পাৰাজিককথা
পঠমপাৰাজিককথাৱণ্ণনা
৬. এৱং পঞ্চহি গাথাহি ৰতনত্তযপণামাদিং দস্সেত্ৱা ইদানি যথাপটিঞ্ঞাতৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘তিৱিধে’’তিআদি. তত্থ ‘‘তিৱিধে’’তিআদিনা পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদৱিনিচ্ছযং দস্সেতি. তিৱিধেতি ৱচ্চপস্সাৱমুখমগ্গানং ৱসেন তিপ্পকাৰে মগ্গেতি ইমিনা সম্বন্ধো. তিলমত্তম্পীতি তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতন্তি সম্বন্ধো. মগ্গেতি ৱচ্চপস্সাৱানং নিক্খমনদ্ৱাৰতায, অন্নপানপিত্তসেম্হাদীনং পৱেসননিক্খমনদ্ৱাৰতায চ মগ্গৱোহাৰগতে সৰীৰপ্পদেসে, অল্লোকাসেতি সম্বন্ধো. ‘‘মগ্গেসু তিলমত্তম্পি, তীসু সেৱনচেতনো’’তি ৱত্তব্বেপি ‘‘তিৱিধে’’তি পকাৰৱাচিৱিধসদ্দোপাদানেন সজাতিসঙ্গহৱসেন তীহি ৰাসীহি সঙ্গহেত্ৱা পভেদৱসেন তিংসৱিধো মগ্গো দস্সিতো হোতি.
সেয্যথিদং? পাৰাজিকৱত্থুভূতমুখাদিমগ্গানং নিস্সযভূতে সত্তে দস্সেতুং ‘‘তিস্সো ইত্থিযো মনুস্সিত্থী অমনুস্সিত্থী তিৰচ্ছানগতিত্থী’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৬) নযেন পাড়িযং দস্সিতমনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতিত্থীনং পচ্চেকং তিণ্ণং মগ্গানং ৱসেন নৱ মগ্গা, তথেৱ দস্সিতানং তিণ্ণং উভতোব্যঞ্জনকানং ৱসেন নৱ মগ্গা, তিণ্ণং পন পণ্ডকানং মুখমগ্গৱচ্চমগ্গানং ৱসেন পচ্চেকং দ্ৱে দ্ৱে মগ্গাতি ছ মগ্গা, তথা তিণ্ণং পন পুৰিসানন্তি এৱং তিংসৱিধো হোতি.
সেৱনচেতনোতি সেৱনে মেথুনপযোগে চেতনা অস্সাতি ৱিগ্গহো, মেথুনৰাগূপসংহিতায চেতনায সমন্নাগতোতি অত্থো. অল্লোকাসেতি তিংসমগ্গানমঞ্ঞতৰে মগ্গে পকতিৱাতেন অসংফুট্ঠে অল্লপদেসে, ইমিনা বাহিৰং পাৰাজিকক্খেত্তং ন হোতীতি দীপেতি. ৱিসেসনস্স ৱিসেসাপেক্খত্তা দুতিযগাথায ‘‘সসিক্খো সো’’তি পদদ্ৱযং আহৰিত্ৱা ‘‘সেৱনচেতনো সসিক্খো সো ভিক্খূ’’তি যোজেতব্বং.
অঙ্গে সৰীৰে জাতন্তি অঙ্গজাতং, পুৰিসনিমিত্তং. সতিপি অৱসেসসৰীৰাৱযৱানং তথাভাৱে ৰুড়্হিৱসেন তদেৱ তথা ৱুত্তং. পৱেসেন্তোতি দ্ৱযংদ্ৱযসমাপত্তিসঙ্খাতকাযিককিৰিযং নিপ্ফাদেন্তো. পৰাজিতোতি দুল্লভায খণসম্পত্তিযা লদ্ধব্বতো দুল্লভা লোকিযলোকুত্তৰগুণসম্পত্তিসুখতো পৰিহাপেত্ৱা কিলেসসপত্তেহি পৰাজযমাপাদিতোতি অত্থো.
অযমেত্থ যোজনা – সসিক্খো সেৱনচেতনো তিৱিধে মগ্গে অল্লোকাসে অঙ্গজাতং তিলমত্তম্পি পৱেসেন্তো সো ভিক্খু পৰাজিতো হোতীতি. এত্তাৱতা –
‘‘যো পন ভিক্খু ভিক্খূনং সিক্খাসাজীৱসমাপন্নো সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা মেথুনং ধম্মং পটিসেৱেয্য, অন্তমসো তিৰচ্ছানগতাযপি, পাৰাজিকো হোতি অসংৱাসো’’তি (পাৰা. ৪৪) –
ভগৱতা পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
৭. এৱং ইমিস্সা গাথায অত্তূপক্কমমূলকং পাৰাজিকং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকা মনুস্সিত্থিং ভিক্খুস্স সন্তিকে আনেত্ৱা ৱচ্চমগ্গেন (পাৰা. ৫৮) অঙ্গজাতে অভিনিসীদেন্তী’’তিআদিনযপ্পৱত্তং পৰোপক্কমমূলকং পাৰাজিকঞ্চ দস্সেতুমাহ ‘‘পৱেসন’’ন্তিআদি. তত্থ পৱেসনন্তি ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি সুত্তপমত্তাদিমনুস্সিত্থিআদীনমঞ্ঞতৰং আনেত্ৱা যথাৱুত্তমগ্গানমঞ্ঞতৰং মগ্গং যথা পৱিসতি, তথা ভিক্খুনো অঙ্গজাতে অভিনিসীদাপনে সম্ভৱন্তং মগ্গপ্পৱেসনমাহ. পৱেসনং সাদিযন্তো সসিক্খো সোতি যোজনা. এত্থ ‘‘পৱেসনং সাদিযতি অধিৱাসেতি, তস্মিং খণে সেৱনচিত্তং উপট্ঠাপেতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৮) অট্ঠকথাৱচনতো অগ্গতো যাৱ মূলং পৱেসেন্তেসু অস্সাদচিত্তং উপট্ঠাপেন্তো তঙ্খণেযেৱ সাসনতো চুতোতি অত্থো. পৱিট্ঠন্তিআদীসু পদেসুপি এৱমেৱ যোজনা.
পৱিট্ঠন্তি পৱিট্ঠক্খণো. ‘‘পৱিট্ঠ’’ন্তিআদিনা তায তায কিৰিযায উপলক্খিতো খণো গহেতব্বো. তেনেৱেত্থ অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং কতং. ঠিতন্তি এত্থ ‘‘সুক্কৱিস্সট্ঠিসমযে’’তি অট্ঠকথাৱচনস্স সব্বথা ব্যাপাৰৰহিতং কালং সন্ধায ৱুত্তত্তা সুক্কৱিস্সট্ঠিসমযোপি গহেতব্বো. তেনেৱ গণ্ঠিপদে ৱুত্তনযেন পৱিট্ঠস্স চ যাৱ উদ্ধৰণাৰম্ভো, তাৱ সম্ভৱন্তো ঠিতকালোপি গহেতব্বো. উদ্ধৰণন্তি নীহৰণকালো.
ৱাতি ৱিকপ্পে, অপীতি সমুচ্চযে, সো ৱা-সদ্দেন ৱিকপ্পিতানং পক্খানং তুল্যবলতং জোতেতি. ইতি ইমেহি দ্ৱীহিপি ‘‘সো চে পৱেসনং সাদিযতি, পৱিট্ঠং সাদিযতী’’তিআদিনা (পাৰা. ৫৮) পাড়িযং আগতনযেন লব্ভমানং পৱেসনাদিএকক্খণম্পি সাদিযনপচ্চযা আপজ্জমানং পাৰাজিকং দস্সেতি. সসিক্খোতি সিক্খায সহ ৱত্ততীতি সসিক্খো, অপচ্চক্খাতসিক্খোতি অত্থো. সাদিযন্তোতি সেৱনচিত্তং উপট্ঠাপেন্তো. সো ভিক্খু. ঠপেত্ৱা কিৰিযন্তি অত্তূপক্কমনং ৱিনা. চুতোতি ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি কতমিদং, ন মযা’’তি লেসেন ন মুচ্চতি, সাদিযনচিত্তে সতি সাসনতো চুতোযেৱ হোতীতি অধিপ্পাযো.
এত্থ চ সসিক্খোতি ইদং ‘‘সিক্খং অপচ্চক্খায দুব্বল্যং অনাৱিকত্ৱা’’তি (পাৰা. ৪৪) সিক্খাপদপাঠস্স অত্থদস্সনৱসেন নিদ্দিট্ঠং. তস্স পদভাজনে (পাৰা. ৪৫), তদট্ঠকথায চ ৱিভত্তং সিক্খাপচ্চক্খানং সঙ্খেপতো এৱং ৱেদিতব্বং – চিত্তখেত্তকালপযোগপুগ্গলৱিজাননৱসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন. উপসম্পন্নভাৱতো চৱিতুকামতাচিত্তেনেৱ হি সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন দৱা ৱা ৰৱা ৱা ৱদন্তস্স. এৱং চিত্তৱসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
তথা ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামি, ধম্মং পচ্চক্খামি, সঙ্ঘং পচ্চক্খামি, সিক্খং, ৱিনযং, পাতিমোক্খং, উদ্দেসং, উপজ্ঝাযং, আচৰিযং, সদ্ধিৱিহাৰিকং, অন্তেৱাসিকং, সমানুপজ্ঝাযকং, সমানাচৰিযকং, সব্ৰহ্মচাৰিং পচ্চক্খামী’’তি এৱং ৱুত্তানং বুদ্ধাদীনং চতুদ্দসন্নং, ‘‘গিহীতি মং ধাৰেহি, উপাসকো, আৰামিকো, সামণেৰো, তিত্থিযো, তিত্থিযসাৱকো, অস্সমণো, অসক্যপুত্তিযোতি মং ধাৰেহী’’তি এৱং ৱুত্তানং গিহিআদীনং অট্ঠন্নঞ্চাতি ইমেসং বাৱীসতিযা খেত্তপদানং যস্স কস্সচি সৱেৱচনস্স ৱসেন তেসু যং কিঞ্চি ৱত্তুকামস্স যং কিঞ্চি ৱদতো সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন ৰুক্খাদীনং অঞ্ঞতৰস্স নামং গহেত্ৱা সিক্খং পচ্চক্খন্তস্স. এৱং খেত্তৱসেন সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
তত্থ যদেতং ‘‘পচ্চক্খামী’’তি চ ‘‘মং ধাৰেহী’’তি চাতি ৱুত্তং ৱত্তমানকালৱচনং, যানি চ ‘‘অলং মে বুদ্ধেন, কিং নু মে বুদ্ধেন, ন মমত্থো বুদ্ধেন, সুমুত্তাহং বুদ্ধেনা’’তিআদিনা নযেন আখ্যাতৱসেন কালং অনামসিত্ৱা পুৰিমেহি চুদ্দসহি পদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱুত্তানি ‘‘অলং মে’’তিআদীনি চত্তাৰি পদানি, তেসংযেৱ সৱেৱচনানং ৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন ‘‘পচ্চক্খাসি’’ন্তি ৱা ‘‘পচ্চক্খিস্স’’ন্তি ৱা ‘‘মং ধাৰেসী’’তি ৱা ‘‘মং ধাৰেস্সতী’’তি ৱা ‘‘যং নূনাহং পচ্চক্খেয্য’’ন্তি ৱাতিআদীনি অতীতানাগতপৰিকপ্পৱচনানি ভণন্তস্স. এৱং ৱত্তমানকালৱসেন চেৱ অনামট্ঠকালৱসেন চ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
পযোগো পন দুৱিধো কাযিকো চ ৱাচসিকো চ. তত্থ ‘‘বুদ্ধং পচ্চক্খামী’’তিআদিনা নযেন যায কাযচি ভাসায ৱচীভেদং কত্ৱা ৱাচসিকপযোগেনেৱ পচ্চক্খানং হোতি, ন অক্খৰলিখনং ৱা হত্থমুদ্দাদিদস্সনং ৱা কাযপযোগং কৰোন্তস্স. এৱং ৱাচসিকপযোগেনেৱ পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
পুগ্গলো পন দুৱিধো যো চ পচ্চক্খাতি, যস্স চ পচ্চক্খাতি. তত্থ যো পচ্চক্খাতি, সো সচে উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনট্টানং অঞ্ঞতৰো ন হোতি. যস্স পন পচ্চক্খাতি, সো সচে মনুস্সজাতিকো হোতি, ন চ উম্মত্তকাদীনং অঞ্ঞতৰো, সম্মুখীভূতো চ সিক্খাপচ্চক্খানং হোতি. ন হি অসম্মুখীভূতস্স দূতেন ৱা পণ্ণেন ৱা আৰোচনং ৰুহতি. এৱং যথাৱুত্তস্স পুগ্গলস্স ৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন.
ৱিজাননম্পি নিযমিতানিযমিতৱসেন দুৱিধং. তত্থ যস্স, যেসং ৱা নিযমেত্ৱা ‘‘ইমস্স, ইমেসং ৱা আৰোচেমী’’তি ৱদতি. সচে তে যথা পকতিযা লোকে মনুস্সা ৱচনং সুত্ৱা আৱজ্জনসমযে জানন্তি, এৱং তস্স ৱচনানন্তৰমেৱ তস্স ‘‘অযং উক্কণ্ঠিতো’’তি ৱা ‘‘গিহিভাৱং পত্থযতী’’তি ৱা যেন কেনচি আকাৰেন সিক্খাপচ্চক্খানভাৱং জানন্তি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. অথ অপৰভাগে ‘‘কিং ইমিনা ৱুত্ত’’ন্তি চিন্তেত্ৱা জানন্তি, অঞ্ঞে ৱা জানন্তি, অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. অনিযমেত্ৱা আৰোচেন্তস্স পন সচে ৱুত্তনযেন যো কোচি মনুস্সজাতিকো ৱচনত্থং জানাতি, পচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা. এৱং ৱিজাননৱসেন পচ্চক্খানং হোতি, ন তদভাৱেন. যো পন অন্তমসো দৱাযপি পচ্চক্খাতি, তেন অপচ্চক্খাতাৱ হোতি সিক্খা.
ইতি ইমেসং ৱুত্তপ্পকাৰানং চিত্তাদীনং ৱসেন অপচ্চক্খাতসিক্খো ‘‘সসিক্খো’’তি ৱুত্তো.
৮-১০. ‘‘ইদানি সন্থতেন সন্থতস্স ঘট্টনে উপাদিন্নকঘট্টনাভাৱতো দোসো নত্থী’’তি পাপভিক্খূনং লেসকপ্পনং পটিক্খিপিতুং ‘‘ভিক্খুপচ্চত্থিকা মনুস্সিত্থিং ভিক্খুস্স সন্তিকে আনেত্ৱা ৱচ্চমগ্গেন, পস্সাৱমগ্গেন, মুখেন অঙ্গজাতং অভিনিসীদেন্তি সন্থতায অসন্থতস্সা’’তিআদিনা (পাৰা. ৬১) নযেন পাড়িযং ৱুত্তসন্থতৱাৰানমত্থং সঙ্গণ্হন্তো আহ ‘‘সন্থতেনা’’তিআদি. তত্থ সন্থতেনাতি চম্মচোড়তিপুপট্টাদীহি পটিচ্ছাদিতেন. ‘‘পৱেসেন্তো’’তি ইমিনা সন্থতৱাৰস্স পৰোপক্কমং নিস্সায দস্সনমুপলক্খণন্তি অত্তূপক্কমেপি যোজেতব্বতং দস্সেতি, তস্স ৱক্খমানেন ‘‘পৰাজিতো’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘তথেৱা’’তি ইমিনা পৱেসেন্তোতিআদিপ্পকাৰং পৰামসতি.
এৱং পৱেসেন্তো কদা পৰাজিতো হোতীতি আহ ‘‘উপাদিন্নেনা’’তিআদি. এত্থ উপাদিন্নেনাতি তণ্হাদিট্ঠীহি উপেতেন কম্মুনা অত্তনো ফলভাৱেনেৱ আদিন্নং গহিতন্তি উপাদিন্নং, এতেন অত্তনো অঙ্গজাতস্স, ৱত্থুপুগ্গলানং মগ্গস্স চ ঘট্টনট্ঠানগতং কাযপ্পসাদং দস্সেতি. ইমিনাৱ অঙ্গজাতগতং অনট্ঠকাযপ্পসাদং চম্মখিলং, পিড়কাদি চ গহেতব্বং. ‘‘উপাদিন্নকং নাম কাযিন্দ্ৰিয’’ন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং. তব্বিপৰিযাযেন ‘‘অনুপাদিন্নক’’ন্তি তপ্পটিচ্ছাদকং চোড়াদি ৱুত্তং. উপাদিন্নেন উপাদিন্নে, অনুপাদিন্নে ৱা পাৰাজিকক্খেত্তে ঘট্টিতে, অনুপাদিন্নকেন ৱা উপাদিন্নে অনুপাদিন্নে ৱা পাৰাজিকক্খেত্তে ঘট্টিতেতি যোজনা. এত্থ চ কৰণৱচনন্তানি পদানি ‘‘অঙ্গজাতেনা’’তি ইমস্স ৱিসেসনানি.
এত্তাৱতা সন্থতচতুক্কৱসেন অত্তূপক্কমে সতি পাৰাজিকক্খেত্তে পাৰাজিকং দস্সেত্ৱা ইদানি পৰূপক্কমেপি দস্সেতুমাহ ‘‘সচে’’তিআদি. এত্থাতি এতেসু চতূসু ৱিকপ্পেসু. পাৰাজিকক্খেত্তে পৱিট্ঠে তূতি এত্থ তু-সদ্দেন পৱেসনট্ঠিতুদ্ধাৰক্খণত্তযং সমুচ্চিনোতি. যংতং-সদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধত্তা হি ‘‘সো’’তি তং-সদ্দোপাদানে ‘‘যো’’তি যং-সদ্দোপি অজ্ঝাহৰিতব্বো, সামত্থিযেন সম্পিণ্ডনত্থো অপিসদ্দো চ. অযমেত্থ অত্থযোজনা – ভিক্খুপচ্চত্থিকেহি আনেত্ৱা ভিক্খুনো অঙ্গজাতে অভিনিসীদাপিতমনুস্সিত্থিআদীনং তীসু মগ্গেসু অঞ্ঞতৰমগ্গসঙ্খাতং পাৰাজিকক্খেত্তং পৱিট্ঠে ৱা তু-সদ্দেন সম্পিণ্ডিতপৱেসনট্ঠিতুদ্ধাৰানমঞ্ঞতৰক্খণে ৱা সচে যো সাদিযতি, সপ্পমুখাদিপ্পৱেসনকালে ৱিয অনুত্তসিত্ৱা কামৰাগপিপাসাভিভূতো যদি সাদিযতি, সোপি ভিক্খু পৰাজিতো হোতীতি যোজনা. ‘‘সচে সাদিযতী’’তি ইমিনা সাসঙ্কৱচনেন ন সাদিযতি, অনাপত্তীতি সূচিতং হোতি.
‘‘পাৰাজিকক্খেত্তে’’তি ইমিনা ব্যৱচ্ছিন্নে অঞ্ঞস্মিং ঠানে ৱীতিক্কমন্তস্স ইমস্মিংযেৱ ৱিকপ্পে সম্ভৱন্তিযো ইতৰাপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘খেত্তে’’তিআদি. ‘‘এত্থা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধনীযং. ‘‘খেত্তে’’তি সামঞ্ঞনিদ্দেসেপি হেট্ঠা ‘‘পাৰাজিকক্খেত্তে’’তি ৱিসেসিতত্তা, উপৰিথুল্লচ্চযাদীনঞ্চ ৱিধীযমানত্তা অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণায সামত্থিযা থুল্লচ্চযদুক্কটানং খেত্তেতি অযমত্থো লব্ভতি. ‘‘কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাসূ’’তিআদিনা নযেন ৱক্খমানেসু জীৱমানকসৰীৰগতথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসূতি ৱুত্তং হোতি.
ইমেসু দ্ৱীসু খেত্তেসু ‘‘সন্থতাদিনা সন্থতাদিং পৱেসেন্তস্স উপাদিন্নাদীহি উপাদিন্নাদীনং ঘট্টনে অধিৱাসেন্তস্স অনাপত্তী’’তি ৱত্তুমসক্কুণেয্যতায পাৰাজিকক্খেত্তে ৱুত্তসব্বৱিকপ্পে এত্থ যোজেন্তেহি এৱং যোজেতব্বং – থুল্লচ্চযক্খেত্তে সন্থতে ৱা অসন্থতে ৱা সন্থতেন ৱা অসন্থতেন ৱা অঙ্গজাতেন সেৱন্তস্স উপাদিন্নে ৱা অনুপাদিন্নে ৱা উপাদিন্নেন, তথা অনুপাদিন্নেন ৱা ঘট্টিতে থুল্লচ্চযং তস্স ৱিনিদ্দিসেতি. এৱং দুক্কটক্খেত্তে সন্থতে ৱা…পে… ঘট্টিতে দুক্কটঞ্চ তস্স ৱিনিদ্দিসেতি যোজেতব্বং.
ইহ সব্বত্থ তীসুপি খেত্তেসু উপাদিন্ন-সদ্দেন অনট্ঠকাযপ্পসাদং অঙ্গজাতঞ্চ তত্থজাতচম্মখিলপিড়কা চ গয্হন্তি, দুক্কটক্খেত্তে পন অঙ্গুলিআদিইতৰাৱযৱাপি. তীসুপি খেত্তেসু অনুপাদিন্ন-সদ্দেন অঙ্গজাতাদিপটিচ্ছাদিতৱত্থাদযো চ গয্হন্তি, দুক্কটক্খেত্তে পন নিমিত্তে নট্ঠকাযপ্পসাদচম্মখিলপিড়কৰোমাদীনি. ইমানি চ অনুপাদিন্নানি. অঙ্গজাতেতৰোপাদিন্নাৱযৱে চ তীসুপি খেত্তেসু পৱেসেন্তস্স দুক্কটমেৱ.
১১. এত্তাৱতা জীৱমানসৰীৰে সন্থতাসন্থতৱসেন পচ্চেকং তিৱিধেসুপি পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসু সন্থতাসন্থতৱসেনেৱ দুৱিধেন নিমিত্তেন সেৱন্তস্স পৰোপক্কমে সতি সাদিযন্তস্স লব্ভমানপাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটাপত্তিযো যথাসম্ভৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ‘‘মতসৰীৰে পন তথা তথা সেৱন্তানং দোসো নত্থী’’তি পাপভিক্খূনং লেসোকাসপটিবাহনত্থং পাড়িযং দস্সিতেসু যথাৱুত্তেসু তীসু খেত্তেসু লব্ভমানা তিস্সো আপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘মতে’’তিআদি.
তত্থ ‘‘মতে’’তি এতস্স ‘‘মনুস্সিত্থিআদীনং সৰীৰে’’তি অজ্ঝাহৰিত্ৱা অত্থযোজনা কাতব্বা. ইমিনা ‘‘অক্খাযিতে’’তিআদিনা দস্সিতানং নিমিত্তানং নিস্সযং দস্সিতং হোতি. ‘‘নিমিত্তমত্তং সেসেত্ৱা’’তিআদিনা নযেন ৱক্খমানগাথাযং ৱিয সকলসৰীৰে খাদিতেপি নিমিত্তস্স ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানভাৱোযেৱ আপত্তিযাভাৱাভাৱস্স পমাণন্তি ‘‘অক্খাযিতে’’তি এতেন ‘‘মতে’’তি এতং অৱিসেসেত্ৱা ‘‘নিমিত্তে’’তি অজ্ঝাহৰিত্ৱা তং তেন ৱিসেসিতব্বং. অথ ৱা ‘‘নিমিত্তমত্ত’’ন্তিআদিনা ৱক্খমানগাথায ‘‘নিমিত্তে’’তি পদং আনেত্ৱা যোজেতব্বং.
অক্খাযিতেতি সব্বথা অক্খাযিতে পাৰাজিকৱত্থুভূতে নিমিত্তে. যেভুয্যক্খাযিতেপি চাতি কিঞ্চি কিঞ্চি খাদিত্ৱা বহুকাৱসিট্ঠে নিমিত্তে. ‘‘যস্স চতূসু ভাগেসু তিভাগমত্তং খাদিতং, তং নিমিত্তং যেভুয্যক্খাযিতং নামা’’তি ৱদন্তি. মেথুনন্তি ৰাগপৰিযুট্ঠানেন সদিসভাৱাপত্তিযা মিথুনানং ইদং মেথুনং, মতিত্থিআদীনং ৰাগপৰিযুট্ঠানেন সদিসত্তাভাৱেপি তত্থ ৱীতিক্কমো ৰুড়্হিযা ‘‘মেথুন’’ন্তি ৱুচ্চতি.
পাৰাজিকোতিপৰাজিতো, পৰাজযমাপন্নোতি অত্থো. অযঞ্হি পাৰাজিক-সদ্দো সিক্খাপদাপত্তিপুগ্গলেসু ৱত্ততি. তত্থ ‘‘অট্ঠানমেতং আনন্দ অনৱকাসো, যং তথাগতো ৱজ্জীনং ৱা ৱজ্জিপুত্তকানং ৱা কাৰণা সাৱকানং পাৰাজিকং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং সমূহনেয্যা’’তি (পাৰা. ৪৩) এৱং সিক্খাপদে ৱত্তমানো ৱেদিতব্বো. ‘‘আপত্তি ত্ৱং ভিক্খু আপন্নো পাৰাজিক’’ন্তি (পাৰা. ৬৭) আপত্তিযা. ‘‘ন মযং পাৰাজিকা, যো অৱহটো, সো পাৰাজিকো’’তি (পাৰা. ১৫৫) এৱং পুগ্গলে. ‘‘পাৰাজিকেন ধম্মেন অনুদ্ধংসেয্যা’’তিআদীসু (পাৰা. ৩৮৪) পন ধম্মে ৱত্ততীতি ৱদন্তি. যস্মা পন তত্থ ধম্মোতি কত্থচি আপত্তি, কত্থচি সিক্খাপদমেৱ অধিপ্পেতং, তস্মা সো ৱিসুং ন ৱত্তব্বো.
তত্থ সিক্খাপদং যো তং অতিক্কমতি তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিক’’ন্তি ৱুচ্চতি. আপত্তি পন যো নং অজ্ঝাপজ্জতি তং পৰাজেতি, তস্মা ‘‘পাৰাজিকা’’তি ৱুচ্চতি. পুগ্গলো যস্মা পৰাজিতো পৰাজযমাপন্নো, তস্মা ‘‘পাৰাজিকো’’তি ৱুচ্চতি. সিক্খাপদাপত্তীসু পাৰাজিক-সদ্দো পৰাজেতীতি ‘‘পাৰাজিকো’’তি কত্তুসাধনো, পুগ্গলে পন পৰাজীযতীতি কম্মসাধনোতি ৱেদিতব্বো. ‘‘নৰো’’তি ইমিনা পুব্বে ৱুত্তভিক্খুযেৱ অধিপ্পেতো. সামঞ্ঞজোতনা ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি.
১২. যেভুয্যক্খাযিতেতি চতূসু কোট্ঠাসেসু এককোট্ঠাসাৱসেসং কত্ৱা খাদিতে. উপড্ঢক্খাযিতেতি সমভাগাৱসেসং খাদিতে. থূলো অচ্চযো থুল্লচ্চযো, সোযেৱ আপজ্জীযতীতি আপত্তীতি থুল্লচ্চযাপত্তি. পাচিত্তিযাদযো সন্ধাযেত্থ থুল্লচ্চযৱোহাৰো, ন পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসেতি দট্ঠব্বং. সেসেতি অৱসেসে উপকচ্ছকাদীসু. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘অৱসেসসৰীৰে উপকচ্ছকাদীসু দুক্কট’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০). দুট্ঠু কতন্তি দুক্কটং, দুক্কট-সদ্দো নিযতনপুংসকত্তা ইত্থিলিঙ্গস্সাপি আপত্তি-সদ্দস্স সলিঙ্গেন ৱিসেসনং হোতি.
১৩. নিমিত্তমত্তং সেসেত্ৱা খাযিতেপীতি এত্থ তিণ্ণমঞ্ঞতৰং নিমিত্তং সেসেত্ৱা সকলসৰীৰে খাদিতেপি. পি-সদ্দো ব্যতিৰেকে, পগেৱ ইতৰেতি দীপেতি. তস্মিং নিমিত্তে অক্খাযিতে ৱা যেভুয্যক্খাযিতে ৱাতি দ্ৱিধা ৱুত্তেসু তীসু নিমিত্তেসু অঞ্ঞতৰস্মিং নিমিত্তে মেথুনং সেৱতোপি পৰাজযো পাৰাজিকাপত্তি হোতীতি অধিপ্পাযো. সেৱতোপীতি এত্থ পি-সদ্দো অপেক্খাযং. তস্মা ন কেৱলং হেট্ঠা ৱুত্তানমেৱাতি অপেক্খতি. সন্থতাদযো ৱিকপ্পা যথাৱুত্তনযেন এত্থাপি যোজেতব্বা.
১৪. ‘‘উদ্ধুমাতাদিসম্পত্তে’’তি এত্থ ‘‘যদা পন সৰীৰং উদ্ধুমাতকং হোতি কুথিতং নীলমক্খিকাসমাকিণ্ণং কিমিকুলসমাকুলং নৱহি ৱণমুখেহি পগ্ঘৰিতপুব্বকুণপভাৱেন উপগন্তুম্পি অসক্কুণেয্যং, তদা পাৰাজিকৱত্থুঞ্চ থুল্লচ্চযৱত্থুঞ্চ জহতি, তাদিসে সৰীৰে যত্থ কত্থচি উপক্কমতো দুক্কটমেৱা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) অট্ঠকথাৱচনতো সব্বত্থাপি চাতি অক্খাযিতাদিসব্বৱিকপ্পোপগতানি পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তানি গহিতানীতি দট্ঠব্বং. তত্থাপি ৱীতিক্কমো অনাপত্তি ন হোতীতি দস্সেতুমাহ ‘‘দুক্কট’’ন্তি. ‘‘খাযিতক্খাযিত’’ন্তিআদীসু খাযিতক্খাযিতঞ্চ নামেতং সব্বং মতসৰীৰকেযেৱ ৱেদিতব্বং, ন জীৱমানেতি যোজেতব্বং.
১৫. জীৱমানে কথন্তি আহ ‘‘ছিন্দিত্ৱা পনা’’তিআদি. তত্থ ৱণসঙ্খেপতোতি ৱণসঙ্গহতো. তস্মিন্তি যত্থ ঠিতং নিমিত্তং উপ্পাটিতং, তস্মিং পদেসে. এত্থ দুতিযো পন-সদ্দো ইধ অদস্সিতং অট্ঠকথাযং আগতনযেন ৱিঞ্ঞাযমানং অত্থৱিসেসং জোতেতি. অট্ঠকথাযহি ‘‘যদিপি নিমিত্তং সব্বসো খাযিতং, ছৱিচম্মম্পি নত্থি, নিমিত্তসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পৱেসনং জাযতি, পাৰাজিকমেৱা’’তি এৱং অজীৱমানে ৱুত্তৱিনিচ্ছযানুসাৰেন জীৱমানেপি ছৱিচম্মমত্তং চে সব্বসো উপ্পাটিতং, নিমিত্তসণ্ঠানং পঞ্ঞাযতি, পৱেসনক্খমং হোতি, তত্থ সেৱন্তস্স পাৰাজিকমেৱাতি ৱিঞ্ঞাযমানমত্থং জোতেতীতি ৱুত্তং হোতি.
১৬. ততো নিমিত্ততোতি সম্বন্ধো. পতিতাযাতি পতিতাযং, অযমেৱ ৱা পাঠো. নিমিত্ততোতি নিমিত্তপ্পদেসতো পতিতাযং মংসপেসিযন্তি সম্বন্ধো. ছিন্দিত্ৱা ৱা তচ্ছেত্ৱা ৱা পতিতাযং তস্সং নিমিত্তমংসপেসিযন্তি অত্থো. মেথুনৰাগেন উপক্কমন্তস্স দুক্কটং ৱিনিদ্দিসেতি যোজনা.
১৭. ‘‘নখপিট্ঠিপ্পমাণেপী’’তিআদিগাথায ‘‘ছিন্দিত্ৱা’’তিআদিকা অট্ঠকথা আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বা. সতীতি এত্থ ‘‘অৱসিট্ঠে’’তি পাঠসেসো. জীৱমানেতি এত্থ ‘‘সৰীৰে’’তি পাঠসেসো. জীৱমানসৰীৰে পন ছিন্দিত্ৱা তচ্ছেত্ৱা নিমিত্তে উপ্পাটিতে নখপিট্ঠিপ্পমাণেপি মংসে, ন্হাৰুম্হি ৱা অৱসিট্ঠে সতি মেথুনং পটিসেৱন্তো পৰাজিতোতি যোজনা.
১৮. ‘‘কণ্ণচ্ছিদ্দক্খী’’তি গাথায ‘‘জীৱমানে’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, ‘‘সৰীৰে’’তি পাঠসেসো. ‘‘অস্সগোমহিসাদীন’’ন্তিআদিনা অস্সাদীনং ৱক্খমানত্তা পাৰিসেসতো ‘‘মনুস্সান’’ন্তি লব্ভতি. মনুস্সানং জীৱমানসৰীৰে কণ্ণ…পে… ৱণেসু ৱাতি যোজনা. ৱত্থিকোসেতি মুত্তপথব্ভন্তৰে. ৱণেসু ৱাতি সত্থকাদীহি কতৱণেসু. অঙ্গজাতন্তি তিলমত্তম্পি অঙ্গজাতেকদেসং. ৰাগাতি মেথুনৰাগেন.
১৯. অৱসেসসৰীৰস্মিন্তি কণ্ণচ্ছিদ্দাদিযথাৱুত্তসৰীৰাৱযৱৱজ্জিতসৰীৰপ্পদেসে. তেনাহ ‘‘উপকচ্ছূৰুকাদিসূ’’তি উপকচ্ছং নাম বাহুমূলন্তৰং. ঊৰুকাদিসূতি ঊৰুৱেমজ্ঝাদীসু. আদি-সদ্দেন ৱুত্তাৱসেসং সৰীৰপ্পদেসং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অঙ্গজাত’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. ‘‘পৱেসেত্ৱা’’তি সামত্থিযা লব্ভতি, অঙ্গজাতং তিলবীজমত্তং পৱেসেত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. ৱসা মেথুনৰাগস্স সেৱমানস্সাতি মেথুনৰাগেন ৱীতিক্কমন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘সন্থতেনা’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰো এত্থাপি যোজেতব্বো.
২০. অস্সগোমহিসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গোকণ্ণগৱজাদযো সঙ্গহিতা. অস্সাদযো পাকটাযেৱ. ‘‘মতান’’ন্তি ৱক্খমানত্তা ‘‘জীৱমানান’’ন্তি সামত্থিযা লব্ভতি. সেৱন্তি ‘‘ৱসা মেথুনৰাগস্সা’’তি অনুৱত্তমানত্তা মেথুনৰাগৱসেন তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতপ্পদেসং পৱেসেন্তো থুল্লচ্চযং ফুসেতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘ওট্ঠগদ্ৰভদন্তীনং, অস্সগোমহিসাদিন’’ন্তি পাঠেন ভৱিতব্বং. এৱঞ্হি সতি অট্ঠকথাৱসানে নিদ্দিট্ঠেন পকাৰত্থৱাচিনা আদি-সদ্দেন থুল্লচ্চযৱীতিক্কমাৰহনাসাৱত্থিকোসৱন্তো অৱুত্তা সব্বেপি সত্তা গয্হন্তি. ‘‘অস্সগোমহিসাদীন’’ন্তি পঠমপাদাৱসানে নিদ্দিট্ঠেন আদি-সদ্দেন ওট্ঠগদ্ৰভদন্তীনম্পি সঙ্গহো হোতীতি তেসং পুনৱচনং নিৰত্থকং সিযাতি.
২১. তথা সেৱমানস্স দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. সব্বতিৰচ্ছানন্তি তিৰিযং অঞ্চন্তি ৱড্ঢন্তীতি তিৰচ্ছা, সব্বে চ তে তিৰচ্ছাচাতি সব্বতিৰচ্ছা, তেসং সব্বতিৰচ্ছানং. ‘‘তথা’’তি ইমিনা ‘‘ৱসা মেথুনৰাগস্সা’’তিআদীনং পৰামট্ঠত্তা সব্বতিৰচ্ছানানং অক্খিআদীসু তিলবীজমত্তম্পি অঙ্গজাতপ্পদেসং মেথুনৰাগেন পৱেসেন্তস্স দুক্কটন্তি ৱুত্তং হোতি. এত্থাপি সন্থতাদিৱিকপ্পে নিদ্দোসভাৱো ন সক্কা ৱত্তুন্তি তম্পি যোজেতব্বং.
২২. এৱং তিৰচ্ছানানং জীৱমানকসৰীৰে লব্ভমানা আপত্তিযো দস্সেত্ৱা তেসংযেৱ মতসৰীৰেপি সম্ভৱনকআপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘তেস’’ন্তিআদি. ‘‘তেস’’ন্তি ইমিনা মনুস্সতিৰচ্ছানগতানং গহণন্তি ৱদন্তি. মনুস্সানং মতামতসৰীৰে পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটক্খেত্তেসু তিস্সন্নং আপত্তীনং দস্সিতত্তা, পুন গহণে পযোজনাভাৱা তে ৱজ্জেত্ৱা অনুৱত্তমানসব্বতিৰচ্ছানন্তি ইমিনা যোজেতব্বং, তেসং সব্বতিৰচ্ছানগতানন্তি অত্থো. অল্লসৰীৰেসূতি উদ্ধুমাতকাদিভাৱমসম্পত্তেসু অল্লমতসৰীৰেসু তিৱিধে খেত্তস্মিং অসন্থতে, সন্থতে ৱা সতি মেথুনৰাগস্স ৱসা সেৱতো তিৱিধাপি আপত্তি সিযাতি অনুৱত্তমানপদেহি সহ যোজনা.
তিৱিধে খেত্তস্মিন্তি মতমনুস্সসৰীৰে ৱুত্তনযেন অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে মগ্গত্তযসঙ্খাতে পাৰাজিকক্খেত্তে চ যেভুয্যক্খাযিতউপড্ঢক্খাযিতভেদে তস্মিংযেৱ মগ্গত্তযসঙ্খাতে চ, অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাৱত্থিকোসৱণসঙ্খাতে চ থুল্লচ্চযক্খেত্তে উপড্ঢক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতভেদে তস্মিংযেৱ কণ্ণচ্ছিদ্দক্খিনাসাৱত্থিকোসৱণসঙ্খাতে চ, অক্খাযিতযেভুয্যক্খাযিতউপড্ঢক্খাযিত যেভুয্যক্খাযিতভেদে অৱসেসসৰীৰসঙ্খাতে দুক্কটক্খেত্তে চাতি তিৱিধেপি খেত্তে. সতীতি ৱিজ্জমানে. সন্থতে ৱা অসন্থতে ৱা মেথুনৰাগস্স ৱসা সেৱতো যথাৰহং পাৰাজিকথুল্লচ্চযদুক্কটসঙ্খাতা তিৱিধা আপত্তি ভৱেয্যাতি অত্থো.
এতেসমেৱ চ উদ্ধুমাতাদিভাৱং সম্পত্তে সৰীৰে সন্থতাদিৱুত্তৱিকপ্পযুত্তেসু তীসু মগ্গেসু যত্থ কত্থচি মেথুনৰাগেন সেৱতো আপজ্জিতব্বদুক্কটঞ্চ উদ্ধুমাতাদিসম্পত্তে সব্বত্থাপি চ দুক্কটন্তি মনুস্সসৰীৰে ৱুত্তনযেন ৱিঞ্ঞাতুং সক্কাতি ইমস্মিং তিৰচ্ছানগতসৰীৰে ৱিসেসমত্তং দস্সেতুং ‘‘তেসং অল্লসৰীৰেসূ’’তিআদীনং ৱুত্তত্তা দুক্কটং পুব্বে ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. যথাহ অট্ঠকথাযং ‘‘কুথিতকুণপে পন পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ সব্বত্থ দুক্কট’’ন্তি.
২৩. বহি ছুপন্তস্সাতি যোজনা. নিমিত্তং মুত্তকৰণং. ‘‘ইত্থিযা’’তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তেপি চতুত্থগাথায ‘‘তিৰচ্ছানগতিত্থিযা’’তি ৱক্খমানত্তা পাৰিসেসতো ইমিনা মনুস্সামনুস্সিত্থীনমেৱ গহণং, ইমিনা অমনুস্সিত্থিযাপি গহণস্স. ইমিস্সানন্তৰগাথায ইতো ‘‘ইত্থিযা’’তি অনুৱত্তিতে তত্ৰাপি অমনুস্সিত্থিযাপি গহণং সিযাতি তম্পি ৱজ্জেত্ৱা কাযসংসগ্গসঙ্ঘাদিসেসস্স ৱত্থুভূতং মনুস্সিত্থিমেৱ দস্সেতুং তত্থ ৱুত্তং ‘‘ইত্থিযা’’তিঅধিকৱচনমেৱ ঞাপকন্তি ৱেদিতব্বং.
মহাঅট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) ‘‘ইত্থিনিমিত্তং মেথুনৰাগেন মুখেন ছুপতি, থুল্লচ্চয’’ন্তি সামঞ্ঞেন ৱুত্তত্তা চ ধম্মক্খন্ধকে ‘‘ন চ ভিক্খৱে ৰত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৱ. ২৫২) সামঞ্ঞৱচনতো চ উদ্ধুমাতাদিভাৱমসম্পত্তায অল্লমতমনুস্সিত্থিযা চ অক্খাযিতে ৱা যেভুয্যক্খাযিতে ৱা নিমিত্তে সতি পাৰাজিকৱত্থুভাৱতো তত্থাপি বহি ছুপন্তস্স থুল্লচ্চযন্তি অযমত্থোপি মতামতৱিসেসং অকত্ৱা ‘‘ইত্থিযা’’তি ইমিনাৱ সামঞ্ঞৱচনেন গহেতব্বো.
২৪. নিমিত্তেনাতি অত্তনো অঙ্গজাতেন. মুখেনাতি পকতিমুখেন. নিমিত্তং ইত্থিযাতি জীৱমানকমনুস্সিত্থিযা অঙ্গজাতং. যস্মা পন কাযসংসগ্গসিক্খাপদৱিনীতৱত্থূসু মতিত্থিৱত্থুম্হি মতিত্থিযা সৰীৰে কাযসংসগ্গৰাগেন যো ছুপতি, তস্স ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ২৮১) ৱুত্তত্তা মতমনুস্সিত্থী ন গহেতব্বা. তথেৱ যক্খিৱত্থুম্হি কাযসংসগ্গৰাগেন যক্খিনিযা সৰীৰং যেন ফুট্ঠং, তস্স ‘‘অনাপত্তি ভিক্খু সঙ্ঘাদিসেসস্স, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি ৱুত্তত্তা, ইধেৱ উপৰি দুতিযসঙ্ঘাদিসেসে ‘‘পণ্ডকে যক্খিপেতীসু, তস্স থুল্লচ্চযং সিযা’’তি (ৱি. ৱি. ৩৪১) ৱক্খমানত্তা চ অমনুস্সিত্থীপি ন গহেতব্বা. তেন ৱুত্তং ‘‘জীৱমানকমনুস্সিত্থিযা অঙ্গজাত’’ন্তি. অন্তো পৱেসেতুকামতায সতি কাযসংসগ্গৰাগাসম্ভৱতো ‘‘কাযসংসগ্গৰাগেনা’’তি ইমিনা চ বহি ছুপিতুকামতা ৱিঞ্ঞাযতীতি ‘‘বহী’’তি অনুৱত্তনং ৱিনাপি তদত্থো লব্ভতি. গৰুকন্তি সঙ্ঘাদিসেসো.
২৫. তথেৱ বহি ছুপন্তস্সাতি যোজনা, অন্তো অপ্পৱেসেত্ৱা বহিযেৱ ছুপন্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি. উভযৰাগেনাতি কাযসংসগ্গৰাগেন, মেথুনৰাগেন ৱা. পুৰিসস্সাপীতি জীৱমানকপুৰিসস্সপি. পি-সদ্দো ন কেৱলং ৱুত্তনযেন ইত্থিযা নিমিত্তং ফুসন্তস্সেৱ আপত্তি, অথ খো পুৰিসস্সাপীতি দীপেতি. ‘‘নিমিত্ত’’ন্তি মুত্তকৰণমেৱ ৱুচ্চতি. ‘‘জীৱমানকপুৰিসস্সা’’তি অযং ৱিসেসো কুতো লব্ভতীতি চে? ‘‘কাযসংসগ্গৰাগেন ৱা মেথুনৰাগেন ৱা জীৱমানকপুৰিসস্স ৱত্থিকোসং অপ্পৱেসেন্তো নিমিত্তেন নিমিত্তং ছুপতি, দুক্কট’’ন্তি ইতো অট্ঠকথাৱচনতো (পাৰা. অট্ঠ. ১.৫৯-৬০) লব্ভতি.
২৬. অচিৰৱতিতৰন্তানং গুন্নং পিট্ঠিং অভিৰুহন্তা ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মেথুনৰাগেন অঙ্গজাতেন অঙ্গজাতং ছুপিংসূতি ইমস্মিং ৱত্থুম্হি ‘‘ন চ ভিক্খৱে ৰত্তচিত্তেন অঙ্গজাতং ছুপিতব্বং, যো ছুপেয্য, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (মহাৱ. ২৫২) আগতনযং দস্সেতুমাহ ‘‘নিমিত্তেনা’’তিআদি. এত্থাপি ‘‘তথা’’তি ইমস্সানুৱত্তনতো ‘‘বহী’’তি লব্ভতি. অত্তনো নিমিত্তেন তিৰচ্ছানগতিত্থিযা নিমিত্তং মেথুনৰাগতো বহি ছুপন্তস্স থুল্লচ্চযং হোতীতি যোজনা.
২৭. ‘‘মেথুনৰাগতো’’তি ইমিনা ব্যৱচ্ছিন্নমত্থং দস্সেতুমাহ ‘‘কাযসংসগ্গৰাগেনা’’তিআদি. এত্থাপি ‘‘কাযসংসগ্গৰাগেনা’’তিৱচনসামত্থিযা বহি ছুপনং ৱেদিতব্বং. নিমিত্তস্সাতি পস্সাৱমগ্গস্স. ছুপনেতি ফুসনে.
২৮. তমাৱট্টকতেতি এত্থ ‘‘তং আৱট্টকতে’’তি পদচ্ছেদো. আৱট্টকতেতি ৱিৱটে. ‘‘মুখে’’তি সম্বন্ধিসদ্দত্তা, অঞ্ঞস্স সম্বন্ধিনো চ অনিদ্দিট্ঠত্তা সুতানুলোমিকানং সুতসম্বন্ধস্সেৱ বলৱত্তা চ পুৰিমানন্তৰগাথায ‘‘তিৰচ্ছানগতিত্থিযা মুখে’’তি কিঞ্চাপি সুতস্সেৱ সম্বন্ধো ৱিঞ্ঞাযতি, তথাপি ইমায গাথায ৱিনীতৱত্থুম্হি (পাৰা. ৭৩) ‘‘অঞ্ঞতৰো ভিক্খু সিৱথিকং গন্ত্ৱা ছিন্নসীসং পস্সিত্ৱা ৱট্টকতে মুখে অচ্ছুপন্তং অঙ্গজাতং পৱেসেসী’’তি দস্সিতছিন্নসীসৱত্থুস্স সঙ্গহিতত্তা মনুস্সমুখমেৱ গহেতব্বং সিযা. তিৰচ্ছানগতানং, পন অমনুস্সানঞ্চ মুখে তথা পৱেসো নিদ্দোসোতি ৱত্তুমসক্কুণেয্যত্তা তত্থাপি ইদমেৱ উপলক্খণন্তি পাৰাজিকপ্পহোনকানং সব্বেসং মুখেতি দট্ঠব্বং. তং অঙ্গজাতং. তত্থ আৱট্টকতে পাৰাজিকপ্পহোনকানং মুখে আকাসগতং কত্ৱা কত্থচি অফুসাপেত্ৱা নীহৰন্তস্স উক্খিপন্তস্স দুক্কটন্তি যোজনা. অথ ৱা তিৰচ্ছানানং আৱট্টকতে মুখেতি যোজেত্ৱা তদঞ্ঞসঙ্গহো উপলক্খণৱসেন কাতব্বো.
২৯. তথাতি ‘‘আকাসগতং কত্ৱা’’তি যথাৱুত্তপ্পকাৰং পৰামসতি. চতূহি পস্সেহীতি সহত্থে কৰণৱচনং. ‘‘পস্সেহী’’তি সম্বন্ধিসদ্দত্তা ‘‘নিমিত্তস্সা’’তি সামত্থিযা লব্ভতি. ‘‘ইত্থিযা’’তি সামঞ্ঞসদ্দত্তা ‘‘সব্বস্সা’’তি পাঠসেসো. জাতিৱাচকত্তা একৱচনং. ‘‘চতূহি পস্সেহি, হেট্ঠিমত্তল’’ন্তি চ ইমেসং সম্বন্ধিপদস্স অনিদ্দেসেপি মেথুনপাৰাজিকাধিকাৰত্তা চ সন্থতচতুক্কস্স অট্ঠকথাৱসানে ইমায গাথায সঙ্গহিতস্স ইমস্স ৱিনিচ্ছযস্স পৰিযোসানে ‘‘যথা চ ইত্থিনিমিত্তে ৱুত্তং, এৱং সব্বত্থ লক্খণং ৱেদিতব্ব’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৬১-৬২) নিমিত্তৱিনিচ্ছযস্সাতিদেসস্স কতত্তা চ সামত্থিযেন ‘‘নিমিত্তস্সা’’তি লব্ভতি. ইদমেৱ ‘‘পৱেসেত্ৱা’’তি এতস্স আধাৰৱসেন গহেতব্বং. ‘‘অঙ্গজাত’’ন্তি অনুৱত্ততি.
এৱং ৱাক্যং পূৰেত্ৱা ‘‘যথা আৱট্টকতে মুখে অঙ্গজাতং পৱেসেত্ৱা তমাকাসগতং কত্ৱা নীহৰন্তস্স দুক্কটং, তথা সব্বস্সা ইত্থিযা নিমিত্তে পস্সাৱমগ্গসঙ্খাতে অঙ্গজাতং পৱেসেত্ৱা তস্স চতূহি পস্সেহি সহ হেট্ঠিমত্তলং চত্তাৰো পস্সে, হেট্ঠিমত্তলঞ্চ অচ্ছুপন্তং আকাসগতং কত্ৱা নীহৰন্তস্স দুক্কট’’ন্তি যোজেত্ৱা অত্থো ৱত্তব্বো.
৩০. উপ্পাটিতোট্ঠমংসেসূতি উপ্পাটিতং ওট্ঠমংসং যেসন্তি ৱিগ্গহো. তেসু দন্তেসু. বহিনিক্খন্তকেসু ৱাতি পকতিযা ওট্ঠমংসতো বহি নিক্খমিত্ৱা ঠিতেসু ৱা দন্তেসু. ৱাযমন্তস্সাতি অঙ্গজাতেন ছুপন্তস্স.
৩১. অট্ঠিসঙ্ঘট্টনং কত্ৱাতি নিমিত্তমংসসন্নিস্সযানি অট্ঠীনি সঙ্ঘট্টেত্ৱা. মগ্গেতি অট্ঠিসঙ্ঘাতমযে মগ্গে. দুৱিধৰাগতোতি মেথুনৰাগেন ৱা কাযসংসগ্গৰাগেন ৱা. ৱাযমন্তস্সাতি অঙ্গজাতং পৱেসেত্ৱা চাৰেন্তস্স.
৩২. আলিঙ্গন্তস্সাতি পৰিস্সজন্তস্স. হত্থগাহাদীসু হত্থো নাম কপ্পৰতো পট্ঠায যাৱ অগ্গনখা. হত্থস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ গহণং হত্থগ্গাহো. অৱসেসসৰীৰস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ পৰামসনং পৰামাসো. নিস্সন্দেহে পন ‘‘মাতুগামস্স সৰীৰস্স ৱা তপ্পটিবন্ধস্স ৱা হত্থেন গহণং হত্থগ্গাহো’’তি ৱুত্তং, তং অট্ঠকথায ন সমেতি. তস্মা যথাৱুত্তনযস্সেৱ অট্ঠকথাসু আগতত্তা সোযেৱ সাৰতো পচ্চেতব্বো. পৰামসেপি ‘‘হত্থেন সৰীৰস্স, তপ্পটিবন্ধস্স চ পৰামসন’’ন্তি যং তত্থ ৱুত্তং, তম্পি ন যুজ্জতি. অৱসেসসৰীৰাৱযৱেনাপি পৰামসতো দুক্কটমেৱ হোতীতি. চুম্বনাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৱেণিগ্গাহাদিং সঙ্গণ্হাতি. ‘‘অযং নযো’’তি এতেন ‘‘ইত্থিযা মেথুনৰাগেন হত্থগ্গাহাদীসু দুক্কট’’ন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি.
৩৩. মনুস্সামনুস্সেহি অঞ্ঞেসু তিৰচ্ছানগতেসু হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন মেথুনধম্মপাৰাজিকৱত্থুভূতে সত্তে দস্সেতুমাহ ‘‘অপদে’’তিআদি. ‘‘অপদে, দ্ৱিপদে, চতুপ্পদে’’তি ইমেহি ৱিসেসনেহি ৱিসেসিতব্বং ‘‘সত্তনিকাযে’’তি ইদং ৱত্তব্বং. অপদে সত্তনিকাযে. অহযোতি থলচৰেসু উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতো হত্থিগিলনকে অজগৰে উপাদায হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন নাগা চ. মচ্ছাতি জলজেসু উপৰিমকোটিযা পঞ্চসতযোজনিকানি তিমিৰপিঙ্গলাদিমচ্ছে উপাদায হেট্ঠিমন্ততো পাঠীনপাৱুসাদযো মচ্ছা চ. দ্ৱিপদে সত্তনিকাযে. কপোতাতি উপৰিমকোটিযা গৰুড়ে উপাদায হেট্ঠিমন্ততো কপোতাকপোতপক্খী চ. পাৰাৱতাতি কেচি. চতুপ্পদে সত্তনিকাযে. গোধাতি উপৰিমকোটিযা হত্থিং উপাদায হেট্ঠিমন্ততো গোধা চাতি ইমে সত্তা. হেট্ঠাতি হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদতো. পাৰাজিকস্সৱত্থূতি মেথুনধম্মপাৰাজিকস্স ৱত্থূনীতি পাঠসেসো.
৩৪. সেৱেতুকামতা মেথুনসেৱায তণ্হা, তায মেথুনৰাগসঙ্খাতায সম্পযুত্তং চিত্তং সেৱেতুকামতাচিত্তং. মগ্গেতি ৱচ্চমগ্গাদীনং অঞ্ঞতৰে মগ্গে. মগ্গস্স অত্তনো মুত্তকৰণস্স পৱেসনং. পব্বজ্জায, পাতিমোক্খসংৱৰসীলস্স ৱা অন্তে ৱিনাসে ভৱোতি অন্তিমো, পাৰাজিকাপন্নো পুগ্গলো, তস্স ৱত্থু অন্তিমভাৱস্স কাৰণত্তা পাৰাজিকাপত্তি অন্তিমৱত্থূতি ৱুচ্চতি, তদেৱ পঠমং চতুন্নং পাৰাজিকানং আদিম্হি দেসিতত্তা পঠমন্তিমৱত্থু, তস্স পঠমন্তিমৱত্থুনো, পঠমপাৰাজিকস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
৩৫. সামন্তা আপত্তিসমীপে ভৱং সামন্তং, পাৰাজিকাপত্তিযা সমীপে পুব্বভাগে ভৱন্তি অত্থো. সেসানং পন তিণ্ণম্পীতি অৱসেসানং অদিন্নাদানাদীনং তিণ্ণং পাৰাজিকধম্মানং. থুল্লচ্চযং সামন্তমিতি উদীৰিতন্তি সম্বন্ধো. কথমুদীৰিতং? ‘‘ফন্দাপেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ৯৪) দুতিযে, ‘‘মনুস্সং উদ্দিস্স ওপাতং খণতি, পতিত্ৱা দুক্খৱেদনং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি, ততিযে, ‘‘পটিৱিজানন্তস্স আপত্তি পাৰাজিকস্স, অপ্পটিৱিজানন্তস্স আপত্তি থুল্লচ্চযস্সা’’তি (পাৰা. ২১৫) চতুত্থে সমুদীৰিতং.
এত্থ চ চতুত্থপাৰাজিকস্স থুল্লচ্চযাপত্তিযা সামন্তাপত্তিভাৱো যস্স উত্তৰিমনুস্সধম্মং সমুল্লপতি, সো যাৱ ন পটিৱিজানাতি, তাৱ সমুল্লপনপচ্চযা থুল্লচ্চযাপত্তিসম্ভাৱে, সমুল্লপিতে তস্মিং সমুল্লপিতমত্থে পটিৱিজানন্তে পাৰাজিকাপত্তিসম্ভাৱে চ যুজ্জতি. সো চ ‘‘অপ্পটিৱিজানন্তস্স ৱুত্তে থুল্লচ্চয’’ন্তি ইমিনাৱ সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বং.
৩৬. অজানন্তস্স ৱাতূপত্থদ্ধং অঙ্গজাতং দিস্ৱা অত্তনো ৰুচিযা ৱীতিক্কমং কত্ৱা মাতুগামেসু গচ্ছন্তেসু অজানমানস্স, মহাৱনে দিৱা নিদ্দুপগতভিক্খুনো ৱিয পৰেহি কিৰিযমানং অজানন্তস্সাতি ৱুত্তং হোতি. তথেৱাতি ইমিনা ‘‘অনাপত্তীতি ঞাতব্ব’’ন্তি ইদমাকড্ঢতি. অস্সাদিযন্তস্সাতি ভিক্খুপচ্চত্থিকেসু অভিভৱিত্ৱা ৱীতিক্কমং কৰোন্তেসু চ কাৰাপেন্তেসু চ, সপ্পমুখং পৱিট্ঠকালে ৱিয উত্তসিত্ৱা অনধিৱাসেন্তস্স চ, মহাৱনে দিৱাৱিহাৰোপগতভিক্খুনো ৱিয পৰোপক্কমং ঞত্ৱাপি কাযে আদিত্তঅগ্গিনা ৱিয উত্তসিত্ৱা অনধিৱাসেন্তস্সাতি অত্থো. ‘‘অজানন্তস্সা’’তি এত্থ অপি-সদ্দো যোজেতব্বো. বুদ্ধসাসনে খীৰসাগৰসলিলনিম্মলে সব্বপঠমং পাতুভূতত্তা আদি চ তং ৱীতিক্কমসঙ্খাতং কম্মঞ্চাতি আদিকম্মং, তং এতস্স অত্থীতি আদিকম্মী, এত্থ সুদিন্নো ভিক্খু, তস্স আদিকম্মিনোতি গহেতব্বো. উপৰিপি ইমেসং পদানং আগতাগতট্ঠানে ইমিনাৱ নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ইধ চ উপৰি সব্বসিক্খাপদেসু চ নিদানাদিৱসেন সত্তৰসৱিধো সাধাৰণৱিনিচ্ছযো পকিণ্ণকে সঙ্খেপতো, উত্তৰে ৱিত্থাৰতো চ আৱি ভৱিস্সতি. তস্মা এত্থ ন দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং.
৩৭-৩৮. ৱিনযেতি ৱিনযপিটকে. অনযূপৰমেতি নেতি পাপেতি সীলসম্পদং সমাধিসম্পদং পঞ্ঞাসম্পদঞ্চাতি নযো, কাযৱচীদ্ৱাৰেহি অৱীতিক্কমসঙ্খাতো সংৱৰো, তপ্পটিপক্খো অসংৱৰো অনযো নাম, তস্স উপৰমো নিৱত্তি এত্থাতি অনযূপৰমো, ৱিনযো, তত্থ অনযূপৰমে ৱিনযে.
ততো এৱ পৰমে উক্কট্ঠে. অনযস্স ৱা উপৰমে নিৱত্তনে পৰমে উক্কট্ঠেতি গহেতব্বং. পৰা উত্তমা মা সাসনসিৰী এত্থাতি পৰমো, ৱিনযোতি এৱম্পি গহেতব্বং. ‘‘ৱিনযো নাম সাসনস্স আযূ’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মহাসঙ্গীতিকথা; থেৰগা. অট্ঠ. ১.২৫১) ৱচনতো উত্তমসাসনসম্পত্তিযুত্তেতি অত্থো.
সুজনস্সাতি সোভণো জনো সুজনো, সিক্খাকামো অধিসীলসিক্খায সোভমানো পিযসীলো কুলপুত্তো, তস্স নযনে নযনূপমে ৱিনযেতি সম্বন্ধো. অনযূপৰমত্তা, পৰমত্তা চ সুজনস্স কুলপুত্তস্স নযনে নযনূপমে. সুখানযনেতি লোকিযলোকুত্তৰভেদং সুখং আনেতীতি সুখানযনং, তস্মিং. ইদঞ্চ ‘‘নযনে’’তি এতস্স ৱিসেসনং.
এতং ৱিসেসনং কিমত্থন্তি চে? উপমাভাৱেন গহিতপকতিনযনতো ইধ সম্ভৱন্তং ৱিসেসং দস্সেতুন্তি ৱেদিতব্বং. কতৰো সো ৱিসেসোতি চে? পকতিনযনং ৰাগদোসাদিকিলেসূপনিস্সযো হুত্ৱা দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকদুক্খস্স চ পচ্চযো হোতি. ইদং পন ৱিনযনযনং ইমস্স কুলপুত্তস্স এৱং অহুত্ৱা একংসেন মোক্খাৱহনসুখস্সেৱ পচ্চযো হোতীতি ইমস্স ৱিসেসস্স দস্সনত্থং. যথা ৱিনযমৱিৰাধেত্ৱা পটিপজ্জনেন সিজ্ঝনকসীলসংৱৰমূলকঅৱিপ্পটিসাৰাদিঅনুপাদিসেসপৰিনিব্বানাৱসা- নফলসম্পত্তিৱসেন উপ্পজ্জনকলোকিযলোকুত্তৰসুখাৱহনে ৱিনযেতি ৱুত্তং হোতি.
পধানৰতোতি এত্থ ‘‘অপী’’তি পাঠসেসো. পধানে ৱিনযাভিযোগে ৰতোপি, ৱিনযে অজ্ঝাযনসৱনচিন্তনাদিৱসেন ৱাযমন্তোপীতি অত্থো. অথ ৱা ‘‘ৱিৰাগো সেট্ঠো ধম্মান’’ন্তি (ধ. প. ২৭৩; নেত্তি. ১৭০; কথা. ৮৭২) ৱচনতো পধানং নিব্বানং, তস্মিং ৰতোতি অত্থো. সাৰমতেতি ‘‘সাৰ’’ন্তি অধিমতে. অথ ৱা সাৰং অফেগ্গুমতং মহাৱিহাৰৱাসীনং আচৰিযমতং এত্থাতি ‘‘সাৰমতো’’তি ৱিনযৱিনিচ্ছযো ৱুত্তো, তস্মিং. ইধাতি ইমস্মিং ৱিনযৱিনিচ্ছযে. ৰতোতি অচ্চন্তাভিৰতো. ‘‘ন ৰতো’’তি এত্থ ন-কাৰং ‘‘ৰমতে’’তি ওসানপদেন যোজেত্ৱা যো পন ন ৰমতেতি সম্বন্ধো.
থেৰনৱমজ্ঝিমভিক্খুভিক্খুনীনং অন্তৰে যো পন পুগ্গলো নিচ্চপৰিৱত্তনসৱনানুস্সৰণচিন্তনৱসেন ন ৰমতে ন কীড়তি, সো পুগ্গলো ৱিনযে পধানৰতোপি ৱিনযপিটকে অজ্ঝযনসৱনাদিৱসেন যুত্তপযুত্তোপি পটু হোতি কিং, ন হোতেৱাতি দস্সেতি. ৱিনযপিটকে পাটৱমাকঙ্খন্তেহি পঠমং তাৱেত্থ সক্কচ্চং অভিযোগো কাতব্বোতি অধিপ্পাযো.
ইমমেৱত্থং আনিসংসপাৰংপৰিযপযোজনেন সহ দস্সেতুমাহ ‘‘ইম’’ন্তিআদি. ইমন্তি ৱুচ্চমানং ৱিনযৱিনিচ্ছযং, ‘‘অৱেদী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. ‘‘যো’’তি পাঠসেসো. যো কুলপুত্তো সতিসম্পজঞ্ঞসদ্ধাসম্পন্নো ইমং ৱিনযৱিনিচ্ছযং সম্মা অৱেদি অঞ্ঞাসি. কিং ভূতন্তি আহ ‘‘হিতৱিভাৱন’’ন্তি. লোকিযলোকুত্তৰসম্পত্তিযা মূলসাধনত্তা সীলমিধ হিতং নাম, তং ৱিভাৱেতি পকাসেতীতি হিতৱিভাৱনোতি ৱিগ্গহো. ‘‘সীলে পতিট্ঠায…পে… ৱিজটযে জট’’ন্তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; মি. প. ২.১.৯) ৱুত্তত্তা সব্বকিলেসজটাৱিজটনলোকুত্তৰঞাণস্স পদট্ঠানসোপচাৰসাভিঞ্ঞাৰূপাৰূপঅট্ঠসমাধীনং পদট্ঠানতায সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণসম্পদানং মূলভূতেসু চতুপাৰিসুদ্ধিসীলেসু পধানং পাতিমোক্খসংৱৰসীলং, তপ্পকাসকত্তা অযং ৱিনযৱিনিচ্ছযো ‘‘হিতৱিভাৱনো’’তি ৱুত্তো.
ভাৱনন্তি ভাৱীযতি পুনপ্পুনং চেতসি নিৱেসীযতীতি ভাৱনো, ভাৱনীযোতি ৱুত্তং হোতি. হিতৱিভাৱকত্তাযেৱ হিতত্থীহি পুনপ্পুনং চিত্তে ৱাসেতব্বোতি ৱুত্তং হোতি, তং এৱংৱিধং ৱিনযৱিনিচ্ছযং. সুৰসম্ভৱন্তি ৰসীযতি অস্সাদীযতীতি ৰসো, সদ্দৰসো অত্থৰসো কৰুণাদিৰসো ৱিমুত্তিৰসো চ, সোভণো ৰসো এতস্সাতি সুৰসো, ৱিনযৱিনিচ্ছযো, তং সুৰসং. ভৱং ভৱন্তং, সন্তন্তি ৱুত্তং হোতি, সুৰসং সমানং, সুৰসং ভূতন্তি অত্থো. কিং ৱুত্তং হোতি? ‘‘সিলেসো পসাদো সমতা মধুৰতা সুখুমালতা অত্থব্যত্তি উদাৰতা ওজো কন্তি সমাধী’’তি এৱং ৱুত্তেহি কৱিজনেহি অস্সাদেতব্বসিলেসাদিদসৱিধসদ্দজীৱিতগুণসঙ্খাতসদ্দৰসসম্পত্তীহি চ সভাৱাখ্যানং উপমা ৰূপকং দীপকং আৱুত্তীতি এৱমাদিক্কমনিদ্দিট্ঠপঞ্চতিংসঅত্থালঙ্কাৰেসু অনুৰূপসভাৱাখ্যানাদিপ্পধানঅত্থালঙ্কাৰসঙ্খাতঅত্থৰসসম্পত্তীহি চ যথাসম্ভৱং পকাসিতব্বকৰুণাৰসঅব্ভুতৰসসন্তৰসাদীহি চ যুত্তত্তা সুৰসং ইমং ৱিনযৱিনিচ্ছযন্তি ৱুত্তং হোতি.
অথ ৱা ইমিনা পকৰণেন পধানতো ৱিধীযমানপাতিমোক্খসংৱৰসীলস্স একন্তেন সমাধিসংৱত্তনিকত্তা সমাধিস্স চ পঞ্ঞায পদট্ঠানত্তা পঞ্ঞায চ নিব্বানপাপনতো মূলকাৰণং হুত্ৱা কমেন নিব্বানামতফলৰসসম্পদাযকং ইমং ৱিনযৱিনিচ্ছযং পৰমস্সাদনীযৰূপেন ধিতিৱিমুত্তিৰসেন সুৰসভূতন্তি ৱুত্তং হোতীতি চ ৱেদিতব্বং. সম্ভৱন্তি এত্থ সং ৱুচ্চতি সুখং কাযিকং চেতসিকঞ্চ, তং ভৱতি এতস্মাতি সম্ভৱো, ৱিনযৱিনিচ্ছযো, তং, কাযচিত্তসুখানং মূলকাৰণভূতং, ৱুত্তনযেন সুৰসত্তা চ যথাৱুত্তৰসসম্পদসাৰমহুস্সৱেন সম্ভূতমানসিকসুখস্স, তংসমুট্ঠানৰূপনিস্সযকাযিকসুখস্স চ পভৱভূতন্তি অত্থো. এত্তাৱতা ইমস্স ৱিনযৱিনিচ্ছযস্স সম্মা ৱিঞ্ঞাতব্বতায কাৰণং দস্সিতং হোতি.
এৱং নানাগুণৰতনাকৰং ইমং ৱিনযৱিনিচ্ছযং সম্পজানন্তো সো কুলপুত্তো কিং হোতীতি চে? পালিনা উপালিনা সমো ভৱতি. পালিনাতি সাসনং পালেতীতি ‘‘পালো’’তি ৱিনযো ৱুচ্চতি, ৱুত্তঞ্হি ‘‘ৱিনযো নাম সাসনস্স আযূ’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; পাৰা. অট্ঠ. ১.পঠমসঙ্গীতিকথা; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মহাসঙ্গীতিকথা; থেৰগা. অট্ঠ. ১.২৫১) সো অস্স অত্থীতি পালী, পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধৱসেন তিৱিধসাসনস্স জীৱিতভূতৱিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতসাসনধৰত্তা ‘‘পালী’’তি লদ্ধনামেন উপালিনা, ‘‘এতদগ্গং ভিক্খৱে মম সাৱকানং ভিক্খূনং ৱিনযধৰানং যদিদং উপালী’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৮) চতুপৰিসমজ্ঝে নিসিন্নেন সদ্ধম্মৱৰচক্কৱত্তিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন মুখপদুমং ৱিকাসেত্ৱা পকাসিতএতদগ্গট্ঠানেন ৱিসেসতো সাযনৰক্খনকভাৱেন পটিলদ্ধপালীতিনামধেয্যেন উপালিমহাথেৰেন সমো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
কস্মিং ৱিসযে সমো ভৱতীতি চে? সাসনে. সাসনেতি যথাৱুত্তে তিৱিধে সাসনে, তত্ৰাপি থাৱৰজঙ্গমসকলৱত্থুৱিত্থাৰাধৰমণ্ডলসদিসে পটিপত্তিপটিৱেধদ্ৱযধাৰে পৰিযত্তিসাসনে, তত্থাপি ৱিনযকথাধিকাৰত্তা লব্ভমানে ৱিনযপিটকসঙ্খাতপৰিযত্তিসাসনেকদেসে সমো ভৱতীতি অত্থো.
কিংভূতে সাসনে? মাৰবলিসাসনে. মাৰস্স বলি মাৰবলি, মাৰগোচৰো, তস্স সাসনং হিংসকং মাৰবলিসাসনং, তস্মিং. খন্ধাদীসু পঞ্চসু মাৰেসু পধানভূতকামৰাগাদিপভৱকিলেসমাৰস্স গোচৰভাৱেন বলিসঙ্খাতইত্থিসৰীৰাদিনিস্সযফোট্ঠব্বাদিৱিসযস্স পৰিচ্চজাপনত্থং ‘‘যো পন ভিক্খু…পে… অসংৱাসো’’তিআদিনা (পাৰা. ৪৪) নযেন ৱুত্তত্তা তস্স মাৰবলিস্স হিংসকং হোতীতি মাৰবলিসাসননামধেয্যৱিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতসাসনেতি অত্থো.
অথ ৱা ‘‘বড়িসেনপি জালেন, হত্থেন কুমিনেন ৱা’’তি উদকট্ঠকথায ৱক্খমানত্তা বড়িস-সদ্দেন মচ্ছমাৰণকণ্টকমাহ, তং মাৰস্স বড়িসং অসতি খিপতি ৱজ্জেতীতি মাৰবড়িসাসনং, তস্মিং, ‘‘সমন্তপাসো মাৰস্সা’’তি ৱুত্তত্তা সংসাৰসাগৰে পৰিৱত্তমানকসংকিলেসদাসপুথুজ্জনসঙ্খাতমচ্ছে গণ্হিতুং মাৰমহাকেৱট্টেন পক্খিত্তবড়িসসঙ্খাতইত্থিৰূপসদ্দাদিপঞ্চকামগুণা- মিসাৱুতকামৰাগাদিকিলেসমহাবড়িসং তদঙ্গপ্পহানৱীতিক্কমপ্পহানাদিৱসেন পজহন্তে ৱিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতে সাসনেতি অধিপ্পাযো.
এত্থ চ সাৰমতে ইধ ইমস্মিং ৱিনযৱিনিচ্ছযে যো পন ন ৰমতে, সো পুগ্গলো অনযূপৰমে ততো এৱ পৰমে উত্তমে সুজনস্স সুখানযনে নযনে নযনুপমে ৱিনযে ৰতো অভিৰতো পধানৰতোপি ৱিনযে অজ্ঝাযনাদীসু যোগমাপজ্জন্তোপি পটু হোতি পটুতৰো হোতি কিং, ন হোতেৱ. তস্মা ৱিনযে পাটৱত্থিনা এত্থেৱ সক্কচ্চাভিযোগো কাতব্বোতি সঙ্খেপতো সাধিপ্পাযা অত্থযোজনা ৱেদিতব্বা. অথ ৱা পধানে চতুব্বিধে সম্মপ্পধানে ৱীৰিযে ৰতো অভিৰতো যো পন নৰো সাৰমতে ইধ ইমস্মিং ৱিনযৱিনিচ্ছযে যতো ৰমতে, অতো তস্মা সো অনযূপৰমে সুজনস্স সুখানযনে ৱিনযে পটু হোতি কুসলো হোতীতি যোজনাতি নো খন্তি.
হিতৱিভাৱনং হিতপ্পকাসকং ভাৱনং ভাৱনীযং আসেৱিতব্বং সুৰসম্ভৱং সুৰসং সমানং সুৰসং ভূতং সম্ভৱং সুখহেতুকং ইমং ৱিনযৱিনিচ্ছযং যো অৱেদি অঞ্ঞাসি, সো পুগ্গলো মাৰবড়িসাসনে মাৰৱিসযপ্পহানকৰে, অথ ৱা মাৰবড়িসস্স মাৰস্স ৱত্থুকামামিসাৱুতকিলেসকামবড়িসস্স অসনে ৱজ্জমানে সাসনে তিৱিধেপি জিনসাসনে, তত্থাপি পটিপত্তিপটিৱেধানং পতিট্ঠানভূতে পৰিযত্তিসাসনে, তত্ৰাপি সকলসাসনস্স জীৱিতসমানে ৱিনযপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতপৰিযত্তিসাসনেকদেসে পালিনা ৱিনযপৰিযত্তিযং এতদগ্গে ঠপনেন সাসনপালনে তংমূলভাৱতো পালসঙ্খাতৱিনযপৰিযত্তিযা পসত্থতৰেন উপালিনা উপালিমহাথেৰেন সমো ভৱতীতি যোজনা.
ইতি ৱিনযত্থসাৰসন্দীপনিযা
ৱিনযৱিনিচ্ছযৱণ্ণনায
পঠমপাৰাজিককথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযপাৰাজিককথাৱণ্ণনা
৩৯. ইদানি দুতিযং পাৰাজিকৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘আদিযন্তো’’তিআদি. তত্থ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি পাঠসেসো. সো চ পচ্চত্তেকৱচনন্তেহি সব্বপদেহি যোজেতব্বো, থেয্যচিত্তেন আদিযন্তো পৰাজিতোতি সম্বন্ধো. পৰসন্তকং আৰামাদিং অভিযুঞ্জিত্ৱা সামিকং পৰাজেত্ৱা থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তো তদত্থায কতে পুব্বপযোগে দুক্কটং, সামিকস্স ৱিমতুপ্পাদনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৱা তস্স চ অত্তনো চ ধুৰনিক্খেপেন পাতিমোক্খসংৱৰসীলসম্পত্তিযা অদাযাদো হুত্ৱা পৰাজিতো হোতীতি ৱুত্তং হোতি.
‘‘তথা’’তি চ ‘‘অপী’’তি চ ‘‘পৰাজিতো’’তি চ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি ইমিনা সহ একতো কত্ৱা ‘‘হৰন্তো’’তিআদীহি চতূহিপি পদেহি যোজেতব্বং. থেয্যচিত্তেন হৰন্তোপি তথা পৰাজিতোতি যোজনা সীসাদীহি পৰসন্তকং ভণ্ডং হৰন্তো থেয্যচিত্তেন ভণ্ডস্স আমসনে দুক্কটঞ্চ ফন্দাপনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৱা সীসতো খন্ধোহৰণাদিপযোগং কৰোন্তোপি তথা পৰাজিতো হোতীতি অত্থো.
থেয্যচিত্তেন অৱহৰন্তোপি তথা পৰাজিতোতি যোজনা. অযং পনেত্থ অত্থো – অঞ্ঞেহি সঙ্গোপনাদিং সন্ধায অত্তনি উপনিক্খিত্তভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি চোদিযমানো ‘‘ন মযা গহিত’’ন্তিআদিনা মুসা ৱত্ৱা থেয্যচিত্তেন গণ্হন্তোপি তস্স ৱিমতুপ্পাদনে থুল্লচ্চযমাপজ্জিত্ৱা তথেৱ ধুৰনিক্খেপেন পৰাজিতো হোতীতি. ‘‘নাহং অগ্গহেসি’’ন্তিআদিনা অৱজানিত্ৱা পটিক্খিপিত্ৱা হৰন্তো ‘‘অৱহৰন্তো’’তি ৱুত্তো.
থেয্যচিত্তেন ইৰিযাপথং ৱিকোপেন্তোপি তথা পৰাজিতোতি যোজনা. যং পন অঞ্ঞেসং ভণ্ডহৰণকমনুস্সাদীনমঞ্ঞতৰং ‘‘তেন ভণ্ডেন সহ গণ্হামী’’তি ভণ্ডং হৰন্তং থেয্যচিত্তেন নিৱাৰেত্ৱা অত্তনা ইচ্ছিতদিসাভিমুখং কত্ৱা তস্স পকতিইৰিযাপথং ৱিকোপেন্তোপি পঠমপাদুদ্ধাৰেন থুল্লচ্চযমাপজ্জিত্ৱা দুতিযপদৱাৰাতিক্কমেন তথেৱ পৰাজিতো হোতীতি অত্থো.
থেয্যচিত্তেন ঠানা চাৱেন্তোপি তথা পৰাজিতোতি যোজনা. থলাদীসু ঠিতং ভণ্ডং থেয্যচিত্তেন অৱহৰিতুকামতায ঠিতট্ঠানতো অপনেন্তোপি দুতিযপৰিযেসনাদীসু আমসনাৱসানেসু সব্বেসুপি পযোগেসু দুক্কটানি চ ফন্দাপনে থুল্লচ্চযঞ্চ আপজ্জিত্ৱা উপৰি ৱক্খমানপ্পকাৰেসু ৱিয ঠিতট্ঠানতো কেসগ্গমত্তম্পি অপনেন্তো তথেৱ পৰাজিতো হোতীতি অত্থো.
এৱমেতায গাথায ‘‘আদিযেয্য হৰেয্য অৱহৰেয্য ইৰিযাপথং ৱিকোপেয্য ঠানাচাৱেয্য সঙ্কেতং ৱীতিনামেয্যা’’তি (পাৰা. ৯২) পদভাজনাগতেসু ছসু পদেসু আদো পঞ্চ পদানি সঙ্গহেত্ৱা ছট্ঠং পদং কস্মা ন সঙ্গহিতন্তি চে? অযং গাথা ন তংপদভাজনং দস্সেতুং ৱুত্তা, অথ খো তেসং পদানং ৱিনিচ্ছযং সন্ধায অট্ঠকথাসু (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২) ৱুত্তপঞ্চৱীসতিঅৱহাৰে দস্সেতুং তদৱযৱভূতপঞ্চপঞ্চকানি দস্সেতুকামেন ৱুত্তা, তস্মা এত্থ ছট্ঠং পদং ন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা ৱক্খমানে ততিযপঞ্চকে নিস্সগ্গিযাৱহাৰপদেন, পঞ্চমপঞ্চকে পৰিকপ্পাৱহাৰপদেন চ সঙ্গয্হমানত্তা এত্থ নানেকভণ্ডপঞ্চকদ্ৱযং অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ছট্ঠং পদং ন গহিতন্তি ৱেদিতব্বং.
৪০. ইমস্মিং অদিন্নাদানপাৰাজিকে ৱত্থুম্হি ওতিণ্ণে কত্তব্বৱিনিচ্ছযস্স পঞ্চৱীসতিঅৱহাৰানং অঙ্গানি হোন্তি, তে চ নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৱহাৰপঞ্চকন্তি নিদ্দিট্ঠা পঞ্চপঞ্চকভেদা, তত্থ ইমায গাথায নানেকভণ্ডপঞ্চকদ্ৱযপ্পভেদে দস অৱহাৰে সঙ্গহেত্ৱা অৱসেসপঞ্চকত্তযং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তি আৰদ্ধং. তত্থ তত্থাতি তিস্সং গাথাযং. নানেকভণ্ডানন্তি নানা, একো চ ভণ্ডো যেসন্তি ৱিগ্গহো. সৱিঞ্ঞাণকঅৱিঞ্ঞাণকভণ্ডৱসেন নানাভণ্ডপঞ্চকঞ্চ সৱিঞ্ঞাণকভণ্ডৱসেনেৱ একভণ্ডপঞ্চকঞ্চ ৱেদিতব্বং. পঞ্চ পৰিমাণা যেসন্তে পঞ্চকা, তেসং. অৱহাৰাতি অৱহৰণানি, চোৰকম্মানীতি ৱুত্তং হোতি. এতেতি অনন্তৰগাথায ‘‘আদিযন্তো’’তিআদিনা নিদ্দিট্ঠা আদিযন্তাদযো. পটিপত্তিসন্তানে ৱিসেসং ৱিনিচ্ছযং ভাৱেতি উপ্পাদেতীতি ৱিভাৱী, ৱিনযধৰো, তেন ৱিভাৱিনা. ৱিঞ্ঞাতব্বাতি পৰেসং আৰামাদিসৱিঞ্ঞাণকৱত্থূনি ৱা দাসমযূৰাদিং কেৱলং সৱিঞ্ঞাণকৱত্থুমত্তং ৱা অৱহৰিতুং কতা যথাৱুত্তসৰূপা আদিযনাদযো ঠানাচাৱনপৰিযোসানা পঞ্চ অৱহাৰা যথাৱুত্তনানাভণ্ডএকভণ্ডৱিসযা হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকন্তি দস অৱহাৰা ভৱন্তীতি ৱিনযধৰেন ওতিণ্ণস্স ৱত্থুনো ৱিনিচ্ছযোপকাৰকত্তা তথতো ঞাতব্বাতি অত্থো.
৪১. এৱং পঞ্চৱীসতি অৱহাৰে দস্সেতুং ৱত্তব্বেসু পঞ্চসু পঞ্চকেসু নানেকভণ্ডপঞ্চকানি দ্ৱে দস্সেত্ৱা ইদানি অৱসেসপঞ্চকত্তযং দস্সেতুমাহ ‘‘সাহত্থা’’তিআদি. তত্থ সাহত্থোতি সকো হত্থো, তেন নিব্বত্তো, তস্স ৱা সম্বন্ধীতি সাহত্থো, অৱহাৰো, চোৰেন সহত্থা কতো অৱহাৰোতি অত্থো. আণত্তিকো চেৱাতি আণত্তিযা নিব্বত্তো আণত্তিকো, অৱহাৰো, চোৰস্স ‘‘ইমং নাম ভণ্ডং গণ্হা’’তি যস্স কস্সচি আণাপনেন সিদ্ধো অৱহাৰো চ. নিস্সগ্গোতি নিস্সজ্জনং নিস্সগ্গো, অৱহাৰো, সুঙ্কঘাতট্ঠানে, পৰিকপ্পিতোকাসে ৱা ঠত্ৱা ভণ্ডস্স বহি পাতনন্তি ৱুত্তং হোতি.
অত্থসাধকোতি পাৰাজিকাপত্তিসঙ্খাতং অত্থং সাধেতীতি অত্থসাধকো, সো অৱহাৰো চ যথাণত্তিকং অৱিৰাধেত্ৱা একংসেন অৱহৰন্তস্স ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৱহৰা’’তি অৱিসেসেন ৱা অৱহৰিতব্বৱত্থুৱিসেসো গহণকালো গহণদেসো গহণাকাৰো চাতি এৱমাদিৱিসেসানমঞ্ঞতৰেন ৱিসেসেত্ৱা ৱা আণাপনঞ্চ একংসেন পাদগ্ঘনকতেলপিৱনকং উপাহনাদিকিঞ্চিৱত্থুং তেলভাজনাদীসু পাতনাদিপ্পযোগো চাতি এৱমাদিপ্পযোগো চ কিৰিযাসিদ্ধিযা পুৰেতৰমেৱ পাৰাজিকসঙ্খাতস্স অত্থস্স সাধনতো অত্থসাধকো অৱহাৰো চাতি ৱুত্তং হোতি.
ধুৰনিক্খেপনঞ্চাতি ধুৰস্স নিক্খেপনং ধুৰনিক্খেপনং, তঞ্চ অৱহাৰো, পৰসন্তকানং আৰামাদীনং অভিযোগৱিসযে চ উপনিক্খিত্তস্স ভণ্ডাদিনো ৱিসযে চ চোৰস্স সামিনো ৱিস্সজ্জনে চ সামিনো চ, যদা কদাচি যথাকথঞ্চি গণ্হিস্সামীতি গহণে নিৰুস্সাহভাৱসঙ্খাতো ধুৰনিক্খেপাৱহাৰো চাতি ৱুত্তং হোতি. ইতি ইদং ধুৰনিক্খেপনঞ্চ যথাৱুত্তপ্পকাৰং সাহত্থাদিচতুক্কঞ্চ পঞ্চন্নং অৱহাৰানং সমূহো পঞ্চকং, সাহত্থাদিপঞ্চকং ‘‘সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি ৱুচ্চতি. আদি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বং.
৪২. পুব্বসহপযোগা চাতি এত্থ ‘‘পুব্বপযোগো সহপযোগো’’তি পযোগ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. ‘‘আণত্তিৱসেন পুব্বপযোগো ৱেদিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৱচনতো (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২) যথাণত্তিকমৱিৰাধেত্ৱা গণ্হতো ‘‘অসুকস্স ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি আণাপনং পুব্বপযোগো নাম অৱহাৰো. কাযেন, ৱাচায ৱা পযুজ্জনং আণাপনং পযোগো, আণত্তস্স ভণ্ডগ্গহণতো পুব্বত্তা পুব্বো চ সো পযোগো চাতি পুব্বপযোগো অৱহাৰোতি দট্ঠব্বং. ‘‘ঠানাচাৱনৱসেন সহপযোগো ৱেদিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৱচনস্স উপলক্খণপদত্তা ঠানাচাৱনঞ্চ পৰাযত্তভূমিগহণে খীলসঙ্কমনাদিকঞ্চ সহপযোগো অৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো.
সংৱিদাহৰণন্তি বহূহি একতো হুত্ৱা ‘‘ইদং নাম ভণ্ডং অৱহৰিস্সামা’’তি সংৱিদহিত্ৱা সব্বেহি, একতো ৱা সব্বেসং অনুমতিযা একেন ৱা গন্ত্ৱা পৰসন্তকস্স থেয্যচিত্তেন হৰণসঙ্খাতো সংৱিদাৱহাৰো চ. সমং একী হুত্ৱা ৱিসুং একেনাপি থেয্যচিত্তেন পাদে ৱা পাদাৰহে ৱা গহিতে কতমন্তনানং সব্বেসম্পি পাৰাজিকং হোতীতি দট্ঠব্বং. সংৱিদহিত্ৱা মন্তেত্ৱা অৱহৰণং সংৱিদাহৰণং. নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. ‘‘সংৱিদাহৰণ’’ন্তি ‘‘সংৱিদাৱহাৰো’’তি ইমস্স ৱেৱচনং. ‘‘সম্বহুলা সংৱিদহিত্ৱা একো ভণ্ডং অৱহৰতি, আপত্তি সব্বেসং পাৰাজিকস্সা’’তি (পাৰা. ১১৮) ৱচনতো এৱং সহকতমন্তনেসু একেনাপি থেয্যচিত্তেন পাদে ৱা পাদাৰহে ৱা গহিতে কতমন্তনানং সব্বেসং পাৰাজিকং হোতীতি দট্ঠব্বং.
সঙ্কেতকম্মন্তি পুব্বণ্হাদিকালপৰিচ্ছেদেন সঞ্জাননং সঙ্কেতো, তেন কতং কম্মং অৱহৰণং সঙ্কেতকম্মং নাম. তং পন পুৰেভত্তাদীসু কঞ্চি কালং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘ইমস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি ৱুত্তে তস্মিংযেৱ কালে তংযেৱ যথাৱুত্তং ভণ্ডং অৱহৰতি চে, সঙ্কেতকাৰকস্স সঙ্কেতক্খণেযেৱ পাৰাজিকন্তি সঙ্খেপতো ৱেদিতব্বং.
নেমিত্তন্তি পৰভণ্ডাৱহাৰস্স হেতুত্তা অক্খিনিখণনাদি নিমিত্তং নাম, তেন নিব্বত্তং নেমিত্তং, অৱহৰণসঙ্খাতকম্মং অৱহাৰো. ‘‘মযা অক্খিম্হি নিখণিতে ৱা ভমুম্হি উক্খিত্তে ৱা ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি আণত্তেন তং নিমিত্তং দিস্ৱা ৱুত্তমেৱ ভণ্ডং ৱুত্তনিযামমৱিৰাধেত্ৱা গহিতং চে, নিমিত্তকাৰকস্স নিমিত্তকৰণক্খণেযেৱ পাৰাজিকং হোতি. ৱুত্তনিযামং ৱিৰাধেত্ৱা গহিতং চে, নিমিত্তকাৰকো মুচ্চতি, অৱহাৰকস্সেৱ পাৰাজিকং. পুব্বপযোগো আদি যস্স তং পুব্বপযোগাদি, পুব্বপযোগাদি চ তং পঞ্চকঞ্চাতি ৱিগ্গহো.
৪৩. থেয্যঞ্চ পসয্হঞ্চ পৰিকপ্পো চ পটিচ্ছন্নো চ কুসো চ থেয্যপসয্হপৰিকপ্পপটিচ্ছন্নকুসা, তে আদী উপপদভূতা যেসং অৱহাৰানং তে থেয্য…পে… কুসাদিকা, অৱহাৰা, ইমিনা থেয্যাৱহাৰো চ…পে… কুসাৱহাৰো চাতি ৱুত্তং হোতি. তত্থ থেয্যাৱহাৰোতি থেনো ৱুচ্চতি চোৰো, তস্স ভাৱো থেয্যং, এত্থ ন-কাৰলোপো নিৰুত্তিনযেন দট্ঠব্বো, তেন অৱহৰণং থেয্যাৱহাৰো, সন্ধিচ্ছেদাদিৱসেন অদিস্সমানেন গহণঞ্চ কূটমানকূটকহাপণাদীহি ৱঞ্চেত্ৱা গহণঞ্চ থেয্যাৱহাৰো.
পসয্হ অভিভৱিত্ৱা অৱহৰণং পসয্হাৱহাৰো, গামৱিলোপকা ৱিয সামিকে অভিভৱিত্ৱা গহণঞ্চ ৰাজভটাদযো ৱিয অভিভৱিত্ৱা নিবদ্ধকৰগ্গহণে অধিকগ্গহণঞ্চ পসয্হাৱহাৰো.
ৱত্থসুত্তাদিকং পৰিচ্ছিজ্জ কপ্পেত্ৱা অৱহৰণং পৰিকপ্পাৱহাৰো, সো চ ভণ্ডোকাসপৰিকপ্পৱসেন দুৱিধো হোতি. তত্থ নিক্খিত্তভণ্ডং অন্ধকাৰপ্পদেসং পৱিসিত্ৱা সুত্তাদিভণ্ডানি তত্থ নিক্খিত্তানি, তে পেড়াদযো গণ্হন্তস্স ‘‘ৱত্থানি চে গণ্হিস্সামি, সুত্তানি চে ন গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৰিকপ্পেত্ৱা উক্খিপনং ভণ্ডপৰিকপ্পপুব্বকত্তা ভণ্ডপৰিকপ্পাৱহাৰো নাম. আৰামপৰিৱেণাদীনি পৱিসিত্ৱা লোভনীযং ভণ্ডং দিস্ৱা গব্ভপাসাদতলপমুখমাড়কপাকাৰদ্ৱাৰকোট্ঠকাদিং যং কিঞ্চি ঠানং পৰিকপ্পেত্ৱা ‘‘এত্থন্তৰে দিট্ঠো চে, ওলোকেতুং গহিতং ৱিয দস্সামি, নো চে, হৰিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেত্ৱা আদায গন্ত্ৱা পৰিকপ্পিতট্ঠানাতিক্কমো ওকাসপৰিকপ্পপুব্বকত্তা ওকাসপৰিকপ্পাৱহাৰো নামাতি সঙ্খেপতো ৱেদিতব্বো.
তিণপণ্ণাদীহি পটিচ্ছন্নস্স ভণ্ডস্স অৱহৰণং পটিচ্ছন্নাৱহাৰো, উয্যানাদীসু কীড়মানেহি ৱা সঙ্ঘপৰিৱিসন্তেহি ৱা মনুস্সেহি ওমুঞ্চিত্ৱা ঠপিতং অলঙ্কাৰাদিকং যং কিঞ্চি ভণ্ডং দিস্ৱা ‘‘ওণমিত্ৱা গণ্হন্তে আসঙ্কন্তী’’তি ঠত্ৱা তিণপণ্ণপংসুৱালুকাদীহি পটিচ্ছাদেত্ৱা সামিকেসু পৰিযেসিত্ৱা অদিস্ৱা সালযেসু গতেসু পচ্ছা থেয্যচিত্তেন গহণঞ্চ তদেৱ ভণ্ডং কদ্দমাদীসু থেয্যচিত্তেন অঙ্গুট্ঠাদীহি পীড়েত্ৱা ওসীদাপেত্ৱা হেট্ঠাভাগেন ফুট্ঠট্ঠানং উপৰিভাগেন অতিক্কমনঞ্চ পটিচ্ছন্নাৱহাৰোতি ৱুত্তং হোতি.
কুসেন অৱহাৰো কুসাৱহাৰো, থেয্যচিত্তেন কুসং সঙ্কামেত্ৱা পৰকোট্ঠাসস্স অগ্ঘেন মহন্তস্স ৱা সমসমস্স ৱা গহণন্তি অত্থো. যো পন ভিক্খু কুসপাতনেন সঙ্ঘস্স চীৱৰেসু ভাজিযমানেসু অত্তনো কোট্ঠাসেন সমং ৱা অধিকং ৱা ঊনকং ৱা অগ্ঘেন পঞ্চমাসকং ৱা অতিৰেকপঞ্চমাসকং ৱা অগ্ঘনকং অঞ্ঞস্স কোট্ঠাসং অৱহৰিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পৰকোট্ঠাসে পাতেতুকামো উদ্ধৰতি, তঙ্খণে চ পৰস্স কোট্ঠাসে পাতিতক্খণে চ ন পাৰাজিকং অনাপজ্জিত্ৱা পৰকোট্ঠাসতো পৰনামলিখিতং কুসং উক্খিপেন্তো ততো কেসগ্গমত্তম্পি অপনামেতি, পাৰাজিকো হোতি. যদি পঠমং পৰকোট্ঠাসতো কুসং উদ্ধৰতি, উদ্ধটক্খণে চ অত্তনো কোট্ঠাসে পাতিতক্খণে চ সকনামলিখিতং কুসং উদ্ধৰণক্খণে চ পাৰাজিকং অনাপজ্জিত্ৱা পৰকোট্ঠাসে পাতনক্খণে হত্থতো কেসগ্গমত্তম্পি মুত্তে পাৰাজিকো হোতি.
যদি দ্ৱেপি কুসে পটিচ্ছাদেত্ৱা সব্বেসু ভিক্খূসু সকসককোট্ঠাসং আদায গতেসু যস্মিং কুসং পটিচ্ছাদেসি, তস্স সামিকেন আগন্ত্ৱা ‘‘ময্হং কুসো কস্মা ন দিস্সতী’’তি ৱুত্তে চোৰো ‘‘ময্হম্পি কুসো ন দিস্সতী’’তি ৱত্ৱা অত্তনো কোট্ঠাসং তস্স সন্তকং ৱিয দস্সেত্ৱা তস্মিং ৱিৱদিত্ৱা ৱা অৱিৱদিত্ৱা ৱা গহেত্ৱা গতে ইতৰং কোট্ঠাসং উদ্ধৰতি চে, উদ্ধটক্খণেযেৱ পাৰাজিকো হোতি. যদি পৰো ‘‘ময্হং কোট্ঠাসং তুয্হং ন দেমি, ত্ৱং তুয্হং কোট্ঠাসং ৱিচিনিত্ৱা গণ্হাহী’’তি ৱদতি, এৱং ৱুত্তে সো অত্তনো অস্সামিকভাৱং জানন্তোপি পৰস্স কোট্ঠাসং উদ্ধৰতি, উদ্ধটক্খণে পাৰাজিকো হোতি. যদি পৰো ৱিৱাদভীৰুকত্তা ‘‘কিং ৱিৱাদেনা’’তি চিন্তেত্ৱা ‘‘ময্হং ৱা পত্তং হোতু তুয্হং ৱা, ৱৰকোট্ঠাসং ত্ৱং গণ্হাহী’’তি ৱদেয্য, দিন্নকং নাম গহিতং হোতীতি পাৰাজিকং ন হোতীতি. যদি ‘‘তৱ ৰুচ্চনকং গণ্হাহী’’তি ৱুত্তো ৱিৱাদভযেন অত্তনো পত্তং ৱৰভাগং ঠপেত্ৱা লামকভাগং গহেত্ৱা গতো, চোৰো পচ্ছা গণ্হন্তো ৱিচিতাৱসেসং নাম অগ্গহেসীতি পাৰাজিকো ন হোতি. এৱং কুসাৱহাৰৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো. অযমেত্থ পঞ্চৱীসতিযা অৱহাৰেসু সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকায ৱিনযসংৱণ্ণনায ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
৪৪. এত্তাৱতা অদিন্নাদানপাৰাজিকস্স ৱিনিচ্ছযাৱযৱৰূপেন উগ্গহেতব্বে পঞ্চৱীসতি অৱহাৰে দস্সেত্ৱা ইদানি অদিন্নাদানৱিনিচ্ছযে সম্পত্তে সহসা আপত্তিং অনাৰোপেত্ৱা পঠমং ওলোকেতব্বানি পঞ্চ ঠানানি দস্সেতুং ‘‘ৱত্থুকালগ্ঘদেসে চা’’তিআদি আৰদ্ধং.
তত্থ ৱত্থু নাম অৱহটভণ্ডং. কিং ৱুত্তং হোতি? অৱহাৰকেন ‘‘মযা ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহট’’ন্তি ৱুত্তেপি তস্স ভণ্ডস্স সস্সামিকঅস্সামিকভাৱং উপপৰিক্খিত্ৱা সস্সামিকং চে, অৱহাৰকালে তেসং সালযভাৱং ৱা নিৰালযভাৱং ৱা নিযমেত্ৱা সালযকালে চে গহিতং, ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা মাসকং ৱা ঊনমাসকং ৱা হোতি, দুক্কটেন, অতিৰেকমাসকং ৱা ঊনপঞ্চমাসকং ৱা হোতি, থুল্লচ্চযেন, পঞ্চমাসকং ৱা অতিৰেকপঞ্চমাসকং ৱা হোতি, পাৰাজিকেন কাতব্বো. সামিকানং নিৰালযকালে চে গহিতং, নত্থি পাৰাজিকং. ভণ্ডসামিকে পন ভণ্ডং আহৰাপেন্তে তং ৱা ভণ্ডং তদগ্ঘনকং ৱা দাতব্বন্তি.
কালো নাম অৱহাৰকালো. ভণ্ডং নামেতং কদাচি মহগ্ঘং হোতি, কদাচি সমগ্ঘং. তস্মা অৱহটভণ্ডস্স অগ্ঘং পৰিচ্ছিন্দন্তেহি অৱহটকালানুৰূপং কত্ৱা পৰিচ্ছিন্দনত্থং কালৱিনিচ্ছযো কাতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.
অগ্ঘো নাম অৱহটভণ্ডস্স অগ্ঘো. এত্থ চ সব্বদা ভণ্ডানং অগ্ঘো সমানৰূপো ন হোতি, নৱভণ্ডং মহগ্ঘং হোতি, পুৰাণং চে সমগ্ঘং. তস্মা অৱহাৰকালে ভণ্ডস্স নৱভাৱং ৱা পুৰাণভাৱং ৱা নিযমেত্ৱা অগ্ঘো পৰিচ্ছিন্দিতব্বোতি অধিপ্পাযো.
দেসো চাতি ভণ্ডাৱহাৰদেসো. এত্থ চ সব্বস্সাপি ভণ্ডস্স উট্ঠানদেসে সমগ্ঘং হুত্ৱা অঞ্ঞত্থ মহগ্ঘত্তা অৱহটভণ্ডে অগ্ঘং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা তদনুৰূপা আপত্তিযো নিযমন্তেহি অগ্ঘং পৰিচ্ছিন্দনত্থায অৱহাৰদেসং নিযমেত্ৱা তস্মিং দেসে অগ্ঘৱসেন তদনুৰূপা আপত্তিযো কাৰেতব্বাতি অধিপ্পাযো.
পৰিভোগো নাম অৱহটভণ্ডে অৱহাৰতো পুব্বে পৰেহি কতপৰিভোগো. এত্থ চ যস্স কস্সচি ভণ্ডস্স পৰিভোগেন অগ্ঘো পৰিহাযতীতি ভণ্ডসামিকং পুচ্ছিত্ৱা তস্মিং ভণ্ডে নৱেপি একৱাৰম্পি যেন কেনচি পকাৰেন পৰিভুত্তে পৰিহাপেত্ৱা অগ্ঘো পৰিচ্ছিন্দিতব্বোতি ৱুত্তং হোতি.
এৱমাদিনা নযেন এতানি পঞ্চ ঠানানি উপপৰিক্খিত্ৱাৱ ৱিনিচ্ছযো কাতব্বোতি দস্সেতুমাহ ‘‘পঞ্চপি ঞত্ৱা এতানি কত্তব্বো পণ্ডিতেন ৱিনিচ্ছযো’’তি.
৪৫. এত্তাৱতা অদিন্নাদানৱিনিচ্ছযাৱযৱভূতে পঞ্চৱীসতি অৱহাৰে চ পঞ্চট্ঠানাৱলোকনঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি অনাগতে পাপভিক্খূনং লেসোকাসপিদহনত্থং পৰসন্তকং যং কিঞ্চি ৱত্থুং যত্থ কত্থচি ঠিতং যেন কেনচি পকাৰেন গণ্হতো মোক্খাভাৱং দস্সেতুকামেন তথাগতেন যা পনেতা –
ভূমট্ঠঞ্চ থলট্ঠঞ্চ;
আকাসট্ঠ মথাপৰং;
ৱেহাসট্ঠো দকট্ঠঞ্চ;
নাৱা যানট্ঠমেৱ চ.
ভাৰা ৰাম ৱিহাৰট্ঠং;
খেত্ত ৱত্থুট্ঠমেৱ চ;
গামা ৰঞ্ঞট্ঠ মুদকং;
দন্তপোনো ৱনপ্পতি.
হৰণকো পনিধি চেৱ;
সুঙ্কঘাতকং পাণকা;
অপদং দ্ৱিপদঞ্চেৱ;
চতুপ্পদং বহুপ্পদং.
ওচৰকোণিৰক্খো চ;
সংৱিদাহৰণম্পি চ;
সঙ্কেতকম্মং নিমিত্ত-
মিতি তিং সেত্থ মাতিকা. –
নিক্খিত্তা, তাসং যথাক্কমং পদভাজনে, তদট্ঠকথায চ আগতনযেন ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুকামো পঠমং তাৱ ভূমট্ঠে ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘দুতিযং ৱাপী’’তিআদি.
তত্থ দুতিযং থেয্যচিত্তেন পৰিযেসতো দুক্কটন্তি সম্বন্ধো. এৱং সব্বপদেসু. উপৰি সঞ্জাতাহি ৰুক্খলতাহি, ইট্ঠকপাসাণাদীহি চ সঞ্ছন্নং মহানিধিং উদ্ধৰিতুকামেন ‘‘মযা একেনেৱ ন সক্কা’’তি অত্তনো অঞ্ঞং সহাযং পৰিযেসিতুং থেয্যচিত্তেন সযিতট্ঠানা উট্ঠানাদীসু সব্বপযোগেসু দুক্কটং হোতীতি অত্থো. কুদালং ভূমিখণনত্থায পিটকং ৱাপি পংসুউদ্ধৰণত্থায যং কিঞ্চি ভাজনং. ইমেসু দ্ৱীসু কুদালস্স চে দণ্ডো নত্থি, দণ্ডত্থায ৰুক্খতো দণ্ডং ছিন্দতো চ কুদালো চে ন হোতি, কুদালকৰণত্থায অযোবীজং উদ্ধৰণত্থায অকপ্পিযপথৱিং খণন্তস্সপি পচ্ছিকৰণত্থায পণ্ণানি ছিন্দতোপি পিটকৱাযনত্থায ৱল্লিং ছিন্দতোপি উভযত্থাপি পৰিযেসনে মুসা ভণতোপি দুক্কটঞ্চেৱ পাচিত্তিযঞ্চ, ইতৰপযোগেসু দুক্কটমেৱাতি ৱেদিতব্বং.
গচ্ছতোতি দুতিযাদিং পৰিযেসিত্ৱা লদ্ধা ৱা অলদ্ধা ৱা নিধিট্ঠানং গচ্ছন্তস্স পদে পদে দুক্কটন্তি অত্থো. এত্থ চ ‘‘থেয্যচিত্তো দুতিযং ৱা পৰিযেসতী’’তিআদি পাড়িযং (পাৰা. ৯৪) ‘‘থেয্যচিত্তো’’তি ৱুত্তত্তা, ইধ ‘‘থেয্যচিত্তেনা’’তি ৱচনতো ‘‘ইমং নিধিং লভিত্ৱা বুদ্ধপূজং ৱা কৰিস্সামি, সঙ্ঘভত্তং ৱা কৰিস্সামী’’তি এৱমাদিনা নযেন কুসলচিত্তপ্পৱত্তিযা সতি অনাপত্তীতি দট্ঠব্বং. পুব্বযোগতোতি অদিন্নাদানস্স পুব্বপযোগভাৱতো, দুতিযপৰিযেসনাদীসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটন্তি অত্থো.
দুক্কটঞ্চ অট্ঠৱিধং হোতি পুব্বপযোগদুক্কটং সহপযোগদুক্কটং অনামাসদুক্কটং দুৰুপচিণ্ণদুক্কটং ৱিনযদুক্কটং ঞাতদুক্কটং ঞত্তিদুক্কটং পটিস্সৱদুক্কটন্তি. তত্থ ‘‘থেয্যচিত্তো দুতিযং ৱা কুদালং ৱা পিটকং ৱা পৰিযেসতি গচ্ছতি ৱা, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং পুব্বপযোগদুক্কটং নাম. ইধ পাচিত্তিযট্ঠানে পাচিত্তিযং, ইতৰেসু পুব্বপযোগেসু দুক্কটং. ‘‘তত্থজাতকং কট্ঠং ৱা লতং ৱা ছিন্দতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং সহপযোগদুক্কটং. ইধ অদিন্নাদানসহিতপযোগত্তা পাচিত্তিযৱত্থুম্হি, ইতৰত্ৰ চ দুক্কটমেৱাতি অযমেত্থ ৱিসেসো. মুত্তামণিআদীসু দসসু ৰতনেসু, সালিআদীসু সত্তসু ধঞ্ঞেসু, সব্বেসু চ আৱুধভণ্ডাদীসু আমসনপচ্চযা দুক্কটং অনামাসদুক্কটং. কদলিনাড়িকেৰপনসাদিৰুক্খট্ঠমেৱ ফলং আমসন্তস্স ৱুত্তং দুক্কটং দুৰুপচিণ্ণদুক্কটং. উপচৰণং উপচিণ্ণং, পৰামসনন্তি অত্থো. দুট্ঠু উপচিণ্ণং দুৰুপচিণ্ণং, দুৰুপচিণ্ণে দুক্কটং দুৰুপচিণ্ণদুক্কটং. ভিক্খাচাৰকালে পত্তে ৰজস্মিং পতিতে পত্তং অপ্পটিগ্গহেত্ৱা ৱা অধোৱিত্ৱা ৱা ভিক্খাপটিগ্গহণেন দুক্কটং ৱিনযদুক্কটং, ৱিনযে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং ৱিনযদুক্কটং. কিঞ্চাপি অৱসেসদুক্কটানিপি ৱিনযে পঞ্ঞত্তানেৱ, তথাপি ৰুড়্হিযা মযূৰাদিসদ্দেহি মোৰাদযো ৱিয ইদমেৱ তথা ৱুচ্চতি. ‘‘সুত্ৱা ন ৱদন্তি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং ঞাতদুক্কটং নাম. একাদসসু সমনুভাসনাসু ‘‘ঞত্তিযা দুক্কট’’ন্তি ৱুত্তং ঞত্তিদুক্কটং. ‘‘তস্স ভিক্খৱে ভিক্খুনো পুৰিমিকা চ ন পঞ্ঞাযতি, পটিস্সৱে চ আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ২০৭) ৱুত্তং পটিস্সৱদুক্কটং নাম. ইমেসু অট্ঠসু দুক্কটেসু ইধ আপজ্জিতব্বং দুক্কটং পুব্বপযোগদুক্কটং নাম. তেনাহ ‘‘পুব্বযোগতো’’তি. গাথাবন্ধসুখত্থং উপসগ্গং অনাদিযিত্ৱা ‘‘পুব্বপযোগতো’’তি ৱত্তব্বে ‘‘পুব্বযোগতো’’তি ৱুত্তন্তি গহেতব্বং.
এত্থ চ কিঞ্চাপি ইমেসু দুক্কটেসু অসঙ্গহিতানি উভতোৱিভঙ্গাগতানি দিৱাসেয্যাদিদুক্কটানি চেৱ খন্ধকাগতানি চ বহূনি দুক্কটানি সন্তি, তানি পনেত্থ ৱিনযদুক্কটেযেৱ সঙ্গহিতব্বানি. ‘‘ৱিনযে পঞ্ঞত্তং দুক্কটং ৱিনযদুক্কট’’ন্তি হি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৯৪) ৱুত্তন্তি. অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৪) পন ৰজোকিণ্ণদুক্কটস্সেৱ ‘‘ৱিনযদুক্কট’’ন্তি গহণং উপলক্খণমত্তং. ইতৰথা অট্ঠ দুক্কটানীতি গণনাপৰিচ্ছেদোযেৱ নিৰত্থকো সিযাতি পুব্বপযোগে দুক্কটাদীনম্পি ৱিনযদুক্কটেযেৱ সঙ্গহেতব্বভাৱেপি কতিপযানি দস্সেত্ৱা ইতৰেসমেকতো দস্সনত্থং তেসং ৱিসুং গহণং সুত্তঙ্গসঙ্গহিতত্তেপি গেয্যগাথাদীনং অট্ঠন্নং ৱিসুং দস্সনং ৱিযাতি ৱেদিতব্বং.
৪৬. তত্থজাতকং কট্ঠং ৱাতি তস্মিং চিৰনিহিতনিধূপৰি জাতং অল্লং সুক্খং কট্ঠং ৱা. লতং ৱাতি তাদিসং ৱল্লিং ৱা. ইদং উপলক্খণং তিণাদীনং খুদ্দকগচ্ছানঞ্চ গহেতব্বত্তা. উভযত্থাপীতি অল্লে চ সুক্খে চাতি ৱুত্তং হোতি. অল্লৰুক্খাদীনি ছিন্দতো পাচিত্তিযং অহুত্ৱা দুক্কটমত্তস্স ভৱনে কাৰণং দস্সেতি ‘‘সহপযোগতো’’তি. অৱহাৰেন সহিতপযোগত্তা পাচিত্তিযট্ঠানেপি দুক্কটমেৱাতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘সহপযোগতো উভযত্থাপি দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তো পঠমগাথায দস্সিতপুব্বপযোগতো ইমায দস্সিতসহপযোগস্স ৱিসেসং দস্সেতি.
৪৭. পথৱিন্তি কপ্পিযং ৱা অকপ্পিযং ৱা পথৱিং. অকপ্পিযপথৱিং খণতো সহপযোগত্তা দুক্কটমেৱ. ব্যূহতোতি পংসুং একতো ৰাসিং কৰোন্তস্স. ‘‘ৱিযূহতি একপস্সে ৰাসিং কৰোতী’’তি অট্ঠকথাৱচনতো ঊহ-ইচ্চেতস্স ধাতুনো ৱিতক্কে উপ্পন্নত্তেপি ধাতূনমনেকত্থত্তা ৱি-উপসগ্গৱসেন ইধ ৰাসিকৰণে ৱত্ততীতি গহেতব্বং. ৰাসিভূতং পংসুং কুদালেন ৱা হত্থেন ৱা পচ্ছিযা ৱা উদ্ধৰন্তস্স চ অপনেন্তস্স চ পযোগগণনায দুক্কটং পংসুমেৱ ৱাতি এত্থ অৱুত্তসমুচ্চযত্থেন ৱা-সদ্দেন সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. আমসন্তস্সাতি নিধিকুম্ভিং হত্থেন পৰামসন্তস্স. ৱাতি সমুচ্চযে. দুক্কটন্তি দুট্ঠু কতং কিৰিযং সত্থাৰা ৱুত্তং ৱিৰাধেত্ৱা খলিত্ৱা কতত্তাতি দুক্কটং. ৱুত্তঞ্চেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৩৩৯) –
‘‘দুক্কটন্তি হি যং ৱুত্তং, তং সুণোহি যথাতথং;
অপৰদ্ধং ৱিৰদ্ধঞ্চ, খলিতং যঞ্চ দুক্কট’’ন্তি.
দুট্ঠু ৱা ৱিৰূপং কতং কিৰিযাতি দুক্কটং. ৱুত্তম্পি চেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৩৩৯) –
‘‘যং মনুস্সো কৰে পাপং, আৱি ৱা যদি ৱা ৰহো;
‘দুক্কট’ন্তি পৱেদেন্তি, তেনেতং ইতি ৱুচ্চতী’’তি.
এৱং ‘‘তত্থজাতক’’ন্তিআদিগাথাদ্ৱযাগতং ছেদনদুক্কটং খণনদুক্কটং ব্যূহনদুক্কটং উদ্ধৰণদুক্কটং আমসনদুক্কটন্তি পঞ্চসু সহপযোগদুক্কটেসু পুৰিমপুৰিমপযোগেহি আপন্না দুক্কটাপত্তিযো পচ্ছিমং পচ্ছিমং দুক্কটং পত্ৱা পটিপস্সম্ভন্তি, তংতংপযোগাৱসানে লজ্জিধম্মং ওক্কমিত্ৱা ওৰমতি চে, তংতংদুক্কটমত্তং দেসেত্ৱা পৰিসুদ্ধো হোতি. ধুৰনিক্খেপমকত্ৱা ফন্দাপেন্তস্স থুল্লচ্চযং পত্ৱা আমসনদুক্কটং পটিপস্সম্ভতীতি মহাঅট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৪) ৱুত্তং. যথাপাড়িযা গয্হমানে পুৰিমপুৰিমাপত্তীনং পটিপস্সদ্ধি ‘‘ঞত্তিযা দুক্কটং, দ্ৱীহি কম্মৱাচাহি থুল্লচ্চযা পটিপস্সম্ভন্তী’’তি পাড়িযং (পাৰা. ৪১৪, ৪২১, ৪২৮, ৪৩৯) আগতত্তা অনুস্সাৱনায এৱ লব্ভতীতি দট্ঠব্বং. ইমস্স পন সুত্তস্স অনুলোমৱসেন মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তা ইমস্মিং অদিন্নাদানসিক্খাপদেপি আপত্তিপটিপস্সদ্ধি পমাণন্তি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
৪৮. ‘‘ফন্দাপেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. ঠানা চাৱেতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি (পাৰা. ৯৪) ৱুত্তং ঠানাচাৱনে পাৰাজিকঞ্চ তস্স সামন্তাপত্তিভূতং থুল্লচ্চযঞ্চ ঠানভেদৱিঞ্ঞাপনমুখেন ৱত্তব্বন্তি ইদানি তং দস্সেতুমাহ ‘‘মুখেপাস’’ন্তিআদি. তত্থ মুখে কুম্ভিমুখৱট্টিযং. পাসং পৱেসেত্ৱাতি বন্ধনং পাসং পক্খিপিত্ৱা. খাণুকেতি অযোখাণুম্হি, খদিৰখাণুকে ৱা. বদ্ধকুম্ভিযা ঠানভেদো বন্ধনানং ৱসা ঞেয্যোতি সম্বন্ধো.
৪৯. ইদানি ঠানভেদং দস্সেতি ‘‘দ্ৱে’’তিআদিনা. ‘‘একস্মিং খাণুকে’’তি ইমিনা দ্ৱীসু দিসাসু ৱা তীসু চতূসু ৱা দিসাসু খাণুকে খণিত্ৱা বদ্ধখাণুগণনায সম্ভৱন্তো ঠানভেদো উপলক্খিতো হোতি. ৱলযং…পে… কতায ৱা দ্ৱে ঠানানীতি যোজনা. ৱাতি সমুচ্চযে উপলক্খিতো হোতি.
৫০. এৱং ঠানভেদং দস্সেত্ৱা ইদানি ঠানৱসেন আপজ্জিতব্বা আপত্তিযো দস্সেতুমাহ ‘‘উদ্ধৰন্তস্সা’’তিআদি. সঙ্খলিন্তি দামং. থুল্লচ্চযন্তি একস্স সন্তিকে দেসেতব্বাসু আপত্তীসু থূলত্তা, অচ্চযত্তা চ থুল্লচ্চযং নাম. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে –
‘‘থুল্লচ্চযন্তি যং ৱুত্তং;
তং সুণোহি যথাতথং;
একস্স মূলে যো দেসেতি;
যো চ তং পটিগণ্হতি;
অচ্চযো তেন সমো নত্থি;
তেনেতং ইতি ৱুচ্চতী’’তি. (পৰি. ৩৩৯);
এত্থ চ থূলচ্চযন্তি ৱত্তব্বে ‘‘সম্পৰাযে চ (সং. নি. ১.৪৯) সুগ্গতি, তং হোতি কটুকপ্ফল’’ন্তিআদীসু (ধ. প. ৬৬) ৱিয লকাৰস্স দ্ৱিত্তং, সংযোগে ঊকাৰস্স ৰস্সো চ ৱেদিতব্বো. ততো সঙ্খলিকভেদতো পৰং. ঠানা চাৱেতীতি ঠিতট্ঠানতো কেসগ্গমত্তম্পি অপনেতি. এত্থ চ নাৱট্ঠকথাযং ‘‘উদ্ধং ৱা অধো ৱা তিৰিযং ৱা অন্তমসো কেসগ্গমত্তম্পি সঙ্কামেতি, আপত্তি পাৰাজিকস্সা’’তি (পাৰা. ৯৯) ৱুত্তনযেন ‘‘তিৰিয’’ন্তি ৱুত্তা চতস্সো দিসা, উদ্ধমধো চাতি ছট্ঠানানি. তাসু একং দিসং অপনীযমানায কুম্ভিযা তংদিসাভিমুখং ইতৰদিসাযং ঠিতপস্সে ওৰিমদিসায ঠিতপস্সেন ফুট্ঠোকাসস্স কেসগ্গমত্তম্পি অনতিক্কন্তে ফন্দাপনৱসেন থুল্লচ্চযং হোতি, অতিক্কন্তে ঠানা চাৱিতত্তা পাৰাজিকং হোতীতি ৱেদিতব্বো. ইমমেৱ সন্ধাযাহ ‘‘ঠানা চাৱেতি চে চুতো’’তি. এসেৱ নযো ফন্দনৰহিতায নিধিকুম্ভিযা ঠানাচাৱনেপি.
৫১. এৱং পঠমং বন্ধনং ছিন্দিত্ৱা পচ্ছা কুম্ভিগ্গহণে নযং দস্সেত্ৱা ইদানি পঠমং কুম্ভিং অপনেত্ৱা পচ্ছা বন্ধনাপনযনে নযং দস্সেতুমাহ ‘‘পঠম’’ন্তিআদি. সো নযোতি ‘‘পঠমুদ্ধাৰে থুল্লচ্চযং, দুতিযুদ্ধাৰে পাৰাজিক’’ন্তি তমেৱত্থমতিদিসতি.
৫২. ৱলযন্তি কুম্ভিযা বদ্ধসঙ্খলিকায মূলে পৱেসিতং ৱলযং. মূলে ঘংসন্তো ইতো চিতো চ সাৰেতীতি যোজনা. ঘংসন্তোতি ফুসাপেন্তো. ইতো চিতো চ সাৰেতীতি ওৰতো চ পাৰতো চ সঞ্চালেতি. ৰক্খতীতি এত্থ ‘‘সীলং ভিক্খু’’ন্তি পাঠসেসো, পাৰাজিকং নাপজ্জতীতি ৱুত্তং হোতি. তত্থাতি তস্মিং মূলে. খেগতং কৰোন্তোৱাতি সব্বপস্সতো মূলং অফুসাপেত্ৱা আকাসগতং কৰোন্তোৱ. পৰাজিতোতি ঠানাচাৱনস্স কতত্তা পৰাজযমাপন্নো হোতি.
৫৩. কুম্ভিমত্থকে জাতন্তি যোজনা. চিৰকালং নিহিতত্তা মূলেহি কুম্ভিং ৱিনন্ধিত্ৱা ঠিতন্তি অত্থো. সমীপে জাতং ৰুক্খং ছিন্দতোতি যোজনা. এত্থ চ ‘‘তত্থজাতকং কট্ঠং ৱা’’তিআদিকায গাথায নিধিমত্থকে ভূমিযং ঠিতৰুক্খলতাদিং ছিন্দন্তস্স আপত্তি ৱুত্তা, ইমায পন গাথায ভূমিং নিখণিত্ৱা ওতিণ্ণকালে নিধিং ৱিনন্ধিত্ৱা ঠিতমূলং অল্লৰুক্খং, খাণুকং ৱা গহেত্ৱা আহাতি পুনৰুত্তিদোসাভাৱো ৱেদিতব্বো. ‘‘অতত্থজ’’ন্তি ইমিনা সহপযোগাভাৱমাহ. ইমিনাৱ পুৰিমগাথায ৱুত্তং কট্ঠলতাদীনি নিধিসম্বন্ধানি চে, যথাৱুত্তদুক্কটস্স ৱত্থূনি, সমীপানি চে, পাচিত্তিযস্সেৱ ৱত্থূনীতি দীপেতি.
৫৪. ইদানি এৱং পৰিযেসিত্ৱা দিট্ঠনিধিভাজনং ঠিতট্ঠানতো অচালেত্ৱা অন্তোঠিতং ভণ্ডমত্তং গণ্হতো ৱিনিচ্ছযং দস্সেতুমাহ ‘‘অন্তোকুম্ভিগত’’ন্তিআদি. তত্থ ফন্দাপেতীতি অন্তোচাটিযা পক্খিত্তে অত্তনো ভাজনে পক্খিপিতুং ৰাসিকৰণাদিৱসেন ফন্দাপেতি. অপব্যূহতি ৱাতি হেট্ঠা ঠিতং গণ্হিতুং উপৰি ঠিতানি অপনেন্তো ৱিযূহতি ৱা. অথ ৱা অপব্যূহন্তোতি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯৪) অট্ঠকথাৱচনস্স দ্ৱিধা কৰোন্তোতি গণ্ঠিপদে অত্থো ৱুত্তোতি অত্তনো ভাজনে পক্খিপিতুং ইতো চিতো চ ৰাসিং কৰোন্তোতি অত্থো ৱেদিতব্বো. তত্থেৱাতি অন্তোকুম্ভিযমেৱ.