৩৪. পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথা
এৱং কম্মাকম্মৱিনিচ্ছযকথং কথেত্ৱা ইদানি পকিণ্ণকৱিনিচ্ছযকথং কথেতুং ‘‘ইদানি পকিণ্ণককথা ৱেদিতব্বা’’তিআদিমাহ. তত্থ পকাৰেন কিণ্ণাতি পকিণ্ণা, দিৱাসেয্যাতি কথা ৱিয ৱিসুং ৱিসুং অপ্পৱত্তিত্ৱা একস্মিংযেৱ পৰিচ্ছেদে কৰণৱসেন পৱত্তা গণভোজনকথাদযো. পকিণ্ণকা সকত্থে ক-পচ্চযৱসেন.
তত্ৰাযং পকিণ্ণকমাতিকা –
গণভোজনকথা চ, পৰম্পৰা চ ভোজনা;
অনাপুচ্ছা পংসুকূলং, ততো অচ্ছিন্নচীৱৰং.
পটিভানচিত্তং ৱিপ্প-কতভোজনমেৱ চ;
উদ্দিসন্তুদ্দিসাপেন্তা, তিৱস্সন্তৰিকা তথা.
দীঘাসনং গিলানুপ-ট্ঠানং মৰণৱণ্ণকং;
অত্তপাতনমপ্পচ্চ-ৱেক্খিত্ৱা নিসিন্নং তথা.
দৱায সিলাৱিজ্ঝনং, দাযাড়িম্পনকং তথা;
মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতং, গোপকদানমেৱ চ.
ধম্মিকাযাচনা চেৱ, উচ্চাৰাদীন ছড্ডনং;
ন্হানে ৰুক্খঘংসনানি, ৱলিকাদীন ধাৰণং.
দীঘকেসা আদাসাদি, নচ্চাদ্যঙ্গচ্ছেদাদি চ;
পত্তো সব্বপংসুকূলং, পৰিস্সৱন নগ্গিযং.
গন্ধপুপ্ফং আসিত্তকং, মড়োৰিকেকভাজনং;
চেলপতি পাদঘংসী, বীজনী ছত্তমেৱ চ.
নখালোমা কাযবন্ধা, নিৱাসনপাৰুপনা;
কাজ দন্তকট্ঠঞ্চেৱ, ৰুক্খাৰোহনকম্পি চ.
ছন্দাৰোপা লোকাযতা, খিপিতং লসুণং তথা;
ন অক্কমিতব্বাদীনি, অৱন্দিযা চ ৱন্দিযা.
ৱন্দনাকাৰকথা চ, আসন্দাদিকথাপি চ;
উচ্চাসনমহাসনং, পাসাদপৰিভোগকং.
উপাহনং যানঞ্চেৱ, চীৱৰং ছিন্নচীৱৰং;
অকপ্পিযচীৱৰঞ্চ, চীৱৰস্স ৱিচাৰণা.
দণ্ডকথিনকঞ্চেৱ, গহপতিচীৱৰং তথা;
ছচীৱৰং ৰজনাদি, অতিৰেকঞ্চ চীৱৰং.
অট্ঠৱৰং নিসীদনং, অধম্মকম্মমেৱ চ;
ওকাসো সদ্ধাদেয্যো চ, সন্তৰুত্তৰকোপি চ.
চীৱৰনিক্খেপো চেৱ, সত্থৱত্থিকম্মং তথা;
নহাপিতো দসভাগো, পাথেয্যং পদেসোপি চ.
সংসট্ঠং পঞ্চভেসজ্জং, দুতিযং ৱসা মূলকং;
পিট্ঠং কসাৱ পণ্ণঞ্চ, ফলঞ্চ জতু লোণকং.
চুণ্ণং অমনুস্সাবাধং, অঞ্জনং নত্থুমেৱ চ;
ধূমনেত্তং তেলপাকং, সেদং লোহিতমোচনং.
পাদব্ভঞ্জং গণ্ডাবাধো, ৱিসঞ্চ ঘৰদিন্নকো;
দুট্ঠগহণিকো পণ্ডু-ৰোগো ছৱিদোসোপি চ.
অভিসন্নদোসকাযো, লোণসুৱীৰকো তথা;
অন্তোৱুত্থাদিকথা চ, উগ্গহিতপটিগ্গহো.
ততো নিহতকথা চ, পুৰেভত্তপটিগ্গহো;
ৱনট্ঠং পোক্খৰট্ঠঞ্চ, তথা অকতকপ্পতং.
যাগুকথা গুড়কথা, মহাপদেসমেৱ চ;
আনিসংসকথা চেতি, পকিণ্ণকম্হি আগতা.
গণভোজনকথা
১. তত্থ গণিতব্বো সঙ্খ্যাতব্বোতি গণো, যো কোচি সমূহো, ইধ পন চতুৱগ্গাদিগণো অধিপ্পেতো. ভুঞ্জতে ভোজনং, ব্যৱহৰণভাৱসঙ্খাতা ভোজনকিৰিযা, গণস্স ভোজনং গণভোজনং, তস্মিং. গণভোজনে পাচিত্তিযং হোতীতি এত্থ জনকহেতুম্হি ভুম্মৱচনং. অঞ্ঞত্ৰ সমযাতি গিলানাদিসত্তৱিধং সমযং ঠপেত্ৱা. ইমস্স সিক্খাপদস্স ৱিঞ্ঞত্তিং কত্ৱা ভুঞ্জনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৱিঞ্ঞত্তিতো গণভোজনং ৱত্থুৱসেনেৱ পাকটন্তি তং অৱত্ৱা ‘‘গণভোজনং নাম যত্থ…পে… নিমন্তিতা ভুঞ্জন্তী’’তি নিমন্তনৱসেনেৱস্স পদভাজনে গণভোজনং ৱুত্তং. কিঞ্চি পন সিক্খাপদং ৱত্থুঅনুৰূপম্পি সিযাতি ‘‘পদভাজনে ৱুত্তনযেনেৱ গণভোজনং হোতী’’তি কেসঞ্চি আসঙ্কা ভৱেয্যাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘গণভোজনং দ্ৱীহি আকাৰেহি পসৱতী’’তি ৱুত্তং. একতো গণ্হন্তীতি এত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স দ্ৱাদসহত্থং অমুঞ্চিত্ৱা ঠিতা একতো গণ্হন্তি নামাতি গহেতব্বং. ‘‘অম্হাকং চতুন্নম্পি ভত্তং দেহী’তি ৱা ৱিঞ্ঞাপেয্যু’’ন্তি ৱচনতো, হেট্ঠা ‘‘ত্ৱং একস্স ভিক্খুনো ভত্তং দেহি, ত্ৱং দ্ৱিন্নন্তি এৱং ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা’’তি ৱচনতো চ অত্তনো অত্থায অঞ্ঞেন ৱিঞ্ঞত্তম্পি সাদিযন্তস্স গণভোজনং হোতিযেৱাতি দট্ঠব্বং. এৱং ৱিঞ্ঞত্তিতো পসৱতীতি এত্থ ৱিঞ্ঞত্তিযা সতি গণন্তস্স একতো হুত্ৱা গহণে ইমিনা সিক্খাপদেন আপত্তি, ৱিসুং গহণে পণীতভোজনসূপোদনৱিঞ্ঞত্তীহি আপত্তি ৱেদিতব্বা.
পঞ্চন্নং ভোজনানং নামং গহেত্ৱাতি এত্থ ‘‘ভোজনং গণ্হথাতি ৱুত্তেপি গণভোজনং হোতিযেৱা’’তি ৱদন্তি. ‘‘হেট্ঠা অদ্ধানগমনৱত্থুস্মিং, নাৱাভিৰুহনৱত্থুস্মিঞ্চ ‘ইধেৱ, ভন্তে, ভুঞ্জথা’তি ৱুত্তে যস্মা কুক্কুচ্চাযন্তা ন পটিগ্গণ্হিংসু, তস্মা ‘ভুঞ্জথা’তি ৱুত্তেপি গণভোজনং হোতিযেৱা’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. ‘‘পঞ্চন্নং ভোজনানং নামং গহেত্ৱা নিমন্তেতী’’তি ৱুত্তত্তা পন ‘‘ওদনং ভুঞ্জথা’’তি ৱা ‘‘ভত্তং ভুঞ্জথা’’তি ৱা ভোজননামং গহেত্ৱাৱ ৱুত্তে গণভোজনং হোতি, ন অঞ্ঞথা. ‘‘ইধেৱ, ভন্তে, ভুঞ্জথা’’তি এত্থাপি ‘‘ওদন’’ন্তি ৱা ‘‘ভত্ত’’ন্তি ৱা ৱত্ৱাৱ তে এৱং নিমন্তেসুন্তি গহেতব্বং. গণৱসেন ৱা নিমন্তিতত্তা তে ভিক্খূ অপকতঞ্ঞুতায কুক্কুচ্চাযন্তা ন পটিগ্গণ্হিংসূতি অযং অম্হাকং খন্তি, ৱীমংসিত্ৱা যুত্ততৰং গহেতব্বং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.২১৭-২১৮) পন ‘‘যেন কেনচি ৱেৱচনেনাতি ৱুত্তত্তা ‘ভোজনং গণ্হথা’তিআদিসামঞ্ঞনামেনপি গণভোজনং হোতি. যং পন পাড়িযং অদ্ধানগমনাদিৱত্থূসু ‘ইধেৱ ভুঞ্জথা’তি ৱুত্তৱচনস্স কুক্কুচ্চাযনং, তম্পি ওদনাদিনামং গহেত্ৱা ৱুত্তত্তা এৱ কতন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
কুৰুন্দীৱচনে ৱিচাৰেতীতি পঞ্চখণ্ডাদিৱসেন সংৱিদহতি. ঘট্টেতীতি অনুৱাতং ছিন্দিত্ৱা হত্থেন, দণ্ডকেন ৱা ঘট্টেতি. সুত্তং কৰোতীতি সুত্তং ৱট্টেতি. ৱলেতীতি দণ্ডকে ৱা হত্থে ৱা আৱট্টেতি. ‘‘অভিনৱস্সেৱ চীৱৰস্স কৰণং ইধ চীৱৰকম্মং নাম, পুৰাণচীৱৰে সূচিকম্মং চীৱৰকম্মং নাম ন হোতী’’তি ৱদন্তি. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.২১৭-২১৮) পন ‘‘আগন্তুকপট্টন্তি অচ্ছিন্দিত্ৱা অন্ৱাধিং আৰোপেত্ৱা কৰণচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং. ঠপেতীতি একং অন্তং চীৱৰে বন্ধনৱসেন ঠপেতি. পচ্চাগতং সিব্বতীতি তস্সেৱ দুতিযঅন্তং পৰিৱত্তিত্ৱা আহতং সিব্বতি. আগন্তুকপট্টং বন্ধতীতি চীৱৰেন লগ্গং কৰোন্তো পুনপ্পুনং তত্থ তত্থ সুত্তেন বন্ধতি. ঘট্টেতীতি পমাণেন গহেত্ৱা দণ্ডাদীহি ঘট্টেতি. সুত্তং কৰোতীতি সুত্তং তিগুণাদিভাৱেন ৱট্টেতি. ৱলেতীতি অনেকগুণসুত্তং হত্থেন ৱা চক্কদণ্ডেন ৱা ৱট্টেতি একত্তং কৰোতি. পৰিৱত্তনং কৰোতীতি পৰিৱত্তনদণ্ডযন্তকং কৰোতি. যস্মিং সুত্তগুড়ং পৱেসেত্ৱা ৱেড়ুনাড়িকাদীসু ঠপেত্ৱা পৰিব্ভমাপেত্ৱা সুত্তকোটিতো পট্ঠায আকড্ঢন্তী’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাচিত্তিয ২০৯-২১৮) ন ‘‘আগন্তুকপট্টং মোঘসুত্তেন সিব্বিত্ৱা ঠপেন্তি. তত্থ অনুৱাতে যথা একতলং হোতি, তথা হত্থেহি ঘট্টেতি. ৱলেতীতি আৱট্টেতি. পৰিৱত্তনন্তি সুত্তং গণ্হন্তানং সুখগ্গহণত্থং সুত্তপৰিৱত্তনং কৰোতি, পট্টং সিব্বন্তানং সুখসিব্বনত্থং পট্টপৰিৱত্তনঞ্চ, নৱচীৱৰকাৰকো ইধাধিপ্পেতো, ন ইতৰো’’তি ৱুত্তং.
অনিমন্তিতচতুত্থন্তি অনিমন্তিতো চতুত্থো যস্স ভিক্খুচতুক্কস্স, তং অনিমন্তিতচতুত্থং. এৱং সেসেসুপি. তেনাহ ‘‘পঞ্চন্নং চতুক্কান’’ন্তি, ‘‘চতুত্থে আগতে ন যাপেন্তীতি ৱচনতো সচে অঞ্ঞো কোচি আগচ্ছন্তো নত্থি, চত্তাৰোযেৱ চ তত্থ নিসিন্না যাপেতুং ন সক্কোন্তি, ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. গণভোজনাপত্তিজনকনিমন্তনভাৱতো ‘‘অকপ্পিযনিমন্তন’’ন্তি ৱুত্তং. সম্পৱেসেত্ৱাতি নিসীদাপেত্ৱা. গণো ভিজ্জতীতি গণো আপত্তিং ন আপজ্জতীতি অধিপ্পাযো. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.২২০) পন ‘‘সম্পৱেসেত্ৱাতি তেহি যোজেত্ৱা. গণো ভিজ্জতীতি নিমন্তিতসঙ্ঘো ন হোতীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং.
‘‘যত্থ চত্তাৰো ভিক্খূ…পে… ভুঞ্জন্তী’’তি ইমায পাড়িযা সংসন্দনতো ‘‘ইতৰেসং পন গণপূৰকো হোতী’’তি ৱুত্তং. অৱিসেসেনাতি ‘‘গিলানো ৱা চীৱৰকাৰকো ৱা’’তি অৱিসেসেত্ৱা সব্বসাধাৰণৱচনেন. তস্মাতি অৱিসেসিতত্তা.
অধিৱাসেত্ৱা গতেসূতি এত্থ অকপ্পিযনিমন্তনাধিৱাসনক্খণে পুব্বপযোগে দুক্কটম্পি নত্থি, ৱিঞ্ঞত্তিতো পসৱনে পন ৱিঞ্ঞত্তিক্খণে ইতৰসিক্খাপদেহি দুক্কটং হোতীতি গহেতব্বং. ভুত্ৱা গতেসূতি এত্থ আগতেসুপি ভোজনকিচ্চে নিট্ঠিতে গণ্হিতুং ৱট্টতি. তানি চ তেহি একতো ন গহিতানীতি যেহি ভোজনেহি ৱিসঙ্কেতো নত্থি, তানি ভোজনানি তেহি ভিক্খূহি একতো ন গহিতানি একেন পচ্ছা গহিতত্তা. মহাথেৰেতি ভিক্খূ সন্ধায ৱুত্তং. নিমন্তনং সাদিযথাতি নিমন্তনভত্তং পটিগ্গণ্হথ. যানীতি কুম্মাসাদীনি তেহি ভিক্খূহি একেন পচ্ছা গহিতত্তা একতো ন গহিতানি. ভত্তুদ্দেসকেন পণ্ডিতেন ভৱিতব্বং…পে… মোচেতব্বাতি এতেন ভত্তুদ্দেসকেন অকপ্পিযনিমন্তনে সাদিতে সব্বেসম্পি সাদিতং হোতি, একতো গণ্হন্তানং গণভোজনাপত্তি চ হোতীতি দস্সেতি. দূতস্স দ্ৱাৰে আগন্ত্ৱা পুন ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি ৱচনভযেন ‘‘গামদ্ৱাৰে অট্ঠত্ৱা’’তি ৱুত্তং. তত্থ তত্থ গন্ত্ৱাতি অন্তৰৱীথিআদীসু তত্থ তত্থ ঠিতানং সন্তিকং গন্ত্ৱা. ভিক্খূনং অত্থায ঘৰদ্ৱাৰে ঠপেত্ৱা দীযমানেপি এসেৱ নযো. নিৱত্তথাতি ৱুত্তে পন নিৱত্তিতুং ৱট্টতীতি ‘‘নিৱত্তথা’’তি ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পচ্ছা ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি ৱুত্তত্তা ৱট্টতি.
পৰম্পৰভোজনকথা
২. পৰম্পৰভোজনকথাযং পন পৰস্স পৰস্স ভোজনং পৰম্পৰভোজনং. কিং তং? পঠমং নিমন্তিতভত্তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞস্স ভোজনকিৰিযা. পৰম্পৰভোজনং গণভোজনং ৱিয ৱিঞ্ঞত্তিতো চ নিমন্তনতো চ ন পসৱতীতি আহ ‘‘পৰম্পৰভোজনং পনা’’তিআদি. পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতকো. ৱিকপ্পনাৱসেনেৱ তং ভত্তং অসন্তং নাম হোতীতি অনুপঞ্ঞত্তিৱসেন ৱিকপ্পনং অট্ঠপেত্ৱা যথাপঞ্ঞত্তসিক্খাপদমেৱ ঠপিতং. পৰিৱাৰে (পৰি. ৮৬) পন ৱিকপ্পনাযং অনুজাননম্পি অনুপঞ্ঞত্তিসদিসন্তি কত্ৱা ‘‘চতস্সো অনুপঞ্ঞত্তিযো’’তি ৱুত্তং, মহাপচ্চৰিযাদীসু ৱুত্তনযং পচ্ছা ৱদন্তো পাড়িযা সংসন্দনতো পৰম্মুখাৱিকপ্পনমেৱ পতিট্ঠাপেতি. কেচি পন ‘‘তদা অত্তনো সন্তিকে ঠপেত্ৱা ভগৱন্তং অঞ্ঞস্স অভাৱতো থেৰো সম্মুখাৱিকপ্পনং নাকাসি, ভগৱতা চ ৱিসুং সম্মুখাৱিকপ্পনা ন ৱুত্তা, তথাপি সম্মুখাৱিকপ্পনাপি ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. পৰম্পৰভোজনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘যো ভিক্খু পঞ্চসু সহধম্মিকেসু অঞ্ঞতৰস্স ‘ময্হং ভত্তপচ্চাসং তুয্হং দম্মী’তি ৱা ‘ৱিকপ্পেমী’তি ৱা এৱং সম্মুখা ৱা ‘ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি ৱা ‘ৱিকপ্পেমী’তি ৱা এৱং পৰম্মুখা ৱা পঠমনিমন্তনং অৱিকপ্পেত্ৱা পচ্ছা নিমন্তিতকুলে লদ্ধভিক্খতো একসিত্থম্পি অজ্ঝোহৰতি, পাচিত্তিয’’ন্তি ৱুত্তং.
পঞ্চহি ভোজনেহি নিমন্তিতস্স যেন যেন পঠমং নিমন্তিতো, তস্স তস্স ভোজনতো উপ্পটিপাটিযা অৱিকপ্পেত্ৱা ৱা পৰস্স পৰস্স ভোজনং পৰম্পৰভোজনন্তি আহ ‘‘সচে পন মূলনিমন্তনং হেট্ঠা হোতি, পচ্ছিমং পচ্ছিমং উপৰি, তং উপৰিতো পট্ঠায ভুঞ্জন্তস্স আপত্তী’’তি. হত্থং অন্তো পৱেসেত্ৱা সব্বহেট্ঠিমং গণ্হন্তস্স মজ্ঝে ঠিতম্পি অন্তোহত্থগতং হোতীতি আহ ‘‘হত্থং পন…পে… যথা যথা ৱা ভুঞ্জন্তস্স অনাপত্তী’’তি. খীৰস্স ৰসস্স চ ভত্তেন অমিস্সং হুত্ৱা উপৰি ঠিতত্তা ‘‘খীৰং ৱা ৰসং ৱা পিৱতো অনাপত্তী’’তি ৱুত্তং.
‘‘মহাউপাসকোতি গেহস্সামিকো. মহাঅট্ঠকথাযং ‘আপত্তী’তি ৱচনেন কুৰুন্দিযং ‘ৱট্টতী’তি ৱচনং ৱিৰুদ্ধং ৱিয দিস্সতি. দ্ৱিন্নম্পি অধিপ্পাযো মহাপচ্চৰিযং ৱিভাৱিতো’’তি মহাগণ্ঠিপদে ৱুত্তং.
সব্বে নিমন্তেন্তীতি অকপ্পিযনিমন্তনৱসেন নিমন্তেন্তি. ‘‘পৰম্পৰভোজনং নাম পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতৰেন ভোজনেন নিমন্তিতো, তং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞং পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতৰং ভোজনং ভুঞ্জতি, এতং পৰম্পৰভোজনং নামা’’তি ৱুত্তত্তা সতিপি ভিক্খাচৰিযায পঠমং লদ্ধভাৱে ‘‘পিণ্ডায চৰিত্ৱা লদ্ধং ভত্তং ভুঞ্জতি, আপত্তী’’তি ৱুত্তং.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.২২৯) পন ‘‘খীৰং ৱা ৰসং ৱাতি পঞ্চভোজনামিস্সং ভত্ততো উপৰি ঠিতং সন্ধায ৱুত্তং. তঞ্হি অভোজনত্তা উপ্পটিপাটিযা পিৱতোপি অনাপত্তি. তেনাহ ‘ভুঞ্জন্তেনা’তিআদী’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাচিত্তিয ২২৯) পন ‘‘এত্থ ‘মহাউপাসকো ভিক্খূ নিমন্তেতি…পে… পচ্ছা লদ্ধং ভত্তং ভুঞ্জন্তস্স আপত্তি. পিণ্ডায চৰিত্ৱা লদ্ধভত্তং ভুঞ্জতি, আপত্তী’তি অট্ঠকথাযং ৱচনতো, ‘কালস্সেৱ পিণ্ডায চৰিত্ৱা ভুঞ্জিম্হা’তি পাড়িতো, খন্ধকে ‘ন চ, ভিক্খৱে, অঞ্ঞত্ৰ নিমন্তনে অঞ্ঞস্স ভোজ্জযাগু পৰিভুঞ্জিতব্বা, যো ভুঞ্জেয্য, যথাধম্মো কাৰেতব্বো’তি ৱচনতো চ নিমন্তেত্ৱা ৱা পৱেদেতু অনিমন্তেত্ৱা ৱা, পঠমগহিতনিমন্তিতস্স ভিক্খুনো পঠমনিমন্তনভোজনতো অঞ্ঞং যং কিঞ্চি পৰসন্তকং ভোজনং পৰম্পৰভোজনাপত্তিং কৰোতি. অত্তনো সন্তকং, সঙ্ঘগণতো লদ্ধং ৱা অগহট্ঠসন্তকং ৱট্টতি, নিমন্তনতো পঠমং নিবদ্ধত্তা পন নিচ্চভত্তাদিপৰসন্তকম্পি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং.
অনাপুচ্ছাকথা
৩. অনাপুচ্ছাকথাযং ‘‘পকতিৱচনেনাতি এত্থ যং দ্ৱাদসহত্থব্ভন্তৰে ঠিতেন সোতুং সক্কা ভৱেয্য, তং পকতিৱচনং নাম. আপুচ্ছিতব্বোতি ‘অহং ইত্থন্নামস্স ঘৰং গচ্ছামী’তি ৱা ‘চাৰিত্তকং আপজ্জামী’তি ৱা ঈদিসেন ৱচনেন আপুচ্ছিতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতৰেন নিমন্তনসাদিযনং, সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা, ভত্তিযঘৰতো অঞ্ঞঘৰপ্পৱেসনং, মজ্ঝন্হিকানতিক্কমো, সমযস্স ৱা আপদানং ৱা অভাৱোতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.২৯৮) এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পচিত্তিয ২.২৯৮) পন ‘‘পৰিযেসিত্ৱা আৰোচনকিচ্চং নত্থীতি ৱুত্তত্তা যো অপৰিযেসিতব্বো উপসঙ্কমিতুং যুত্তট্ঠানে দিস্সতি, সো সচেপি পকতিৱচনস্স সৱনূপচাৰং অতিক্কম্ম ঠিতো, উপসঙ্কমিত্ৱা আপুচ্ছিতব্বো. তেনাহ ‘অপিচ…পে… যং পস্সতি, সো আপুচ্ছিতব্বো’তিআদি. অনাপত্তিৱাৰে চেত্থ অন্তৰাৰামাদীনঞ্ঞেৱ ৱুত্তত্তা ৱিহাৰতো গামৱীথিং অনুঞ্ঞাতকাৰণং ৱিনা অতিক্কমন্তস্সাপি আপত্তি হোতি, ন পন ঘৰূপচাৰং অতিক্কমন্তস্সেৱ. যং পন পাড়িযং ‘অঞ্ঞস্স ঘৰূপচাৰং ওক্কমন্তস্স…পে… পঠমপাদং উম্মাৰং অতিক্কামেতী’তিআদি ৱুত্তং, তং গামে পৱিট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং, তথাপি অঞ্ঞস্স ঘৰূপচাৰং অনোক্কমিত্ৱা ৱীথিমজ্ঝেনেৱ গন্ত্ৱা ইচ্ছিতিচ্ছিতঘৰদ্ৱাৰাভিমুখে ঠত্ৱা মনুস্সে ওলোকেত্ৱা গচ্ছন্তস্সপি পাচিত্তিযমেৱ. তত্থ কেচি ‘ৱীথিযং অতিক্কমন্তস্স ঘৰূপচাৰগণনায আপত্তিযো’তি ৱদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘যানি কুলানি উদ্দিস্স গতো, তেসং গণনাযা’তি. পঞ্চন্নং ভোজনানং অঞ্ঞতৰেন নিমন্তনসাদিযনং, সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছনা, ভত্তিযঘৰতো অঞ্ঞঘৰূপসঙ্কমনং, মজ্ঝন্হিকানতিক্কমো, সমযাপদানং অভাৱোতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি. ৱিকালগামপ্পৱেসনেপি ‘‘অপৰিক্খিত্তস্স গামস্স উপচাৰো অদিন্নাদানে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো’’তি ইমিনা দুতিযলেড্ডুপাতো ইধ উপচাৰোতি দস্সেতি. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছনা, অনুঞ্ঞাতকাৰণাভাৱো, ৱিকালে গামপ্পৱেসনন্তি ইমানি পনেত্থ তীণি অঙ্গানি.
পংসুকূলকথা
৪. পংসুকূলকথাযং অভিন্নে সৰীৰেতি অব্ভুণ্হে অল্লসৰীৰে. ‘‘অব্ভুণ্হে’’তি ইমিনাপি ৱুত্তমেৱ পৰিযাযভেদমন্তৰেন ৱিভাৱেতুং ‘‘অল্লসৰীৰে’’তি ৱুত্তং.
ৱিসভাগসৰীৰেতি ইত্থিসৰীৰে. ৱিসভাগসৰীৰত্তা অচ্চাসন্নেন ন ভৱিতব্বন্তি আহ ‘‘সীসে ৱা’’তিআদি. ৱট্টতীতি ৱিসভাগসৰীৰেপি অত্তনাৱ ৱুত্তৱিধিং কাতুং সাটকঞ্চ গহেতুং ৱট্টতি. কেচি পন ‘‘কিঞ্চাপি ইমিনা সিক্খাপদেন অনাপত্তি, ইত্থিৰূপং পন আমসন্তস্স দুক্কট’’ন্তি ৱদন্তি. ‘‘যথাকম্মং গতোতি ততো পেতত্তভাৱতো মতভাৱং দস্সেতি. অব্ভুণ্হেতি আসন্নমৰণতায সৰীৰস্স উণ্হসমঙ্গিতং দস্সেতি, তেনেৱাহ ‘অল্লসৰীৰে’তি. কুণপসভাৱং উপগতম্পি ভিন্নমেৱ অল্লভাৱতো ভিন্নত্তা. ৱিসভাগসৰীৰেতি ইত্থিসৰীৰে. ‘সীসে ৱা’তিআদি অধক্খকে উব্ভজাণুমণ্ডলে পদেসে চিত্তৱিকাৰপ্পত্তিং সন্ধায ৱুত্তং, যত্থ কত্থচি অনামসন্তেন কতং সুকতমেৱ. মতসৰীৰম্পি হি যেন কেনচি আকাৰেন সঞ্চিচ্চ ফুসন্তস্স অনামাসদুক্কটমেৱাতি ৱদন্তি, তং যুত্তমেৱ. ন হি অপাৰাজিকৱত্থুকেপি চিত্তাদিইত্থিৰূপে ভৱন্তং দুক্কটং পাৰাজিকৱত্থুভূতে মতিত্থিসৰীৰে নিৱত্ততী’’তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৩৫) ৱুত্ত.
ইমস্মিং ঠানে আচৰিযেন অৱুত্তাপি পংসুকূলকথা পংসুকূলসামঞ্ঞেন ৱেদিতব্বা. সা হি চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৪০) এৱং আগতা ‘‘তেন খো পন সমযেন যে তে ভিক্খূ গহপতিচীৱৰং সাদিযন্তি, তে কুক্কুচ্চাযন্তা পংসুকূলং ন সাদিযন্তি ‘একংযেৱ ভগৱতা চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, ন দ্ৱে’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, গহপতিচীৱৰং সাদিযন্তেন পংসুকূলম্পি সাদিযিতুং, তদুভযেনপাহং, ভিক্খৱে, সন্তুট্ঠিং ৱণ্ণেমী’’তি. তত্থ ‘‘একংযেৱ ভগৱতা চীৱৰং অনুঞ্ঞাতং, ন দ্ৱেতি তে ‘কিৰ ইতৰীতৰেন চীৱৰেনা’তি এতস্স ‘গহপতিকেন ৱা পংসুকূলেন ৱা’তি এৱং অত্থং সল্লক্খিংসু. তত্থ পন ইতৰীতৰেনপীতি অপ্পগ্ঘেনপি মহগ্ঘেনপি যেন কেনচীতি অত্থো’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তো, তস্মা ধুতঙ্গং অসমাদিযিত্ৱা ৱিনযপংসুকূলমত্তসাদিযকেন ভিক্খুনা গহপতিচীৱৰম্পি সাদিতব্বং হোতি, পংসুকূলধুতঙ্গধৰস্স পন গহপতিচীৱৰং ন ৱট্টতি ‘‘গহপতিচীৱৰং পটিক্খিপামি, পংসুকূলিকঙ্গং সমাদিযামী’’তি সমাদানতোতি দট্ঠব্বং.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ নাগমেসুং. যে তে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ নাগমেসুং, তে এৱমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৱুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৱমাহংসু ‘‘ন মযং, আৱুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে নাগমিত্থা’’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, নাগমেন্তানং নাকামা ভাগং দাতুন্তি. তত্থ নাগমেসুন্তি যাৱ তে সুসানতো আগচ্ছন্তি, তাৱ তে ন অচ্ছিংসু, পক্কমিংসুযেৱ. নাকামা ভাগং দাতুন্তি ন অনিচ্ছায দাতুং. যদি পন ইচ্ছন্তি, দাতব্বো.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ আগমেসুং. যে তে ভিক্খূ সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ আগমেসুং, তে এৱমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৱুসা,এ ভাগং দেথা’’তি. তে এৱমাহংসু ‘‘ন মযং, আৱুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন ওক্কমিত্থা’’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, আগমেন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. একচ্চে ভিক্খূ পঠমং সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, একচ্চে ভিক্খূ পচ্ছা ওক্কমিংসু. যে তে ভিক্খূ পঠমং সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায, তে পংসুকূলানি লভিংসু. যে তে ভিক্খূ পচ্ছা ওক্কমিংসু, তে ন লভিংসু. তে এৱমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৱুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৱমাহংসু ‘‘ন মযং, আৱুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে পচ্ছা ওক্কমিত্থা’’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, পচ্ছা ওক্কন্তানং নাকামা ভাগং দাতুন্তি.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. তে সদিসা সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায. একচ্চে ভিক্খূ পংসুকূলানি লভিংসু, একচ্চে ভিক্খূ ন লভিংসু. যে তে ভিক্খূ ন লভিংসু, তে এৱমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৱুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৱমাহংসু ‘‘ন মযং, আৱুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন লভিত্থা’’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, সদিসানং ওক্কন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি.
তত্থ আগমেসুন্তি উপচাৰে অচ্ছিংসু. তেনাহ ভগৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, আগমেন্তানং অকামা ভাগং দাতু’’ন্তি. উপচাৰেতি সুসানস্স আসন্নপ্পদেসে. যদি পন মনুস্সা ‘‘ইধাগতা এৱ গণ্হন্তূ’’তি দেন্তি, সঞ্ঞাণং ৱা কত্ৱা গচ্ছন্তি ‘‘সম্পত্তা গণ্হন্তূ’’তি. সম্পত্তানং সব্বেসম্পি পাপুণাতি. সচে ছড্ডেত্ৱা গতা, যেন গহিতং, সো এৱ সামী. সদিসা সুসানং ওক্কমিংসূতি সব্বে সমং ওক্কমিংসু, একদিসায ৱা ওক্কমিংসূতিপি অত্থো.
তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ভিক্খূ কোসলেসু জনপদেসু অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্না হোন্তি. তে কতিকং কত্ৱা সুসানং ওক্কমিংসু পংসুকূলায. একচ্চে ভিক্খূ পংসুকূলানি লভিংসু, একচ্চে ভিক্খূ ন লভিংসু. যে তে ভিক্খূ ন লভিংসু, তে এৱমাহংসু ‘‘অম্হাকম্পি, আৱুসো, ভাগং দেথা’’তি. তে এৱমাহংসু ‘‘ন মযং, আৱুসো, তুম্হাকং ভাগং দস্সাম, কিস্স তুম্হে ন লভিত্থা’’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, কতিকং কত্ৱা ওক্কন্তানং অকামা ভাগং দাতুন্তি. তত্থ তে কতিকং কত্ৱাতি ‘‘লদ্ধং পংসুকূলং সব্বে ভাজেত্ৱা গণ্হিস্সামা’’তি বহিমেৱ কতিকং কত্ৱা. ছড্ডেত্ৱা গতাতি কিঞ্চি অৱত্ৱাযেৱ ছড্ডেত্ৱা গতা. এতেন ‘‘ভিক্খূ গণ্হন্তূ’’তি ছড্ডিতে এৱ অকামা ভাগদানং ৱিহিতং, কেৱলং ছড্ডিতে পন কতিকায অসতি একতো বহূসু পৱিট্ঠেসু যেন গহিতং, তেন অকামা ভাগো ন দাতব্বোতি দস্সেতি. সমানা দিসা পুৰত্থিমাদিভেদা এতেসন্তি সদিসাতি আহ ‘‘একদিসায ৱা ওক্কমিংসূ’’তি.
অচ্ছিন্নচীৱৰকথা
৫. অচ্ছিন্নচীৱৰকথাযং অনুপুব্বকথাতি অনুপুব্বেন ৱিনিচ্ছযকথা. সেসপৰিক্খাৰানং সদ্ধিৱিহাৰিকেহি গহিতত্তা নিৱাসনপাৰুপনমেৱ অৱসিট্ঠন্তি আহ ‘‘নিৱাসনপাৰুপনমত্তংযেৱ হৰিত্ৱা’’তি. সদ্ধিৱিহাৰিকানং তাৱ আগমনস্স ৱা অনাগমনস্স ৱা অজাননতায ৱুত্তং ‘‘থেৰেহি নেৱ তাৱ…পে… ভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি. পৰেসম্পি অত্থায লভন্তীতি অত্তনো চীৱৰং দদমানা সযং সাখাভঙ্গেন পটিচ্ছাদেন্তীতি তেসং অত্থাযপি ভঞ্জিতুং লভন্তি. ‘‘তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেত্ৱা আগন্তব্ব’’ন্তি ৱচনতো ঈদিসেসু ভূতগামপাতব্যতাপি অনুঞ্ঞাতাযেৱ হোতীতি আহ ‘‘নেৱ ভূতগামপাতব্যতায পাচিত্তিযং হোতী’’তি. ন তেসং ধাৰণে দুক্কটন্তি তেসং তিত্থিযধজানং ধাৰণেপি দুক্কটং নত্থি.
যানি চ নেসং ৱত্থানি দেন্তীতি সম্বন্ধো. থেৰানং সযমেৱ দিন্নত্তা ৱুত্তং ‘‘অচ্ছিন্নচীৱৰট্ঠানে ঠিতত্তা’’তি. যদি লদ্ধিং গণ্হাতি, তিত্থিযপক্কন্তকো নাম হোতি. তস্মা ৱুত্তং ‘‘লদ্ধিং অগ্গহেত্ৱা’’তি. ‘‘নো চে হোতি, সঙ্ঘস্স ৱিহাৰচীৱৰং ৱা…পে… আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইমিনা অন্তৰামগ্গে পৱিট্ঠৱিহাৰতো নিক্খমিত্ৱা অঞ্ঞত্থ অত্তনো অভিৰুচিতট্ঠানং গচ্ছন্তস্স দুক্কটং ৱুত্তং, ইমিনা চ ‘‘যং আৱাসং পঠমং উপগচ্ছতী’’তি ৱুত্তং অন্তৰামগ্গে ঠিতৱিহাৰম্পি সচে নগ্গো হুত্ৱা গচ্ছতি, দুক্কটমেৱাতি ৱেদিতব্বং. যদি এৱং তত্থ কস্মা ন ৱুত্তন্তি চে? অনোকাসত্তা. তত্থ হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অচ্ছিন্নচীৱৰস্স ৱা…পে… চীৱৰং ৱিঞ্ঞাপেতু’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধেন সঙ্ঘিকম্পি চীৱৰং নিৱাসেতুং পাৰুপিতুঞ্চ অনুজানন্তো ‘‘যং আৱাসং পঠমং…পে… গহেত্ৱা পাৰুপিতু’’ন্তি আহ, তস্মা তত্থ অনোকাসত্তা দুক্কটং ন ৱুত্তং.
ৱিহাৰচীৱৰন্তি সেনাসনচীৱৰং. চিমিলিকাহীতি পটপিলোতিকাহি. তস্স উপৰীতি ভূমত্থৰণস্স উপৰি. ৱিদেসগতেনাতি অঞ্ঞং চীৱৰং অলভিত্ৱা ৱিদেসগতেন. একস্মিং…পে… ঠপেতব্বন্তি এত্থ সেসেন গহেত্ৱা আগতত্তা ঠপেন্তেন চ সঙ্ঘিকপৰিভোগৱসেনেৱ ঠপিতত্তা অঞ্ঞস্মিং সেনাসনে নিযমিতম্পি অঞ্ঞত্থ ঠপেতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. পৰিভোগেনেৱাতি অঞ্ঞং চীৱৰং অলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জনেন.
পৰিভোগজিণ্ণন্তি যথা তেন চীৱৰেন সৰীৰং পটিচ্ছাদেতুং ন সক্কা, এৱং জিণ্ণং. কপ্পিযৱোহাৰেনাতি কযৱিক্কযাপত্তিতো মোচনত্থং ৱুত্তং. ‘‘ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সা’’তি ইমস্সেৱ অত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘চেতাপেন্তস্স পৰিৱত্তাপেন্তস্সা’’তি. অত্তনো ধনেন হি ৱিঞ্ঞাপনং নাম পৰিৱত্তনমেৱাতি অধিপ্পাযো. সঙ্ঘৱসেন পৱাৰিতানং ৱিঞ্ঞাপনে ৱত্তং দস্সেতি ‘‘পমাণমেৱ ৱট্টতী’’তি. সঙ্ঘৱসেন হি পৱাৰিতে সব্বেসং সাধাৰণত্তা অধিকং ৱিঞ্ঞাপেতুং ন ৱট্টতি. যং যং পৱাৰেতীতি যং যং চীৱৰাদিং দস্সামীতি পৱাৰেতি. ৱিঞ্ঞাপনকিচ্চং নত্থীতি ৱিনা ৱিঞ্ঞত্তিযা দীযমানত্তা ৱিঞ্ঞাপেত্ৱা কিং কৰিস্সতীতি অধিপ্পাযো. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থপি ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ইদং অনুৱত্ততিযেৱাতি আহ ‘‘অত্তনো ঞাতকপৱাৰিতে’’তিআদি. ৱিকপ্পনুপগচীৱৰতা, সমযাভাৱো, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৫১৫) পন পাড়িযং ধম্মনিমন্তনাতি সমণেসু ৱত্তব্বাচাৰধম্মমত্তৱসেন নিমন্তনা, দাতুকামতায কতনিমন্তনা ন হোতীতি অত্থো. তেনেৱ ‘‘ৱিঞ্ঞাপেস্সতী’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিততো হি ৱিঞ্ঞত্তি নাম হোতি.
‘‘তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেত্ৱা আগন্তব্ব’’ন্তি ইমিনা ভূতগামৱিকোপনং অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘নেৱভূতগামপাতব্যতাযা’’তিআদি. পঠমং সুদ্ধচিত্তেন লিঙ্গং গহেত্ৱা পচ্ছা লদ্ধিং গণ্হন্তোপি তিত্থিযপক্কন্তকো এৱাতি আহ ‘‘নিৱাসেত্ৱাপি লদ্ধি ন গহেতব্বা’’তি.
যং আৱাসং পঠমং উপগচ্ছতীতি এত্থপি ৱিহাৰচীৱৰাদিঅত্থায পৱিসন্তেনপি তিণাদীহি পটিচ্ছাদেত্ৱাৱ গন্তব্বং, ‘‘ন ত্ৱেৱ নগ্গেন আগন্তব্ব’’ন্তি সামঞ্ঞতো দুক্কটস্স ৱুত্তত্তা. চিমিলিকাহীতি পটপিলোতিকাহি. পৰিভোগেনেৱাতি অঞ্ঞং চীৱৰং অলভিত্ৱা পৰিভুঞ্জনেন. পৰিভোগজিণ্ণন্তি যথা তং চীৱৰং পৰিভুঞ্জিযমানং ওভগ্গৱিভগ্গতায অসাৰুপ্পং হোতি, এৱং জিণ্ণং.
অঞ্ঞস্সত্থাযাতি এত্থপি ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ইদং অনুৱত্ততেৱাতি আহ ‘‘অত্তনো ঞাতকপৱাৰিতে’’তিআদি. ইধ পন অঞ্ঞস্স অচ্ছিন্ননট্ঠচীৱৰস্স অত্থায অঞ্ঞাতকঅপ্পৱাৰিতে ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স নিস্সগ্গিযেন অনাপত্তীতি অত্থো গহেতব্বো, ইতৰথা ‘‘ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ইমিনা ৱিসেসো ন ভৱেয্য, তেনেৱ অনন্তৰসিক্খাপদে ৱক্খতি ‘‘অট্ঠকথাসু (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫২৬) পন ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানে…পে… পমাণমেৱ ৱট্টতীতি ৱুত্তং, তং পাড়িযা ন সমেতী’’তি চ ‘‘যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিংযেৱ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি ন ৱুত্ত’’ন্তি চ. ৱিকপ্পনুপগচীৱৰতা, সমযাভাৱো, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
‘‘তঞ্চে অঞ্ঞাতকো গহপতি ৱা গহপতানী ৱা বহূহি চীৱৰেহি অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্য, সন্তৰুত্তৰপৰমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৱৰং সাদিতব্বং, ততো চে উত্তৰি সাদিযেয্য, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি ইমস্মিং তদুত্তৰিসিক্খাপদে (পাৰা. ৫২৩) অভিহট্ঠুন্তি এত্থ অভীতি উপসগ্গো, হৰিতুন্তি অত্থো, গণ্হিতুন্তি ৱুত্তং হোতি. পৱাৰেয্যাতি ইচ্ছাপেয্য, ইচ্ছং ৰুচিং উপ্পাদেয্য ৱদেয্য নিমন্তেয্যাতি অত্থো. অভিহট্ঠুং পৱাৰেন্তেন পন যথা ৱত্তব্বং. তং আকাৰং দস্সেতুং ‘‘যাৱত্তকং ইচ্ছসি, তাৱত্তকং গণ্হাহী’’তি এৱমস্স পদভাজনং ৱুত্তং. অথ ৱা যথা ‘‘নেক্খম্মং দট্ঠু খেমতো’’তি এত্থ দিস্ৱাতি অত্থো, এৱমিধপি অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্যাতি অভিহৰিত্ৱা পৱাৰেয্যাতি অত্থো. তত্থ কাযাভিহাৰো ৱাচাভিহাৰোতি দুৱিধো অভিহাৰো. কাযেন ৱা হি ৱত্থাদীনি অভিহৰিত্ৱা পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘‘যত্তকং ইচ্ছসি, তত্তকং গণ্হাহী’’তি ৱদন্তো পৱাৰেয্য, ৱাচায ৱা ‘‘অম্হাকং দুস্সকোট্ঠাগাৰং পৰিপুণ্ণং, যত্তকং ইচ্ছসি, তত্তকং গণ্হাহী’’তি ৱদন্তো পৱাৰেয্য, তদুভযম্পি একজ্ঝং কত্ৱা ‘‘অভিহট্ঠুং পৱাৰেয্যা’’তি ৱুত্তং.
সন্তৰুত্তৰপৰমন্তি সঅন্তৰং উত্তৰং পৰমং অস্স চীৱৰস্সাতি সন্তৰুত্তৰপৰমং, নিৱাসনেন সদ্ধিং পাৰুপনং উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদো অস্সাতি ৱুত্তং হোতি. ততো চীৱৰং সাদিতব্বন্তি ততো অভিহটচীৱৰতো এত্তকং চীৱৰং গহেতব্বং, ন ইতো পৰন্তি অত্থো. যস্মা পন অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰেন তেচীৱৰিকেনেৱ ভিক্খুনা এৱং পটিপজ্জিতব্বং, অঞ্ঞেন অঞ্ঞথাপি, তস্মা তং ৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘সচে তীণি নট্ঠানি হোন্তী’’তিআদিনা নযেনস্স পদভাজনং ৱুত্তং.
তত্ৰাযং ৱিনিচ্ছযো – যস্স তীণি নট্ঠানি, তেন দ্ৱে সাদিতব্বানি, একং নিৱাসেত্ৱা একং পাৰুপিত্ৱা অঞ্ঞং সভাগট্ঠানতো পৰিযেসিস্সতি. যস্স দ্ৱে নট্ঠানি, তেন একং সাদিতব্বং. সচে পকতিযাৱ সন্তৰুত্তৰেন চৰতি, দ্ৱে সাদিতব্বানি, এৱং একং সাদিযন্তেনেৱ সমো ভৱিস্সতি. যস্স তীসু একং নট্ঠং, ন সাদিতব্বং. যস্স পন দ্ৱীসু একং নট্ঠং, একং সাদিতব্বং. যস্স একংযেৱ হোতি, তঞ্চ নট্ঠং, দ্ৱে সাদিতব্বানি. ভিক্খুনিযা পন পঞ্চসুপি নট্ঠেসু দ্ৱে সাদিতব্বানি, চতূসু নট্ঠেসু একং সাদিতব্বং, তীসু নট্ঠেসু কিঞ্চি ন সাদিতব্বং, কো পন ৱাদো দ্ৱীসু ৱা একস্মিং ৱা. যেন কেনচি হি সন্তৰুত্তৰপৰমতায ঠাতব্বং, ততো উত্তৰি ন লব্ভতীতি ইদমেত্থ লক্খণং.
সেসকং আহৰিস্সামীতি দ্ৱে চীৱৰানি কত্ৱা সেসং পুন আহৰিস্সামীতি অত্থো. ন অচ্ছিন্নকাৰণাতি বাহুসচ্চাদিগুণৱসেন দেন্তি. ঞাতকানন্তিআদীসু ঞাতকানং দেন্তানং সাদিযন্তস্স, পৱাৰিতানং দেন্তানং সাদিযন্তস্স, অত্তনো ধনেন সাদিযন্তস্স অনাপত্তীতি অত্থো. অট্ঠকথাসু পন ‘‘ঞাতকপৱাৰিতট্ঠানে পকতিযা বহুম্পি ৱট্টতি, অচ্ছিন্নকাৰণা পমাণমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, তং পাড়িযা ন সমেতি. যস্মা পনিদং সিক্খাপদং অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিংযেৱ পঞ্ঞত্তং, তস্মা ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ন ৱুত্তং. সেসং উত্তানত্থমেৱ. সমুট্ঠানাদীসু ইদম্পি ছসমুট্ঠানং, কিৰিযং, নোসঞ্ঞাৱিমোক্খং, অচিত্তকং, পণ্ণত্তিৱজ্জং, কাযকম্মৱচীকম্মং, তিচিত্তং, তিৱেদনন্তি.
সত্তমে পাড়িযং পগ্গাহিকসালন্তি দুস্সৱাণিজকানং আপণং, ‘‘পগ্গাহিতসাল’’ন্তিপি পঠন্তি. অভীতি উপসগ্গোতি তস্স ৱিসেসত্থাভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘হৰিতুন্তি অত্থো’’তি. ৱৰসদ্দস্স ইচ্ছাযং ৱত্তমানত্তা আহ ‘‘ইচ্ছাপেয্যা’’তি. দট্ঠু খেমতোতি এত্থ গাথাবন্ধৱসেন অনুনাসিকলোপো দট্ঠব্বো. সঅন্তৰন্তি অন্তৰৱাসকসহিতং. উত্তৰন্তি উত্তৰাসঙ্গং. অস্স চীৱৰস্সাতি সাদিতব্বচীৱৰস্স. অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰেনাতি অচ্ছিন্নানি সব্বানি তীণি চীৱৰানি অস্সাতি অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰো, তেনাতি অত্থো. যস্স হি অচ্ছিন্দনসমযে তীণি চীৱৰানি সন্নিহিতানি হোন্তি, তানি সব্বানি অচ্ছিন্নানীতি সো ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰো’’তি ৱুচ্চতি. তেনেৱ ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰেন তেচীৱৰিকেনা’’তি ৱুত্তং. তেচীৱৰিকেনাতি হি অচ্ছিন্দনসমযে তিচীৱৰস্স সন্নিহিতভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন পন ৱিনযে তেচীৱৰিকাভাৱং, ধুতঙ্গতেচীৱৰিকভাৱং ৱা সন্ধায. এৱং পটিপজ্জিতব্বন্তি ‘‘সন্তৰুত্তৰপৰমং তেন ভিক্খুনা ততো চীৱৰং সাদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তৱিধিনা পটিপজ্জিতব্বং. অঞ্ঞেনাতি অচ্ছিন্নঅসব্বচীৱৰেন. যস্স তীসু চীৱৰেসু একং ৱা দ্ৱে ৱা চীৱৰানি অচ্ছিন্নানি হোন্তি, তেনাতি অত্থো. অঞ্ঞথাপীতি ‘‘সন্তৰুত্তৰপৰম’’ন্তি ৱুত্তৱিধানতো অঞ্ঞথাপি. যস্স হি তীসু দ্ৱে চীৱৰানি অচ্ছিন্নানি হোন্তি, একং সাদিতব্বং, একস্মিং অচ্ছিন্নে ন সাদিতব্বন্তি ন তস্স সন্তৰুত্তৰপৰমসাদিযনং সম্ভৱতি. অযমেৱ চ অত্থো পদভাজনেন ৱিভাৱিতো. তেনাহ ‘‘তং ৱিভাগং দস্সেতু’’ন্তি.
কেচি পন ‘‘তেচীৱৰিকেনাতি ৱুত্তত্তা তিচীৱৰং পৰিক্খাৰচোড়ৱসেন অধিট্ঠহিত্ৱা পৰিভুঞ্জতো তস্মিং নট্ঠে বহূনিপি গহেতুং লভতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. পদভাজনস্স হি অধিপ্পাযং দস্সেন্তেন যস্মা পন ‘‘অচ্ছিন্নসব্বচীৱৰেন…পে… তং ৱিভাগং দস্সেতু’’ন্তি ৱুত্তং, পদভাজনে চ ন তাদিসো অত্থো উপলব্ভতি, তস্মা তং ন গহেতব্বমেৱ. যম্পি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ততুত্তৰিসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘যস্স অধিট্ঠিততিচীৱৰস্স তীণি নট্ঠানী’’তি, তত্থপি অধিট্ঠিতগ্গহণং সৰূপকথনমত্তন্তি গহেতব্বং, ন পন তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতচীৱৰস্সেৱাতি এৱমত্থো গহেতব্বো পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ তথা অত্থস্সাসম্ভৱতো. ন হি তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতচীৱৰস্সেৱ ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তন্তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. পুৰিমসিক্খাপদেন হি অচ্ছিন্নচীৱৰস্স অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিযা অনুঞ্ঞাতত্তা পমাণং অজানিত্ৱা ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিং পমাণতো সাদিযনং অনুজানন্তেন ভগৱতা ইদং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মা পৰিক্খাৰচোড়িকস্স বহুম্পি সাদিতুং ৱট্টতীতি অযমত্থো নেৱ পাড়িযা সমেতি, ন চ ভগৱতো অধিপ্পাযং অনুলোমেতি.
যস্স তীণি নট্ঠানি, তেন দ্ৱে সাদিতব্বানীতি এত্থ যস্স তিচীৱৰতো অধিকম্পি চীৱৰং অঞ্ঞত্থ ঠিতং অত্থি, তদা তস্স চীৱৰস্স অলব্ভনীযভাৱতো তেনপি সাদিতুং ৱট্টতীতি ৱেদিতব্বং. পকতিযাৱ সন্তৰুত্তৰেন চৰতীতি সাসঙ্কসিক্খাপদৱসেন ৱা অৱিপ্পৱাসসম্মুতিৱসেন ৱা ততিযস্স অলাভেন ৱা চৰতি. ‘‘দ্ৱে নট্ঠানী’’তি অধিকাৰত্তা ৱুত্তং ‘‘দ্ৱে সাদিতব্বানী’’তি. একং সাদিযন্তেনেৱ সমো ভৱিস্সতীতি তিণ্ণং চীৱৰানং দ্ৱীসু নট্ঠেসু একং সাদিযন্তেন সমো ভৱিস্সতি উভিন্নম্পি সন্তৰুত্তৰপৰমতায অৱট্ঠানতো. যস্স একংযেৱ হোতীতি অঞ্ঞেন কেনচি কাৰণেন ৱিনট্ঠসেসচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং.
‘‘সেসকং তুম্হেৱ হোতূতি দেন্তী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘পমাণযুত্তং গণ্হিস্সাম, সেসকং আহৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা গহেত্ৱা গমনসমযেপি ‘‘সেসকম্পি তুম্হাকংযেৱ হোতূ’’তি ৱদন্তি, লদ্ধকপ্পিযমেৱ. পৱাৰিতানন্তি অচ্ছিন্নকালতো পুব্বেযেৱ পৱাৰিতানং. পাড়িযা ন সমেতীতি সন্তৰুত্তৰপৰমতো উত্তৰি সাদিযনে অনাপত্তিদস্সনত্থং ‘‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৱাৰিতান’’ন্তি ৱুত্তত্তা ন সমেতি. সন্তৰুত্তৰপৰমং সাদিযন্তস্স হি আপত্তিপ্পসঙ্গোযেৱ নত্থি, সতি চ সিক্খাপদেন আপত্তিপ্পসঙ্গে অনাপত্তি যুত্তা দস্সেতুন্তি অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘পমাণমেৱ ৱট্টতীতি ইদং সল্লেখদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি.
যস্মা পনিদং…পে… ন ৱুত্তন্তি এত্থাযমধিপ্পাযো – ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি ৱুচ্চমানে অঞ্ঞেসং অত্থায পমাণং অতিক্কমিত্ৱাপি গণ্হিতুং ৱট্টতীতি আপজ্জতি, তঞ্চ অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপনৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তত্তা ৱত্থুনা সংসন্দিযমানং ন সমেতি. ন হি যং ৱত্থুং নিস্সায সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তস্মিংযেৱ অনাপত্তিৱচনং যুত্তন্তি. গণ্ঠিপদেসু পন তীসুপি ‘‘ইমস্স সিক্খাপদস্স অত্তনো সাদিযনপটিবদ্ধতাৱসেন পৱত্তত্তা ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি ৱত্তুং ওকাসোযেৱ নত্থি, তস্মা ন ৱুত্ত’’ন্তি কথিতং. ইধ ‘‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’’তি অৱুত্তত্তা অঞ্ঞেসং অত্থায ঞাতকপৱাৰিতেসু অধিকং ৱিঞ্ঞাপেন্তস্স আপত্তীতি চে? ন, তত্থ পুৰিমসিক্খাপদেনেৱ অনাপত্তিসিদ্ধিতো. ততুত্তৰিতা, অচ্ছিন্নাদিকাৰণতা, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানি.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৫২২-৫২৪) পন ‘‘পাড়িযং পগ্গাহিকসালন্তি দুস্সাপণং. তঞ্হি ৱাণিজকেহি দুস্সানি পগ্গহেত্ৱা দস্সনট্ঠানতায ‘পগ্গাহিকসালা’তি ৱুচ্চতি. অস্স চীৱৰস্সাতি সাদিতব্বচীৱৰস্স. তেচীৱৰিকেনাতি ইমিনা অচ্ছিন্নতিচীৱৰতো অঞ্ঞস্স ৱিহাৰাদীসু নিহিতস্স চীৱৰস্স অভাৱং দস্সেতি. যদি ভৱেয্য, ৱিঞ্ঞাপেতুং ন ৱট্টেয্য, তাৱকালিকং নিৱাসেত্ৱা অত্তনো চীৱৰং গহেতব্বং. তাৱকালিকম্পি অলভন্তস্স ভূতগামৱিকোপনং কত্ৱা তিণপণ্ণেহি ছদনং ৱিয ৱিঞ্ঞাপনম্পি ৱট্টতি এৱ. অঞ্ঞেনাতি অচ্ছিন্নঅসব্বচীৱৰেন. ‘দ্ৱে নট্ঠানী’তি অধিকাৰতো ৱুত্তং ‘দ্ৱে সাদিতব্বানী’তি. পাড়িযা ন সমেতীতি ‘অনাপত্তি ঞাতকানং পৱাৰিতান’ন্তি (পাৰা. ৫২৬) ইমায পাড়িযা ন সমেতি ততুত্তৰি ৱিঞ্ঞাপনআপত্তিপ্পসঙ্গে এৱ ৱুত্তত্তা. অঞ্ঞস্সত্থাযাতি ন ৱুত্তন্তি ইদং অঞ্ঞস্সত্থায ততুত্তৰি ৱিঞ্ঞাপনে নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং হোতীতি ইমমত্থং দীপেতি. তঞ্চ পাচিত্তিযং যেসং অত্থায ৱিঞ্ঞাপেতি, তেসং ৱা সিযা ৱিঞ্ঞাপকস্সেৱ ৱা, ন তাৱ তেসং, তেহি অৱিঞ্ঞাপিতত্তা, নাপি ৱিঞ্ঞাপকস্স, অত্তানং উদ্দিস্স অৱিঞ্ঞত্তত্তা. তস্মা অঞ্ঞস্সত্থায ৱিঞ্ঞাপেন্তস্সপি নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযং ন দিস্সতি. পাড়িযং পন ইমস্স সিক্খাপদস্স অত্তনো সাদিযনপটিবদ্ধতাৱসেন পৱত্তত্তা ‘অঞ্ঞস্সত্থাযা’তি অনাপত্তিৱাৰে ন ৱুত্তন্তি ৱদন্তি, তঞ্চ যুত্তং ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. ততুত্তৰিচীৱৰতা, অচ্ছিন্নাদিকাৰণতা, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তি, তায চ পটিলাভোতি ইমানেত্থ চত্তাৰি অঙ্গানী’’তি.
ইদং ততুত্তৰিসিক্খাপদৱিনিচ্ছযং আচৰিযেন অৱুত্তম্পি অচ্ছিন্নচীৱৰাধিকাৰেযেৱ পৱত্তত্তা অম্হেহি গহিতং, অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স সমযেসু অচ্ছিন্নচীৱৰকালে অঞ্ঞাতকানং ৱিঞ্ঞাপেতব্বভাৱো ভগৱতা ৱুত্তো, তেহি দিন্নচীৱৰস্স মত্তসো গহিতভাৱো ততুত্তৰিসিক্খাপদেন ৱুত্তো. তস্মা অচ্ছিন্নচীৱৰঅধিকাৰোযেৱ হোতীতি.
চীৱৰঅচ্ছিন্দনৱিনিচ্ছযকথা
ইতো পৰং অচ্ছিন্দনসামঞ্ঞেন চীৱৰঅচ্ছিন্দনৱিনিচ্ছযং ৱক্খাম – তত্থ যম্পি ত্যাহন্তি যম্পি তে অহং. সো কিৰ ‘‘মম পত্তচীৱৰউপাহনপচ্চত্থৰণানি ৱহন্তো মযা সদ্ধিং চাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি অদাসি. তেনেৱমাহ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং পক্কমিস্সতী’’তি. অচ্ছিন্দীতি বলক্কাৰেন অগ্গহেসি, সকসঞ্ঞায গহিতত্তা পনস্স পাৰাজিকং নত্থি, কিলমেত্ৱা গহিতত্তা আপত্তি পঞ্ঞত্তা.
সযং অচ্ছিন্দতি, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিযন্তি একং চীৱৰং একাবদ্ধানি চ বহূনি অচ্ছিন্দতো একা আপত্তি, একতো অবদ্ধানি ৱিসুং ৱিসুং ঠিতানি বহূনি অচ্ছিন্দতো, ‘‘সঙ্ঘাটিং আহৰ, উত্তৰাসঙ্গং আহৰা’’তি এৱং আহৰাপযতো চ ৱত্থুগণনায আপত্তিযো. ‘‘মযা দিন্নানি সব্বানি আহৰা’’তি ৱদতোপি একৱচনেনেৱ সম্বহুলা আপত্তিযো.
অঞ্ঞং আণাপেতি, আপত্তি দুক্কটস্সাতি ‘‘চীৱৰং গণ্হা’’তি আণাপেতি, একং দুক্কটং. আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযং. ‘‘সঙ্ঘাটিং গণ্হ, উত্তৰাসঙ্গং গণ্হা’’তি ৱদতো ৱাচায ৱাচায দুক্কটং. ‘‘মযা দিন্নানি সব্বানি গণ্হা’’তি ৱদতো একৱাচায সম্বহুলা আপত্তিযো.
অঞ্ঞং পৰিক্খাৰন্তি ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমং চীৱৰং ঠপেত্ৱা যং কিঞ্চি অন্তমসো সূচিম্পি. ৱেঠেত্ৱা ঠপিতসূচীসুপি ৱত্থুগণনায দুক্কটানি. সিথিলৱেঠিতাসু এৱং. গাড়্হং কত্ৱা বদ্ধাসু পন একমেৱ দুক্কটন্তি মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তং. সূচিঘৰে পক্খিত্তাসুপি এসেৱ নযো. থৱিকায পক্খিপিত্ৱা সিথিলবদ্ধগাড়্হবদ্ধেসু তিকটুকাদীসু ভেসজ্জেসুপি এসেৱ নযো.
সো ৱা দেতীতি ‘‘ভন্তে, তুম্হাকংযেৱ ইদং সাৰুপ্প’’ন্তি এৱং ৱা দেতি. অথ ৱা পন ‘‘আৱুসো, মযং তুয্হং ‘ৱত্তপটিপত্তিং কৰিস্সতি, অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতি, ধম্মং পৰিযাপুণিস্সতী’তি চীৱৰং অদম্হা, সোদানি ত্ৱং ন ৱত্তং কৰোসি, ন উপজ্ঝং গণ্হাসি, ন ধম্মং পৰিযাপুণাসী’’তি এৱমাদীহি ৱুত্তো ‘‘ভন্তে, চীৱৰত্থায মঞ্ঞে ভণথ, ইদং ৱো চীৱৰ’’ন্তি দেতি, এৱম্পি সো ৱা দেতি. দিসাপক্কন্তং ৱা পন দহৰং ‘‘নিৱত্তেথ ন’’ন্তি ভণতি, সো ন নিৱত্ততি. ‘‘চীৱৰং গহেত্ৱা ৰুন্ধথা’’তি এৱং চে নিৱত্ততি, সাধু. সচে ‘‘পত্তচীৱৰত্থায মঞ্ঞে তুম্হে ভণথ, গণ্হথ ন’’ন্তি দেতি, এৱম্পি সোযেৱ দেতি. ৱিব্ভন্তং ৱা দিস্ৱা ‘‘মযং তুয্হং ‘ৱত্তং কৰিস্সতী’তি পত্তচীৱৰং অদম্হা, সোদানি ত্ৱং ৱিব্ভমিত্ৱা চৰসী’’তি ৱদতি, ইতৰো ‘‘গণ্হথ তুম্হাকং পত্তচীৱৰ’’ন্তি দেতি, এৱম্পি সো ৱা দেতি. ‘‘মম সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হন্তস্সেৱ তে দেমি, অঞ্ঞত্থ গণ্হন্তস্স ন দেমি. ৱত্তং কৰোন্তস্সেৱ দেমি, অকৰোন্তস্স ন দেমি. ধম্মং পৰিযাপুণন্তস্সেৱ দেমি, অপৰিযাপুণন্তস্স ন দেমি. অৱিব্ভমন্তস্সেৱ দেমি, ৱিব্ভমন্তস্স ন দেমী’’তি এৱং পন দাতুং ন ৱট্টতি, দদতো দুক্কটং, আহৰাপেতুং পন ৱট্টতি. চজিত্ৱা দিন্নং অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তো ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বো. সেসমেত্থ উত্তানমেৱ. অযং সমন্তপাসাদিকতো উদ্ধটৱিনিচ্ছযো.
যম্পি ত্যাহন্তি এত্থ যন্তি কাৰণৱচনং, তস্মা এৱমেত্থ সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো – ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং পক্কমিস্সতীতি যং কাৰণং নিস্সায অহং তে, আৱুসো, চীৱৰং অদাসিং, তং ন কৰোসী’’তি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি. যন্তি ৱা চীৱৰং পৰামসতি. তত্থ ‘‘মযা সদ্ধিং জনপদচাৰিকং পক্কমিস্সতীতি যম্পি তে অহং চীৱৰং অদাসিং, তং চীৱৰং গণ্হিস্সামী’’তি কুপিতো অনত্তমনো অচ্ছিন্দীতি সম্বন্ধিতব্বং.
আণত্তো বহূনি গণ্হাতি, একং পাচিত্তিযন্তি ‘‘চীৱৰং গণ্হা’’তি আণত্তিযা একচীৱৰৱিসযত্তা একমেৱ পাচিত্তিযং. ৱাচায ৱাচায দুক্কটন্তি এত্থ অচ্ছিন্নেসু ৱত্থুগণনায পাচিত্তিযানি. একৱাচায সম্বহুলা আপত্তিযোতি ইদং অচ্ছিন্নেসু ৱত্থুগণনায আপজ্জিতব্বং পাচিত্তিযাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং, আণত্তিযা আপজ্জিতব্বং পন দুক্কটং একমেৱ.
এৱন্তি ইমিনা ‘‘ৱত্থুগণনায দুক্কটানী’’তি ইদং পৰামসতি. এসেৱ নযোতি সিথিলং গাড়্হঞ্চ পক্খিত্তাসু আপত্তিযা বহুত্তং একত্তঞ্চ অতিদিসতি.
আৱুসো মযন্তিআদীসু গণ্হিতুকামতায এৱং ৱুত্তেপি তেনেৱ দিন্নত্তা অনাপত্তি. অম্হাকং সন্তিকে উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি ইদং সামণেৰস্সপি দানং দীপেতি, তস্মা কিঞ্চাপি পাড়িযং ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৱৰং দত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তথাপি অনুপসম্পন্নকালে দত্ৱাপি উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিযমেৱাতি ৱেদিতব্বং. অচ্ছিন্দনসমযে উপসম্পন্নভাৱোযেৱ হেত্থ পমাণং. দেতীতি তুট্ঠো ৱা কুপিতো ৱা দেতি. ৰুদ্ধথাতি নিৱাৰেথ. এৱং পন দাতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ এৱং দিন্নং ন তাৱ ‘‘তস্স সন্তক’’ন্তি অনধিট্ঠহিত্ৱাৱ পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি ৱেদিতব্বং. আহৰাপেতুং পন ৱট্টতীতি এৱং দিন্নং ভতিসদিসত্তা আহৰাপেতুং ৱট্টতি. চজিত্ৱা দিন্নন্তি ৱুত্তনযেন অদত্ৱা অনপেক্খেন হুত্ৱা তস্সেৱ দিন্নং. ভণ্ডগ্ঘেন কাৰেতব্বোতি সকসঞ্ঞায ৱিনা গণ্হন্তো ভণ্ডং অগ্ঘাপেত্ৱা আপত্তিযা কাৰেতব্বো. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৱৰতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৱসেন অচ্ছিন্দনং ৱা অচ্ছিন্দাপনং ৱাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি. অযং সাৰত্থদীপনীপাঠো (সাৰত্থ. টী. ২.৬৩৫).
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৬৩১) পন ‘‘যম্পি…পে… অচ্ছিন্দীতি এত্থ যং তে অহং চীৱৰং অদাসিং, তং ‘মযা সদ্ধিং পক্কমিস্সতী’তি সঞ্ঞায অদাসিং, ন অঞ্ঞথাতি কুপিতো অচ্ছিন্দীতি এৱং অজ্ঝাহৰিত্ৱা যোজেতব্বং. একং দুক্কটন্তি যদি আণত্তো অৱস্সং অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণে এৱ পাচিত্তিযং. যদি ন অচ্ছিন্দতি, তদা এৱ দুক্কটন্তি দট্ঠব্বং. একৱাচায সম্বহুলাপত্তিযোতি যদি আণত্তো অনন্তৰাযেন অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণেযেৱ ৱত্থুগণনায পাচিত্তিযাপত্তিযো পযোগকৰণক্খণেযেৱ আপত্তিযা আপজ্জিতব্বতো, চীৱৰং পন অচ্ছিন্নেযেৱ নিস্সগ্গিযং হোতি. যদি সো ন অচ্ছিন্দতি, আণত্তিক্খণে একমেৱ দুক্কটন্তি দট্ঠব্বং. এৱমঞ্ঞত্থপি ঈদিসেসু নযো ঞাতব্বো. উপজ্ঝং গণ্হিস্সতীতি সামণেৰস্স দানং দীপেতি, তেন চ সামণেৰকালে দত্ৱা উপসম্পন্নকালে অচ্ছিন্দতোপি পাচিত্তিযং দীপেতি. ‘‘ভিক্খুস্স সামং চীৱৰং দত্ৱা’’তি ইদং উক্কট্ঠৱসেন ৱুত্তং. আহৰাপেতুং পন ৱট্টতীতি কম্মে অকতে ভতিসদিসত্তা ৱুত্তং. ৱিকপ্পনুপগপচ্ছিমচীৱৰতা, সামং দিন্নতা, সকসঞ্ঞিতা, উপসম্পন্নতা, কোধৱসেন অচ্ছিন্দনং ৱা অচ্ছিন্দাপনং ৱাতি ইমানেত্থ পঞ্চ অঙ্গানী’’তি ৱুত্তং.
পটিভানচিত্তকথা
৬. পটিভানচিত্তকথাযং অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি সাৰত্থদীপনিযং ন কিঞ্চি ৱুত্তং, ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৯৯) পন ‘‘কৰোহীতি ৱত্তুং ন ৱট্টতীতি আণত্তিযা এৱ পটিক্খিত্তত্তা দ্ৱাৰপালং ‘কিং ন কৰোসী’তিআদিনা পৰিযাযেন ৱত্তুং ৱট্টতি. জাতকপকৰণন্তি জাতকপটিসংযুত্তং ইত্থিপুৰিসাদি যং কিঞ্চি ৰূপং অধিপ্পেতং. ‘পৰেহি কাৰাপেতু’ন্তি ৱুত্তত্তা বুদ্ধৰূপম্পি সযং কাতুং ন লভতী’’তি ৱুত্তং.
ৱিপ্পকতভোজনকথা
৭. ৱিপ্পকতভোজনকথাযম্পি সাৰত্থদীপনী ৱিমতিৱিনোদনী ৱজিৰবুদ্ধিটীকাসু ন কিঞ্চি ৱুত্তং. পঠমং কতং পকতং, ৱি অনিট্ঠিতং পকতং ৱিপ্পকতং, ৱিপ্পকতং ভোজনং যেন সো ৱিপ্পকতভোজনো, পঠমং ভুঞ্জিত্ৱা অনিট্ঠিতভোজনকিচ্চো ভিক্খু. ৱুত্তেন ভিক্খুনা পৱিসিতব্বন্তি সম্বন্ধো. ৰিত্তহত্থম্পি উট্ঠাপেতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ কাৰণমাহ ‘‘ৱিপ্পকতভোজনোযেৱ হি সো হোতী’’তি, যাগুখজ্জকাদীসুপি পীতেসু খাদিতেসুপি ভত্তস্স অভুত্তত্তা অনিট্ঠিতভোজনকিচ্চো হোতি. পৱাৰিতো হোতি, তেন ৱত্তব্বোতি পৱাৰিতেন আসনা ৱুট্ঠিতেন ভুঞ্জিতুং অলভমানত্তা অত্তনো সন্তিকে উদকে অসন্তে ৱত্তব্বোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
উদ্দিসন্তউদ্দিসাপনকথা
৮. উদ্দিসন্তউদ্দিসাপনকথাযং উদ্দিসন্তেনাতি উদ্দেসং দেন্তেন, পাড়িং ৱাচেন্তেনাতি অত্থো. উদ্দিসাপেন্তেনাতি উদ্দেসং গণ্হন্তেন, পাড়িং ৱাচাপেন্তেনাতি অত্থো. উচ্চতৰেপীতি পি-সদ্দেন সমানাসনং সম্পিণ্ডেতি. নীচতৰেপীতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তিৱস্সন্তৰিককথা
৯. তিৱস্সন্তৰিককথাযং তীণি ৱস্সানি তিৱস্সং, তীণি ৱা ৱস্সানি তিৱস্সানি, তিৱস্সানং অন্তৰং তিৱস্সন্তৰং, তিৱস্সন্তৰে ঠিতোতি তিৱস্সন্তৰো, তেন তিৱস্সন্তৰেন, অন্তৰ-সদ্দো মজ্ঝত্থৱাচকো, ণ-পচ্চযো ঠিতত্থে. তেনাহ ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩২০) ‘‘তিৱস্সন্তৰেনাতি তিণ্ণং ৱস্সানং অন্তো ঠিতেনা’’তি. অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২০) পন সৰূপমেৱ দস্সেন্তো ‘‘তিৱস্সন্তৰো নামা’’তিআদিমাহ. ইমে সব্বেতি সব্বে তিৱিধা ইমে সমানাসনিকা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
দীঘাসনকথা
১০. দীঘাসনকথাযং সংহাৰিমং ৱাতি সংহৰিতুং যুত্তং কটসাৰকাদি. অসংহাৰিমং ৱাতি সংহৰিতুং অসক্কুণেয্যং পাসাণাদি আসনং. তেনাহ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩২০) ‘‘দীঘাসনং নাম মঞ্চপীঠৱিনিমুত্তং যং কিঞ্চি তিণ্ণন্নং একতো সুখং নিসীদিতুং পহোতী’’তি. কস্মা পন ‘‘তিণ্ণন্নং পহোতী’’তি ৱুত্তং, ননু দ্ৱিন্নং পহোনকাসনম্পি দীঘমেৱাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘অনুজানামি…পে… এত্তকং পচ্ছিমং দীঘাসনন্তি হি ৱুত্ত’’ন্তি. দ্ৱিন্নং পহোনকে হি অদীঘাসনে সমানাসনিকেহেৱ সহ নিসীদিতুং ৱট্টতি, তিণ্ণন্নং পহোনকতো পট্ঠায গহিতে দীঘাসনে পন অসমানাসনিকেহিপি সহ নিসীদিতুং ৱট্টতি. যদি এৱং পণ্ডকাদীহিপি সহ নিসীদিতুং ৱট্টেয্যাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ঠপেত্ৱা পণ্ডক’’ন্তিআদি. তত্থ অত্থো সুৱিঞ্ঞেয্যোৱ.
গিলানুপট্ঠানকথা
১১. গিলানুপট্ঠানকথাযং পলিপন্নোতি নিমুগ্গো, মক্খিতোতি অত্থো. উচ্চাৰেত্ৱাতি উক্খিপিত্ৱা. সমানাচৰিযকোতি এত্থ ‘‘সচেপি একস্স আচৰিযস্স একো অন্তেৱাসিকো হোতি, একো সদ্ধিৱিহাৰিকো, এতেপি অঞ্ঞমঞ্ঞং সমানাচৰিযকা এৱা’’তি ৱদন্তি. ভেসজ্জং যোজেতুং অসমত্থো হোতীতি ৱেজ্জেন ‘‘ইদঞ্চিদঞ্চ ভেসজ্জং গহেত্ৱা ইমিনা যোজেত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে তথা কাতুং অসমত্থোতি অত্থো. নীহাতুন্তি নীহৰিতুং, ছড্ডেতুন্তি অত্থো. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৬৫-৩৬৬) পন ‘‘ভূমিযং পৰিভণ্ডং অকাসীতি গিলানেন নিপন্নভূমিযং কিলিট্ঠট্ঠানং ধোৱিত্ৱা হৰিতূপলিত্তং কাৰেসীতি অত্থো. ভেসজ্জং যোজেতুং অসমত্থোতি পৰেহি ৱুত্তৱিধিম্পি কাতুং অসমত্থো’’তি ৱুত্তং.
মৰণৱণ্ণকথা
১২. মৰণৱণ্ণকথাযং মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱা. মৰণত্থিকভাৱং অজানন্তাতি ‘‘এৱং অধিপ্পাযিনো মৰণত্থিকা নাম হোন্তী’’তি অত্তনো মৰণত্থিকভাৱং অজানন্তা. ন হি তে অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিং ন জানন্তি. ৱোহাৰৱসেনাতি পুব্বভাগৱোহাৰৱসেন, মৰণাধিপ্পাযস্স সন্নিট্ঠাপকচেতনাক্খণে কৰুণায অভাৱতো কাৰুঞ্ঞেন পাসে বদ্ধসূকৰমোচনং ৱিয ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথাযুনা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং যথানুসন্ধিনাতি পৰিযাযন্তৰেন ৱুত্তং, যথানুসন্ধিনা যথাযুপৰিচ্ছেদেনাতি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা যথানুসন্ধিনাতি যথানুপ্পবন্ধেন, যাৱ তস্মিং ভৱে সন্তানস্স অনুপ্পবন্ধো অৱিচ্ছিন্নপৱত্তি হোতি, তাৱ ঠত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৮০) ‘‘ৱোহাৰৱসেনাতি পুব্বভাগৱোহাৰৱসেন মৰণাধিপ্পাযস্স সন্নিট্ঠাপকচেতনাক্খণে কৰুণায অভাৱতো, কাৰুঞ্ঞেন পাসে বদ্ধসূকৰমোচনং ৱিয ন হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘যথাযুনা’তি ৱুত্তমেৱত্থং যথানুসন্ধিনাতি পৰিযাযন্তৰেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৮০) পন ‘‘মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱাতি ইমস্স কাযস্স ভেদেন সগ্গপাপনাধিপ্পাযত্তা অত্থতো মৰণত্থিকাৱ হুত্ৱা. ‘‘এৱংঅধিপ্পাযিনো মৰণত্থিকা নাম হোন্তী’’তি অত্তনো মৰণত্থিকভাৱং অজানন্তা আপন্না পাৰাজিকং. ন হি তে অত্তনো চিত্তপ্পৱত্তিং ন জানন্তীতি ৱুচ্চন্তি. ৱোহাৰৱসেনাতি পুব্বভাগে ৱোহাৰৱসেন, সন্নিট্ঠানে পনেতং নত্থি, পাসে বদ্ধসূকৰমোচনে ৱিয ন হোতি. যথানুসন্ধিনাতি অন্তৰা অমৰিত্ৱাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং.
অত্তপাতনকথা
১৩. অত্তপাতনকথাযং ৱিভত্তিব্যত্তযেনাতি ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন. ৱিসেসাধিগমোতি সমাধি ৱিপস্সনা চ. অতিৱিয পাকটত্তা ‘‘হত্থপ্পত্তো ৱিয দিস্সতী’’তি ৱুত্তং. উপচ্ছিন্দতীতি ৱিসেসাধিগমস্স ৱিক্খেপো মা হোতূতি আহাৰং উপচ্ছিন্দতি. ৱিসেসাধিগমন্তি লোকুত্তৰধম্মপটিলাভং. ব্যাকৰিত্ৱাতি আৰোচেত্ৱা. উপচ্ছিন্দতি, ন ৱট্টতীতি যস্মা সভাগানং লজ্জীভিক্খূনংযেৱ অৰিযা অত্তনা অধিগতৱিসেসং তাদিসে কাৰণে সতি আৰোচেন্তি, তে চ ভিক্খূ অপ্পতিৰূপায অনেসনায পচ্চযং ন পৰিযেসন্তি, তস্মা তেহি পৰিযেসিতপচ্চযে কুক্কুচ্চং উপ্পাদেত্ৱা আহাৰং উপচ্ছিন্দিতুং ন ৱট্টতীতি অত্থো. সভাগানঞ্হি ব্যাকতত্তা উপচ্ছিন্দিতুং ন লভতি. তে হি কপ্পিযখেত্তং আৰোচেন্তি. তেনেৱ ‘‘সভাগানঞ্হি লজ্জীভিক্খূনং কথেতুং ৱট্টতীতি ইদং ‘উপচ্ছিন্দতি, ন ৱট্টতী’তি ইমস্স কাৰণং দস্সেন্তেন ৱুত্ত’’ন্তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. অথ ৱা ৱিসেসাধিগমং ব্যাকৰিত্ৱাতি ইদং ৱিসেসস্স অধিগতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, অধিগমন্তৰাযং আসঙ্কন্তেনেৱ চ আহাৰুপচ্ছেদো কাতব্বোতি অনুঞ্ঞাতত্তা অধিগতেন ন কাতব্বোতি দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসাধিগমং ব্যাকৰিত্ৱা আহাৰং উপচ্ছিন্দতি, ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. কিং পন অৰিযা অত্তনা অধিগতৱিসেসং অঞ্ঞেসং আৰোচেন্তীতি ইমিস্সা চোদনায ‘‘সভাগানঞ্হি লজ্জীভিক্খূনং কথেতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, অযমেত্থ যুত্ততৰোতি অম্হাকং খন্তি, গণ্ঠিপদেপি অযমত্থো দস্সিতোযেৱাতি.
ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.১৮২-১৮৩) ‘‘ৱিভত্তিব্যত্তযেনাতি ৱিভত্তিৱিপৰিণামেন. ৱিসেসাধিগমোতি সমাধি ৱিপস্সনা চ. ৱিসেসাধিগমন্তি লোকুত্তৰধম্মপটিলাভং. ব্যাকৰিত্ৱাতি আৰোচেত্ৱা, ইদঞ্চ ৱিসেসস্স অধিগতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং. অধিগতৱিসেসা হি দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং লজ্জীভিক্খূনং অৱস্সং অধিগমং ব্যাকৰোন্তি, অধিগতৱিসেসেন পন অব্যাকৰিত্ৱাপি আহাৰং উপচ্ছিন্দিতুং ন ৱট্টতি, অধিগমন্তৰাযৱিনোদনত্থমেৱ আহাৰুপচ্ছেদস্স অনুঞ্ঞাতত্তা তদধিগমে সো ন কাতব্বোৱ. কিং পনাধিগমং আৰোচেতুং ৱট্টতীতি আহ সভাগানঞ্হীতিআদী’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৮১-১৮৩) ‘‘হত্থপ্পত্তো ৱিয দিস্সতি, ‘তস্স ৱিক্খেপো মা হোতূ’তি উপচ্ছিন্দতি, ৱিসেসাধিগমং ব্যাকৰিত্ৱা তপ্পভৱং সক্কাৰং লজ্জাযন্তো আহাৰং উপচ্ছিন্দতি সভাগানং ব্যাকতত্তা. তে হি কপ্পিযখেত্তং আৰোচেন্তী’’তি ৱুত্তং.
অপ্পচ্চৱেক্খিত্ৱানিসিন্নকথা
১৪. অপ্পচ্চৱেক্খিত্ৱা নিসিন্নকথাযং অপ্পটিৱেক্খিত্ৱাতি অনুপপৰিক্খিত্ৱা. উদ্ধং ৱা অধো ৱা সঙ্কমন্তীতি পচ্ছা আগতানং ওকাসদানত্থং নিসিন্নপাড়িযা উদ্ধং ৱা অধো ৱা গচ্ছন্তি. পটিৱেক্খণকিচ্চং নত্থীতি পচ্ছা আগতেহি উপপৰিক্খণকিচ্চং নত্থি. হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ৱিজ্জমানে সাটকং ৱলিং গণ্হাতীতি আহ ‘‘যস্মিং ৱলি ন পঞ্ঞাযতী’’তি. পটিৱেক্খণঞ্চেতং গিহীনং সন্তকেযেৱাতি দট্ঠব্বং. ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.১৮০) ‘‘হেট্ঠা কিস্মিঞ্চি ৱিজ্জমানে সাটকং ৱলিং গণ্হাতীতি আহ ‘যস্মিং ৱলি ন পঞ্ঞাযতী’তি. পটিৱেক্খণঞ্চেতং গিহীনং সন্তকে এৱাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৮০) ‘‘অপ্পটিৱেক্খিত্ৱাতি অৱিচাৰেত্ৱা. হেট্ঠিমভাগে হি কিস্মিঞ্চি ৱিজ্জমানে ৱলি পঞ্ঞাযতী’’তি এত্তকমেৱ.
দৱাযসিলাৱিজ্ঝনকথা
১৫. দৱাযসিলাৱিজ্ঝনকথাযং দৱাসদ্দো হসাধিপ্পাযৱাচকো. পটিপুব্বৱিধ-ধাতু পৱট্টনত্থোতি আহ ‘‘হসাধিপ্পাযেন পাসাণো ন পৱট্টেতব্বো’’তি. সিলাসদ্দস্স পাসাণৱাচকত্তা সো এৱ ন পটিৱিজ্ঝিতব্বোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ন কেৱলঞ্চা’’তিআদি. যদি এৱং সব্বেসম্পি অত্থায ন ৱট্টেয্যাতি আহ ‘‘চেতিযাদীনং অত্থাযা’’তিআদি. ধোৱনদণ্ডকন্তি ভণ্ডধোৱনদণ্ডং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৮২-১৮৩) পন ‘‘ভণ্ডকং ৱা ধোৱন্তাতি চীৱৰং ৱা ধোৱন্তা. ধোৱনদণ্ডকন্তি চীৱৰধোৱনদণ্ড’’ন্তি ৱুত্তং.
দাযালিম্পনকথা
১৬. দাযালিম্পনকথাযং অল্ল…পে… পাচিত্তিযন্তি সুক্খট্ঠানেপি অগ্গিং পাতেত্ৱা ইমিনা অধিপ্পাযেন আলিম্পেন্তস্স পাচিত্তিযমেৱ. দুক্কটন্তি সুক্খট্ঠানে ৱা সুক্খং ‘‘অসুক্খ’’ন্তি অৱৱত্থপেত্ৱা ৱা অগ্গিং পাতেন্তস্স দুক্কটং. কীড়াধিপ্পাযেপি এসেৱ নযো, কীড়াধিপ্পাযো চ পটপটাযমানসদ্দস্সাদৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. পটিপক্খভূতো অগ্গি পটগ্গি. পৰিত্তকৰণন্তি আৰক্খকৰণং. সযং ৱা উট্ঠিতন্তি ৱাতেৰিতানং ৱেড়ুআদীনং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনেন সমুট্ঠিতং. নিৰুপাদানোতি ইন্ধনৰহিতো. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৯০) পন ‘‘খিড্ডাধিপ্পাযেনপি দুক্কটন্তি সুক্খতিণাদীসু অগ্গিকৰণং সন্ধায ৱুত্তং. অল্লেসু পন কীড়াধিপ্পাযেনপি কৰোন্তস্স পাচিত্তিযমেৱ. পটিপক্খভূতো, পটিমুখং গচ্ছন্তো ৱা অগ্গি পটগ্গি, তস্স অল্লতিণাদীসুপি দানং অনুঞ্ঞাতং. তং দেন্তেন দূৰতোৱ আগচ্ছন্তং দাৱগ্গিং দিস্ৱা ৱিহাৰস্স সমন্ততো একক্খণে অকত্ৱা একদেসতো পট্ঠায ৱিহাৰস্স সমন্ততো সণিকং ঝাপেত্ৱা যথা মহন্তোপি অগ্গি ৱিহাৰং পাপুণিতুং ন সক্কোতি, এৱং ৱিহাৰস্স সমন্তা অব্ভোকাসং কত্ৱা পটগ্গি দাতব্বো. সো ডাৱগ্গিনো পটিপথং গন্ত্ৱা একতো হুত্ৱা তেন সহ নিব্বাতি. পৰিত্তকৰণন্তি সমন্তা ৰুক্খতিণাদিচ্ছেদনপৰিখাখণনাদিআৰক্খকৰণং. তেনাহ ‘তিণকুটিকানং সমন্তা ভূমিতচ্ছন’ন্তিআদী’’তি, ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৯০) পন ‘‘পৰিত্তন্তি ৰক্খণং, তং দস্সেতুং ‘সমন্তা ভূমিতচ্ছন’ন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.
মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতকথা
১৭. মিচ্ছাদিট্ঠিকুলাভতকথাযং নত্থি সদ্ধা এতেসূতি অস্সদ্ধা, মচ্ছৰিনো, তেসু অস্সদ্ধেসু. মিচ্ছাদিট্ঠিযা যুত্তানি কুলানি মিচ্ছাদিট্ঠিকুলানি, মজ্ঝেলোপততিযাতপ্পুৰিসসমাসো, ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তায দসৱত্থুকায মিচ্ছাদিট্ঠিযা যুত্তকুলানি, তেসু. মিচ্ছাদিট্ঠিকুলেসু লভিত্ৱাতি সম্বন্ধো. অসক্কচ্চকাৰীনং তেসং সক্কচ্চকৰণেন, অপ্পণীতদাযীনং তেসং পণীতদানেন ভৱিতব্বমেত্থ কাৰণেনাতি কাৰণং উপপৰিক্খিত্ৱাৱ ভুঞ্জিতুং যুত্তন্তি আহ ‘‘অনুপপৰিক্খিত্ৱা নেৱ অত্তনা ভুঞ্জিতব্বং, ন পৰেসং দাতব্ব’’ন্তি. যেন কাৰণেন ভৱিতব্বং, তং দস্সেতুং ‘‘ৱিসমিস্সম্পি হী’’তিআদি ৱুত্তং. ন কেৱলং পিণ্ডপাতমেৱাতি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘অপিহিতৱত্থুস্মিম্পি হী’’তিআদি. ততো অঞ্ঞম্পি দস্সেতি গন্ধহলিদ্দাদিমক্খিতোতিআদিনা. তত্থপি কাৰণং দস্সেতুমাহ ‘‘সৰীৰে ৰোগট্ঠানানী’’তিআদি.
গোপকদানকথা
১৮. গোপকদানকথাযং পৰেসং সন্তকং গোপেতি ৰক্খতীতি গোপকো, তস্স দানং গোপকদানং, উয্যানপালকাদীহি ভিক্খূনং দাতব্বদানং. তত্থ পণ্ণং আৰোপেত্ৱাতি ‘‘এত্তকেহেৱ ৰুক্খেহি এত্তকমেৱ গহেতব্ব’’ন্তি পণ্ণং আৰোপেত্ৱা, লিখিত্ৱাতি ৱুত্তং হোতি. নিমিত্তসঞ্ঞং কত্ৱাতি সঙ্কেতং কত্ৱা. দাৰকাতি তেসং পুত্তনত্তাদযো দাৰকা. অঞ্ঞেপি যে কেচি গোপকা হোন্তি, তে সব্বেপি ৱুত্তা. সব্বত্থপি গিহীনং গোপকদানে যত্তকং গোপকা দেন্তি, তত্তকং গহেতব্বং. সঙ্ঘিকে পন যথাপৰিচ্ছেদমেৱ গহেতব্বন্তি দীপিতত্তা ‘‘অত্থতো এক’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.১৫৬) ‘‘পণ্ণং আৰোপেত্ৱাতি ‘এত্তকে ৰুক্খে ৰক্খিত্ৱা ততো এত্তকং গহেতব্ব’ন্তি পণ্ণং আৰোপেত্ৱা. নিমিত্তসঞ্ঞং কত্ৱাতি সঙ্কেতং কত্ৱা. দাৰকাতি তেসং পুত্তনত্তাদযো যে কেচি গোপেন্তি, তে সব্বেপি ইধ ‘দাৰকা’তি ৱুত্তা’’তি, ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৫৬) পন ‘‘আৰামৰক্খকাতি ৱিস্সত্থৱসেন গহেতব্বং. অধিপ্পাযং ঞত্ৱাতি এত্থ যস্স দানং পটিগ্গণ্হন্তং ভিক্খুং, ভাগং ৱা সামিকা ন ৰক্খন্তি ন দণ্ডেন্তি, তস্স দানং অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা গহেতুং ৱট্টতীতি ইধ সন্নিট্ঠানং, তম্পি ‘ন ৱট্টতি সঙ্ঘিকে’তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
যত্থাতি যস্মিং আৱাসে. অঞ্ঞেসং অভাৱন্তি অঞ্ঞেসং আগন্তুকভিক্খূনং অভাৱং. তত্থাতি তাদিসে আৱাসে. ভাজেত্ৱা খাদন্তীতি আগন্তুকানম্পি সম্পত্তানং ভাজেত্ৱা খাদন্তীতি অধিপ্পাযো. চতূসু পচ্চযেসু সম্মা উপনেন্তীতি অম্বফলাদীনি ৱিক্কিণিত্ৱা চীৱৰাদীসু চতূসু পচ্চযেসু সম্মা উপনেন্তি. চীৱৰত্থায নিযমেত্ৱা দিন্নাতি ‘‘ইমেসং ৰুক্খানং ফলানি ৱিক্কিণিত্ৱা চীৱৰেসুযেৱ উপনেতব্বানি, ন ভাজেত্ৱা খাদিতব্বানী’’তি এৱং নিযমেত্ৱা দিন্না. তেসুপি আগন্তুকা অনিস্সৰাতি পচ্চযপৰিভোগত্থায নিযমেত্ৱা দিন্নত্তা ভাজেত্ৱা খাদিতুং অনিস্সৰা. ন তেসু…পে… ঠাতব্বন্তি এত্থ আগন্তুকেহি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ভাজেত্ৱা খাদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তেসং কতিকায ঠাতব্বন্তি ‘‘ভাজেত্ৱা ন খাদিতব্ব’’ন্তি ৱা ‘‘এত্তকেসু ৰুক্খেসু ফলানি গণ্হিস্সামা’’তি ৱা ‘‘এত্তকানি ফলানি গণ্হিস্সামা’’তি ৱা ‘‘এত্তকানং দিৱসানং অব্ভন্তৰে গণ্হিস্সামা’’তি ৱা ‘‘ন কিঞ্চি গণ্হিস্সামা’’তি ৱা এৱং কতায আৱাসিকানং কতিকায আগন্তুকেহি ঠাতব্বং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘‘অনিস্সৰা’’তি ৱচনেন দীপিতোযেৱ অত্থো মহাপচ্চৰিযং ‘‘চতুন্নং পচ্চযান’’ন্তিআদিনা ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সিতো. পৰিভোগৱসেনেৱাতি এত্থ এৱ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, পৰিভোগৱসেন তমেৱ ভাজেত্ৱাতি যোজেতব্বং. এত্থ এতস্মিং ৱিহাৰে, ৰট্ঠেৱা.
সেনাসনপচ্চযন্তি সেনাসনঞ্চ তদত্থায নিযমেত্ৱা ঠপিতঞ্চ. লামককোটিযাতি লামকং আদিং কত্ৱা, লামকসেনাসনতো পট্ঠাযাতি ৱুত্তং হোতি. সেনাসনেপি তিণাদীনি লামককোটিযাৱ ৱিস্সজ্জেতব্বানি, সেনাসনপৰিক্খাৰাপি লামককোটিযাৱ ৱিস্সজ্জেতব্বা. মূলৱত্থুচ্ছেদং পন কত্ৱা ন উপনেতব্বন্তি ইমিনা কিং ৱুত্তং হোতি? তীসুপি গণ্ঠিপদেসু তাৱ ইদং ৱুত্তং ‘‘সব্বানি সেনাসনানি ন ৱিস্সজ্জেতব্বানীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. লামককোটিযা ৱিস্সজ্জন্তেহিপি সেনাসনভূমিযো ন ৱিস্সজ্জেতব্বাতি অযমত্থো ৱুত্তো হোতীতি নো খন্তি. ৱীমংসিত্ৱা যং ৰুচ্চতি, তং গহেতব্বং.
ধম্মসন্তকেন বুদ্ধপূজং কাতুং, বুদ্ধসন্তকেন ৱা ধম্মপূজং কাতুং ৱট্টতি ন ৱট্টতীতি? ‘‘তথাগতস্স খো এতং, ৱাসেট্ঠ, অধিৱচনং ধম্মকাযো ইতিপী’’তি চ ‘‘যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮৭) চ ৱচনতো ৱট্টতীতি ৱদন্তি. কেচি পন ‘‘এৱং সন্তে ‘যো, ভিক্খৱে, মং উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্যা’তি (মহাৱ. ৩৬৫) ৱচনতো বুদ্ধসন্তকেন গিলানস্সপি ভেসজ্জং কাতুং যুত্তন্তি আপজ্জেয্য, তস্মা ন ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং অকাৰণং. ন হি ‘‘যো, ভিক্খৱে, মং উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্যা’’তি (মহাৱ. ৩৬৫) ইমিনা অত্তনো চ গিলানস্স চ একসদিসতা, তদুপট্ঠানস্স ৱা সমফলতা ৱুত্তা. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ‘‘যো মং ওৱাদানুসাসনীকৰণেন উপট্ঠহেয্য, সো গিলানং উপট্ঠহেয্য, মম ওৱাদকাৰকেন গিলানো উপট্ঠাতব্বো’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৫). ভগৱতো চ গিলানস্স চ উপট্ঠানং একসদিসন্তি এৱং পনেত্থ অত্থো ন গহেতব্বো, তস্মা ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) ৱচনতো ‘‘অহঞ্চ খো পনিদানি এককোৱ ওৱদামি অনুসাসামি, মযি পৰিনিব্বুতে ইমানি চতুৰাসীতি বুদ্ধসহস্সানি তুম্হে ওৱদিস্সন্তি অনুসাসিস্সন্তী’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ২.২১৬) ৱুত্তত্তা চ বহুস্সুতং ভিক্খুং পসংসন্তেন চ ‘‘যো বহুস্সুতো, ন সো তুম্হাকং সাৱকো নাম, বুদ্ধো নাম এস চুন্দা’’তি ৱুত্তত্তা ধম্মগৰুকত্তা চ তথাগতস্স পুব্বনযো এৱ পসত্থতৰোতি অম্হাকং খন্তি. ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি ‘‘যত্থাতি যস্মিং আৱাসে. অঞ্ঞেসন্তি অঞ্ঞেসং আগন্তুকানং. তেসুপি আগন্তুকা অনিস্সৰাতি সেনাসনে নিৰন্তৰং ৱসন্তানং চীৱৰত্থায দাযকেহি, ভিক্খূহি ৱা নিযমেত্ৱা দিন্নত্তা ভাজেত্ৱা খাদিতুং অনিস্সৰা. আগন্তুকেহিপি ইচ্ছন্তেহি তস্মিং ৱিহাৰে ৱস্সানাদীসু পৱিসিত্ৱা চীৱৰত্থায গহেতব্বং. তেসং কতিকায ঠাতব্বন্তি সব্বানি ফলাফলানি অভাজেত্ৱা ‘এত্তকেসু ৰুক্খেসু ফলানি ভাজেত্ৱা পৰিভুঞ্জিস্সাম, অঞ্ঞেসু ফলাফলেহি সেনাসনানি পটিজগ্গিস্সামা’তি ৱা ‘পিণ্ডপাতাদিপচ্চযং সম্পাদেস্সামা’তি ৱা ‘কিঞ্চিপি অভাজেত্ৱা চতুপচ্চযত্থাযেৱ উপনেমা’তি ৱা এৱং সম্মা উপনেন্তানং আৱাসিকানং কতিকায আগন্তুকেহি ঠাতব্বং. মহাঅট্ঠকথাযং ‘অনিস্সৰা’তি ৱচনেন দীপিতো এৱ অত্থো, মহাপচ্চৰিযং ‘চতুন্নং পচ্চযান’ন্তিআদিনা ৱিত্থাৰেত্ৱা দস্সিতো. পৰিভোগৱসেনেৱাতি এত্থ এৱ-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো, পৰিভোগৱসেন তমেৱ ভাজেত্ৱাতি যোজেতব্বং. এত্থাতি এতস্মিং ৱিহাৰে, ৰট্ঠে ৱা. সেনাসনপচ্চযন্তি সেনাসনঞ্চ তদত্থায নিযমেত্ৱা ঠপিতঞ্চ. ‘একং ৱা দ্ৱে ৱা ৱৰসেনাসনানি ঠপেত্ৱা’তি ৱুত্তমেৱত্থং পুন ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘মূলৱত্থুচ্ছেদং পন কত্ৱা ন উপনেতব্ব’ন্তি ৱুত্তং, সেনাসনসঙ্খাতৱত্থুনো মূলচ্ছেদং কত্ৱা সব্বানি সেনাসনানি ন ৱিস্সজ্জেতব্বানীতি অত্থো. কেচি পনেত্থ ‘একং ৱা দ্ৱে ৱা ৱৰসেনাসনানি ঠপেত্ৱা লামকতো পট্ঠায ৱিস্সজ্জন্তেহিপি সেনাসনভূমিযো ন ৱিস্সজ্জেতব্বাতি অযমত্থো ৱুত্তো’তি ৱদন্তি, তম্পি যুত্তমেৱ ইমস্সপি অত্থস্স অৱস্সং ৱত্তব্বতো, ইতৰথা কেচি সহ ৱত্থুনাপি ৱিস্সজ্জেতব্বং মঞ্ঞেয্যু’’ন্তি.
ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ১৫৩) ‘‘এত্থ এতস্মিং ৱিহাৰে পৰচক্কাদিভযং আগতং. মূলৱত্থুচ্ছেদন্তি ‘সব্বসেনাসনানং এতে ইস্সৰা’তি ৱচনতো ইতৰে অনিস্সৰাতি দীপিতং হোতি. অযমেৱ ভিক্খু ইস্সৰোতি যত্থ সো ইচ্ছতি, তত্থ অত্তঞাতহেতুং লভতীতি কিৰ অত্থো, অপি চ ‘দহৰো’তি ৱদন্তি. সৱত্থুকন্তি সহ ভূমিযাতি ৱুত্তং হোতী’’তি.
ধম্মিকাৰক্খযাচনকথা
১৯. ধম্মিকাৰক্খযাচনকথাযং ‘‘গীৱাযেৱাতি আণত্তিযা অভাৱতো. তেসং অনত্থকামতাযাতি ‘চোৰো’তি ৱুত্তং মম ৱচনং সুত্ৱা কেচি দণ্ডিস্সন্তি, জীৱিতা ৱোৰোপেস্সন্তীতি এৱং সঞ্ঞায. এতেন কেৱলং ভযেন ৱা পৰিক্খাৰগ্গহণত্থং ৱা সহসা ‘চোৰো’তি ৱুত্তে দণ্ডিতেপি ন দোসোতি দস্সেতি. ৰাজপুৰিসানঞ্হি ‘চোৰো অয’ন্তি উদ্দিস্সকথনে এৱ গীৱা. ভিক্খূনং, পন আৰামিকাদীনং ৱা সম্মুখা ‘অসুকো চোৰো এৱমকাসী’তি কেনচি ৱুত্তৱচনং নিস্সায আৰামিকাদীসু ৰাজপুৰিসানং ৱত্ৱা দণ্ডাপেন্তেসুপি ভিক্খুস্স ন গীৱা ৰাজপুৰিসানং অৱুত্তত্তা, যেসঞ্চ ৱুত্তং, তেহি সযং চোৰস্স অদণ্ডিতত্তাতি গহেতব্বং. ‘ত্ৱং এতস্স সন্তকং অচ্ছিন্দা’তি আণত্তোপি হি সচে অঞ্ঞেন অচ্ছিন্দাপেতি, আণাপকস্স অনাপত্তি ৱিসঙ্কেতত্তা. অত্তনো ৱচনকৰন্তি ইদং সামীচিৱসেন ৱুত্তং. ৱচনং অকৰোন্তানং ৰাজপুৰিসানম্পি ‘ইমিনা গহিতপৰিক্খাৰং আহৰাপেহি, মা চস্স দণ্ডং কৰোহী’তি উদ্দিস্স ৱদন্তস্সপি দণ্ডে গহিতেপি ন গীৱা এৱ দণ্ডগ্গহণস্স পটিক্খিত্তত্তা ‘অসুকভণ্ডং অৱহৰা’তি আণাপেত্ৱা ৱিপ্পটিসাৰে উপ্পন্নে পুন পটিক্খিপনে (পাৰা. ১২১) ৱিয. দাসাদীনং সম্পটিচ্ছনে ৱিয তদত্থায অড্ডকৰণে ভিক্খূনম্পি দুক্কটন্তি আহ ‘কপ্পিযঅড্ডো নাম, ন ৱট্টতী’তি. কেনচি পন ভিক্খুনা খেত্তাদিঅত্থায ৱোহাৰিকানং সন্তিকং গন্ত্ৱা অড্ডে কতেপি তং খেত্তাদিসম্পটিচ্ছনে ৱিয সব্বেসং অকপ্পিযং ন হোতি পুব্বে এৱ সঙ্ঘসন্তকত্তা. ভিক্খুস্সেৱ পন পযোগৱসেন আপত্তিযো হোন্তি. দাসাদীনম্পি পন অত্থায ৰক্খং যাচিতুং ৱোহাৰিকেন পুট্ঠেন সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং কপ্পিযক্কমং ৱত্তুং আৰামিকাদীহি চ অড্ডং কাৰাপেতুং ৱট্টতি এৱ. ৱিহাৰৱত্থাদিকপ্পিযঅড্ডং পন ভিক্খুনা সযম্পি কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.৬৭৯) আগতো.
ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাচিত্তিয ৬৮১) ‘‘গীৱাতি কেৱলং গীৱা এৱ হোতি, ন পাৰাজিকং. কাৰাপেত্ৱা দাতব্বাতি এত্থ সচে আৱুধভণ্ডং হোতি, তস্স ধাৰা ন কাৰাপেতব্বা, অঞ্ঞেন পন আকাৰেন সঞ্ঞাপেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
উচ্চাৰাদিছড্ডনকথা
২০. উচ্চাৰাদিছড্ডনকথাযং অট্ঠমে উচ্চাৰাদিছড্ডনে ‘‘উচ্চাৰাদিভাৱো, অনপলোকনং, ৱড়ঞ্জনট্ঠানং, তিৰোকুট্টপাকাৰতা, ছড্ডনং ৱা ছড্ডাপনং ৱাতি ইমানি পনেত্থ পঞ্চ অঙ্গানি, নৱমে হৰিতূপৰি ছড্ডনে সব্বেসন্তি ভিক্খুস্স ভিক্খুনিযা চ. ইধ খেত্তপালকা আৰামাদিগোপকা চ সামিকা এৱা’’তি এত্তকমেৱ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৮৩০) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.৮৩০) পন ‘‘অট্ঠমে ৱড়ঞ্জিযমানতিৰোকুট্টাদিতা, অনপলোকেত্ৱা উচ্চাৰাদীনং ছড্ডনাদীতি দ্ৱে অঙ্গানি. নৱমে ‘মত্থকচ্ছিন্ননাড়িকেৰম্পী’তি ৱুত্তত্তা হৰিতূপৰি ছড্ডনমেৱ পটিক্খিত্তং. তেনাহ ‘অনিক্খিত্তবীজেসূ’তিআদি. যত্থ চ ছড্ডেতুং ৱট্টতি, তত্থ হৰিতে ৱচ্চাদিং কাতুম্পি ৱট্টতি এৱ. সব্বেসন্তি ভিক্খুভিক্খুনীন’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাচিত্তিয ৮৩২) পন ‘‘সামিকে অপলোকেত্ৱাৱ ছড্ডেতীতি কত্থচি পোত্থকে নত্থি, কত্থচি অত্থি, অত্থিভাৱোৱ সেয্যো কিৰিযাকিৰিযত্তা সিক্খাপদস্স. ইধ খেত্তপালকা আৰামাদিগোপকা চ সামিকা এৱ. ‘সঙ্ঘস্স খেত্তে আৰামে চ তত্থ কচৱৰং ন ছড্ডেতব্বন্তি কতিকা চে নত্থি, ভিক্খুস্স ছড্ডেতুং ৱট্টতি সঙ্ঘপৰিযাপন্নত্তা, ন ভিক্খুনীনং. তাসম্পি ভিক্খুনিসঙ্ঘসন্তকে ৱুত্তনযেন ৱট্টতি, ন তত্থ ভিক্খুস্স. এৱং সন্তেপি সাৰুপ্পৱসেনেৱ কাতব্বন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.
ভিক্খুৱিভঙ্গে পন সেখিযৱণ্ণনাযং (পাচি. অট্ঠ. ৬৫১) ‘‘অসঞ্চিচ্চাতি পটিচ্ছন্নট্ঠানং গচ্ছন্তস্স সহসা উচ্চাৰো ৱা পস্সাৱো ৱা নিক্খমতি, অসঞ্চিচ্চকতো নাম, অনাপত্তি. ন হৰিতেতি এত্থ যম্পি জীৱৰুক্খস্স মূলং পথৱিযং দিস্সমানং গচ্ছতি, সাখা ৱা ভূমিলগ্গা গচ্ছতি, সব্বং হৰিতসঙ্খাতমেৱ, খন্ধে নিসীদিত্ৱা অপ্পহৰিতট্ঠানে পাতেতুং ৱট্টতি. অপ্পহৰিতট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৱ সহসা নিক্খমতি, গিলানট্ঠানে ঠিতো হোতি, ৱট্টতি. অপ্পহৰিতে কতোতি অপ্পহৰিতং অলভন্তেন তিণণ্ডুপকং ৱা পলালণ্ডুপকং ৱা ঠপেত্ৱা কতোপি পচ্ছা হৰিতং ওত্থৰতি, ৱট্টতিযেৱ. ‘খেড়েন চেত্থ সিঙ্ঘাণিকাপি সঙ্গহিতা’তি মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তং. ন উদকেতি এতং পৰিভোগউদকমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. ৱচ্চকুটিসমউদ্দাদিউদকেসু পন অপৰিভোগেসু অনাপত্তি. দেৱে ৱস্সন্তে সমন্ততো উদকোঘো হোতি, অনুদকট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৱ নিক্খমতি, ৱট্টতি. মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তং এতাদিসে কালে অনুদকট্ঠানং অলভন্তেন কাতুং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তস্সং ৱণ্ণনাযং ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.৬৫২) ‘‘খেড়েন চেত্থ সিঙ্ঘাণিকাপি সঙ্গহিতাতি এত্থ উদকগণ্ডুসকং কত্ৱা উচ্ছুকচৱৰাদিঞ্চ মুখেনেৱ হৰিতুং উদকেসু ছড্ডেতুং ৱট্টতীতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
ইমস্মিং ঠানে পণ্ডিতেহি ৱিচাৰেতব্বং অত্থি – ‘‘ৱচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসু পন অপৰিভোগেসু অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, এৱং সন্তে নদীজাতস্সৰাদীসু আপত্তি ৱা অনাপত্তি ৱাতি. তত্থ সমুদ্দাদীতি আদি-সদ্দেন নদীজাতস্সৰাপি সঙ্গহিতাৱ, তস্মা অনাপত্তীতি চে? ন চেৱং দট্ঠব্বং. যদি হি সমুদ্দাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন নদীজাতস্সৰাপি সঙ্গহিতা, এৱং সতি টীকাচৰিযা ৱদেয্যুং, ন পন ৱদন্তি, অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘ৱচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসূ’’তি এত্তকমেৱ ৱদেয্য, তথা পন অৱত্ৱা ‘‘অপৰিভোগেসূ’’তি হেতুমন্তৱিসেসনপদম্পি গহিতং. তেন ঞাযতি ‘‘আদিসদ্দেন অপৰিভোগানি চন্দনিকাদিউদকানি এৱ গহিতানি, ন পৰিভোগানি নদীজাতস্সৰাদিউদকানী’’তি. তেন চ ৱচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকানি অপৰিভোগত্তা অনাপত্তিকৰানি হোন্তি, নদীজাতস্সৰাদিউদকানি পন পৰিভোগত্তা আপত্তিকৰানীতি. কথং পন ‘‘অপৰিভোগেসূ’’তি ইমস্স পদস্স হেতুমন্তপদভাৱো জানিতব্বোতি? যুত্তিতো আগমতো চ. কথং যুত্তিতো? ‘‘ৱচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকানি পৰিভোগানিপি সন্তি, অপৰিভোগানিপী’’তি অব্যভিচাৰিযভাৱতো. ব্যভিচাৰে হি সম্ভৱে এৱ সতি ৱিসেসনং সাত্থকং সিযা. কথং আগমতো? ৱুত্তঞ্হেতং আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেন ৱিনযৱিনিচ্ছযে (ৱি. ৱি. ১৯৫৪) ‘‘তেসং অপৰিভোগত্তা’’তি. তস্মা আদি-সদ্দেন অপৰিভোগানিযেৱ উদকানি গহিতানি, ন পৰিভোগানি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাযং ‘‘ৱচ্চকুটিসমুদ্দাদিউদকেসূতি এত্থ আদি-সদ্দেন সব্বং অপৰিভোগজলং সঙ্গয্হতি, তেনেৱ তেসং অপৰিভোগত্তমেৱ কাৰণমাহা’’তি, তস্মা মনুস্সানং পৰিভোগেসু নদীজাতস্সৰতড়াকপোক্খৰণিযাদিউদকেসু উচ্চাৰপস্সাৱাদিকৰণং ন ৱট্টতীতি জানিতব্বমেতং. ‘‘দেৱে ৱস্সন্তে সমন্ততো উদকোঘো হোতি, অনুদকট্ঠানং ওলোকেন্তস্সেৱ নিক্খমতি, ৱট্টতি. মহাপচ্চৰিযং ৱুত্তং এতাদিসে কালে অনুদকট্ঠানং অলভন্তেন কাতুং ৱট্টতীতি ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং আগতত্তা মহন্তেসু নদীজাতস্সৰাদীসু নাৱাদীহি গতকালে তাদিসে কাৰণে সতি ‘‘তীৰং উপনেহী’’তি ৱত্ৱা ‘‘উপনেতুং অসক্কুণেয্যট্ঠানে উদকেপি কাতুং ৱট্টতি, অনাপত্তী’’তি অট্ঠকথানুলোমতো ৱিঞ্ঞাযতি, উপপৰিক্খিত্ৱা গহেতব্বং.
নহানেৰুক্খাদিঘংসনকথা
২১. নহানে ৰুক্খাদিঘংসনন্তি এত্থ অট্ঠপদাকাৰেনাতি অট্ঠপদফলকাকাৰেন, জূতফলকসদিসন্তি ৱুত্তং হোতি. মল্লকমূলকসণ্ঠানেনাতি খেড়মল্লকমূলসণ্ঠানেন. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৪৩) পন ‘‘অট্ঠপদাকাৰেনাতি জূতফলকে অট্ঠগব্ভৰাজিআকাৰেন. মল্লকমূলসণ্ঠানেনাতি খেড়মল্লকমূলসণ্ঠানেন. ইদঞ্চ ৱট্টাধাৰকং সন্ধায ৱুত্তং. কণ্টকে উট্ঠাপেত্ৱা কতৱট্টকপালস্সেতং অধিৱচনং. পুথুপাণিকন্তি মুট্ঠিং অকত্ৱা ৱিকসিতহত্থতলেহি পিট্ঠিপৰিকম্মং ৱুচ্চতি. এতমেৱ সন্ধায হত্থপৰিকম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. চূড়ৱগ্গ ২৪৪) পন ‘‘পুথুপাণিনা কত্তব্বং কম্মং পুথুপাণিকম্ম’’ন্তি ৱুত্তং.
এৱং পাড়িঅনুসাৰেনেৱ নহানে কত্তব্বাকত্তব্বং দস্সেত্ৱা ইদানি নহানতিত্থে নহাযন্তানং ভিক্খূনং নহানৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘ইদং পনেত্থ নহানৱত্ত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পস্সন্তানং অপ্পসাদাৱহনতো, গিহিপুৰিসানং কম্মং ৱিযাতি গৰহিতব্বভাৱতো চ ৱুত্তং ‘‘যত্থ ৱা তত্থ ৱা…পে… ন ওতৰিতব্ব’’ন্তি. অঞ্ঞেসু সম্মুখীভূতেসু অনুদকসাটকেন নহাযিতুং দুক্কৰত্তা ‘‘সব্বদিসা পন ওলোকেত্ৱা ৱিৱিত্তভাৱং ঞত্ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱম্পি খাণুগুম্বলতাদীহি পটিচ্ছন্নাপি হুত্ৱা তিট্ঠেয্যুন্তি আহ ‘‘খাণু…পে… উক্কাসিত্ৱা’’তি. উদ্ধংমুখেন চীৱৰাপনযনং হৰাযিতব্বং সিযাতি ৱুত্তং ‘‘অৱকুজ্জ…পে… অপনেত্ৱা’’তি. ততো কাযবন্ধনট্ঠপনৱত্তমাহ ‘‘কাযবন্ধন’’ন্ত্যাদিনা. ততো উদকসাটিকায সতি তং নিৱাসেত্ৱা ওতৰিতব্বং সিযা, তায অসতিযা কিং কাতব্বন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘সচে’’তিআদি. তত্থ পুব্বে ‘‘ঠিতকেনেৱ ন ওতৰিতব্ব’’ন্তি অহিৰিকাকাৰস্স পটিসিদ্ধত্তা ইধ হিৰিমন্তাকাৰং দস্সেতি উদকন্তে উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা নিৱাসনং মোচেত্ৱাতি. উণ্ণট্ঠানে, সমট্ঠানে ৱা পসাৰিতে সতি ৱা তেন অঞ্ঞত্থ গচ্ছেয্যাতি আহ ‘‘সচে নিন্নট্ঠান’’ন্তিআদি.
ওতৰন্তেন কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছং সন্ধায ‘‘ওতৰন্তেন সণিক’’ন্ত্যাদি. তত্থ পুব্বে ‘‘ৱেগেন ন ওতৰিতব্ব’’ন্তি পটিসিদ্ধানুৰূপমাহ ‘‘সণিক’’ন্তি. অতিগম্ভীৰং গচ্ছন্তো উদকোঘতৰঙ্গৱাতাদীহি পহৰন্তো চলিতকাযো সিযা, অতিউত্তানে নিসীদন্তো অপ্পটিচ্ছন্নকাযো সিযাতি ৱুত্তং ‘‘নাভিপ্পমাণমত্তং ওতৰিত্ৱা’’তি. অত্তনো হত্থৱিকাৰাদীহি ৱীচিং উট্ঠাপেন্তো, সদ্দঞ্চ কৰোন্তো উদ্ধটচপলভাৱো সিযাতি ৱুত্তং ‘‘ৱীচিং অনুট্ঠপেন্তেন সদ্দং অকৰোন্তেন নিৱত্তিত্ৱা’’তি. নিৱত্তিত্ৱা কিং কাতব্বন্তি আহ আগতদিসাভিমুখেন নিমুজ্জিতব্ব’’ন্তি, অভিমুখেন হুত্ৱাতি পাঠসেসো. ইদানি তপ্ফলং দস্সেন্তো ‘‘এৱ’’ন্ত্যাদিমাহ. ততো উম্মুজ্জন্তেন কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছাযমাহ ‘‘উম্মুজ্জন্তেনপী’’তিআদি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. চীৱৰং পাৰুপিত্ৱাৱ ঠাতব্বং, কস্মাতি চে? ন তাৱ কাযতো উদকং ওতৰতি, তস্মা থোকং কালং উত্তৰাসঙ্গং চীৱৰং উভোহি হত্থেহি অন্তে গহেত্ৱা পুৰতো কত্ৱা ঠাতব্বং. ততো কাযস্স সুক্খভাৱং ঞত্ৱা চীৱৰং পাৰুপিত্ৱা যথাৰুচি গন্তব্বন্তি.
ৱলিকাদিকথা
২২. ৱলিকাদিকথাযং ‘‘মুত্তোলম্বকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুণ্ডলাদিং সঙ্গণ্হাতি. পলম্বকসুত্তন্তি যঞ্ঞোপচিতাকাৰেন ওলম্বকসুত্ত’’ন্তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.২৪৫). ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৪৫) পন ‘‘মুত্তোলম্বকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন কুণ্ডলাদিং সঙ্গণ্হাতি. পলম্বকসুত্তন্তি ব্ৰাহ্মণানং যঞ্ঞোপচিতসুত্তাদিআকাৰং ৱুচ্চতি. ৱলযন্তি হত্থপাদৱলয’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. চূড়ৱগ্গ ২৪৫) পন ‘‘কণ্ণতো নিক্খন্তমুত্তোলম্বকাদীনং কুণ্ডলাদীনন্তি লিখিতং. ‘কাযূৰ’ন্তি পাড়িপাঠো. ‘কেযূৰাদীনী’তি আচৰিযেনুদ্ধট’’ন্তি ৱুত্তং.
দীঘকেসকথা
২৩. দীঘকেসকথাযং সাৰত্থদীপনিযং ন কিঞ্চি ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৪৬) পন ‘‘দ্ৱঙ্গুলেতি উপযোগবহুৱচনং, দ্ৱঙ্গুলপ্পমাণং অতিক্কামেতুং ন ৱট্টতীতি অত্থো. এত্থ চ দুমাসস্স ৱা দ্ৱঙ্গুলস্স ৱা অতিক্কন্তভাৱং অজানন্তস্সপি কেসমস্সুগণনায অচিত্তকাপত্তিযো হোন্তীতি ৱদন্তি. কোচ্ছেনাতি উসীৰহীৰাদীনি বন্ধিত্ৱা সমকং ছিন্দিত্ৱা গহিতকোচ্ছেন. চিক্কলেনাতি সিলেসযুত্ততেলেন. উণ্হাভিতত্তৰজসিৰানম্পীতি উণ্হাভিতত্তানং ৰজোকিণ্ণসিৰানং. অদ্দহত্থেনাতি অল্লহত্থেনা’’তি ৱুত্তং.
উপৰি পন পাড়িযং (চূড়ৱ. ২৭৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ মস্সুং কপ্পাপেন্তি. মস্সুং ৱড্ঢাপেন্তি. গোলোমিকং কাৰাপেন্তি. চতুৰস্সকং কাৰাপেন্তি. পৰিমুখং কাৰাপেন্তি. অড্ঢদুকং কাৰাপেন্তি. দাঠিকং ঠপেন্তি. সম্বাধে লোমং সংহৰাপেন্তি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৱিপাচেন্তি ‘সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – ন, ভিক্খৱে, মস্সু কপ্পাপেতব্বং. ন মস্সু ৱড্ঢাপেতব্বং. ন গোলোমিকং কাৰাপেতব্বং. ন চতুৰস্সকং কাৰাপেতব্বং. ন পৰিমুখং কাৰাপেতব্বং. ন অড্ঢদুকং কাৰাপেতব্বং. ন দাঠিকা ঠপেতব্বা. ন সম্বাধে লোমং সংহৰাপেতব্বং, যো সংহৰাপেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি আগতং. অট্ঠকথাযম্পি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৭৫) ‘‘মস্সুং কপ্পাপেন্তীতি কত্তৰিযা মস্সুং ছেদাপেন্তি. মস্সুং ৱড্ঢাপেন্তীতি মস্সুং দীঘং কাৰেন্তি. গোলোমিকন্তি হনুকম্হি দীঘং কত্ৱা ঠপিতং এড়কমস্সু ৱুচ্চতি. চতুৰস্সকন্তি চতুকোণং. পৰিমুখন্তি উদৰে লোমসংহৰণং. অড্ঢদুকন্তি উদৰে লোমৰাজিট্ঠপনং. আপত্তি দুক্কটস্সাতি মস্সুকপ্পাপনাদীসু সব্বত্থ আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তং.
পুন পাড়িযং (চূড়ৱ. ২৭৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন ভিক্খূ সক্খৰিকাযপি মধুসিত্থকেনপি নাসিকালোমং গাহাপেন্তি, নাসিকা দুক্খা হোন্তি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, সণ্ডাসন্তি. তেন খো পন সমযেন ছব্বগ্গিযা ভিক্খূ পলিতং গাহাপেন্তি. মনুস্সা উজ্ঝাযন্তি খীযন্তি ৱিপাচেন্তি ‘সেয্যথাপি গিহী কামভোগিনো’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – ন, ভিক্খৱে, পলিতং গাহাপেতব্বং, যো গাহাপেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি আগতং. ‘‘সক্খৰাদীহি নাসিকালোমগ্গাহাপনে আপত্তি নত্থি, অনুৰক্খণত্থং পন সণ্ডাসো অনুঞ্ঞাতো’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ‘‘ন, ভিক্খৱে, পলিতং গাহাপেতব্বন্তি এত্থ ভমুকায ৱা নলাটে ৱা দাঠিকায ৱা উগ্গন্ত্ৱা বীভচ্ছং ঠিতং, তাদিসং লোমং পলিতং ৱা অপলিতং ৱা গাহাপেতুং ৱট্টতী’’তি চ ৱুত্তং.
আদাসাদিকথা
২৪. আদাসাদিকথাযং আদাসো নাম মণ্ডনপকতিকানং মনুস্সানং অত্তনো মুখচ্ছাযাদস্সনত্থং কংসলোহাদীহি কতো ভণ্ডৱিসেসো. উদকপত্তো নাম উদকট্ঠপনকো পাতিসৰাৱাদিকো ভাজনৱিসেসো. কংসপত্তাদীনীতি আদাসভাৱেন অকতানি পৰিসুদ্ধভাৱেন আলোককৰানি ৱত্থূনি. আদি-সদ্দেন সুৱণ্ণৰজতজাতিফলিকাদযো সঙ্গণ্হাতি, কঞ্জিযাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন দ্ৰৱজাতিকানি তেলমধুখীৰাদীনি. আবাধপচ্চযাতি অত্তনো মুখে উপ্পন্নৱণপচ্চযা. তেনাহ ‘‘সঞ্ছৱি নু খো মে ৱণো’’তিআদি. আযুং সঙ্খৰোতীতি আযুসঙ্খাৰো. কো সো? অত্তভাৱো, তং আযুসঙ্খাৰং, তং ওলোকেন্তো কেনাকাৰেন ওলোকেয্যাতি পুচ্ছাযমাহ ‘‘জিণ্ণো নু খোম্হি নোতি এৱ’’ন্তি. তস্সত্থো – মম অত্তভাৱো জিণ্ণো নু খো ৱা, নো জিণ্ণো নু খো ৱাতি এৱং ইমিনা মনসিকাৰেন কম্মট্ঠানসীসেন ওলোকেতুং ৱট্টতি. ‘‘সোভতি নু খো মে অত্তভাৱো, নো ৱা’’তি এৱং পৱত্তেন অত্তসিনেহৱসেন ওলোকেতুং ন ৱট্টতীতি.