৮. অধিট্ঠানৱিকপ্পনৱিনিচ্ছযকথা
৪৪. এৱং অনামাসৱিনিচ্ছযকথং কথেত্ৱা ইদানি অধিট্ঠানৱিকপ্পনৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘অধিট্ঠানৱিকপ্পনেসু পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ অধিট্ঠিযতে অধিট্ঠানং, গহণং সল্লক্খণন্তি অত্থো. ৱিকপ্পিযতে ৱিকপ্পনা, সঙ্কপ্পনং চিন্তনন্তি অত্থো. তত্থ ‘‘তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুন্তি নামং ৱত্ৱা অধিট্ঠাতুং. ন ৱিকপ্পেতুন্তি নামং ৱত্ৱা ন ৱিকপ্পেতুং. এস নযো সব্বত্থ. তস্মা তিচীৱৰং অধিট্ঠহন্তেন ‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’তিআদিনা নামং ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. ৱিকপ্পেন্তেন পন ‘ইমং সঙ্ঘাটি’ন্তিআদিনা তস্স তস্স চীৱৰস্স নামং অগ্গহেত্ৱাৱ ‘ইমং চীৱৰং তুয্হং ৱিকপ্পেমী’তি ৱিকপ্পেতব্বং. তিচীৱৰং ৱা হোতু অঞ্ঞং ৱা, যদি তং তং নামং গহেত্ৱা ৱিকপ্পেতি, অৱিকপ্পিতং হোতি, অতিৰেকচীৱৰট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৱুত্তং.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) পন ‘‘তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুন্তি সঙ্ঘাটিআদিনামেন অধিট্ঠাতুং. ন ৱিকপ্পেতুন্তি ইমিনা নামেন ন ৱিকপ্পেতুং, এতেন ৱিকপ্পিততিচীৱৰো তেচীৱৰিকো ন হোতি, তস্স তস্মিং অধিট্ঠিততিচীৱৰে ৱিয অৱিপ্পৱাসাদিনা কাতব্বৱিধি ন কাতব্বোতি দস্সেতি, ন পন ৱিকপ্পনে দোসো’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৬৯) পন ‘‘তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুন্তি এত্থ তিচীৱৰং তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বযুত্তকং, যং ৱা তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতুং ন ৱিকপ্পেতুং অনুজানামি, তস্স অধিট্ঠানকালপৰিচ্ছেদাভাৱতো সব্বকালং ইচ্ছন্তস্স অধিট্ঠাতুংযেৱ অনুজানামি, তং কালপৰিচ্ছেদং কত্ৱা ৱিকপ্পেতুং নানুজানামি, সতি পন পচ্চযে যদা তদা ৱা পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতুং ৱট্টতীতি ‘অনাপত্তি অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতী’তি ৱচনতো সিদ্ধং হোতী’’তি ৱুত্তং.
ইমেসু পন তীসু টীকাৱাদেসু ততিযৱাদো যুত্ততৰো ৱিয দিস্সতি. কস্মা? পাড়িযা অট্ঠকথায চ সংসন্দনতো. কথং? পাড়িযঞ্হি কতপৰিচ্ছেদাসুযেৱ দ্ৱীসু ৱস্সিকসাটিককণ্ডুপটিচ্ছাদীসু ততো পৰং ৱিকপ্পেতুন্তি ৱুত্তং, ততো অঞ্ঞেসু ন ৱিকপ্পেতুং ইচ্চেৱ, তস্মা তেসু অসতি পচ্চযে নিচ্চং অধিট্ঠাতব্বমেৱ হোতি, ন ৱিকপ্পেতব্বন্তি অযং পাড়িযা অধিপ্পাযো দিস্সতি, ইতৰাসু পন দ্ৱীসু অনুঞ্ঞাতকালেযেৱ অধিট্ঠাতব্বং, ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি এৱং পাড়িযা সংসন্দতি, অট্ঠকথাযং তিচীৱৰং তিচীৱৰসঙ্খেপেন পৰিহৰতো অধিট্ঠাতুমেৱ অনুজানামি, ন ৱিকপ্পেতুং. ৱস্সিকসাটিকং পন চাতুমাসতো পৰং ৱিকপ্পেতুমেৱ, ন অধিট্ঠাতুং, এৱঞ্চ সতি যো তিচীৱৰে একেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসিতুকামো হোতি, তস্স চীৱৰাধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিপ্পৱাসসুখত্থং ৱিকপ্পনায ওকাসো দিন্নো হোতীতি.
পঠমৱাদে ‘‘ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি নামং ৱত্ৱা ‘‘ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো, এৱং সন্তে ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি এত্থ ততো পৰং নামং ৱত্ৱা ৱিকপ্পেতুন্তি অত্থো ভৱেয্য, সো চ অত্থো ৱিকপ্পনাধিকাৰেন ৱুত্তো, ‘‘নামং ৱত্ৱা’’তি চ ৱিসেসনে কত্তব্বে সতি ‘‘ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি চ ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি চ ভেদৱচনং ন সিযা, সব্বেসুপি চীৱৰেসু নামং অৱত্ৱাৱ ৱিকপ্পেতব্বতো, দুতিযৱাদে চ ‘‘ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি ইমিনা নামেন ন ৱিকপ্পেতুন্তি ৱুত্তং, ন অনুজানামীতি পাঠসেসো. পঠমে চ ‘‘তিচীৱৰং ৱা হোতু অঞ্ঞং ৱা, যদি তং তং নামং গহেত্ৱা ৱিকপ্পেতি, অৱিকপ্পিতং হোতি, অতিৰেকচীৱৰট্ঠানে তিট্ঠতী’’তি. দুতিযে চ ‘‘ন পন ৱিকপ্পনে দোসো’’তি, তঞ্চ অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি, তস্মা ৱিচাৰেতব্বমেতং.
ততো পৰং ৱিকপ্পেতুন্তি চাতুমাসতো পৰং ৱিকপ্পেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুন্তি তীসু গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেত্ৱা যাৱ আগামিসংৱচ্ছৰে ৱস্সানং চাতুমাসং, তাৱ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তিপি ৱদন্তি. ‘‘ততো পৰং ৱিকপ্পেতুং অনুজানামীতি এত্তাৱতা ৱস্সিকসাটিকং কণ্ডুপটিচ্ছাদিঞ্চ তং তং নামং গহেত্ৱা ৱিকপ্পেতুং অনুঞ্ঞাতন্তি এৱমত্থো ন গহেতব্বো. ততো পৰং ৱস্সিকসাটিকাদিনামস্সেৱ অভাৱতো, কস্মা ততো পৰং ৱিকপ্পেন্তেনপি নামং গহেত্ৱা ন ৱিকপ্পেতব্বং. উভিন্নম্পি ততো পৰং ৱিকপ্পেত্ৱা পৰিভোগস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তথাৱিকপ্পিতং অঞ্ঞনামেন অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্ত’’ন্তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) ‘‘ততো পৰন্তি চাতুমাসতো পৰং ৱিকপ্পেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং অনুঞ্ঞাতন্তি কেচি ৱদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘ৱিকপ্পেত্ৱা যাৱ আগামিৱস্সানং তাৱ ঠপেতুং ৱট্টতী’তি ৱদন্তি. অপৰে পন ‘ৱিকপ্পনে ন দোসো, তথা ৱিকপ্পিতং পৰিক্খাৰাদিনামেন অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্ব’ন্তি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং.
ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৬৯) পন ‘‘ৱস্সিকসাটিকং ততো পৰং ৱিকপ্পেতুংযেৱ, নাধিট্ঠাতুং. ৱত্থঞ্হি কতপৰিযোসিতং অন্তোচাতুমাসে ৱস্সানদিৱসং আদিং কত্ৱা অন্তোদসাহে অধিট্ঠাতুং অনুজানামি, চাতুমাসতো উদ্ধং অত্তনো সন্তকং কত্ৱা ঠপেতুকামেন ৱিকপ্পেতুং অনুজানামীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. ইধাপি পচ্ছিমৱাদো পসত্থতৰোতি দিস্সতি, কস্মা? সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা, পুৰিমেসু পন আচৰিযানং অধিপ্পাযোযেৱ দুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি নানাৱাদস্সেৱ কথিতত্তা. মুট্ঠিপঞ্চকন্তি মুট্ঠিযা উপলক্খিতং পঞ্চকং মুট্ঠিপঞ্চকং, চতুহত্থে মিনিত্ৱা পঞ্চমং হত্থমুট্ঠিং কত্ৱা মিনিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘মুট্ঠিহত্থানং পঞ্চকং মুট্ঠিপঞ্চকং. পঞ্চপি হত্থা মুট্ঠী কত্ৱাৱ মিনিতব্বা’’তি ৱদন্তি. মুট্ঠিত্তিকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. দ্ৱিহত্থেন অন্তৰৱাসকেন তিমণ্ডলং পটিচ্ছাদেতুং সক্কাতি আহ ‘‘পাৰুপনেনপী’’তিআদি. অতিৰেকন্তি সুগতচীৱৰতো অতিৰেকং. ঊনকন্তি মুট্ঠিপঞ্চকাদিতো ঊনকং. তেন চ তেসু তিচীৱৰাধিট্ঠানং ন ৰুহতীতি দস্সেতি.
ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামীতি ইমং সঙ্ঘাটিঅধিট্ঠানং উক্খিপামি, পৰিচ্চজামীতি অত্থো. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘পচ্চুদ্ধৰামীতি ঠপেমি, পৰিচ্চজামীতি ৱা অত্থো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. কাযৱিকাৰং কৰোন্তেনাতি হত্থেন চীৱৰং পৰামসন্তেন, চালেন্তেন ৱা. ৱাচায অধিট্ঠাতব্বাতি এত্থ কাযেনপি চালেত্ৱা ৱাচম্পি ভিন্দিত্ৱা কাযৱাচাহি অধিট্ঠানম্পি সঙ্গহিতন্তি ৱেদিতব্বং, ‘‘কাযেন অফুসিত্ৱা’’তি ৱত্তব্বত্তা অহত্থপাসহত্থপাসৱসেন দুৱিধং অধিট্ঠানং. তত্থ ‘‘হত্থপাসো নাম অড্ঢতেয্যহত্থো ৱুচ্চতি. ‘দ্ৱাদসহত্থ’ন্তি কেচি ৱদন্তি, তং ইধ ন সমেতী’’তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) ৱুত্তং. ‘‘ইদানি সম্মুখাপৰম্মুখাভেদেন দুৱিধং অধিট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘সচে হত্থপাসেতিআদি ৱুত্তং. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘হত্থপাসেতি চ ইদং দ্ৱাদসহত্থং সন্ধায ৱুত্তং, তস্মা দ্ৱাদসহত্থব্ভন্তৰে ঠিতং ‘ইম’ন্তি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং, ততো পৰং ‘এত’ন্তি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বন্তি কেচি ৱদন্তি, গণ্ঠিপদেসু পনেত্থ ন কিঞ্চি ৱুত্তং, পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ সব্বত্থ ‘হত্থপাসো’তি অড্ঢতেয্যহত্থো ৱুচ্চতি, তস্মা ইধ ৱিসেসৱিকপ্পনায কাৰণং গৱেসিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং পাড়িযট্ঠকথাসুপি অড্ঢতেয্যহত্থমেৱ হত্থপাসো ৱুত্তো, টীকাচৰিযেহি চ তদেৱ সম্পটিচ্ছিতো, তস্মা অড্ঢতেয্যহত্থব্ভন্তৰে ঠিতং চীৱৰং ‘‘ইম’’ন্তি, ততো বহিভূতং ‘‘এত’’ন্তি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং.
‘‘সামন্তৱিহাৰেতি ইদং ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণযোগ্গে ঠিতং সন্ধায ৱুত্তং, ততো দূৰে ঠিতম্পি ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেন্তেন অধিট্ঠাতব্বমেৱ. তত্থাপি চীৱৰস্স ঠপিতভাৱসল্লক্খণমেৱ পমাণং. ন হি সক্কা নিচ্চস্স ঠানং সল্লক্খেতুং, একস্মিং ৱিহাৰে ঠপেত্ৱা ততো অঞ্ঞস্মিং ঠপিতন্তি অধিট্ঠাতুং ন ৱট্টতি. কেচি পন ‘তথাপি অধিট্ঠিতে ন দোসো’তি ৱদন্তি, তং অট্ঠকথায ন সমেতি, ৱীমংসিতব্ব’’ন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) ৱুত্তং. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) পন ‘‘সামন্তৱিহাৰো নাম যত্থ তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তেতুং সক্কা. সামন্তৱিহাৰেতি ইদং দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বন্তি ৱদন্তি. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱাতি চ ইদং ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণং অনুচ্ছৱিকন্তি কত্ৱা ৱুত্তং, চীৱৰসল্লক্খণমেৱেত্থ পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৬৯) ‘‘সঙ্ঘাটি উত্তৰাসঙ্গো অন্তৰৱাসকন্তি অধিট্ঠিতানধিট্ঠিতানং সমানমেৱ নামং. ‘অযং সঙ্ঘাটী’তিআদীসু অনধিট্ঠিতা ৱুত্তা. ‘তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসেয্যা’তি এত্থ অধিট্ঠিতা ৱুত্তা. সামন্তৱিহাৰেতি গোচৰগামতো ৱিহাৰেতি ধম্মসিৰিত্থেৰো. দূৰতৰেপি লব্ভতেৱাতি আচৰিযা. অনুগণ্ঠিপদেপি ‘সামন্তৱিহাৰেতি দেসনাসীসমত্তং, তস্মা ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্ব’ন্তি ৱুত্তং. সামন্তৱিহাৰো নাম যত্থ তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তিতুং সক্কা. ৰত্তিৱিপ্পৱাসং ৰক্খন্তেন ততো দূৰে ঠিতং অধিট্ঠাতুং ন ৱট্টতি, এৱং কিৰ মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তন্তি. কেচি ‘চীৱৰৱংসে ঠপিতং অঞ্ঞো পৰিৱত্তেত্ৱা নাগদন্তে ঠপেতি, তং অজানিত্ৱা অধিট্ঠহন্তস্সপি ৰুহতি চীৱৰস্স সল্লক্খিতত্তা’তি ৱদন্তী’’তি, তস্মা আচৰিযানং মতভেদং সংসন্দিত্ৱা গহেতব্বং.
অধিট্ঠহিত্ৱা ঠপিতৱত্থেহীতি পৰিক্খাৰচোড়নামেন অধিট্ঠহিত্ৱা ঠপিতৱত্থেহি. তেনেৱ ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি পৰিক্খাৰচোড়স্স পচ্চুদ্ধাৰং দস্সেতি, এতেন চ তেচীৱৰিকধুতঙ্গং পৰিহৰন্তেন পংসুকূলাদিৱসেন লদ্ধং ৱত্থং দসাহব্ভন্তৰে কত্ৱা ৰজিত্ৱা পাৰুপিতুমসক্কোন্তেন পৰিক্খাৰচোড়ৱসেন অধিট্ঠহিত্ৱাৱ দসাহমতিক্কমাপেতব্বং, ইতৰথা নিস্সগ্গিযং হোতীতি দস্সেতি, তেনেৱ ‘‘ৰজিতকালতো পন পট্ঠায নিক্খিপিতুং ন ৱট্টতি, ধুতঙ্গচোৰো নাম হোতী’’তি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৫) ৱুত্তং. পুন অধিট্ঠাতব্বানীতি ইদঞ্চ সঙ্ঘাটিআদিতিচীৱৰনামেন অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুকামস্স ৱসেন ৱুত্তং, ইতৰস্স পন পুৰিমাধিট্ঠানমেৱ অলন্তি ৱেদিতব্বং. পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি ইমিনা কপ্পবিন্দুপি দাতব্বন্তি দস্সেতি. অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি ইমিনা কপ্পবিন্দুদানকিচ্চম্পি নত্থীতি দস্সেতি, মহন্ততৰমেৱাতিআদি সব্বাধিট্ঠানসাধাৰণলক্খণং. তত্থ পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি অনধিট্ঠিতচীৱৰস্স একদেসভূতত্তা অনধিট্ঠিতঞ্চে, অধিট্ঠিতস্স অপ্পভাৱেন একদেসভূতং অধিট্ঠিতসঙ্খমেৱ গচ্ছতি, তথা অধিট্ঠিতঞ্চে, অনধিট্ঠিতস্স একদেসভূতং অনধিট্ঠিতসঙ্খং গচ্ছতীতি লক্খণং. ন কেৱলঞ্চেত্থ দুতিযপট্টমেৱ, অথ খো ততিযপট্টাদিকম্পি. যথাহ ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে…পে… উতুদ্ধটানং দুস্সানং চতুগ্গুণং সঙ্ঘাটিং…পে… পংসুকূলে যাৱদত্থ’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৮).
মুট্ঠিপঞ্চকাদিতিচীৱৰপ্পমাণযুত্তং সন্ধায ‘‘তিচীৱৰং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতুন্তি পৰিক্খাৰচোড়ং কত্ৱা অধিট্ঠাতুং. অৱসেসা ভিক্খূতি ৱক্খমানকালে নিসিন্না ভিক্খূ. তস্মা ৱট্টতীতি যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰং অধিট্ঠাতুং, ন ৱিকপ্পেতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৫৮) ৱুত্তং, এৱং পৰিক্খাৰচোড়ম্পি ৱুত্তং, ন চস্স উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো ৱুত্তো, ন চ সঙ্খাপৰিচ্ছেদো, তস্মা তীণিপি চীৱৰানি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ইমানি চীৱৰানি পৰিক্খাৰচোড়ানি অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি অত্থো. নিধানমুখমেতন্তি এতং পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানং নিধানমুখং ঠপনমুখং, অতিৰেকচীৱৰট্ঠপনকাৰণন্তি অত্থো. কথং ঞাযতীতি চে, তেন খো পন সমযেন ভিক্খূনং পৰিপুণ্ণং হোতি তিচীৱৰং, অত্থো চ হোতি পৰিস্সাৱনেহিপি থৱিকাহিপি. এতস্মিং ৱত্থুস্মিং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পৰিক্খাৰচোড়ক’’ন্তি অনুঞ্ঞাতত্তা ভিক্খূনঞ্চ একমেৱ পৰিস্সাৱনং, থৱিকা ৱা ৱট্টতি, ন দ্ৱে ৱা তীণি ৱাতি পটিক্খেপাভাৱতো ৱিকপ্পনূপগপচ্ছিমপ্পমাণানি, অতিৰেকপ্পমাণানি ৱা পৰিস্সাৱনাদীনি পৰিক্খাৰানি কপ্পন্তীতি সিদ্ধং. পঠমং তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠাতব্বং, পুন পৰিহৰিতুং অসক্কোন্তেন পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়ং অধিট্ঠাতব্বং, ন ত্ৱেৱ আদিতোৱ ইদং ৱুত্তং. বদ্ধসীমায অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মুতিসম্ভৱতো চীৱৰৱিপ্পৱাসে নেৱত্থি দোসোতি ন তত্থ দুপ্পৰিহাৰোতি আহ ‘‘অবদ্ধসীমায দুপ্পৰিহাৰ’’ন্তি.
৪৫. অতিৰিত্তপ্পমাণায ছেদনকং পাচিত্তিযন্তি আহ ‘‘অনতিৰিত্তপ্পমাণা’’তি. ততো পৰং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বাতি ৱস্সিকমাসতো পৰং অধিট্ঠানং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেতব্বা, ইমিনা চতুন্নং ৱস্সিকমাসানং উপৰি অধিট্ঠানং তিট্ঠতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, অসতো পচ্চুদ্ধৰাযোগা, যঞ্চ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানমাসাতিক্কমেনাপি কণ্ডুপটিচ্ছাদি আবাধৱূপসমেনাপি অধিট্ঠানং ৱিজহন্তী’’তি ৱুত্তং, তং সমন্তপাসাদিকাযং নত্থি, পৰিৱাৰট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘অত্থাপত্তি হেমন্তে আপজ্জতি, নো গিম্হে’’তি এত্থ ন তং ৱুত্তং, কত্তিকপুণ্ণমাসিযা পচ্ছিমে পাটিপদদিৱসে ৱিকপ্পেত্ৱা ঠপিতং ৱস্সিকসাটিকং নিৱাসেন্তো হেমন্তে আপজ্জতি. কুৰুন্দিযং পন ‘‘কত্তিকপুণ্ণমদিৱসে অপচ্চুদ্ধৰিত্ৱা হেমন্তে আপজ্জতী’’তি ৱুত্তং, তম্পি সুৱুত্তং. ‘‘চাতুমাসং অধিট্ঠাতুং, ততো পৰং ৱিকপ্পেতু’’ন্তি হি ৱুত্তং. তত্থ মহাঅট্ঠকথাযং নিৱাসনপচ্চযা দুক্কটং ৱুত্তং, কুৰুন্দট্ঠকথাযং পন অপচ্চুদ্ধাৰপচ্চযা, তস্মা কুৰুন্দিযং ৱুত্তনযেনপি ৱস্সিকসাটিকা ৱস্সানাতিক্কমেপি অধিট্ঠানং ন ৱিজহতীতি পঞ্ঞাযতি. অধিট্ঠানৱিজহনেসু চ ৱস্সানমাসআবাধানং ৱিগমে ৱিজহনং মাতিকাট্ঠকথাযম্পি ন উদ্ধটং, তস্মা সমন্তপাসাদিকাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) আগতনযেন যাৱ পচ্চুদ্ধাৰা অধিট্ঠানং তিট্ঠতীতি গহেতব্বং.
নহানত্থায অনুঞ্ঞাতত্তা ‘‘ৱণ্ণভেদমত্তৰত্তাপি চেসা ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. দ্ৱে পন ন ৱট্টন্তীতি ইমিনা সঙ্ঘাটিআদীসুপি দুতিযঅধিট্ঠানং ন ৰুহতি, তং অতিৰেকচীৱৰং হোতীতি দস্সেতি. মহাপচ্চৰিযং চীৱৰৱসেন পৰিভোগকিচ্চস্স অভাৱং সন্ধায ‘‘অনাপত্তী’’তি ৱুত্তা সেনাসনপৰিভোগত্থায দিন্নপচ্চত্থৰণে ৱিয. যং পন ‘‘পচ্চত্থৰণম্পি অধিট্ঠাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, তং সেনাসনত্থাযেৱাতি নিযমিতং ন হোতি নৱসু চীৱৰেসু গহিতত্তা, তস্মা অত্তনো নামেন অধিট্ঠহিত্ৱা নিদহিত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়ং ৱিয যথা তথা ৱিনিযুজ্জিতমেৱাতি গহেতব্বং, পাৱাৰোকোজৱোতি ইমেসম্পি পচ্চত্থৰণাদিনা লোকেপি ৱোহৰণতো সেনাসনপৰিক্খাৰত্থায দিন্নপচ্চত্থৰণতো ৱিসুং গহণং কতং. সচে অৱসানে অপৰাৱস্সিকসাটিকা উপ্পন্না হোতি, পুৰিমৱস্সিকসাটিকং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা অধিট্ঠাতব্বাতি ৱদন্তি.
নিসীদনম্হি পমাণযুত্তন্তি ‘‘দীঘতো সুগতৱিদত্থিযা দ্ৱে ৱিদত্থিযো, ৱিত্থাৰতো দিযড্ঢং, দসা ৱিদত্থী’’তিইমিনা পমাণেন যুত্তং, তং পন মজ্ঝিমপুৰিসহত্থসঙ্খাতেন ৱড্ঢকীহত্থেন দীঘতো তিহত্থং হোতি, ৱিত্থাৰতো ছড়ঙ্গুলাধিকদ্ৱিহত্থং, দসা ৱিদত্থাধিকহত্থং, ইদানি মনুস্সানং পকতিহত্থেন দীঘতো ৱিদত্থাধিকচতুহত্থং হোতি, ৱিত্থাৰতো নৱঙ্গুলাধিকতিহত্থং, দসা ছড়ঙ্গুলাধিকদ্ৱিহত্থা, ততো ঊনং ৱট্টতি, ন অধিকং ‘‘তং অতিক্কামযতো ছেদনকং পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৫৩৩) ৱুত্তত্তা. কণ্ডুপটিচ্ছাদিযা পমাণিকাতি ‘‘দীঘতো চতস্সো ৱিদত্থিযো সুগতৱিদত্থিযা, তিৰিযং দ্ৱে ৱিদত্থিযো’’তি (পাচি. ৫৩৮) ৱুত্তত্তা এৱং ৱুত্তপ্পমাণযুত্তা, সা পন ৱড্ঢকীহত্থেন দীঘতো ছহত্থা হোতি, ৱিত্থাৰতো তিহত্থা, ইদানি পকতিহত্থেন পন দীঘতো নৱহত্থা হোতি, তিৰিযতো ৱিদত্থাধিকচতুহত্থাতি ৱেদিতব্বা. ৱিকপ্পনূপগপচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণং পৰিক্খাৰচোড়ন্তি এত্থ পন ৱিকপ্পনূপগপচ্ছিমচীৱৰপ্পমাণং নাম সুগতঙ্গুলেন দীঘতো অট্ঠঙ্গুলং হোতি, তিৰিযতো চতুৰঙ্গুলং, ৱড্ঢকীহত্থেন দীঘতো একহত্থং হোতি, তিৰিযতো ৱিদত্থিপ্পমাণং, ইদানি পকতিহত্থেন পন দীঘতো ৱিদত্থাধিকহত্থং হোতি, তিৰিযতো ছড়ঙ্গুলাধিকৱিদত্থিপ্পমাণং. তেনাহ ‘‘তস্স পমাণ’’ন্তিআদি.
ভেসজ্জত্থাযাতিআদীসু অত্তনো সন্তকভাৱতো মোচেত্ৱা ঠপিতং সন্ধায ‘‘অনধিট্ঠিতেপি নত্থি আপত্তী’’তি ৱুত্তং, ‘‘ইদং ভেসজ্জত্থায, ইদং মাতুযা’’তি ৱিভজিত্ৱা সকসন্তকভাৱতো মোচেত্ৱা ঠপেন্তেন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থীতি অধিপ্পাযো. ‘‘ইমিনা ভেসজ্জং চেতাপেস্সামি, ইদং মাতুযা দস্সামী’’তি ঠপেন্তেন পন অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি ৱদন্তি. সেনাসনপৰিক্খাৰত্থায দিন্নপচ্চত্থৰণেতি এত্থ অনিৱাসেত্ৱা অপাৰুপিত্ৱা কেৱলং মঞ্চপীঠেসুযেৱ অত্থৰিত্ৱা পৰিভুঞ্জিযমানং পচ্চত্থৰণং অত্তনো সন্তকম্পি অনধিট্ঠাতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি, হেট্ঠা পন পচ্চত্থৰণম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি অৱিসেসেন ৱুত্তত্তা অত্তনো সন্তকং অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি অম্হাকং খন্তি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. তন্তে ঠিতংযেৱ অধিট্ঠাতব্বন্তি এত্থ পচ্ছা ৱীতট্ঠানং অধিট্ঠিতমেৱ হোতি, পুন অধিট্ঠানকিচ্চং নত্থি. সচে পন পৰিচ্ছেদং দস্সেত্ৱা অন্তৰন্তৰা ৱীতং হোতি, পুন অধিট্ঠাতব্বন্তি ৱদন্তি. এসেৱ নযোতি ৱিকপ্পনূপগপ্পমাণমত্তে ৱীতে তন্তে ঠিতংযেৱ অধিট্ঠাতব্বন্তি অত্থো.
৪৬. ‘‘হীনাযাৱত্তনেনাতি ‘সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৱূপগমনেনা’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং, তং যুত্তং অঞ্ঞস্স দানে ৱিয চীৱৰে নিৰালযভাৱেনেৱ পৰিচ্চত্তত্তা. কেচি পন ‘হীনাযাৱত্তনেনাতি ভিক্খুনিযা গিহিভাৱূপগমনেনেৱাতি এতমত্থং গহেত্ৱা ভিক্খু পন ৱিব্ভমন্তোপি যাৱ সিক্খং ন পচ্চক্খাতি, তাৱ ভিক্খুযেৱাতি অধিট্ঠানং ন ৱিজহতী’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং ‘ভিক্খুনিযা হীনাযাৱত্তনেনা’তি ৱিসেসেত্ৱা অৱুত্তত্তা. ভিক্খুনিযা হি গিহিভাৱূপগমনেন অধিট্ঠানৱিজহনং ৱিসুং ৱত্তব্বং নত্থি তস্সা ৱিব্ভমনেনেৱ অস্সমণীভাৱতো. সিক্খাপচ্চক্খানেনাতি পন ইদং সচে ভিক্খুলিঙ্গে ঠিতোৱ সিক্খং পচ্চক্খাতি, তস্স কাযলগ্গম্পি চীৱৰং অধিট্ঠানং ৱিজহতীতি দস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৬৯) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) পন ‘‘হীনাযাৱত্তনেনাতি ইদং অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপজ্জিত্ৱা ভিক্খুপটিঞ্ঞায ঠিতস্স চেৱ তিত্থিযপক্কন্তস্স চ ভিক্খুনিযা চ ভিক্খুনিভাৱে নিৰপেক্খতায গিহিলিঙ্গতিত্থিযলিঙ্গগ্গহণং সন্ধায ৱুত্তং. সিক্খং অপ্পচ্চক্খায গিহিভাৱূপগমনং সন্ধায ৱুত্তন্তি কেচি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং, তদাপি তস্স উপসম্পন্নত্তা চীৱৰস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৱিজহনতো’’তি ৱুত্তং, ইতি ইমানি দ্ৱে ৱচনানি অঞ্ঞমঞ্ঞৱিৰুদ্ধানি হুত্ৱা দিস্সন্তি.
অট্ঠকথাযং পন ‘‘হীনাযাৱত্তনেন সিক্খাপচ্চক্খানেনা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ৱিসুং ৱুত্তত্তা হীনাযাৱত্তন্তে সতি সিক্খং অপ্পচ্চক্খন্তেপি চীৱৰং অধিট্ঠানং ৱিজহতি, সিক্খং পচ্চক্খন্তে সতি হীনায অনাৱত্তন্তেপীতি অধিপ্পাযো দিস্সতি, তস্মা সিক্খং অপ্পচ্চক্খায কেৱলং গিহিভাৱং উপগচ্ছন্তস্স কিঞ্চাপি ভিক্খুভাৱো অত্থি, চীৱৰস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৱিজহনং, তথাপি ‘‘হীনাযাৱত্তনেনা’’তি ৱুত্তত্তা গিহিভাৱূপগমনেনেৱ অধিট্ঠানৱিজহনং সিযা যথা তং লিঙ্গপৰিৱত্তনেন. গিহিভাৱং অনুপগন্ত্ৱা চ কেৱলং সিক্খাপচ্চক্খানং কৰোন্তস্স কিঞ্চাপি ভিক্খুলিঙ্গং অত্থি, চীৱৰস্স চ তস্স সন্তকত্তা ৱিজহনং, তথাপি ‘‘সিক্খাপচ্চক্খানেনা’’তি ৱুত্তত্তা সিক্খাপচ্চক্খানেনেৱ অধিট্ঠানৱিজহনং সিযা যথা তং পচ্চুদ্ধৰণে, তস্মা ভিক্খু ৱা হোতু ভিক্খুনী ৱা, হীনাযাৱত্তিস্সামীতি চিত্তেন গিহিলিঙ্গগ্গহণেন চীৱৰং অধিট্ঠানং ৱিজহতি. সিক্খাপচ্চক্খানেন পন ভিক্খুস্সেৱ চীৱৰং ভিক্খুনিযা সিক্খাপচ্চক্খানাভাৱাতি অযমম্হাকং খন্তি. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নকতিত্থিযপক্কন্তকানং পন চীৱৰস্স অধিট্ঠানৱিজহনং অট্ঠকথাযং অনাগতত্তা তেসঞ্চ হীনাযাৱত্তানৱোহাৰাভাৱা ৱিচাৰেতব্বং.
কনিট্ঠঙ্গুলিনখৱসেনাতি হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদং দস্সেতি. ওৰতো পৰতোতি এত্থ চ ‘‘ওৰতো ছিদ্দং অধিট্ঠানং ভিন্দতি, পৰতো ন ভিন্দতী’’তি ৱুত্তং. কথং ওৰপৰভাৱো ৱেদিতব্বোতি? যথা নদীপৰিচ্ছিন্নে পদেসে মনুস্সানং ৱসনদিসাভাগে তীৰং ওৰিমং নাম হোতি, ইতৰদিসাভাগে তীৰং পাৰিমং নাম, তথা ভিক্খূনং নিৱাসনপাৰুপনট্ঠানভূতং চীৱৰস্স মজ্ঝট্ঠানং যথাৱুত্তৱিদত্থিআদিপ্পমাণস্স পদেসস্স ওৰং নাম, চীৱৰপৰিযন্তট্ঠানং পৰং নাম, ইতি লোকতো ৱা যথা চ ওৰতো ভোগং পৰতো অন্তং কত্ৱা চীৱৰং ঠপেতব্বন্তি ৱুত্তে ভিক্খুনো অভিমুখট্ঠানং ওৰং নাম, ইতৰট্ঠানং পৰং নাম, এৱং ভিক্খূনং নিৱাসনপাৰুপনট্ঠানং ওৰং নাম, ইতৰং পৰং নাম. এৱং সাসনতো ৱা ওৰপৰভাৱো ৱেদিতব্বো. তেনেৱ যো পন দুব্বলট্ঠানে পঠমং অগ্গড়ং দত্ৱা পচ্ছা দুব্বলট্ঠানং ছিন্দিত্ৱা অপনেতি, অধিট্ঠানং ন ভিজ্জতি. মণ্ডলপৰিৱত্তনেপি এসেৱ নযোতি সকলস্মিং চীৱৰে অধিট্ঠানভিজ্জনাভিজ্জনভাৱো দস্সিতো. তেন ৱুত্তং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৯) ‘‘এস নযোতি ইমিনা পমাণযুত্তেসু যত্থ কত্থচি ছিদ্দে অধিট্ঠানং ৱিজহতীতিআদিঅত্থং সঙ্গণ্হাতী’’তি.
খুদ্দকং চীৱৰন্তি মুট্ঠিপঞ্চকাদিভেদপ্পমাণতো অনূনমেৱ খুদ্দকচীৱৰং. মহন্তং ৱা খুদ্দকং কৰোতীতি এত্থ তিণ্ণং চীৱৰানং চতূসু পস্সেসু যস্মিং পদেসে ছিদ্দং অধিট্ঠানং ন ৱিজহতি, তস্মিং পদেসে সমন্ততো ছিন্দিত্ৱা খুদ্দকং কৰোন্তস্স অধিট্ঠানং ন ৱিজহতীতি অধিপ্পাযো. ৱিমতিৱিনোদনিযং পন ৱুত্তং ‘‘মহন্তং ৱা খুদ্দকং ৱা কৰোতীতি এত্থ অতিমহন্তং চীৱৰং মুট্ঠিপঞ্চকাদিপচ্ছিমপ্পমাণযুত্তং কত্ৱা সমন্ততো ছিন্দনেনপি ৱিচ্ছিন্দনকালে ছিজ্জমানট্ঠানং ছিদ্দসঙ্খং ন গচ্ছতি, অধিট্ঠানং ন ৱিজহতি এৱাতি সিজ্ঝতি, ‘ঘটেত্ৱা ছিন্দতি ন ভিজ্জতী’তি ৱচনেন চ সমেতি. পৰিক্খাৰচোড়ং পন ৱিকপ্পনূপগপচ্ছিমপ্পমাণতো ঊনং কত্ৱা ছিদ্দং অধিট্ঠানং ৱিজহতি অধিট্ঠানস্স অনিস্সযত্তা, তানি পুন বদ্ধানি ঘটিতানি পুন অধিট্ঠাতব্বমেৱাতি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘ৱস্সিকসাটিকচীৱৰে দ্ৱিধা ছিন্নে যদিপি একেকং খণ্ডং পচ্ছিমপ্পমাণং হোতি, একস্মিংযেৱ খণ্ডে অধিট্ঠানং তিট্ঠতি, ন ইতৰস্মিং, দ্ৱে পন ন ৱট্টন্তী’তি ৱুত্তত্তা নিসীদনকণ্ডুপটিচ্ছাদীসুপি এসেৱ নযোতি ৱদন্তী’’তি.
৪৭. সম্মুখে পৱত্তা সম্মুখাতি পচ্চত্তৱচনং, তঞ্চ ৱিকপ্পনাৱিসেসনং, তস্মা ‘‘সম্মুখে’’তি ভুম্মত্থে নিস্সক্কৱচনং কত্ৱাপি অত্থং ৱদন্তি, অভিমুখেতি অত্থো. অথ ৱা সম্মুখেন অত্তনো ৱাচায এৱ ৱিকপ্পনা সম্মুখাৱিকপ্পনা. পৰম্মুখেন ৱিকপ্পনা পৰম্মুখাৱিকপ্পনাতি কৰণত্থেনপি অত্থো দট্ঠব্বো. অযমেৱ পাড়িযা সমেতি. সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱন্তি আসন্নদূৰভাৱং. এত্তাৱতা নিধেতুং ৱট্টতীতি এত্তকেনেৱ ৱিকপ্পনাকিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা অতিৰেকচীৱৰং ন হোতীতি দসাহাতিক্কমে নিস্সগ্গিযং ন জনেতীতি অধিপ্পাযো. পৰিভুঞ্জিতুং…পে… ন ৱট্টতীতি সযং অপচ্চুদ্ধাৰণপৰিভুঞ্জনে পাচিত্তিযং, অধিট্ঠহনে পৰেসং ৱিস্সজ্জনে চ দুক্কটঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং. পৰিভোগাদযোপি ৱট্টন্তীতি পৰিভোগৱিস্সজ্জনঅধিট্ঠানানি ৱট্টন্তি. অপি-সদ্দেন নিধেতুম্পি ৱট্টতীতি অত্থো. এতেন পচ্চুদ্ধাৰেপি কতে চীৱৰং অধিট্ঠাতুকামেন ৱিকপ্পিতচীৱৰমেৱ হোতি, ন অতিৰেকচীৱৰং, তং পন তিচীৱৰাদিনামেন অধিট্ঠাতুকামেন অধিট্ঠহিতব্বং, ইতৰেন ৱিকপ্পিতচীৱৰমেৱ কত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি দস্সেতি.
কেচি পন ‘‘যং ৱিকপ্পিতচীৱৰং, তং যাৱ পৰিভোগকালা অপচ্চুদ্ধৰাপেত্ৱা নিদহেতব্বং, পৰিভোগকালে পন সম্পত্তে পচ্চুদ্ধৰাপেত্ৱা অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্বং. যদি হি ততো পুব্বেপি পচ্চুদ্ধৰাপেয্য, পচ্চুদ্ধাৰেনেৱ ৱিকপ্পনায ৱিগতত্তা অতিৰেকচীৱৰং নাম হোতি, দসাহাতিক্কমে পত্তেৱ নিস্সগ্গিযং, তস্মা যং অপৰিভুঞ্জিত্ৱা ঠপেতব্বং, তদেৱ ৱিকপ্পেতব্বং. পচ্চুদ্ধাৰে চ কতে অন্তোদসাহেযেৱ অধিট্ঠাতব্বং. যঞ্চ অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ‘ততো পৰং পৰিভোগাদি ৱট্টতী’তিআদি ৱুত্তং, তং পাড়িযা ৱিৰুজ্ঝতী’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তমেৱ. পাড়িযঞ্হি ‘‘অন্তোদসাহং অধিট্ঠেতি ৱিকপ্পেতী’’তি (পাৰা. ৪৬৯) চ ‘‘সামং চীৱৰং ৱিকপ্পেত্ৱা অপচ্চুদ্ধাৰণং পৰিভুঞ্জেয্য পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ৩৭৩) চ ‘‘অনাপত্তি সো ৱা দেতি, তস্স ৱা ৱিস্সাসন্তো পৰিভুঞ্জতী’’তি (পাচি. ৩৭৬) চ সামঞ্ঞতো ৱুত্তত্তা, অট্ঠকথাযঞ্চ (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯) ‘‘ইমং চীৱৰং ৱা ৱিকপ্পনং ৱা পচ্চুদ্ধৰামী’’তিআদিনা পচ্চুদ্ধাৰং অদস্সেত্ৱা ‘‘ময্হং সন্তকং পৰিভুঞ্জ ৱা ৱিস্সজ্জেহি ৱা যথাপচ্চযং কৰোহী’’তি এৱং অত্তনো সন্তকত্তং অমোচেত্ৱাৱ পৰিভোগাদিৱসেন পচ্চুদ্ধাৰস্স ৱুত্তত্তা, ‘‘ততো পভুতি পৰিভোগাদযোপি ৱট্টন্তী’’তি অধিট্ঠানং ৱিনাপি ৱিসুং পৰিভোগস্স নিধানস্স চ ৱুত্তত্তা ৱিকপ্পনানন্তৰমেৱ পচ্চুদ্ধৰাপেত্ৱা অনধিট্ঠহিত্ৱা এৱ চ তিচীৱৰৰহিতং ৱিকপ্পনাৰহং চীৱৰং পৰিভুঞ্জিতুঞ্চ নিদহিতুঞ্চ ইদং পাটেক্কং ৱিনযকম্মন্তি খাযতি. অপিচ বহূনং পত্তানং ৱিকপ্পেতুং পচ্চুদ্ধৰেতুঞ্চ ৱুত্তত্তা পচ্চুদ্ধাৰে তেসং অতিৰেকপত্ততা দস্সিতাতি সিজ্ঝতি তেসু একস্সেৱ অধিট্ঠাতব্বতো, তস্মা অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৱ গহেতব্বং.
মিত্তোতি দড়্হমিত্তো. সন্দিট্ঠোতি দিট্ঠমত্তো, ন দড়্হমিত্তো. পঞ্ঞত্তিকোৱিদো ন হোতীতি এৱং ৱিকপ্পিতে অনন্তৰমেৱ এৱং পচ্চুদ্ধৰিতব্বন্তি ৱিনযকম্মং ন জানাতি. তেনাহ ‘‘ন জানাতি পচ্চুদ্ধৰিতু’’ন্তি. ইমিনাপি চেতং ৱেদিতব্বং ‘‘ৱিকপ্পনাসমনন্তৰমেৱ পচ্চুদ্ধাৰো কাতব্বো’’তি. ৱিকপ্পিতৱিকপ্পনা নামেসা ৱট্টতীতি অধিট্ঠিতঅধিট্ঠানং ৱিযাতি অধিপ্পাযো.
৪৮. এৱং চীৱৰে অধিট্ঠানৱিকপ্পনানযং দস্সেত্ৱা ইদানি পত্তে অধিট্ঠানৱিকপ্পনানযং দস্সেন্তো ‘‘পত্তে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পততি পিণ্ডপাতো এত্থাতি পত্তো, জিনসাসনভাৱো ভিক্খাভাজনৱিসেসো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘পত্তং পক্খে দলে পত্তো, ভাজনে সো গতে তিসূ’’তি, তস্মিং পত্তে. পনাতি পক্খন্তৰত্থে নিপাতো. নযোতি অধিট্ঠানৱিকপ্পনানযো. চীৱৰে ৱুত্তঅধিট্ঠানৱিকপ্পনানযতো অঞ্ঞভূতো অযং ৱক্খমানো পত্তে অধিট্ঠানৱিকপ্পনানযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. পত্তং অধিট্ঠহন্তেন পমাণযুত্তোৱ অধিট্ঠাতব্বো, ন অপ্পমাণযুত্তোতি সম্বন্ধো. তেন পমাণতো ঊনাধিকে পত্তে অধিট্ঠানং ন ৰুহতি, তস্মা তাদিসং পত্তং ভাজনপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি দস্সেতি. ৱক্খতি হি ‘‘এতে ভাজনপৰিভোগেন পৰিভুঞ্জিতব্বা, ন অধিট্ঠানূপগা ন ৱিকপ্পনূপগা’’তি.
দ্ৱে মগধনাড়িযোতি এত্থ মগধনাড়ি নাম যা মাগধিকায তুলায অড্ঢতেৰসপলপৰিমিতং উদকং গণ্হাতি. সীহড়দীপে পকতিনাড়িতো খুদ্দকা হোতি, দমিড়নাড়িতো পন মহন্তা. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৬০২) ‘‘মগধনাড়ি নাম অড্ঢতেৰসপলা হোতীতি অন্ধকট্ঠকথাযং ৱুত্তং. সীহড়দীপে পকতিনাড়ি মহন্তা, দমিড়নাড়ি খুদ্দকা, মগধনাড়িপমাণযুত্তা, তায মগধনাড়িযা দিযড্ঢনাড়ি একা সীহড়নাড়ি হোতীতি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি. অথ ৱা মগধনাড়ি নাম যা পঞ্চ কুডুৱানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায চ মুট্ঠিযা ততিযভাগং গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হেতং সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৫৯৮-৬০২) ‘‘মগধনাড়ি নাম ছপসতা নাড়ীতি কেচি. ‘অট্ঠপসতা’তি অপৰে. তত্থ পুৰিমানং মতেন তিপসতায নাড়িযা দ্ৱে নাড়িযো একা মগধনাড়ি হোতি. পচ্ছিমানং চতুপসতায নাড়িযা দ্ৱে নাড়িযো একা মগধনাড়ি. আচৰিযধম্মপালত্থেৰেন পন পকতিযা চতুমুট্ঠিকং কুডুৱং, চতুকুডুৱং নাড়িকং, তায নাড়িযা সোড়স নাড়িযো দোণং, তং পন মগধনাড়িযা দ্ৱাদস নাড়িযো হোন্তীতি ৱুত্তং, তস্মা তেন নযেন মগধনাড়ি নাম পঞ্চ কুডুৱানি একঞ্চ মুট্ঠিং একায মুট্ঠিযা ততিযভাগঞ্চ গণ্হাতীতি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. তত্থ কুডুৱোতি পসতো. ৱুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং –
‘‘কুডুৱো পসতো একো;
পত্থো তে চতুৰো সিযুং;
আড়্হকো চতুৰো পত্থা;
দোণং ৱা চতুৰাড়্হক’’ন্তি.
অথ ৱা মগধনাড়ি নাম যা চতুকুডুৱায নাড়িযা চতস্সো নাড়িযো গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৬০২) ‘‘দমিড়নাড়ীতি পুৰাণকনাড়িং সন্ধায ৱুত্তং. সা চ চতুমুট্ঠিকেহি কুডুৱেহি অট্ঠকুডুৱা, তায নাড়িযা দ্ৱে নাড়িযো মগধনাড়ি গণ্হাতি, পুৰাণা পন সীহড়নাড়ি তিস্সো নাড়িযো গণ্হাতীতি ৱদন্তি, তেসং মতেন মগধনাড়ি ইদানি ৱত্তমানায চতুকুডুৱায দমিড়নাড়িযা চতুনাড়িকা হোতি, ততো মগধনাড়িতো উপড্ঢঞ্চ পুৰাণদমিড়নাড়িসঙ্খাতং পত্থং নাম হোতি, এতেন চ ওমকো নাম পত্তো পত্থোদনং গণ্হাতীতি পাড়িৱচনং সমেতি. লোকিযেহিপি –
‘লোকিযং মগধঞ্চেতি, পত্থদ্ৱযমুদাহটং;
লোকিযং সোড়সপলং, মাগধং দিগুণং মত’ন্তি. (ৱি. ৱি. টী. ১.৬০২) –
এৱং লোকে নাড়িযা মগধনাড়ি দিগুণাতি দস্সিতা. এৱঞ্চ গয্হমানে ওমকপত্তস্স চ যাপনমত্তোদনগাহিকা চ সিদ্ধা হোতি. ন হি সক্কা অট্ঠকুডুৱতো ঊনোদনগাহিনা পত্তেন অথূপীকতং পিণ্ডপাতং পৰিযেসিত্ৱা যাপেতুং. তেনেৱ ৱুত্তং ৱেৰঞ্জকণ্ডট্ঠকথাযং ‘পত্থো নাম নাড়িমত্তং হোতি, একস্স পুৰিসস্স অলং যাপনাযা’তি’’. ৱুত্তম্পি হেতং জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ৫.২১.১৯২) ‘‘পত্থোদনো নালমযং দুৱিন্ন’’ন্তি, ‘‘একস্স দিন্নং দ্ৱিন্নং তিণ্ণং পহোতী’’তি চ, তস্মা ইধ ৱুত্তনযানুসাৰেন গহেতব্বন্তি. আলোপস্স আলোপস্স অনুৰূপন্তি ওদনস্স চতুভাগমত্তং. ৱুত্তঞ্হেতং মজ্ঝিমনিকাযে ব্ৰহ্মাযুসুত্তসংৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩৮৭) ‘‘ব্যঞ্জনস্স মত্তা নাম ওদনচতুত্থভাগো’’তি. ওদনগতিকানীতি ওদনস্স গতি গতি যেসং তানি ওদনগতিকানি. গতীতি চ ওকাসো ওদনস্স অন্তোপৱিসনসীলত্তা ওদনস্স ওকাসোযেৱ তেসং ওকাসো হোতি, ন অঞ্ঞং অত্তনো ওকাসং গৱেসন্তীতি অত্থো. ভাজনপৰিভোগেনাতি উদকাহৰণাদিনা ভাজনপৰিভোগেন.
এৱং পমাণতো অধিট্ঠানূপগৱিকপ্পনূপগপত্তং দস্সেত্ৱা ইদানি পাকতো মূলতো চ তং দস্সেতুং ‘‘পমাণযুত্তানম্পী’’তিআদিমাহ. তত্থ অযোপত্তো পঞ্চহি পাকেহি পত্তোতি কম্মাৰপক্কংযেৱ অনধিট্ঠহিত্ৱা সমণসাৰুপ্পনীলৱণ্ণকৰণত্থায পুনপ্পুনং নানাসম্ভাৰেহি পচিতব্বো, অযোপত্তস্স অতিকক্খড়ত্তা কম্মাৰপাকেন সদ্ধিং পঞ্চৱাৰপক্কোযেৱ সমণসাৰুপ্পনীলৱণ্ণো হোতি. মত্তিকাপত্তো দ্ৱীহি পাকেহি পক্কোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. তস্স পন মুদুকত্তা কুম্ভকাৰকপাকেন সদ্ধিং দ্ৱিৱাৰপক্কোপি সমণসাৰুপ্পনীলৱণ্ণো হোতি. এৱং কতোযেৱ হি পত্তো অধিট্ঠানূপগো ৱিকপ্পনূপগো চ হোতি, নাকতো. তেন ৱক্খতি ‘‘পাকে চ মূলে চ সুনিট্ঠিতেযেৱ অধিট্ঠানূপগো হোতি. যো অধিট্ঠানূপগো, স্ৱেৱ ৱিকপ্পনূপগো’’তি (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ৪৮). সো হত্থং আগতোপি অনাগতোপি অধিট্ঠাতব্বো ৱিকপ্পেতব্বোতি এতেন দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতুং ৱিকপ্পেতুঞ্চ লভতি, ঠপিতট্ঠানসল্লক্খণমেৱ পমাণন্তি দস্সেতি. ইদানি তমেৱত্থং ৱিত্থাৰেতুমাহ ‘‘যদি হী’’তিআদি. হি-সদ্দো ৱিত্থাৰজোতকো. তত্থ পচিত্ৱা ঠপেস্সামীতি কাড়ৱণ্ণপাকং সন্ধায ৱুত্তং.
ইদানি পত্তাধিট্ঠানং দস্সেতুমাহ ‘‘তত্থ দ্ৱে পত্তস্স অধিট্ঠানা’’তিআদি. তত্থ সামন্তৱিহাৰেতি ইদং উপলক্খণৱসেন ৱুত্তং, ততো দূৰে ঠিতম্পি অধিট্ঠাতব্বমেৱ. ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱাতি ইদম্পি উপচাৰমত্তং, পত্তসল্লক্খণমেৱেত্থ পমাণং.
ইদানি অধিট্ঠানৱিজহনং দস্সেতুং ‘‘এৱং অপ্পমত্তস্স’’ত্যাদিমাহ. তত্থ পত্তে ৱা ছিদ্দং হোতীতি মুখৱট্টিতো হেট্ঠা দ্ৱঙ্গুলমত্তোকাসতো পট্ঠায যত্থ কত্থচি ছিদ্দং হোতি.
সত্তন্নং ধঞ্ঞানন্তি –
‘‘সালি ৱীহি চ কুদ্ৰূসো;
গোধূমো ৱৰকো যৱো;
কঙ্গূতি সত্ত ধঞ্ঞানি;
নীৱাৰাদী তু তব্ভিদা’’তি. –
ৱুত্তানং সত্তৱিধানং ধঞ্ঞানং.
৪৯. এৱং পত্তাধিট্ঠানং দস্সেত্ৱা ইদানি পত্তৱিকপ্পনং দস্সেতুং ‘‘ৱিকপ্পনে পনা’’তিআদিমাহ. তং চীৱৰৱিকপ্পনে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.
৫০. এৱং ৱিকপ্পনানযং দস্সেত্ৱা ইদানি পত্তে ভিন্নে কত্তব্বৱিধিং দস্সেতুমাহ ‘‘এৱং অধিট্ঠহিত্ৱা’’ইচ্চাদি. তত্থ অপত্তোতি ইমিনা অধিট্ঠানৱিজহনম্পি দস্সেতি. পঞ্চবন্ধনেপি পত্তে অপৰিপুণ্ণপাকে পত্তে ৱিয অধিট্ঠানং ন ৰুহতি. ‘‘তিপুপট্টেন ৱা’’তি ৱুত্তত্তা তম্বলোহাদিকপ্পিযলোহেহি অযোপত্তস্স ছিদ্দং ছাদেতুং ৱট্টতি. তেনেৱ ‘‘লোহমণ্ডলকেনা’’তি ৱুত্তং. সুদ্ধেহি…পে… ন ৱট্টতীতি ইদং উণ্হভোজনে পক্খিত্তে ৱিলীযমানত্তা ৱুত্তং. ফাণিতং ঝাপেত্ৱা পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৱট্টতীতি পাসাণচুণ্ণেন সদ্ধিং ফাণিতং পচিত্ৱা তথাপক্কেন পাসাণচুণ্ণেন বন্ধিতুং ৱট্টতি. অপৰিভোগেনাতি অযুত্তপৰিভোগেন. ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে আধাৰক’’ন্তি ৱুত্তত্তা মঞ্চপীঠাদীসু যত্থ কত্থচি আধাৰকং ঠপেত্ৱা তত্থ পত্তং ঠপেতুং ৱট্টতি আধাৰকট্ঠপনোকাসস্স অনিযমিতত্তাতি ৱদন্তি.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
অধিট্ঠানৱিকপ্পনৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম
অট্ঠমো পৰিচ্ছেদো.