ৱা পৱাৰিতে ৱা চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি ৱুত্তং হোতি. ইতৰং পক্খং দস্সেতি ‘‘তস্স ঞাতকে ৱা পৱাৰিতে ৱা’’তি. তস্সাতি ‘‘অঞ্ঞস্সা’’তি ৱুত্তস্স, ‘‘ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তী’’তি ইমিনা যোজেতব্বং. ৱাতি পুৰিমৱিকপ্পাপেক্খং. যং সন্ধায চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেতি, তস্স ঞাতকে ৱা পৱাৰিতে ৱা তংযেৱ সন্ধায চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স অনাপত্তীতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘অত্তনো ৱা ধনেনা’’তি ৱুত্তং অনাপত্তিঅঙ্গং উম্মত্তকাদিনোতি এত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্গয্হতি, অত্তনো সন্তকং সুত্তকপ্পাসাদিকং কপ্পিযৱত্থুং দত্ৱা গণ্হিতুকামতায অকপ্পিযৱোহাৰেন যাচন্তস্স চ অনাপত্তীতি অত্থো.
অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিকথাৱণ্ণনা.
৬৩৯. অপ্পৱাৰিতমঞ্ঞাতিন্তি এত্থ ‘‘গহপতিং ৱা গহপতানিং ৱা’’তি ইদং সামত্থিযা লব্ভতি. ততুত্তৰিন্তি ততো সন্তৰুত্তৰপৰমতো উত্তৰিন্তি গহেতব্বং, ‘‘সন্তৰুত্তৰপৰমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৱৰং সাদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৫২৩) ৱুত্তত্তা অচ্ছিন্নচীৱৰেন সাদিতব্বঅন্তৰৱাসকউত্তৰাসঙ্গমত্তেন অধিকন্তি অত্থো.
‘‘ততো চে উত্তৰি সাদিযেয্যা’’তি (পাৰা. ৫২৩) ৱচনতো ‘‘সাদিযন্তস্সা’’তি ৱত্তব্বং, এৱং ৱত্তব্বে ‘‘ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি কস্মা ৱুত্তন্তি? অচ্ছিন্নচীৱৰানং ভিক্খূনং ছব্বগ্গিযেহি ভিক্খূহি চীৱৰৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিং ‘‘কথঞ্হি নাম তুম্হে মোঘপুৰিসা ন মত্তং জানিত্ৱা বহুং চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেস্সথা’’তি (পাৰা. ৫২২) ছব্বগ্গিযে ভিক্খূ গৰহিত্ৱা ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা ‘‘সাদিতব্ব’’ন্তি এত্থ ৱিঞ্ঞাপেতব্বন্তি অত্থো হোতি, তেনেৱ ইমস্মিং পদভাজনে ‘‘ততো চে উত্তৰি সাদিযেয্যাতি ততুত্তৰি ৱিঞ্ঞাপেতী’’তি (পাৰা. ৫২৪) চ আপত্তিভেদসন্দস্সনট্ঠানে ‘‘অঞ্ঞাতকে অঞ্ঞাতকসঞ্ঞী ততুত্তৰি চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তিআদিৱচনতো (পাৰা. ৫২৫) চ ৱুত্তং. যদি এৱং সিক্খাপদেযেৱ ‘‘সাদিতব্বং, সাদিযেয্যা’’তি চ উভযত্থ ‘‘ৱিঞ্ঞাপেতব্বং, ৱিঞ্ঞাপেয্যা’’তি চ কস্মা ন ৱুত্তন্তি? অচ্ছিন্নচীৱৰভাৱং ঞত্ৱা অৱিঞ্ঞাপিতেপি অভিহৰিত্ৱা দিয্যমানম্পি অধিৱাসেন্তেন এৱমেৱ সাদিতব্বন্তি ন ৱুত্তং. ইমস্সেৱ চ অধিকৱিঞ্ঞাপননিসেধনত্থং ৱদন্তেনাপি ‘‘তঞ্চে অঞ্ঞাতকো গহপতি ৱা গহপতানী ৱা বহূহি চীৱৰেহি অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্য, সন্তৰুত্তৰপৰমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৱৰং সাদিতব্ব’’ন্তি সাদিতব্বনিযমপ্পধানং ৱুত্তং. তস্মা অচ্ছিন্নচীৱৰেন অত্তনা ৱা তং সন্ধায অঞ্ঞেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেন্তেনপি অৱিঞ্ঞাপেন্তেপি দিয্যমানং সাদিযন্তেনাপি সন্তৰুত্তৰপৰমতং নাতিক্কমিতব্বন্তি ইমস্মিং সিক্খাপদে সন্ধায ভাসিতত্থোতি সল্লক্খেতব্বন্তি এত্তকং ঞাপেতুং ‘‘সাদিযন্তস্সা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি ৱুত্তন্তি আচৰিযাভিসন্ধি ৱেদিতব্বা.
৬৪০. ইদানি ৱিঞ্ঞাপনে চ অধিৱাসনে চ উভযত্থেৱ নিযমং দস্সেতুং ‘‘সচে তীণি নট্ঠানি হোন্তি, দ্ৱে সাদিতব্বানি. দ্ৱে নট্ঠানি, একং সাদিতব্বং. একং নট্ঠং, ন কিঞ্চি সাদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. ৫২৪) পদভাজনে ৱুত্তৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘যস্সা’’তিআদি. ‘‘যস্স তীণিপি নট্ঠানি, দ্ৱে ৱা নট্ঠানি, একং ৱা নট্ঠ’’ন্তি সম্বন্ধিত্ৱা যথাক্কমং ‘‘তেন দ্ৱে সাদিতব্বানি, একং সাদিতব্বং, ন কিঞ্চিপি সাদিতব্ব’’ন্তি যোজনা কাতব্বা. যস্স তীণিপি চীৱৰানি নট্ঠানি, বহু চ দিয্যতি, তেন দ্ৱেযেৱ চীৱৰানি সাদিতব্বানি. দ্ৱে চীৱৰানি নট্ঠানি, একং সাদিতব্বং. একঞ্চে নট্ঠং, ন সাদিতব্বং, অৱসিট্ঠং পচ্ছা ধম্মেন সমেন লদ্ধনীহাৰেন গহেতব্বন্তি অত্থো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সেসং সভাগট্ঠানতো পৰিযেসিস্সতী’’তি. ‘‘ভিক্খুনিযা পন পঞ্চসুপি নট্ঠেসু দ্ৱে সাদিতব্বানি, চতূসু নট্ঠেসু একং সাদিতব্বং, তীসু নট্ঠেসু কিঞ্চি ন সাদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫২২-৫২৪) অট্ঠকথাযং ৱুত্তং.
৬৪১-২. সেসকং আহৰন্তস্স অনাপত্তীতি ঞাতব্বন্তি যোজনা. এৱমুপৰিপি যোজেতব্বং. চীৱৰং যোজেত্ৱা অতিৰেকং ৱত্থং পচ্চাহৰিত্ৱা ‘‘দস্সামী’’তি বহুম্পি গহেত্ৱা গচ্ছন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অতিৰেকম্পি তুম্হেযেৱ গণ্হথাতি দিন্নং গণ্হতোপি অনাপত্তি. ন অচ্ছিন্নকাৰণা দিন্নেতি যোজনা, অচ্ছিন্নচীৱৰভাৱং অনুদ্দিস্স বহূনং চীৱৰানং গহণনিমিত্তেনাপি অনাপত্তীতি অত্থো. এৱমেৱ ‘‘ন নট্ঠকাৰণা দেন্তী’’তি ইদম্পি দস্সিতমেৱ. অচ্ছিন্নচীৱৰে নিস্সায ততুত্তৰিচীৱৰৱিঞ্ঞাপনৱত্থুম্হি ইমস্স সিক্খাপদস্স পঞ্ঞত্তত্তা অনাপত্তিৱাৰে ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন গহিতং.
ততুত্তৰিকথাৱণ্ণনা.
৬৪৩. কল্যাণকম্যতাহেতূতি সুন্দৰস্স মহগ্ঘস্স কামতং পটিচ্চ চীৱৰে ৱিকপ্পনং আপজ্জেয্যাতি যোজনা, ‘‘কীদিসেন তে ভন্তে চীৱৰেন অত্থো’’তি পুব্বে অপ্পৱাৰিতো ‘‘আযতং ৱা হোতু ৱিত্থতং ৱা অপ্পিতং ৱা সণ্হং ৱা’’তি (পাৰা. ৫২৯) পদভাজনে ৱুত্তৱিসিট্ঠকপ্পং অধিকৱিধানং কৰোতীতি অত্থো. তস্স লাভা নিস্সগ্গিযং ভৱেতি তথা অপ্পৱাৰিতেন হুত্ৱা কতেন অধিকৱিধানেন নিপ্ফন্নচীৱৰস্স লাভপ্পযোগেন দুক্কটনিস্সগ্গিযপাচিত্তিযা হোন্তি.
৬৪৪. মহগ্ঘং …পে… ৱিঞ্ঞাপেতীতি ৱীসতিঅগ্ঘনকং চীৱৰং দাতুকামম্হি উপাসকে, ‘‘অলং ময্হং এতেন, দসগ্ঘনকং ৱা অপ্পগ্ঘনকং ৱা দেহী’’তি ৱদতি.
৬৪৫. ‘‘ঞাতকে অঞ্ঞাতিসঞ্ঞিস্সা’’তি পদচ্ছেদো.
পঠমোপক্খটকথাৱণ্ণনা.
৬৪৬. পঠমসিক্খাপদে একেন উপাসকেন পীড়া লদ্ধা, ইধ দ্ৱীহীতি এত্তকং নানাকৰণং. সেসং পঠমসিক্খাপদসদিসমেৱাতি আহ ‘‘দুতিযো…পে… ৱিনিচ্ছযো’’তি. উপক্খটপদেন লক্খিতং সিক্খাপদং উপক্খটং, দুতিযঞ্চ তং উপক্খটঞ্চাতি দুতিযোপক্খটং, তস্মিং দুতিযোপক্খটে. অস্সাতি দুতিযোপক্খটস্স.
দুতিযোপক্খটকথাৱণ্ণনা.
৬৪৭. ৰঞ্ঞা ৱাতি ৰাজতো ৱা. ৰাজতো ভোগ্গং ভুঞ্জিতব্বং অস্স অত্থীতি ‘‘ৰাজভোগ্গো’’তি ৱুত্তো, ৰাজতো ভত্তৱেত্তনলাভিতো যতো কুতোচি দাযকা আভতন্তি সম্বন্ধো. ন চ ৱট্টতীতি এত্থ ‘‘নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযভাৱতো’’তি অজ্ঝাহৰিতব্বং. ইধ উত্তৰিকৰণীযং ‘‘তিক্খত্তু’’ন্তিআদিগাথায (ৱি. ৱি. ৬৭১) ৱক্খতি.
৬৪৮. চীৱৰচেতাপন্নৱসেন অধিগতৰজতাদি যেন কেনচি পৰিযাযেনাপি ন সাদিতব্বন্তি দস্সেতুমাহ ‘‘ৰজতং ৱা’’তিআদি. ধৱলসভাৱতায ৰাজতীতি ৰজতং, সজ্ঝু. জাতং ৰূপং ৱণ্ণাযতনমেতস্সাতি জাতৰূপং, সুৱণ্ণং. কিঞ্চীতি অপ্পমত্তকম্পি. অত্তনো ৱা অত্থায পৰস্স ৱা অত্থায দিয্যমানং কিঞ্চি গণ্হিতুং ন ৱট্টতীতি যোজনা.
৬৪৯. অত্তনো পটিগ্গহণে আপত্তিযা ৰূপিযগহণসিক্খাপদে ৱক্খমানত্তা অঞ্ঞস্স অত্থায গহণে আপত্তিদস্সনত্থমাহ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তিআদি. তত্থ অঞ্ঞস্সত্থাযাতি অঞ্ঞস্স পুগ্গলস্স, গণস্স, সঙ্ঘস্স, চেতিযস্স, নৱকম্মস্স ৱা অত্থায. নিদ্দিট্ঠন্তি আহৰিত্ৱা ‘‘ইমং গণ্হথা’’তি ৱুত্তং ৰজতং, জাতৰূপং ৱা অঞ্ঞং ৱা যং কিঞ্চি নিস্সগ্গিযদুক্কটৱত্থুং পটিগ্গণ্হতো তস্স ভিক্খুনো দুক্কটং হোতীতি মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তন্তি যোজনা.
৬৫০-১. ৱুত্তমেৱত্থং সৰূপতো ৱিভাৱেতুমাহ ‘‘নেত্ৱা’’তিআদি. নেত্ৱাতি আনেত্ৱা. অকপ্পিযং ভণ্ডন্তি ‘‘ৰজতং জাতৰূপং ৱা’’তি যথাৱুত্তমেৱ অকপ্পিযভণ্ডং. ইত্থন্তি ৱক্খমানপ্পকাৰেন. ন চ ৱট্টতীতি এত্থ চ-কাৰেন ৱট্টতি চাতি অনুঞ্ঞাতং কতন্তি. যথাহ অট্ঠকথাযং –
‘‘সচে পন ‘নযিদং ভিক্খূনং সম্পটিচ্ছিতুং ৱট্টতী’তি পটিক্খিত্তে ‘ৱড্ঢকীনং ৱা কম্মকৰানং ৱা হত্থে ভৱিস্সতি, কেৱলং তুম্হে সুকতদুক্কটং জানাথা’তি ৱত্ৱা তেসং হত্থে দত্ৱা পক্কমতি, ৱট্টতি. অথাপি ‘মম মনুস্সানং হত্থে ভৱিস্সতি, ময্হমেৱ ৱা হত্থে ভৱিস্সতি, কেৱলং তুম্হে যং যস্স দাতব্বং, তদত্থায পেসেয্যাথা’তি ৱদতি, এৱম্পি ৱট্টতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৫২. ৱিহাৰস্সাতি এত্থ ‘‘নৱকম্মস্সা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা ৱত্তব্বং গাথাবন্ধৱসেন ন ৱুত্তং.
৬৫৪. ৰজতং জাতৰূপং ৱা সঙ্ঘস্সাতি এত্থ ‘‘চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জথাতি দিন্ন’’ন্তি সেসো. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পন কোচি বহুম্পি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণং আনেত্ৱা ‘ইদং সঙ্ঘস্স দম্মি, চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জথা’তি ৱদতি, তং চে সঙ্ঘো সম্পটিচ্ছতি, পটিগ্গহণেপি পৰিভোগেপি আপত্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). এৱং আভতং তস্মিং সঙ্ঘে যো কোচি ভিক্খু ‘‘নযিদং কপ্পতী’’তি সচে পটিক্খিপতি, ‘‘অযং সঙ্ঘস্স লাভন্তৰাযং কৰোতী’’তি ৱদন্তস্সেৱ আপত্তি হোতি. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘যো হি তং চোদেতি, স্ৱেৱ সাপত্তিকো হোতি, তেন পন একেন বহূ অনাপত্তিকা কতা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). ইধ স্ৱেৱ সাপত্তিকোতি এত্থ ‘‘দুক্কটাপত্তিকোতি ৱুত্তং হোতী’’তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. ইমিস্সা গাথায ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি অলিখিত্ৱা ‘‘ভিক্খুনো’’তি চ লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং. ইদানি দস্সিতঅট্ঠকথাপাঠে ‘‘সঙ্ঘো সম্পটিচ্ছতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৱুত্তত্তা ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি পাঠো সুন্দৰো.
৬৫৫. তড়াকস্সাতি ৱাপিযা. সস্সুপ্পত্তিনিদানতো তড়াকং খেত্তং, ততো তস্স গহণং ৱা পৰিভোগো ৱা ন চ ৱট্টতীতি যোজনা. তড়াকস্স চাতি এত্থ চ-কাৰেন খেত্তৱত্থু সঙ্গহিতং. ন চ ৱট্টতীতি এত্থ চকাৰেন ৱট্টতি চাতি দস্সিতং হোতি.
৬৫৬. তং কতমন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো’’তিআদি. সব্বম্পীতি তড়াকপোক্খৰণিখেত্তাদি সব্বম্পি.
৬৫৮-৯. অপৰিচ্ছিন্নভাগস্মিন্তি ‘‘ইমস্মিং ভূমিভাগে কতস্স কম্মেহি এত্তকো ভাগো দেয্যো’’তি এৱং পুব্বে অনিযমিতআযে ভূমিভাগে. অকতপুব্বং নৱসস্সং নাম. এত্তকং ভাগং দেথাতি এত্তকং কহাপণভাগং দেথ. উট্ঠাপেতীতি উপ্পাদেতি.
‘‘কসথ ৱপথা’’তি অকপ্পিযং ৱাচং ৱত্ৱাতি যোজনা. ৱপথাতি চাতি এত্থ চ-সদ্দো ইধ অৱুত্তং তংকত্তুযোগকালে ৱুচ্চমানং অকপ্পিযৱচনন্তৰং সমুচ্চিনোতি. উপ্পাদিতঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো কহাপণং সমুচ্চিনোতি. সব্বন্তি তথা উপ্পাদিতকহাপণঞ্চ এৱং অকপ্পিযৱোহাৰেন উপ্পাদিতঞ্চাতি সব্বং.
৬৬০. কসথাদিকং ৱচনং অৱত্ৱা ‘‘এত্তিকায ভূমিযা এত্তকো নাম ভাগো’’তি ভূমিং যো চ পতিট্ঠাপেতি, তস্সেৱেতমকপ্পিযন্তি ৱক্খমানেন যোজেতব্বং. চ-সদ্দো ‘‘যো পনা’’তি ৱক্খমানপুগ্গলন্তৰাপেক্খো.
৬৬১-২. ভূমিযা সযমেৱ পমাণস্স জাননত্থং তূতি যোজনা, ‘‘এত্তকে ভূমিভাগে অম্হেহি সস্সং কতং, এত্তকং নাম ভাগং গণ্হথা’’তি কসকেহি ৱুত্তে তেসং ৱচনং অসদ্দহিত্ৱা সযমেৱ খেত্তভূমিযা পমাণং ঞাতুকামতাযাতি অত্থো. তু-সদ্দো ইমমেৱ ৱিসেসং জোতেতি. যো পন মিনাতি, তস্সেৱেতমকপ্পিযন্তি ৱক্খমানেন যোজেতব্বং. ৰজ্জুযাপি চ দণ্ডেনাতি এত্থ পাদেনাপি মিনিতুং ন ৱট্টতীতি ৱদন্তি. ‘‘ৰক্খতী’’তিআদিকিৰিযাপদেহিপি এৱমেৱ যোজেতব্বং.
খলে ঠত্ৱা ৰক্খতীতি ধঞ্ঞকৰণে ঠত্ৱা অঞ্ঞে গণ্হিতুং অদত্ৱা পালেতি. কথং ৰক্খিতুং ৱট্টতি, কথং ৰক্খিতুং ন ৱট্টতীতি? তং পন ৱীহিং ‘‘ইদং ৱা এত্তকং ৱা মা গণ্হ, ইদং গহেতুং ন লব্ভতী’’তি ৱা ‘‘ইতো অপনেহি, ইধ পুঞ্জং কৰোহী’’তি ৱা এৱমাদিনা পযোগেন চে ৰক্খতি, তং অকপ্পিযং. সচে ‘‘মযি ঠিতে ৰক্খিতং হোতী’’তি ৰক্খতি, গণ্হন্তে ৱা পস্সিত্ৱা ‘‘কিং কৰোথা’’তি ভণতি, ৱট্টতি. ৰূপিযপটিগ্গহণসিক্খাপদে দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা ৰক্খন্তেন ৱসিতব্বন্তি হি ৱুত্তন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. অঞ্ঞস্মিম্পি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং ‘‘থেনেত্ৱা গণ্হন্তে সতি এতং ভো পৱত্তিং ভিক্খুসঙ্ঘস্স কিং আৰোচেস্সামীতি পটিপুচ্ছিতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তী’’তি. নীহৰাপেতীতি এত্থাপি সচে পৰিযাযেন ৱদতি, ৱট্টতীতি ৱদন্তি. তস্সেৱেতমকপ্পিযন্তি ইদং খেত্তমিননাদিং কৰোন্তেন লদ্ধব্বতো অঞ্ঞস্স অভিনৱুপ্পাদিতস্স অভাৱা অঞ্ঞেসং ৱট্টতীতি দ্ৱীসু গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং.
৬৬৩. ‘‘এত্তকেহি ৱীহীহি ইদং আহৰথা’’তি ৱুত্তা সচে আহৰন্তীতি যোজনা. এত্থ ‘‘তস্সেৱেতমকপ্পিয’’ন্তি ইদং ধঞ্ঞস্স ৱিচাৰিতত্তা ৱুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘তস্সেৱ অকপ্পিযং. কস্মা? ধঞ্ঞস্স ৱিচাৰিতত্তা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৬৪. হিৰঞ্ঞেনাতি কহাপণেন. ‘‘তমকপ্পিয’’ন্তি ইদং কহাপণানং ৱিচাৰিতত্তা ৱুত্তং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘সব্বেসং অকপ্পিযং. কস্মা? কহাপণানং ৱিচাৰিতত্তা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯).
৬৬৫. পেসকাৰকদাসং ৱাতি পেসকাৰকসঙ্খাতং দাসং ৱা, পেসকাৰো তন্তৱাযো. আৰামিকানং নামেন দেন্তেতি ‘‘আৰামিকং দম্মি, ৱেয্যাৱচ্চকৰং দম্মী’’তিআদিনা নযেন দেন্তে.
৬৬৬. খীৰং দধি তক্কং সপ্পি নৱনীতন্তি পঞ্চগোৰসা.
৬৬৭. অজিকাদীসূতি আদি-সদ্দেন মহিসং সঙ্গণ্হাতি.
৬৬৯. পটিসিদ্ধেপীতি পটিক্খিত্তেপি. মূলং দত্ৱাতি কপ্পিযভণ্ডমূলং দত্ৱা. কুক্কুটাদযো পন ‘‘সুখেন ৱসন্তূ’’তি অৰঞ্ঞেযেৱ ৱিস্সজ্জেতব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুক্কুটসূকৰে ‘সুখং জীৱন্তূ’তি অৰঞ্ঞে ৱিস্সজ্জেতুং ৱট্টতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯). সূকৰমযূৰাদীসুপি লদ্ধেসু তেসং অনুৰূপেযেৱ ৱিসযে ৱিস্সজ্জেতব্বা.
৬৭১. ‘‘তিক্খত্তু’’ন্তিআদিগাথায কো সম্বন্ধো? ‘‘ৰঞ্ঞা ৱা ৰাজভোগ্গেনা’’তিআদিগাথায সঙ্গহিতনযেন ৰাজৰাজামচ্চব্ৰাহ্মণগহপতাদীসু যেন কেনচি অত্তনা ৱা চীৱৰচেতাপন্নেন চীৱৰং চেতাপেত্ৱা ‘‘ইত্থন্নামং ভিক্খুং চীৱৰেন অচ্ছাদেহী’’তি ৱত্ৱা তং চীৱৰচেতাপন্নসঙ্খাতং চীৱৰমূলং দত্ৱা পহিতদূতেন ৱা ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘ইদং খো ভন্তে আযস্মন্তং উদ্দিস্স চীৱৰচেতাপন্নং আভতং, পটিগ্গণ্হাতু আযস্মা চীৱৰচেতাপন্ন’’ন্তি যদি ৱুচ্চেয্য, ভিক্খুনা ‘‘ন খো মযং আৱুসো চীৱৰচেতাপন্নং পটিগ্গণ্হাম, চীৱৰঞ্চ খো মযং পটিগ্গণ্হাম কালেন কপ্পিয’’ন্তি ৱুত্তে সচে তেন ‘‘অত্থি পনাযস্মতো কোচি ৱেয্যাৱচ্চকৰো’’তি ৱুত্তে চীৱৰত্থিকেন ভিক্খুনা ‘‘এসো খো আৱুসো ভিক্খূনং ৱেয্যাৱচ্চকৰো’’তি আৰামিকে ৱা উপাসকে ৱা দস্সিতে যদি সো তস্স অত্তনা আহৰিত্ৱা ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো চীৱৰেন অত্থে সতি ইমিনা চীৱৰং চেতাপেত্ৱা অচ্ছাদেহী’’তি ৱত্ৱা তং ভিক্খুং উপসঙ্কমিত্ৱা ‘‘যং খো ভন্তে আযস্মা ৱেয্যাৱচ্চকৰং নিদ্দিসি, সঞ্ঞত্তো সো মযা, উপসঙ্কমতু আযস্মা কালেন, চীৱৰেন তং অচ্ছাদেস্সতী’’তি যদি ৱদেয্য, তেন চীৱৰত্থিকেন ভিক্খুনা কিং কাতব্বন্তি ভগৱতা ৱুত্তন্তি আহাতি অযমিমিস্সা গাথায সম্বন্ধো.