৩১. চোদনাদিৱিনিচ্ছযকথা

২৩০. এৱং গৰুভণ্ডৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি চোদনাদিৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘চোদনাদিৱিনিচ্ছযোতি এত্থ পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ চোদীযতে চোদনা, দোসাৰোপনন্তি অত্থো. আদি-সদ্দেন সাৰণাদযো সঙ্গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হেতং কম্মক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৪, ৫) ‘‘চোদেত্ৱা কতং হোতি, সাৰেত্ৱা কতং হোতি, আপত্তিং ৰোপেত্ৱা কতং হোতী’’তি. ‘‘চোদেতুং পন কো লভতি, কো ন লভতী’’তি ইদং অনুদ্ধংসনাধিপ্পাযং ৱিনাপি চোদনালক্খণং দস্সেতুং ৱুত্তং. সীলসম্পন্নোতি ইদং দুস্সীলস্স ৱচনং অপ্পমাণন্তি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. ভিক্খুনীনং পন ভিক্খুং চোদেতুং অনিস্সৰত্তা ‘ভিক্খুনিমেৱা’তি ৱুত্তং. সতিপি ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু অনিস্সৰভাৱে তাহি কতচোদনাপি চোদনাৰহত্তা চোদনাযেৱাতি অধিপ্পাযেন ‘‘পঞ্চপি সহধম্মিকা লভন্তী’’তি ৱুত্তং. ভিক্খুস্স সুত্ৱা চোদেতীতিআদিনা চোদকো যেসং সুত্ৱা চোদেতি, তেসম্পি ৱচনং পমাণমেৱাতি সম্পটিচ্ছিতত্তা তেসং চোদনাপি ৰুহতেৱাতি দস্সেতুং ‘‘থেৰো সুত্তং নিদস্সেসী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৩৮৬) পন ‘‘অমূলকচোদনাপসঙ্গেন সমূলকচোদনালক্খণাদিং দস্সেতুং ‘চোদেতুং পন কো লভতি, কো ন লভতী’তিআদি আৰদ্ধং. ‘ভিক্খুস্স সুত্ৱা চোদেতী’তিআদিসুত্তং যস্মা যে চোদকস্স অঞ্ঞেসং ৱিপত্তিং পকাসেন্তি, তেপি তস্মিং খণে চোদকভাৱে ঠত্ৱাৱ পকাসেন্তি, তেসঞ্চ ৱচনং গহেত্ৱা ইতৰোপি যস্মা চোদেতুঞ্চ অসম্পটিচ্ছন্তং তেহি তিত্থিযসাৱকপৰিযোসানেহি পঠমচোদকেহি সম্পটিচ্ছাপেতুঞ্চ লভতি, তস্মা ইধ সাধকভাৱেন উদ্ধটন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.

গৰুকানং দ্ৱিন্নন্তি পাৰাজিকসঙ্ঘাদিসেসানং. অৱসেসানন্তি থুল্লচ্চযাদীনং পঞ্চন্নং আপত্তীনং. মিচ্ছাদিট্ঠি নাম ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তা দসৱত্থুকা দিট্ঠি. ‘‘অন্তৱা লোকো অনন্তৱা লোকো’’তিআদিকা অন্তং গণ্হাপকদিট্ঠি অন্তগ্গাহিকা নাম. আজীৱহেতু পঞ্ঞত্তানং ছন্নন্তি আজীৱহেতুপি আপজ্জিতব্বানং উত্তৰিমনুস্সধম্মে পাৰাজিকং, সঞ্চৰিত্তে সঙ্ঘাদিসেসো, ‘‘যো তে ৱিহাৰে ৱসতি, সো অৰহা’’তি পৰিযাযেন থুল্লচ্চযং, ভিক্খুস্স পণীতভোজনৱিঞ্ঞত্তিযা পাচিত্তিযং, ভিক্খুনিযা পণীতভোজনৱিঞ্ঞত্তিযা পাটিদেসনীযং, সূপোদনৱিঞ্ঞত্তিযা দুক্কটন্তি ইমেসং পৰিৱাৰে (পৰি. ২৮৭) ৱুত্তানং ছন্নং. ন হেতা আপত্তিযো আজীৱহেতু এৱ পঞ্ঞত্তা সঞ্চৰিত্তাদীনং অঞ্ঞথাপি আপজ্জিতব্বতো. আজীৱহেতুপি এতাসং আপজ্জনং সন্ধায এৱং ৱুত্তং, আজীৱহেতুপি পঞ্ঞত্তানন্তি অত্থো. দিট্ঠিৱিপত্তিআজীৱৱিপত্তীহি চোদেন্তোপি তম্মূলিকায আপত্তিযা এৱ চোদেতি.

‘‘কস্মা মং ন ৱন্দসী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘অস্সমণোসি, অসক্যপুত্তিযোসী’’তি অৱন্দনকাৰণস্স ৱুত্তত্তা অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নো ন ৱন্দিতব্বোতি ৱদন্তি. চোদেতুকামতায এৱ অৱন্দিত্ৱা অত্তনা ৱত্তব্বস্স ৱুত্তমত্থং ঠপেত্ৱা অৱন্দিযভাৱে তং কাৰণং ন হোতীতি চূড়গণ্ঠিপদে মজ্ঝিমগণ্ঠিপদে চ ৱুত্তং. অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নস্স অৱন্দিযেসু অৱুত্তত্তা তেন সদ্ধিং সযন্তস্স সহসেয্যাপত্তিযা অভাৱতো, তস্স চ পটিগ্গহণস্স ৰুহনতো তদেৱ যুত্ততৰন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. কিঞ্চাপি যাৱ সো ভিক্খুভাৱং পটিজানাতি, তাৱ ৱন্দিতব্বো, যদা পন ‘‘অস্সমণোম্হী’’তি পটিজানাতি, তদা ন ৱন্দিতব্বোতি অযমেত্থ ৱিসেসো ৱেদিতব্বো. অন্তিমৱত্থুং অজ্ঝাপন্নস্স হি ভিক্খুভাৱং পটিজানন্তস্সেৱ ভিক্খুভাৱো, ন ততো পৰং. ভিক্খুভাৱং অপ্পটিজানন্তো হি অনুপসম্পন্নপক্খং ভজতি. যস্মা আমিসং দেন্তো অত্তনো ইচ্ছিতট্ঠানেযেৱ দেতি, তস্মা পটিপাটিযা নিসিন্নানং যাগুভত্তাদীনি দেন্তেন একস্স চোদেতুকামতায অদিন্নেপি চোদনা নাম ন হোতীতি আহ ‘‘ন তাৱ তা চোদনা হোতী’’তি.

২৩১. চোদেতব্বোতি চুদিতো, চুদিতো এৱ চুদিতকো, অপৰাধৱন্তো পুগ্গলো. চোদেতীতি চোদকো, অপৰাধপকাসকো. চুদিতকো চ চোদকো চ চুদিতকচোদকা. উব্বাহিকাযাতি উব্বহন্তি ৱিযোজেন্তি এতায অলজ্জীনং তজ্জনিং ৱা কলহং ৱাতি উব্বাহিকা, সঙ্ঘসম্মুতি, তায. ৱিনিচ্ছিননং নাম তায সম্মতভিক্খূহি ৱিনিচ্ছিননমেৱ. অলজ্জুস্সন্নায হি পৰিসায সমথক্খন্ধকে আগতেহি দসহঙ্গেহি সমন্নাগতা দ্ৱে তযো ভিক্খূ তত্থেৱ ৱুত্তায ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায সম্মন্নিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং সমথক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ২৩১-২৩২) –

‘‘তেহি চে, ভিক্খৱে, ভিক্খূহি তস্মিং অধিকৰণে ৱিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৱ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, এৱৰূপং অধিকৰণং উব্বাহিকায ৱূপসমেতুং. দসহঙ্গেহি সমন্নাগতো ভিক্খু উব্বাহিকায সম্মন্নিতব্বো, সীলৱা হোতি, পাতিমোক্খসংৱৰসংৱুতো ৱিহৰতি আচাৰগোচৰসম্পন্নো অণুমত্তেসু ৱজ্জেসু ভযদস্সাৱী সমাদায সিক্খতি সিক্খাপদেসু, বহুস্সুতো হোতি সুতধৰো সুতসন্নিচযো, যে তে ধম্মা আদিকল্যাণা মজ্ঝেকল্যাণা পৰিযোসানকল্যাণা সাত্থং সব্যঞ্জনং কেৱলপৰিপুণ্ণং পৰিসুদ্ধং ব্ৰহ্মচৰিযং অভিৱদন্তি, তথাৰূপস্স ধম্মা বহুস্সুতা হোন্তি ধাতা ৱচসা পৰিচিতা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধা, উভযানি খো পনস্স পাতিমোক্খানি ৱিত্থাৰেন স্ৱাগতানি হোন্তি সুৱিভত্তানি সুপ্পৱত্তীনি সুৱিনিচ্ছিতানি সুত্তসো অনুব্যঞ্জনসো, ৱিনযে খো পন ছেকো হোতি অসংহীৰো, পটিবলো হোতি উভো অত্থপচ্চত্থিকে অস্সাসেতুং সঞ্ঞাপেতুং নিজ্ঝাপেতুং পেক্খেতুং পস্সিতুং পসাদেতুং, অধিকৰণসমুপ্পাদৱূপসমকুসলো হোতি, অধিকৰণং জানাতি, অধিকৰণসমুদযং জানাতি, অধিকৰণনিৰোধং জানাতি, অধিকৰণনিৰোধগামিনিপটিপদং জানাতি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, ইমেহি দসহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং উব্বাহিকায সম্মন্নিতুং.

‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, সম্মন্নিতব্বো. পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৱা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অম্হাকং ইমস্মিং অধিকৰণে ৱিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৱ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামঞ্চ ইত্থন্নামঞ্চ ভিক্খুং সম্মন্নেয্য উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতুং, এসা ঞত্তি.

‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, অম্হাকং ইমস্মিং অধিকৰণে ৱিনিচ্ছিযমানে অনন্তানি চেৱ ভস্সানি জাযন্তি, ন চেকস্স ভাসিতস্স অত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. সঙ্ঘো ইত্থন্নামঞ্চ ইত্থন্নামঞ্চ ভিক্খুং সম্মন্নতি উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতুং. যস্সাযস্মতো খমতি ইত্থন্নামস্স চ ইত্থন্নামস্স চ ভিক্খুনো সম্মুতি উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতুং, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.

‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো চ ইত্থন্নামো চ ভিক্খু উব্বাহিকায ইমং অধিকৰণং ৱূপসমেতুং, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি.

তেহি চ সম্মতেহি ৱিসুং ৱা নিসীদিত্ৱা তস্সা এৱ ৱা পৰিসায ‘‘অঞ্ঞেহি ন কিঞ্চি কথেতব্ব’’ন্তি সাৱেত্ৱা তং অধিকৰণং ৱিনিচ্ছিতব্বং. তুম্হাকন্তি চুদিতকচোদকে সন্ধায ৱুত্তং.

‘‘কিম্হীতি কিস্মিং ৱত্থুস্মিং. কিম্হি নম্পি ন জানাসীতি কিম্হি নন্তি ৱচনম্পি ন জানাসি. নাস্স অনুযোগো দাতব্বোতি নাস্স পুচ্ছা পটিপুচ্ছা দাতব্বা’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৩৮৫-৩৮৬) ৱুত্তং, ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৩৮৬) পন – কিম্হীতি কিস্মিং ৱত্থুস্মিং, কতৰৱিপত্তিযন্তি অত্থো. কিম্হি নং নামাতি ইদং ‘‘কতৰায ৱিপত্তিযা এতং চোদেসী’’তি যায কাযচি ৱিঞ্ঞাযমানায ভাসায ৱুত্তেপি চোদকস্স ৱিনযে অপকতঞ্ঞুতায ‘‘সীলাচাৰদিট্ঠিআজীৱৱিপত্তীসু কতৰাযাতি মং পুচ্ছতী’’তি ৱিঞ্ঞাতুং অসক্কোন্তস্স পুচ্ছা, ন পন ‘‘কিম্হী’’তিআদিপদত্থমত্তং অজানন্তস্স. ন হি অনুৱিজ্জকো চোদকং বালং অপৰিচিতভাসায ‘‘কিম্হি ন’’ন্তি পুচ্ছতি. কিম্হি নম্পি ন জানাসীতি ইদম্পি ৱচনমত্তং সন্ধায ৱুত্তং ন হোতি. ‘‘কতৰৱিপত্তিযা’’তি ৱুত্তে ‘‘অসুকায ৱিপত্তিযা’’তি ৱত্তুম্পি ‘‘ন জানাসী’’তি ৱচনস্স অধিপ্পাযমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘নাস্স অনুযোগো দাতব্বো’’তি.

‘‘তস্স নযো দাতব্বো’’তি তস্সাতি বালস্স লজ্জিস্স. ‘‘তস্স নযো দাতব্বো’’তি ৱত্ৱা চ ‘‘কিম্হি নং চোদেসীতি সীলৱিপত্তিযা’’তিআদি অধিপ্পাযপ্পকাসনমেৱ নযদানং ৱুত্তং, ন পন কিম্হি-নং-পদানংপৰিযাযমত্তদস্সনং. ন হি বালো ‘‘কতৰৱিপত্তিযং নং চোদেসী’’তি ইমস্স ৱচনস্স অত্থে ঞাতেপি ৱিপত্তিপ্পভেদং, অত্তনা চোদিযমানং ৱিপত্তিসৰূপঞ্চ জানিতুং সক্কোতি, তস্মা তেনেৱ অজাননেন অলজ্জী অপসাদেতব্বো. কিম্হি নন্তি ইদম্পি উপলক্খণমত্তং. অঞ্ঞেন ৱা যেন কেনচি আকাৰেন অৱিঞ্ঞুতং পকাসেত্ৱা ৱিস্সজ্জেতব্বোৱ. ‘‘দুম্মঙ্কূনং পুগ্গলানং নিগ্গহাযা’’তিআদিৱচনতো ‘‘অলজ্জীনিগ্গহত্থায…পে… পঞ্ঞত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. এহিতীতি এতি, হি-কাৰো এত্থ আগমো দট্ঠব্বো, আগমিস্সতীতি অত্থো. দিট্ঠসন্তানেনাতি দিট্ঠনিযামেন. অলজ্জিস্স পটিঞ্ঞায এৱ কাতব্বন্তি ৱচনপটিৱচনক্কমেনেৱ দোসে আৱিভূতেপি অলজ্জিস্স ‘‘অসুদ্ধো অহ’’ন্তি দোসসম্পটিচ্ছনপটিঞ্ঞায এৱ আপত্তিযা কাতব্বন্তি অত্থো. কেচি পন ‘‘অলজ্জিস্স এতং নত্থীতি সুদ্ধপটিঞ্ঞায এৱ অনাপত্তিযা কাতব্বন্তি অযমেত্থ অত্থো সঙ্গহিতো’’তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং অনুৱিজ্জকস্সেৱ নিৰত্থকত্তাপত্তিতো, চোদকেনেৱ অলজ্জিপটিঞ্ঞায ঠাতব্বতো. দোসোপগমপটিঞ্ঞা এৱ হি ইধ পটিঞ্ঞাতি অধিপ্পেতা, তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘এতম্পি নত্থি, এতম্পি নত্থীতি পটিঞ্ঞং ন দেতী’’তিআদি.

তদত্থদীপনত্থন্তি অলজ্জিস্স দোসে আৱিভূতেপি তস্স দোসোপগমপটিঞ্ঞায এৱ কাতব্বতাদীপনত্থং. ৱিৱাদৱত্থুসঙ্খাতে অত্থে পচ্চত্থিকা অত্থপচ্চত্থিকা. সঞ্ঞং দত্ৱাতি তেসং কথাপচ্ছেদত্থং অভিমুখকৰণত্থঞ্চ সদ্দং কত্ৱা. ৱিনিচ্ছিনিতুং অননুচ্ছৱিকোতি অসুদ্ধোতি সঞ্ঞায চোদকপক্খে পৱিট্ঠত্তা অনুৱিজ্জকভাৱতো বহিভূতত্তা অনুৱিজ্জিতুং অসক্কুণেয্যত্তং সন্ধায ৱুত্তং. সন্দেহে এৱ হি সতি অনুৱিজ্জিতুং সক্কা, অসুদ্ধলদ্ধিযা পন সতি চুদিতকেন ৱুত্তং সব্বং অসচ্চতোপি পটিভাতি, কথং তত্থ অনুৱিজ্জনা সিযাতি.

তথা নাসিতকোৱ ভৱিস্সতীতি ইমিনা ৱিনিচ্ছযম্পি অদত্ৱা সঙ্ঘতো ৱিযোজনং নাম লিঙ্গনাসনা ৱিয অযম্পি একো নাসনপ্পকাৰোতি দস্সেতি. একসম্ভোগপৰিভোগাতি ইদং অত্তনো সন্তিকা তেসং ৱিমোচনত্থং ৱুত্তং, ন পন তেসং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্ভোগে যোজনত্থং.

ৱিৰদ্ধং হোতীতি সঞ্চিচ্চ আপত্তিং আপন্নো হোতি. আদিতো পট্ঠায অলজ্জী নাম নত্থীতি ইদং ‘‘পক্খানং অনুৰক্খণত্থায পটিঞ্ঞং ন দেতী’’তি ইমস্স অলজ্জীলক্খণসম্ভৱস্স কৰণৱচনং. পটিচ্ছাদিতকালতো পট্ঠায অলজ্জী নাম এৱ, পুৰিমো লজ্জিভাৱো ন ৰক্খতীতি অত্থো. পটিঞ্ঞং ন দেতীতি ‘‘সচে মযা কতদোসং ৱক্খামি, ময্হং অনুৱত্তকা ভিজ্জিস্সন্তী’’তি পটিঞ্ঞং ন দেতি. ঠানে ন তিট্ঠতীতি লজ্জিট্ঠানে ন তিট্ঠতি, কাযৱাচাসু ৱীতিক্কমো হোতি এৱাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘ৱিনিচ্ছযো ন দাতব্বো’’তি, পুব্বে পক্খিকানং পটিঞ্ঞায ৱূপসমিতস্সপি অধিকৰণস্স দুৱূপসন্ততায অযম্পি তথা নাসিতকোৱ ভৱিস্সতীতি অধিপ্পাযো.

২৩২. অদিন্নাদানৱত্থুং ৱিনিচ্ছিনন্তেন পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা সাধুকং সল্লক্খেতব্বাতি এত্থ পঞ্চৱীসতি অৱহাৰা নাম পঞ্চ পঞ্চকানি, তত্থ পঞ্চ পঞ্চকানি নাম নানাভণ্ডপঞ্চকং একভণ্ডপঞ্চকং সাহত্থিকপঞ্চকং পুব্বপযোগপঞ্চকং থেয্যাৱহাৰপঞ্চকন্তি. তথা হি ৱুত্তং কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনা) ‘‘তে পন অৱহাৰা পঞ্চ পঞ্চকানি সমোধানেত্ৱা সাধুকং সল্লক্খেতব্বা’’তিআদি. তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকএকভণ্ডপঞ্চকানি পদভাজনে (পাৰা. ৯২) ৱুত্তানং ‘‘আদিযেয্য, হৰেয্য, অৱহৰেয্য, ইৰিযাপথং ৱিকোপেয্য, ঠানা চাৱেয্যা’’তি ইমেসং পদানং ৱসেন লব্ভন্তি. তথা হি ৱুত্তং পোৰাণেহি –

‘‘আদিযন্তো হৰন্তোৱ;

হৰন্তো ইৰিযাপথং;

ৱিকোপেন্তো তথা ঠানা;

চাৱেন্তোপি পৰাজিকো’’তি.

তত্থ নানাভণ্ডপঞ্চকং সৱিঞ্ঞাণকঅৱিঞ্ঞাণকৱসেন দট্ঠব্বং, ইতৰং সৱিঞ্ঞাণকৱসেনেৱ. কথং? আদিযেয্যাতি আৰামং অভিযুঞ্জতি, আপত্তি দুক্কটস্স. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতি, আপত্তি থুল্লচ্চযস্স. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৱিস্সতী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, আপত্তি পাৰাজিকস্স. হৰেয্যাতি অঞ্ঞস্স ভণ্ডং হৰন্তো সীসে ভাৰং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. খন্ধং ওৰোপেতি, পাৰাজিকং. অৱহৰেয্যাতি উপনিক্খিত্তং ভণ্ডং ‘‘দেহি মে ভণ্ড’’ন্তি ৱুচ্চমানো ‘‘নাহং গণ্হামী’’তি ভণতি, দুক্কটং. সামিকস্স ৱিমতিং উপ্পাদেতি, থুল্লচ্চযং. সামিকো ‘‘ন ময্হং ভৱিস্সতী’’তি ধুৰং নিক্খিপতি, পাৰাজিকং. ইৰিযাপথং ৱিকোপেয্যাতি ‘‘সহভণ্ডহাৰকং নেস্সামী’’তি পঠমং পাদং অতিক্কামেতি, থুল্লচ্চযং. দুতিযং পাদং অতিক্কামেতি, পাৰাজিকং. ঠানা চাৱেয্যাতি থলট্ঠং ভণ্ডং থেয্যচিত্তো আমসতি, দুক্কটং. ফন্দাপেতি, থুল্লচ্চযং. ঠানা চাৱেতি, পাৰাজিকং. এৱং তাৱ নানাভণ্ডপঞ্চকং ৱেদিতব্বং. সস্সামিকস্স পন দাসস্স ৱা তিৰচ্ছানগতস্স ৱা যথাৱুত্তেন অভিযোগাদিনা নযেন আদিযনহৰণ অৱহৰণ ইৰিযাপথৱিকোপন ঠানাচাৱনৱসেন একভণ্ডপঞ্চকং ৱেদিতব্বং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘তত্থ নানেকভণ্ডানং, পঞ্চকানং ৱসা পন;

আদিযনাদিপঞ্চকা, দুৱিধাতি উদীৰিতা’’তি.

কতমং সাহত্থিকপঞ্চকং? সাহত্থিকো আণত্তিকো নিস্সগ্গিযো অত্থসাধকো ধুৰনিক্খেপোতি. তথা হি ৱুত্তং –

‘‘সাহত্থাণত্তিকো চেৱ, নিস্সগ্গিযোত্থসাধকো;

ধুৰনিক্খেপকো চাতি, ইদং সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি.

তত্থ সাহত্থিকো নাম পৰস্স ভণ্ডং সহত্থা অৱহৰতি. আণত্তিকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং অৱহৰা’’তি অঞ্ঞং আণাপেতি. নিস্সগ্গিযো নাম সুঙ্কঘাতপৰিকপ্পিতোকাসানং অন্তো ঠত্ৱা বহি পাতনং. অত্থসাধকো নাম ‘‘অসুকস্স ভণ্ডং যদা সক্কোসি, তদা তং অৱহৰা’’তি আণাপেতি. তত্থ সচে পৰো অনন্তৰাযিকো হুত্ৱা তং অৱহৰতি, আণাপকস্স আণত্তিক্খণেযেৱ পাৰাজিকং. পৰস্স ৱা পন তেলকুম্ভিযা পাদগ্ঘনকং তেলং অৱস্সং পিৱনকানি উপাহনাদীনি পক্খিপতি, হত্থতো মুত্তমত্তেযেৱ পাৰাজিকং. ধুৰনিক্খেপো পন আৰামাভিযোগউপনিক্খিত্তভণ্ডৱসেন ৱেদিতব্বো. তাৱকালিকভণ্ডদেয্যানি অদেন্তস্সপি এসেৱ নযোতি ইদং সাহত্থিকপঞ্চকং.

কতমং পুব্বপযোগপঞ্চকং? পুব্বপযোগো সহপযোগো সংৱিদাৱহাৰো সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তকম্মন্তি. তেন ৱুত্তং –

‘‘পুব্বসহপযোগো চ, সংৱিদাহৰণং তথা;

সঙ্কেতকম্মং নিমিত্তং, ইদং সাহত্থপঞ্চক’’ন্তি.

তত্থ আণত্তিৱসেন পুব্বপযোগো ৱেদিতব্বো. ঠানাচাৱনৱসেন, খিলাদীনি সঙ্কামেত্ৱা খেত্তাদিগ্গহণৱসেন চ সহপযোগো ৱেদিতব্বো. সংৱিদাৱহাৰো নাম ‘‘অসুকং নাম ভণ্ডং অৱহৰিস্সামা’’তি সংৱিদহিত্ৱা সম্মন্তযিত্ৱা অৱহৰণং. এৱং সংৱিদহিত্ৱা গতেসু হি একেনপি তস্মিং ভণ্ডে ঠানা চাৱিতে সব্বেসং অৱহাৰো হোতি. সঙ্কেতকম্মং নাম সঞ্জাননকম্মং. সচে হি পুৰেভত্তাদীসু যং কিঞ্চি কালং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘অসুকস্মিং কালে ইত্থন্নামং ভণ্ডং অৱহৰা’’তি ৱুত্তো সঙ্কেততো অপচ্ছা অপুৰে তং অৱহৰতি, সঙ্কেতকাৰকস্স সঙ্কেতকৰণক্খণেযেৱ অৱহাৰো. নিমিত্তকম্মং নাম সঞ্ঞুপ্পাদনত্থং অক্খিনিখণনাদিনিমিত্তকৰণং. সচে হি এৱং কতনিমিত্ততো অপচ্ছা অপুৰে ‘‘যং অৱহৰা’’তি ৱুত্তো, তং অৱহৰতি, নিমিত্তকাৰকস্স নিমিত্তক্খণেযেৱ অৱহাৰোতি ইদং পুব্বপযোগপঞ্চকং.

কতমং থেয্যাৱহাৰপঞ্চকং? থেয্যাৱহাৰো পসয্হাৱহাৰো পৰিকপ্পাৱহাৰো পটিচ্ছন্নাৱহাৰো কুসাৱহাৰোতি. তেন ৱুত্তং –

‘‘থেয্যা পসয্হা পৰিকপ্পা, পটিচ্ছন্না কুসা তথা;

অৱহাৰা ইমে পঞ্চ, থেয্যাৱহাৰপঞ্চক’’ন্তি.

তত্থ যো সন্ধিচ্ছেদাদীনি কত্ৱা অদিস্সমানো অৱহৰতি, কূটতুলাকূটমানকূটকহাপণাদীহি ৱা ৱঞ্চেত্ৱা গণ্হাতি, তস্সেৱং গণ্হতো অৱহাৰো থেয্যাৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো. যো পন পসয্হ বলক্কাৰেন পৰেসং সন্তকং গণ্হাতি গামঘাতকাদযো ৱিয, অত্তনো পত্তবলিতো ৱা ৱুত্তনযেনেৱ অধিকং গণ্হাতি ৰাজভটাদযো ৱিয, তস্সেৱং গণ্হতো অৱহাৰো পসয্হাৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো. পৰিকপ্পেত্ৱা গহণং পন পৰিকপ্পাৱহাৰো নাম.

সো ভণ্ডোকাসস্স ৱসেন দুৱিধো. তত্ৰাযং ভণ্ডপৰিকপ্পো – সাটকত্থিকো অন্তোগব্ভং পৱিসিত্ৱা ‘‘সচে সাটকো ভৱিস্সতি, গণ্হিস্সামি. সচে সুত্তং, ন গণ্হিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেত্ৱা অন্ধকাৰে পসিব্বকং গণ্হাতি. তত্ৰ চে সাটকো হোতি, উদ্ধাৰেযেৱ পাৰাজিকং. সুত্তঞ্চে হোতি, ৰক্খতি. বহি নীহৰিত্ৱা মুঞ্চিত্ৱা ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৱা পুন আহৰিত্ৱা ঠপেতি, ৰক্খতিযেৱ. ‘‘সুত্ত’’ন্তি ঞত্ৱাপি যং লদ্ধং, তং গহেতব্বন্তি গচ্ছতি, পদৱাৰেন কাৰেতব্বো. ভূমিযং ঠপেত্ৱা গণ্হাতি, উদ্ধাৰে পাৰাজিকং. ‘‘চোৰো চোৰো’’তি অনুবন্ধো ছড্ডেত্ৱা পলাযতি, ৰক্খতি. সামিকা দিস্ৱা গণ্হন্তি, ৰক্খতিযেৱ. অঞ্ঞো চে গণ্হাতি, ভণ্ডদেয্যং. সামিকেসু নিৱত্তন্তেসু সযং দিস্ৱা পংসুকূলসঞ্ঞায ‘‘পগেৱেতং মযা গহিতং, মম দানি সন্তক’’ন্তি গণ্হন্তস্সপি ভণ্ডদেয্যমেৱ. তত্থ য্ৱাযং ‘‘সচে সাটকো ভৱিস্সতি, গণ্হিস্সামী’’তিআদিনা নযেন পৱত্তো পৰিকপ্পো, অযং ভণ্ডপৰিকপ্পো নাম. ওকাসপৰিকপ্পো পন এৱং ৱেদিতব্বো – একচ্চো পন পৰপৰিৱেণাদীনি পৱিট্ঠো কিঞ্চি লোভনেয্যভণ্ডং দিস্ৱা গব্ভদ্ৱাৰপমুখহেট্ঠা পাসাদদ্ৱাৰকোট্ঠকৰুক্খমূলাদিৱসেন পৰিচ্ছেদং কত্ৱা ‘‘সচে মং এত্থন্তৰে পস্সিস্সন্তি, দট্ঠুকামতায গহেত্ৱা ৱিচৰন্তো ৱিয দস্সামি. নো চে পস্সিস্সন্তি, হৰিস্সামী’’তি পৰিকপ্পেতি, তস্স তং আদায পৰিকপ্পিতপৰিচ্ছেদং অতিক্কন্তমত্তে অৱহাৰো হোতি. ইতি য্ৱাযং ৱুত্তনযেনেৱ পৱত্তো পৰিকপ্পো, অযং ওকাসপৰিকপ্পো নাম. এৱমিমেসং দ্ৱিন্নং পৰিকপ্পানং ৱসেন পৰিকপ্পেত্ৱা গণ্হতো অৱহাৰো পৰিকপ্পাৱহাৰোতি ৱেদিতব্বো.

পটিচ্ছাদেত্ৱা পন অৱহৰণং পটিচ্ছন্নাৱহাৰো. সো এৱং ৱেদিতব্বো – যো ভিক্খু উয্যানাদীসু পৰেসং ওমুঞ্চিত্ৱা ঠপিতং অঙ্গুলিমুদ্দিকাদিং দিস্ৱা ‘‘পচ্ছা গণ্হিস্সামী’’তি পংসুনা ৱা পণ্ণেন ৱা পটিচ্ছাদেতি, তস্স এত্তাৱতা উদ্ধাৰো নত্থীতি ন তাৱ অৱহাৰো হোতি. যদা পন সামিকা ৱিচিনন্তা অপস্সিত্ৱা ‘‘স্ৱে জানিস্সামা’’তি সালযাৱ গতা হোন্তি, অথস্স তং উদ্ধৰতো উদ্ধাৰে অৱহাৰো. ‘‘পটিচ্ছন্নকালেযেৱ এতং মম সন্তক’’ন্তি সকসঞ্ঞায ৱা ‘‘গতাদানি তে, ছড্ডিতভণ্ডং ইদ’’ন্তি পংসুকূলসঞ্ঞায ৱা গণ্হন্তস্স পন ভণ্ডদেয্যং. তেসু দুতিযততিযদিৱসে আগন্ত্ৱা ৱিচিনিত্ৱা অদিস্ৱা ধুৰনিক্খেপং কত্ৱা গতেসুপি গহিতং ভণ্ডদেয্যমেৱ. পচ্ছা ঞত্ৱা চোদিযমানস্স অদদতো সামিকানং ধুৰনিক্খেপে অৱহাৰো হোতি. কস্মা? যস্মা তস্স পযোগেন তেহি ন দিট্ঠং. যো পন তথাৰূপং ভণ্ডং যথাঠানে ঠিতংযেৱ অপ্পটিচ্ছাদেত্ৱা থেয্যচিত্তো পাদেন অক্কমিত্ৱা কদ্দমে ৱা ৱালিকায ৱা পৱেসেতি, তস্স পৱেসিতমত্তেযেৱ অৱহাৰো.

কুসং সঙ্কামেত্ৱা পন অৱহৰণং কুসাৱহাৰো নাম. সোপি এৱং ৱেদিতব্বো – যো ভিক্খু ৱিলীৱমযং ৱা তালপণ্ণমযং ৱা কতসঞ্ঞাণং যং কিঞ্চি কুসং পাতেত্ৱা চীৱৰে ভাজিযমানে অত্তনো কোট্ঠাসস্স সমীপে ঠিতং সমগ্ঘতৰং ৱা মহগ্ঘতৰং ৱা সমসমং ৱা অগ্ঘেন পৰস্স কোট্ঠাসং হৰিতুকামো অত্তনো কোট্ঠাসে পতিতং কুসং পৰস্স কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধৰতি, ৰক্খতি তাৱ. পৰস্স কোট্ঠাসে পাতিতে ৰক্খতেৱ. যদা পন তস্মিং পতিতে পৰস্স কোট্ঠাসতো পৰস্স কুসং উদ্ধৰতি, উদ্ধটমত্তে অৱহাৰো. সচে পঠমতৰং পৰস্স কোট্ঠাসতো কুসং উদ্ধৰতি, অত্তনো কোট্ঠাসে পাতেতুকামতায উদ্ধাৰে ৰক্খতি, পাতনেপি ৰক্খতি. অত্তনো কোট্ঠাসতো পন অত্তনো কুসং উদ্ধৰতো উদ্ধাৰেযেৱ ৰক্খতি, তং উদ্ধৰিত্ৱা পৰকোট্ঠাসে পাতেন্তস্স হত্থতো মুত্তমত্তে অৱহাৰো হোতি, অযং কুসাৱহাৰো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন সমন্তপাসাদিকতো (পাৰা. অট্ঠ. ১.৯২) গহেতব্বো.

তুলযিত্ৱাতি উপপৰিক্খিত্ৱা.

সামীচীতি ৱত্তং, আপত্তি পন নত্থীতি অধিপ্পাযো.

মহাজনসম্মদ্দোতি মহাজনসঙ্খোভো. ভট্ঠে জনকাযেতি অপগতে জনকাযে. ‘‘ইদঞ্চ কাসাৱং অত্তনো সন্তকং কত্ৱা এতস্সেৱ ভিক্খুনো দেহী’’তি কিং কাৰণা এৱমাহ? চীৱৰস্সামিকেন ধুৰনিক্খেপো কতো, তস্মা তস্স অদিন্নং গহেতুং ন ৱট্টতি. অৱহাৰকোপি ৱিপ্পটিসাৰস্স উপ্পন্নকালতো পট্ঠায চীৱৰস্সামিকং পৰিযেসন্তো ৱিচৰতি ‘‘দস্সামী’’তি, চীৱৰস্সামিকেন চ ‘‘মমেত’’ন্তি ৱুত্তে এতেনপি অৱহাৰকেন আলযো পৰিচ্চত্তো, তস্মা এৱমাহ. যদি এৱং চীৱৰস্সামিকোযেৱ ‘‘অত্তনো সন্তকং গণ্হাহী’’তি কস্মা ন ৱুত্তোতি? উভিন্নং কুক্কুচ্চৱিনোদনত্থং. কথং? অৱহাৰকস্স ‘‘মযা সহত্থেন ন দিন্নং, ভণ্ডদেয্যমেত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জেয্য, ইতৰস্স ‘‘মযা পঠমং ধুৰনিক্খেপং কত্ৱা পচ্ছা অদিন্নং গহিত’’ন্তি কুক্কুচ্চং উপ্পজ্জেয্যাতি.

সমগ্ঘন্তি অপ্পগ্ঘং.

দাৰুঅত্থং ফৰতীতি দাৰূহি কত্তব্বকিচ্চং সাধেতি. মযি সন্তেতিআদি সব্বং ৰঞ্ঞা পসাদেন ৱুত্তং, থেৰেন পন ‘‘অননুচ্ছৱিকং কত’’ন্তি ন মঞ্ঞিতব্বং.

একদিৱসং দন্তকট্ঠচ্ছেদনাদিনা যা অযং অগ্ঘহানি ৱুত্তা, সা ভণ্ডস্সামিনা কিণিত্ৱা গহিতমেৱ সন্ধায ৱুত্তা. সব্বং পনেতং অট্ঠকথাচৰিযপ্পমাণেন গহেতব্বং. পাসাণঞ্চ সক্খৰঞ্চ পাসাণসক্খৰং.

‘‘ধাৰেয্য অত্থং ৱিচক্খণো’’তি ইমস্সেৱ ৱিৱৰণং ‘‘আপত্তিং ৱা অনাপত্তিং ৱা’’তিআদি. ‘‘সিক্খাপদং সমং তেনা’’তি ইতো পুব্বে একা গাথা –

‘‘দুতিযং অদুতিযেন, যং জিনেন পকাসিতং;

পৰাজিতকিলেসেন, পাৰাজিকপদং ইধা’’তি.

তায সদ্ধিং ঘটেত্ৱা অদুতিযেন পৰাজিতকিলেসেন জিনেন দুতিযং যং ইদং পাৰাজিকপদং পকাসিতং, ইধ তেন সমং অনেকনযৱোকিণ্ণং গম্ভীৰত্থৱিনিচ্ছযং অঞ্ঞং কিঞ্চি সিক্খাপদং ন ৱিজ্জতীতি যোজনা. তত্থ পৰাজিতকিলেসেনাতি সন্তানে পুন অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনে চতূহি মগ্গঞাণেহি সহ ৱাসনায সমুচ্ছিন্নসব্বকিলেসেন. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৫৯) পন ‘‘পৰাজিতকিলেসেনাতি ৱিজিতকিলেসেন, নিকিলেসেনাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে.

তেনাতি তেন দুতিযপাৰাজিকসিক্খাপদেন. অত্থো নাম পাড়িঅত্থো. ৱিনিচ্ছযো নাম পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযো. অত্থো চ ৱিনিচ্ছযো চ অত্থৱিনিচ্ছযা, তে গম্ভীৰা যস্মিন্তি গম্ভীৰত্থৱিনিচ্ছযং . ৱত্থুম্হি ওতিণ্ণেতি চোদনাৱসেন ৱা অত্তনাৱ অত্তনো ৱীতিক্কমাৰোচনৱসেন ৱা সঙ্ঘমজ্ঝে অদিন্নাদানৱত্থুস্মিং ওতিণ্ণে. এত্থাতি ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিং. ৱিনিচ্ছযোতি আপত্তানাপত্তিনিযমনং. অৱত্ৱাৱাতি ‘‘ত্ৱং পাৰাজিকং আপন্নো’’তি অৱত্ৱাৱ. কপ্পিযেপি চ ৱত্থুস্মিন্তি অত্তনা গহেতুং কপ্পিযে মাতুপিতুআদিসন্তকেপি ৱত্থুস্মিং. লহুৱত্তিনোতি থেয্যচিত্তুপ্পাদেন লহুপৰিৱত্তিনো. আসীৱিসন্তি সীঘমেৱ সকলসৰীৰে ফৰণসমত্থৱিসং.

২৩৩. পকতিমনুস্সেহি উত্তৰিতৰানং বুদ্ধাদিউত্তমপুৰিসানং অধিগমধম্মোতি উত্তৰিমনুস্সধম্মো, তস্স পৰেসং আৰোচনং উত্তৰিমনুস্সধম্মাৰোচনং. তং ৱিনিচ্ছিনন্তেন ছ ঠানানি সোধেতব্বানীতি যোজনা. তত্থ কিং তে অধিগতন্তি অধিগমপুচ্ছা. কিন্তি তে অধিগতন্তি উপাযপুচ্ছা. কদা তে অধিগতন্তি কালপুচ্ছা. কত্থ তে অধিগতন্তি ওকাসপুচ্ছা. কতমে তে কিলেসা পহীনাতি পহীনকিলেসপুচ্ছা. কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভীতি পটিলদ্ধধম্মপুচ্ছা. ইদানি তমেৱ ছট্ঠানৱিসোধনং ৱিত্থাৰেতুমাহ ‘‘সচে হী’’তিআদি. তত্থ এত্তাৱতাতি এত্তকেন ব্যাকৰণৱচনমত্তেন ন সক্কাৰো কাতব্বো. ব্যাকৰণঞ্হি একস্স অযাথাৱতোপি হোতীতি. ইমেসু ছসু ঠানেসু সোধনত্থং এৱং ৱত্তব্বোতি যথা নাম জাতৰূপপতিৰূপকম্পি জাতৰূপং ৱিয খাযতীতি জাতৰূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং, এৱমেৱ ইদানেৱ ৱুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৱা সোধনত্থং ৱত্তব্বো. ৱিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাপত্তিঞাণদস্সনমগ্গভাৱনাফলসচ্ছিকিৰিযাদিং সঙ্গণ্হাতি. পাকটো হোতি অধিগতৱিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৱতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৱ নযো.

সব্বেসঞ্হি অত্তনা অধিগতমগ্গেন পহীনা কিলেসা পাকটা হোন্তীতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. কস্সচি হি অত্তনা অধিগতমগ্গৱজ্ঝকিলেসেসু সন্দেহো উপ্পজ্জতিযেৱ মহানামস্স সক্কস্স ৱিয. সো হি সকদাগামী সমানোপি ‘‘তস্স ময্হং, ভন্তে, এৱং হোতি – কো সু নাম মে ধম্মো অজ্ঝত্তং অপ্পহীনো, যেন মে একদা লোভধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, দোসধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, মোহধম্মাপি চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তী’’তি (ম. নি. ১.১৭৫) ভগৱন্তং পুচ্ছি. অযং কিৰ ৰাজা সকদাগামিমগ্গেন লোভদোসমোহা নিৰৱসেসা পহীযন্তীতি সঞ্ঞী অহোসীতি.

যায পটিপদায যস্স অৰিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা, উদাহু ন সুদ্ধাতি ৱিচাৰণৱসেন সোধেতব্বা. ‘‘ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিসম্ভৱতো. অপনেতব্বোতি অত্তনো পটিঞ্ঞায অপনেতব্বো’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.১৯৭-১৯৮). ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.১৯৭) পন ‘‘ন সুজ্ঝতীতি পুচ্ছিযমানো পটিপত্তিক্কমং উল্লঙ্ঘিত্ৱা কথেসি. অপনেতব্বোতি তযা ৱুত্তক্কমেনাযং ধম্মো ন সক্কা অধিগন্তুন্তি অধিগতমানতো অপনেতব্বো’’তি ৱুত্তং. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৱত্ৱা সুজ্ঝনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘দীঘৰত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থাপি ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৱা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. চতূসু পচ্চযেসু অলগ্গত্তা ‘‘আকাসে পাণিসমেন চেতসা’’তি ৱুত্তং. ৱুত্তসদিসং ব্যাকৰণং হোতীতি যোজনা. তত্থ ৱুত্তসদিসন্তি তস্স ভিক্খুনো ব্যাকৰণং ইমস্মিং সুত্তে ৱুত্তেন সদিসং, সমন্তি অত্থো. খীণাসৱস্স পটিপত্তিসদিসা পটিপত্তি হোতীতি দীঘৰত্তং সুৱিক্খম্ভিতকিলেসত্তা, ইদঞ্চ অৰহত্তং পটিজানন্তস্স ৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘খীণাসৱস্স নামা’’তিআদি. খীণাসৱস্স নাম…পে… ন হোতীতি পহীনৱিপল্লাসত্তা, জীৱিতনিকন্তিযা চ অভাৱতো ন হোতি, পুথুজ্জনস্স পন অপ্পহীনৱিপল্লাসত্তা জীৱিতনিকন্তিসব্ভাৱতো চ অপ্পমত্তকেনপি হোতি, এৱং সুৱিক্খম্ভিতকিলেসস্স ৱত্তনসেক্খধম্মপটিজাননং ইমিনা ভযুপ্পাদনেন, অম্বিলাদিদস্সনে খেড়ুপ্পাদাদিনা চ ন সক্কা ৱীমংসিতুং, তস্মা তস্স ৱচনেনেৱ তং সদ্ধাতব্বং.

অযং ভিক্খু সম্পন্নৱেয্যাকৰণোতি ইদং ন কেৱলং অভাযনকমেৱ সন্ধায ৱুত্তং একচ্চস্স সূৰজাতিকস্স পুথুজ্জনস্সপি অভাযনতো, ৰজ্জনীযাৰম্মণানং বদৰসাড়ৱাদিঅম্বিলমদ্দনাদীনং উপযোজনেপি খেড়ুপ্পাদাদিতণ্হুপ্পত্তিৰহিতং সব্বথা সুৱিসোধিতমেৱ সন্ধায ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.

২৩৪. ‘‘নীহৰিত্ৱাতি সাসনতো নীহৰিত্ৱা’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং, ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘নীহৰিত্ৱাতি পাড়িতো উদ্ধৰিত্ৱা’’তি. তথা হি ‘‘পঞ্চহুপালি, অঙ্গেহি সমন্নাগতেন ভিক্খুনা নানুযুঞ্জিতব্বং. কতমেহি পঞ্চহি? সুত্তং ন জানাতি, সুত্তানুলোমং ন জানাতী’’তিআদিপাড়িতো (পৰি. ৪৪২) সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ নীহৰিংসু, ‘‘অনাপত্তি এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহো পৰিপুচ্ছাতি ভণতী’’তি এৱমাদিতো আচৰিযৱাদং, ‘‘আযস্মা উপালি এৱমাহ ‘অনাপত্তি আৱুসো সুপিনন্তেনা’’তি (পাৰা. ৭৮) এৱমাদিতো অত্তনোমতিং নীহৰিংসু. সা চ থেৰস্স অত্তনোমতি সুত্তেন সঙ্গহিতত্তা সুত্তং জাতং, এৱমঞ্ঞাপি সুত্তাদীহি সঙ্গহিতাৱ গহেতব্বা, নেতৰাতি ৱেদিতব্বং. অথ ৱা নীহৰিত্ৱাতি ৱিভজিত্ৱা, সাট্ঠকথং সকলং ৱিনযপিটকং সুত্তাদীসু চতূসু পদেসেসু পক্খিপিত্ৱা চতুধা ৱিভজিত্ৱা ৱিনযং পকাসেসুং তব্বিনিমুত্তস্স অভাৱাতি অধিপ্পাযো. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৫) ‘‘নীহৰিত্ৱাতি এত্থ সাসনতো নীহৰিত্ৱাতি অত্থো…পে… তায হি অত্তনোমতিযা থেৰো এতদগ্গট্ঠপনং লভতি. অপিচ ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘অনুপসম্পন্নেন পঞ্ঞত্তেন ৱা অপঞ্ঞত্তেন ৱা ৱুচ্চমানো…পে… অনাদৰিযং কৰোতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’তি. তত্থ হি পঞ্ঞত্তং নাম সুত্তং, সেসত্তযং অপঞ্ঞত্তং নাম. তেনাযং ‘চতুব্বিধঞ্হি ৱিনযং, মহাথেৰা’তি গাথা সুৱুত্তা’’তি ৱুত্তং.

ৱুত্তন্তি মিলিন্দপঞ্হে নাগসেনত্থেৰেন ৱুত্তং. পজ্জতে অনেন অত্থোতি পদং, ভগৱতা কণ্ঠাদিৱণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানং আহচ্চ ৱিসেসেত্ৱা ভাসিতং পদং আহচ্চপদং, ভগৱতোযেৱ ৱচনং. তেনাহ ‘‘আহচ্চপদন্তি সুত্তং অধিপ্পেত’’ন্তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘কণ্ঠাদিৱণ্ণুপ্পত্তিট্ঠানকৰণাদীহি নীহৰিত্ৱা অত্তনো ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযাৱ ভাসিতং ৱচনং আহচ্চপদ’’ন্তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৫) পন ‘‘অট্ঠ ৱণ্ণট্ঠানানি আহচ্চ ৱুত্তেন পদনিকাযেনাতি অত্থো, উদাহটেন কণ্ঠোক্কন্তেন পদসমূহেনাতি অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং. ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি এৱং অৱিসেসেত্ৱা ‘‘যং ভিক্খৱে মযা ‘ইদং ন কপ্পতী’তি অপ্পটিক্খিত্তং, তঞ্চে অকপ্পিযং অনুলোমেতি, কপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৱো ন কপ্পতী’’তিআদিনা (মহাৱ. ৩০৫) ৱুত্তসামঞ্ঞলক্খণং ইধ ৰসোতি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৰসোতি সুত্তানুলোম’’ন্তি. ৰসোতি সাৰো ‘‘পত্তৰসো’’তিআদীসু (ধ. স. ৬২৮-৬৩০) ৱিয, পটিক্খিত্তানুঞ্ঞাতসুত্তসাৰোতি অত্থো. ৰসোতি ৱা লক্খণং পটিৱত্থুকং অনুদ্ধৰিত্ৱা লক্খণানুলোমেন ৱুত্তত্তা. ৰসেনাতি তস্স আহচ্চভাসিতস্স ৰসেন, ততো উদ্ধটেন ৱিনিচ্ছযেনাতি অত্থো. সুত্তছাযা ৱিয হি সুত্তানুলোমন্তি. ধম্মসঙ্গাহকপভুতিআচৰিযপৰম্পৰতো আনীতা অট্ঠকথাতন্তি ইধ ‘‘আচৰিযৱংসো’’তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘আচৰিযৱংসোতি আচৰিযৱাদো’’তি, আচৰিযৱাদো ‘‘আচৰিযৱংসো’’তি ৱুত্তো পাড়িযং ৱুত্তানং আচৰিযানং পৰম্পৰায আভতোৱ পমাণন্তি দস্সনত্থং. অধিপ্পাযোতি কাৰণোপপত্তিসিদ্ধো উহাপোহনযপৱত্তো পচ্চক্খাদিপমাণপতিৰূপকো. অধিপ্পাযোতি এত্থ ‘‘অত্তনোমতী’’তি কেচি অত্থং ৱদন্তি.

ৱিনযপিটকে পাড়ীতি ইধ অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং, সেসপিটকেসুপি সুত্তাদিচতুনযা যথানুৰূপং লব্ভন্তেৱ.

‘‘মহাপদেসাতি মহাওকাসা. মহন্তানি ৱিনযস্স পতিট্ঠাপনট্ঠানানি, যেসু পতিট্ঠাপিতো ৱিনযো ৱিনিচ্ছিনীযতি অসন্দেহতো, মহন্তানি ৱা কাৰণানি মহাপদেসা, মহন্তানি ৱিনযৱিনিচ্ছযকাৰণানীতি ৱুত্তং হোতি. অত্থতো পন ‘যং ভিক্খৱে’তিআদিনা ৱুত্তাসাধিপ্পাযা পাড়িযেৱ মহাপদেসাতি ৱদন্তি. তেনেৱাহ ‘যে ভগৱতা এৱং ৱুত্তা’তিআদি. ইমে চ মহাপদেসা খন্ধকে আগতা, তস্মা তেসং ৱিনিচ্ছযকথা তত্থেৱ আৱি ভৱিস্সতীতি ইধ ন ৱুচ্চতী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘মহাপদেসাতি মহাওকাসা মহাৱিসযা, তে অত্থতো ‘যং ভিক্খৱেতিআদিপাড়িৱসেন অকপ্পিযানুলোমতো কপ্পিযানুলোমতো চ পুগ্গলেহি নযতো তথা তথা গয্হমানা অত্থনযা এৱ. তে হি ভগৱতা সৰূপতো অৱুত্তেসুপি পটিক্খিত্তানুলোমেসু অনুঞ্ঞাতানুলোমেসু চ সেসেসু কিচ্চেসু নিৱত্তিপৱত্তিহেতুতায মহাগোচৰাতি ‘মহাপদেসা’তি ৱুত্তা, ন পন ‘যং ভিক্খৱে মযা ইদং ন কপ্পতী’তিআদিনা ৱুত্তা সাধিপ্পাযা পাড়িযেৱ তস্সা সুত্তে পৱিট্ঠত্তা. ‘সুত্তানুলোমম্পি সুত্তে ওতাৰেতব্বং…পে… সুত্তমেৱ বলৱতৰ’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫) হি ৱুত্তং. ন হেসা সাধিপ্পাযা পাড়ি সুত্তে ওতাৰেতব্বা, ন গহেতব্বা ৱা হোতি. যেনাযং সুত্তানুলোমং সিযা, তস্মা ইমং পাড়িঅধিপ্পাযং নিস্সায পুগ্গলেহি গহিতা যথাৱুত্তঅত্থাৱ সুত্তানুলোমং, তংপকাসকত্তা পন অযং পাড়িপি সুত্তানুলোমন্তি গহেতব্বং. তেনাহ ‘যে ভগৱতা এৱং ৱুত্তা’তিআদি. ‘যং ভিক্খৱে’তিআদিপাড়িনযেন হি পুগ্গলেহি গহিতব্বা যে অকপ্পিযানুলোমাদযো অত্থা ৱুত্তা, তে মহাপদেসাতি অত্থো’’তি ৱুত্তং.

ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৫) ‘‘পৰিৱাৰট্ঠকথাযং ইধ চ কিঞ্চাপি ‘সুত্তানুলোমং নাম চত্তাৰো মহাপদেসা’তি ৱুত্তং, অথ খো মহাপদেসনযসিদ্ধং পটিক্খিত্তাপটিক্খিত্তং অনুঞ্ঞাতাননুঞ্ঞাতং কপ্পিযাকপ্পিযন্তি অত্থতো ৱুত্তং হোতি. তত্থ যস্মা ‘ঠানং ওকাসো পদেসোতি কাৰণৱেৱচনানি ‘অট্ঠানমেতং, আনন্দ, অনৱকাসো’তিআদি সাসনতো, ‘নিগ্গহট্ঠান’ন্তি চ ‘অসন্দিট্ঠিট্ঠান’ন্তি চ ‘অসন্দিট্ঠি চ পন পদেসো’তি চ লোকতো, তস্মা মহাপদেসাতি মহাকাৰণানীতি অত্থো. কাৰণং নাম ঞাপকো হেতু ইধাধিপ্পেতং, মহন্তভাৱো পন তেসং মহাৱিসযত্তা মহাভূতানং ৱিয. তে দুৱিধা ৱিনযমহাপদেসা সুত্তন্তিকমহাপদেসা চাতি. তত্থ ৱিনযমহাপদেসা ৱিনযে যোগং গচ্ছন্তি, ইতৰে উভযত্থাপি, তেনেৱ পৰিৱাৰে (পৰি. ৪৪২) অনুযোগৱত্তে ‘ধম্মং ন জানাতি, ধম্মানুলোমং ন জানাতী’তি’’ ৱুত্তং. তত্থ ধম্মন্তি ঠপেত্ৱা ৱিনযপিটকং অৱসেসং পিটকদ্ৱযং, ধম্মানুলোমন্তি সুত্তন্তিকে চত্তাৰো মহাপদেসেতিআদি.

যদি সাপি তত্থ তত্থ ভগৱতা পৱত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাৱ অট্ঠকথা, সা পন ধম্মসঙ্গাহকেহি পঠমং তীণি পিটকানি সঙ্গাযিত্ৱা তস্স অত্থৱণ্ণনানুৰূপেনেৱ ৱাচনামগ্গং আৰোপিতত্তা ‘‘আচৰিযৱাদো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘আচৰিযা ৱদন্তি সংৱণ্ণেন্তি পাড়িং এতেনা’’তি কত্ৱা. তেনাহ ‘‘আচৰিযৱাদো নাম…পে… অট্ঠকথাতন্তী’’তি. তিস্সো হি সঙ্গীতিযো আৰুড়্হোযেৱ বুদ্ধৱচনস্স অত্থসংৱণ্ণনাভূতো কথামগ্গো মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতো, পচ্ছা তম্বপণ্ণিযেহি মহাথেৰেহি সীহড়ভাসায ঠপিতো নিকাযন্তৰলদ্ধিসঙ্কৰপৰিহৰণত্থং. ভগৱতো পকিণ্ণকদেসনাভূতা চ সুত্তানুলোমভূতা চ অট্ঠকথা যস্মা ধম্মসঙ্গাহকত্থেৰেহি পাড়িৱণ্ণনাক্কমেন সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তা, তস্মা আচৰিযৱাদোতি ৱুত্তা. এতেন চ অট্ঠকথা সুত্তসুত্তানুলোমেসু অত্থতো সঙ্গয্হতীতি ৱেদিতব্বং. যথা চ এসা, এৱং অত্তনোমতিপি পমাণভূতা. ন হি ভগৱতো ৱচনং ৱচনানুলোমঞ্চ অনিস্সায অগ্গসাৱকাদযোপি অত্তনো ঞাণবলেন সুত্তাভিধম্মৱিনযেসু কিঞ্চি সম্মুতিপৰমত্থভূতং অত্থং ৱত্তুং সক্কোন্তি, তস্মা সব্বম্পি ৱচনং সুত্তে সুত্তানুলোমে চ সঙ্গয্হতি. ৱিসুং পন অট্ঠকথাদীনং সঙ্গহিতত্তা তদৱসেসং সুত্তসুত্তানুলোমতো গহেত্ৱা চতুধা ৱিনযো নিদ্দিট্ঠো.

কিঞ্চাপি অত্তনোমতি সুত্তাদীহি সংসন্দিত্ৱাৱ পৰিকপ্পীযতি, তথাপি সা ন সুত্তাদীসু ৱিসেসতো নিদ্দিট্ঠাতি আহ ‘‘সুত্তসুত্তানুলোমআচৰিযৱাদে মুঞ্চিত্ৱা’’তি. অনুবুদ্ধিযাতি সুত্তাদীনিযেৱ অনুগতবুদ্ধিযা. নযগ্গাহেনাতি সুত্তাদিতো লব্ভমাননযগ্গহণেন. অত্তনোমতিং সামঞ্ঞতো পঠমং দস্সেত্ৱা ইদানি তমেৱ ৱিসেসেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সুত্তন্তাভিধম্মৱিনযট্ঠকথাসূ’’তি ৱচনতো পিটকত্তযস্সপি সাধাৰণা এসা কথাতি ৱেদিতব্বা. থেৰৱাদোতি মহাসুমত্থেৰাদীনং গাহো. ইদানি তত্থ পটিপজ্জিতব্বাকাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘তং পনা’’তিআদি. তত্থ অত্থেনাতি অত্তনা নযতো গহিতেন অত্থেন. পাড়িন্তি অত্তনো গাহস্স নিস্সযভূতং সাট্ঠকথং পাড়িং. পাড়িযাতি তপ্পটিক্খেপত্থং পৰেনাভতায সাট্ঠকথায পাড়িযা, অত্তনা গহিতং অত্থং নিস্সায, পাড়িঞ্চ সংসন্দিত্ৱাতি অত্থো. আচৰিযৱাদেতি অত্তনা পৰেন চ সমুদ্ধটঅট্ঠকথায. ওতাৰেতব্বাতি ঞাণেন অনুপ্পৱেসেতব্বা. ওতৰতি চেৱ সমেতি চাতি অত্তনা উদ্ধটেহি সংসন্দনৱসেন ওতৰতি, পৰেন উদ্ধটেন সমেতি. সব্বদুব্বলাতি অসব্বঞ্ঞুপুগ্গলস্স দোসৱাসনায যাথাৱতো অত্থসম্পটিপত্তিঅভাৱতো ৱুত্তং.

পমাদপাঠৱসেন আচৰিযৱাদস্স সুত্তানুলোমেন অসংসন্দনাপি সিযাতি আহ ‘‘ইতৰো ন গহেতব্বো’’তি. সমেন্তমেৱ গহেতব্বন্তি যে সুত্তেন সংসন্দন্তি, এৱৰূপাৱ অত্থা মহাপদেসতো উদ্ধৰিতব্বাতি দস্সেতি তথা তথা উদ্ধটঅত্থানংযেৱ সুত্তানুলোমত্তা. তেনাহ ‘‘সুত্তানুলোমতো হি সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি. অথ ৱা সুত্তানুলোমস্স সুত্তেকদেসত্তেপি সুত্তে ৱিয ‘‘ইদং কপ্পতি, ইদং ন কপ্পতী’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা আহচ্চভাসিতং কিঞ্চি নত্থীতি আহ ‘‘সুত্তা…পে… বলৱতৰ’’ন্তি. অপ্পটিৱত্তিযন্তি অপ্পটিবাহিযং. কাৰকসঙ্ঘসদিসন্তি পমাণত্তা সঙ্গীতিকাৰকসঙ্ঘসদিসং. ‘‘বুদ্ধানং ঠিতকালসদিস’’ন্তি ইমিনা বুদ্ধানংযেৱ কথিতধম্মভাৱং দস্সেতি, ধৰমানবুদ্ধসদিসন্তি ৱুত্তং হোতি. সুত্তে হি পটিবাহিতে বুদ্ধোৱ পটিবাহিতো হোতি. ‘‘সকৱাদী সুত্তং গহেত্ৱা কথেতীতি সকৱাদী অত্তনো সুত্তং গহেত্ৱা ৱোহৰতি. পৰৱাদী সুত্তানুলোমন্তি অঞ্ঞনিকাযৱাদী অত্তনো নিকাযে সুত্তানুলোমং গহেত্ৱা কথেতী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং.

ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সকৱাদী সুত্তং গহেত্ৱা কথেতীতিআদীসু যো যথাভূতমত্থং গহেত্ৱা কথনসীলো, সো সকৱাদী. সুত্তন্তি সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হং পাড়িৱচনং. পৰৱাদীতি মহাৱিহাৰৱাসী ৱা হোতু অঞ্ঞনিকাযৱাসী ৱা, যো ৱিপৰীততো অত্থং গহেত্ৱা কথনসীলো, সোৱ ইধ ‘পৰৱাদী’তি ৱুত্তো. সুত্তানুলোমন্তি সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হং ৱা অনাৰুড়্হং ৱা যং কিঞ্চি ৱিপল্লাসতো ৱা ৱঞ্চনায ৱা ‘সঙ্গীতিত্তযাগতমিদ’ন্তি দস্সিযমানং সুত্তানুলোমং. কেচি ‘অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোম’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং সকৱাদীপৰৱাদীনং উভিন্নম্পি সঙ্গীতিত্তযাৰুড়্হসুত্তাদীনমেৱ গহেতব্বতো. তথা হি ৱক্খতি ‘তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হং পাড়িআগতং পঞ্ঞাযতি, গহেতব্ব’ন্তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫). ন হি সকৱাদী অঞ্ঞনিকাযসুত্তাদিং পমাণতো গণ্হাতি. যেন তেসু সুত্তাদীসু দস্সিতেসু তত্থ ঠাতব্বং ভৱেয্য, ৱক্খতি চ ‘পৰো তস্স অকপ্পিযভাৱসাধকং সুত্ততো বহুং কাৰণঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতি…পে… সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা অকপ্পিযেযেৱ ঠাতব্ব’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৪৫), তস্মা পৰৱাদিনাপি সঙ্গীতিত্তযে অনাৰুড়্হম্পি অনাৰুড়্হমিচ্চেৱ দস্সীযতি, কেৱলং তস্স তস্স সুত্তাদিনো সঙ্গীতিত্তযে অনাগতস্স কূটতা, আগতস্স চ ব্যঞ্জনচ্ছাযায অঞ্ঞথা অধিপ্পাযযোজনা চ ৱিসেসা, তত্থ চ যং কূটং, তং অপনীযতি. যং অঞ্ঞথা যোজিতং, তং তস্স ৱিপৰীততাদস্সনত্থং তদঞ্ঞেন সুত্তাদিনা সংসন্দনা কৰীযতি. যো পন পৰৱাদিনা গহিতো অধিপ্পাযো সুত্তন্তাদিনা সংসন্দতি, সো সকৱাদিনাপি অত্তনো গাহং ৱিস্সজ্জেত্ৱা গহেতব্বোতি উভিন্নম্পি সঙ্গীতিত্তযাগতমেৱ সুত্তং পমাণন্তি ৱেদিতব্বং. তেনেৱ কথাৱত্থুপকৰণে ‘সকৱাদে পঞ্চ সুত্তসতানি পৰৱাদে পঞ্চা’তি, সুত্তসহস্সম্পি অধিপ্পাযগ্গহণনানত্তেন সঙ্গীতিত্তযাগতমেৱ গহিতং, ন নিকাযন্তৰে’’তি ৱুত্তং.

ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৫) পন ‘‘পৰৱাদীতি অম্হাকং সমযৱিজাননকো অঞ্ঞনিকাযিকোতি ৱুত্তং. পৰৱাদী সুত্তানুলোমন্তি কথং? ‘অঞ্ঞত্ৰ উদকদন্তপোনা’তি সুত্তং সকৱাদিস্স, তদনুলোমতো নাড়িকেৰফলস্স উদকম্পি উদকমেৱ হোতীতি পৰৱাদী চ.

‘নাড়িকেৰস্স যং তোযং, পুৰাণং পিত্তৱড্ঢনং;

তমেৱ তৰুণং তোযং, পিত্তঘং বলৱড্ঢন’ন্তি. –

এৱং পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ধঞ্ঞফলস্স গতিকত্তা, আহাৰত্থস্স চ ফৰণতো ‘যাৱকালিকমেৱ ত’ন্তি ৱদন্তো পটিক্খিপতী’’তি. খেপং ৱা গৰহং ৱা অকত্ৱাতি ‘‘কিং ইমিনা’’তি খেপং পটিক্খেপং ছড্ডনং ৱা ‘‘কিমেস বালো ৱদতি, কিমেস বালো জানাতী’’তি গৰহং নিন্দং ৱা অকত্ৱা. সুত্তানুলোমন্তি অত্তনা অৱুত্তং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তানুলোমং. ‘‘সুত্তে ওতাৰেতব্বন্তি সকৱাদিনা সুত্তে ওতাৰেতব্ব’’ন্তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫). ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সুত্তে ওতাৰেতব্বন্তি যস্স সুত্তস্স অনুলোমনতো ইদং সুত্তানুলোমং অকাসি, তস্মিং, তদনুৰূপে ৱা অঞ্ঞতৰস্মিং সুত্তে অত্তনা গহিতং সুত্তানুলোমং অত্থতো সংসন্দনৱসেন ওতাৰেতব্বং. ‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেন ইমস্মিং সুত্তে সংসন্দতী’তি সংসন্দেত্ৱা দস্সেতব্বন্তি অত্থো’’তি ৱুত্তং. সুত্তস্মিংযেৱ ঠাতব্বন্তি অত্তনো সুত্তেযেৱ ঠাতব্বং. অযন্তি সকৱাদী. পৰোতি পৰৱাদী. আচৰিযৱাদো সুত্তে ওতাৰেতব্বোতি যস্স সুত্তস্স সংৱণ্ণনাৱসেন অযং আচৰিযৱাদো পৱত্তো, তস্মিং, তাদিসে চ অঞ্ঞস্মিং সুত্তে পুব্বাপৰঅত্থসংসন্দনৱসেন ওতাৰেতব্বং. গাৰয্হাচৰিযৱাদোতি পমাদলিখিতো, ভিন্নলদ্ধিকেহি চ ঠপিতো, এস নযো সব্বত্থ.

ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৪৫) পন – পৰো আচৰিযৱাদন্তি ‘‘সুঙ্কং পৰিহৰতীতি এত্থ উপচাৰং ওক্কমিত্ৱা কিঞ্চাপি পৰিহৰতি, অৱহাৰো এৱা’’তি অট্ঠকথাৱচনতো ‘‘তথা কৰোন্তো পাৰাজিকমাপজ্জতী’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘সুঙ্কং পৰিহৰতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি সুত্তং তত্থেৱ আগতমহাঅট্ঠকথাৱচনেন সদ্ধিং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতি. তথা কৰোন্তস্স দুক্কটমেৱাতি. পৰো অত্তনোমতিন্তি এত্থ ‘‘পুৰেভত্তং পৰসন্তকং অৱহৰাতি পুৰেভত্তমেৱ হৰিস্সামীতি ৱাযমন্তস্স পচ্ছাভত্তং হোতি, পুৰেভত্তপযোগোৱ সো, তস্মা মূলট্ঠো ন মুচ্চতীতি তুম্হাকং থেৰৱাদত্তা মূলট্ঠস্স পাৰাজিকমেৱা’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘তং সঙ্কেতং পুৰে ৱা পচ্ছা ৱা তং ভণ্ডং অৱহৰতি, মূলট্ঠস্স অনাপত্তী’’তি সুত্তং দস্সেত্ৱা পটিক্খিপতি.

পৰো সুত্তন্তি ‘‘অনিযতহেতুধম্মো সম্মত্তনিযতহেতুধম্মস্স আৰম্মণপচ্চযেন পচ্চযো’’তি সুত্তং পট্ঠানে লিখিতং দস্সেত্ৱা ‘‘অৰিযমগ্গস্স ন নিব্বানমেৱাৰম্মণ’’ন্তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী আৰম্মণত্তিকাদিসুত্তানুলোমেন ওতৰতীতি পটিক্খিপতি. সুত্তানুলোমে ওতৰন্তংযেৱ হি সুত্তং নাম, নেতৰং. তেন ৱুত্তং ‘‘পাড়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তি এত্তকেনপি সিদ্ধে ‘‘তিস্সো সঙ্গীতিযো আৰুড়্হং পাড়িআগতং পঞ্ঞাযতী’’তিআদি. তাদিসঞ্হি পমাদলেখন্তি আচৰিযো. ‘‘অপ্পমাদো অমতপদং, পমাদো মচ্চুনো পদ’’ন্তি (ধ. প. ২১) ৱচনতো দিন্নভোজনে ভুঞ্জিত্ৱা পৰিস্সযানি পৰিৱজ্জিত্ৱা সতিং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা ৱিহৰন্তো নিচ্চো হোতীতি. এৱৰূপস্স অত্থস্স আৰুড়্হম্পি সুত্তং ন গহেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতী’’তি সিদ্ধেপি ‘‘নো চে তথা পঞ্ঞাযতি, ন ওতৰতি ন সমেতীতি. বাহিৰকসুত্তং ৱা’’তি ৱুত্তত্তা অত্তনো সুত্তম্পি অত্থেন অসমেন্তং ন গহেতব্বং. পৰো আচৰিযৱাদন্তিআদীসু দ্ৱীসু নযেসু পমাদলেখৱসেন তত্থ তত্থ আগতট্ঠকথাৱচনং থেৰৱাদেহি সদ্ধিং যোজেত্ৱা ৱেদিতব্বং.

অথাযং আচৰিযৱাদং গহেত্ৱা কথেতি, পৰো সুত্তন্তি পৰৱাদিনা ‘‘মূলবীজং নাম হলিদ্দি সিঙ্গিৱেৰং ৱচা…পে… বীজে বীজসঞ্ঞী ছিন্দতি ৱা ছেদাপেতি ৱা ভিন্দতি ৱা…পে… আপত্তি পাচিত্তিযস্সা’’তি (পাচি. ৯১) তুম্হাকং পাঠত্তা ‘‘হলিদ্দিগণ্ঠিং ছিন্দন্তস্স পাচিত্তিয’’ন্তি ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘যানি ৱা পনঞ্ঞানি অত্থি মূলে জাযন্তি, মূলে সঞ্জাযন্তী’’তিআদিং দস্সেত্ৱা তস্স অট্ঠকথাসঙ্খাতেন আচৰিযৱাদেন পটিক্খিপতি. ন হি গণ্ঠিম্হি গণ্ঠি জাযতীতি. পৰো সুত্তানুলোমন্তি পৰৱাদিনা ‘‘অনাপত্তি এৱং অম্হাকং আচৰিযানং উগ্গহো’’তি ৱচনস্সানুলোমতো ‘‘অম্হাকং পোৰাণভিক্খূ একপাসাদে গব্ভং থকেত্ৱা অনুপসম্পন্নেন সযিতুং ৱট্টতীতি তথা কত্ৱা আগতা, তস্মা অম্হাকং ৱট্টতীতি তুম্হেসু এৱ একচ্চেসু ৱদন্তেসু ‘‘তুম্হাকং ন কিঞ্চি ৱত্তুং সক্কা’’তি ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমঞ্চ উগ্গহিতকানংযেৱ আচৰিযানং উগ্গহো পমাণ’’ন্তিআদিঅট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা পটিসেধেতি. পৰো অত্তনোমতিন্তি ‘‘দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা অনাপুচ্ছা সযিতেসু কে মুচ্চন্তী’’তি এত্থ পন দ্ৱেপি জনা মুচ্চন্তি – যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতোতি তুম্হাকং থেৰৱাদত্তা অঞ্ঞে সব্বেপি যথা তথা ৱা নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.

অথ পনাযং অত্তনোমতিং গহেত্ৱা কথেতি, পৰো সুত্তন্তি ‘‘আপত্তিং আপজ্জন্তী’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে সকৱাদী ‘‘দিৱা কিলন্তৰূপো মঞ্চে নিসিন্নো পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৱাৱ নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতি, তস্স অনাপত্তী’’তিআদিঅট্ঠকথাৱচনং দস্সেত্ৱা একভঙ্গেন নিপন্নাদযোপি মুচ্চন্তীতি পটিসেধেতি.

অথাযং অত্তনোমতিং গহেত্ৱা কথেতি, পৰো সুত্তানুলোমন্তি ‘‘দোমনস্সম্পাহং দেৱানমিন্দ দুৱিধেন ৱদামি সেৱিতব্বম্পি অসেৱিতব্বম্পীতিআদিৱচনেহি (দী. নি. ২.৩৬০) সংসন্দনতো সদাৰপোসে দোসো তুম্হাকং নত্থি, তেন ৱুত্তং ‘পুত্তদাৰস্স সঙ্গহো’’তি (খু. পা. ৫.৬; সু. নি. ২৬৫) পৰৱাদিনা ৱুত্তে ‘‘কিঞ্চাপি সকৱাদী বহুস্সুতো ন হোতি, অথ খো ৰাগসহিতেনেৱ অকুসলেন ভৱিতব্ব’’ন্তি পটিক্খিপতি. সেসেসুপি ইমিনা নযেন অঞ্ঞথাপি অনুৰূপতো যোজেতব্বং, ইদং সব্বং উপতিস্সত্থেৰাদযো আহু. ধম্মসিৰিত্থেৰো পন ‘‘এত্থ পৰোতি ৱুত্তো অঞ্ঞনিকাযিকো, সো পন অত্তনো সুত্তাদীনিযেৱ আহৰতি, তানি সকৱাদী অত্তনো সুত্তাদিম্হি ওতাৰেত্ৱা সচে সমেতি, গণ্হাতি. নো চে, পটিক্খিপতী’’তি ৱদতীতি আগতং.

ননু চ ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি হেট্ঠা ৱুত্তং, ইধ পন ‘‘সুত্তং সুত্তানুলোমে ওতাৰেতব্ব’’ন্তিআদি কস্মা ৱুত্তন্তি? নাযং ৱিৰোধো, ‘‘সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি ইদঞ্হি সকমতেযেৱ সুত্তং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি সকমতিপৰিযাপন্নমেৱ সুত্তাদিং সন্ধায ‘‘অত্তনোমতি সব্বদুব্বলা, অত্তনোমতিতো আচৰিযৱাদো বলৱতৰো, আচৰিযৱাদতো সুত্তানুলোমং বলৱতৰং, সুত্তানুলোমতো সুত্তমেৱ বলৱতৰ’’ন্তি চ ৱুত্তং. ইধ পন পৰৱাদিনা আনীতং অঞ্ঞনিকাযে সুত্তং সন্ধায ‘‘সুত্তানুলোমে সুত্তং ওতাৰেতব্ব’’ন্তিআদি ৱুত্তং, তস্মা পৰৱাদিনা আনীতং সুত্তাদি অত্তনো সুত্তানুলোমআচৰিযৱাদঅত্তনোমতীসু ওতাৰেত্ৱা সমেন্তংযেৱ গহেতব্বং, ইতৰং ন গহেতব্বন্তি অযং নযো ইধ ৱুচ্চতীতি ন কোচি পুব্বাপৰৱিৰোধোতি অযং সাৰত্থদীপনিযাগতো (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) নযো. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘যং কিঞ্চি কূটসুত্তং বাহিৰকসুত্তাদিৱচনং ন গহেতব্বন্তি দস্সেতুং সুত্তং সুত্তানুলোমে ওতাৰেতব্বন্তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

বাহিৰকসুত্তন্তি তিস্সো সঙ্গীতিযো অনাৰুড়্হগুড়্হৱেস্সন্তৰাদীনি চ মহাসঙ্ঘিকনিকাযৱাসীনং সুত্তানি. ৱেদল্লাদীনন্তি আদি-সদ্দেন গুড়্হউম্মগ্গাদিগ্গহণং ৱেদিতব্বং. ইতৰং গাৰয্হসুত্তং ন গহেতব্বং. ‘‘অত্তনোমতিযমেৱ ঠাতব্ব’’ন্তি ইমিনা অঞ্ঞনিকাযতো আনীতসুত্ততোপি সকনিকাযে অত্তনোমতিযেৱ বলৱতৰাতি দস্সেতি. ‘‘সকৱাদী সুত্তং গহেত্ৱা কথেতি, পৰৱাদী সুত্তমেৱা’’তি এৱমাদিনা সমানজাতিকানং ৱসেন ৱাৰো ন ৱুত্তো. সুত্তস্স সুত্তেযেৱ ওতাৰণং ভিন্নং ৱিয হুত্ৱা ন পঞ্ঞাযতি, ৱুত্তনযেনেৱ চ সক্কা যোজেতুন্তি.

ইদানি সকৱাদীপৰৱাদীনং কপ্পিযাকপ্পিযাদিভাৱং সন্ধায ৱিৱাদে উপ্পন্নে তত্থ পটিপজ্জিতব্বৱিধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৱা কথেতী’’তিআদি. অথ ৱা এৱং সুত্তসুত্তানুলোমাদিমুখেন সামঞ্ঞতো ৱিৱাদং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিসেসতো ৱিৱাদৱত্থুং তব্বিনিচ্ছযমুখেন সুত্তাদিঞ্চ দস্সেতুং ‘‘অথ পনাযং কপ্পিয’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতাৰেতব্বন্তি সকৱাদিনা অত্তনোযেৱ সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চ ওতাৰেতব্বং. পৰো কাৰণং ন ৱিন্দতীতি পৰৱাদী কাৰণং ন লভতি. সুত্ততো বহুং কাৰণঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতীতি পৰৱাদী অত্তনো সুত্ততো বহুং কাৰণঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চ আহৰিত্ৱা দস্সেতি, ‘‘সাধূতি সম্পটিচ্ছিত্ৱা অকপ্পিযেযেৱ ঠাতব্ব’’ন্তি ইমিনা অত্তনো নিকাযে সুত্তাদীনি অলভন্তেন সকৱাদিনা পৰৱাদীৱচনেযেৱ ঠাতব্বন্তি ৱদতি. সুত্তে চ সুত্তানুলোমে চাতি এত্থ চ-কাৰো ৱিকপ্পনত্থো, তেন আচৰিযৱাদাদীনম্পি সঙ্গহো. তেনাহ ‘‘কাৰণঞ্চ ৱিনিচ্ছযঞ্চ দস্সেতী’’তি. তত্থ কাৰণন্তি সুত্তাদিনযং নিস্সায অত্তনোমতিযা উদ্ধটং হেতুং. ৱিনিচ্ছযন্তি অট্ঠকথাৱিনিচ্ছযং.

দ্ৱিন্নম্পি কাৰণচ্ছাযা দিস্সতীতি সকৱাদীপৰৱাদীনং উভিন্নম্পি কপ্পিযাকপ্পিযভাৱসাধকং কাৰণপতিৰূপকচ্ছাযা দিস্সতি. তত্থ কাৰণচ্ছাযাতি সুত্তাদীসু ‘‘কপ্পিয’’ন্তি গাহস্স, ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গাহস্স চ নিমিত্তভূতেন কিচ্ছেন পটিপাদনীযং অৱিভূতকাৰণং কাৰণচ্ছাযা, কাৰণপতিৰূপকন্তি অত্থো. যদি দ্ৱিন্নম্পি কাৰণচ্ছাযা দিস্সতি, কস্মা অকপ্পিযেযেৱ ঠাতব্বন্তি আহ ‘‘ৱিনযঞ্হি পত্ৱা’’তিআদি. ‘‘ৱিনযং পত্ৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটতৰং কত্ৱা দস্সেন্তো আহ ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযৱিচাৰণং আগম্মা’’তি. ৰুন্ধিতব্বন্তিআদীসু দুব্বিঞ্ঞেয্যৱিনিচ্ছযে কপ্পিযাকপ্পিযভাৱে সতি ‘‘কপ্পিয’’ন্তি গহণং ৰুন্ধিতব্বং, ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গহণং গাড়্হং কাতব্বং, অপৰাপৰপ্পৱত্তং কপ্পিযগ্গহণং সোতং পচ্ছিন্দিতব্বং, গৰুকভাৱসঙ্খতে অকপ্পিযেযেৱ ঠাতব্বন্তি অত্থো. অথ ৱা ৰুন্ধিতব্বন্তি কপ্পিযসঞ্ঞায ৱীতিক্কমকাৰণং ৰুন্ধিতব্বং, তংনিৱাৰণচিত্তং দড়্হতৰং কাতব্বং. সোতং পচ্ছিন্দিতব্বন্তি তত্থ ৱীতিক্কমপ্পৱত্তি পচ্ছিন্দিতব্বা. গৰুকভাৱেতি অকপ্পিযভাৱেতি অত্থো.

বহূহি সুত্তৱিনিচ্ছযকাৰণেহীতি বহূহি সুত্তেহি চেৱ ততো আনীতৱিনিচ্ছযকাৰণেহি চ. অথ ৱা সুত্তেন অট্ঠকথাৱিনিচ্ছযেন চ লদ্ধকাৰণেহি. অত্তনো গহণং ন ৱিস্সজ্জেতব্বন্তি সকৱাদিনা অত্তনো ‘‘অকপ্পিয’’ন্তি গহণং ন ৱিস্সজ্জেতব্বন্তি অত্থো.

ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং নিগমেন্তো ‘‘এৱ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যোতি সকৱাদীপৰৱাদীসু যো কোচি. কেচি পন ‘‘সকৱাদীসুযেৱ যো কোচি ইধাধিপ্পেতো’’তি ৱদন্তি, এৱং সন্তে ‘‘অথ পনাযং কপ্পিযন্তি গহেত্ৱা কথেতী’’তিআদীসু সব্বত্থ উভোপি সকৱাদিনোযেৱ সিযুং হেট্ঠা ৱুত্তস্সেৱ নিগমনৱসেন ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তত্তা, তস্মা তং ন গহেতব্বং. অতিৰেককাৰণং লভতীতি এত্থ সুত্তাদীসু পুৰিমং পুৰিমং অতিৰেককাৰণং নাম, যো ৱা সুত্তাদীসু চতূসু বহুতৰং কাৰণং লভতি, সো অতিৰেককাৰণং লভতি নাম.

সুট্ঠু পৱত্তি এতস্সাতি, সুট্ঠু পৱত্ততি সীলেনাতি ৱা সুপ্পৱত্তি. তেনাহ ‘‘সুপ্পৱত্তীতি সুট্ঠু পৱত্ত’’ন্তি. ৱাচায উগ্গতং ৱাচুগ্গতং, ৱচসা সুগ্গহিতন্তি ৱুত্তং হোতি. অথ ৱা ৱাচুগ্গতন্তি ৱাচায উগ্গতং, তত্থ নিৰন্তৰং ঠিতন্তি অত্থো. সুত্ততোতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘পাড়িতো’’তি. এত্থ চ ‘‘সুত্তং নাম সকলং ৱিনযপিটক’’ন্তি ৱুত্তত্তা পুন সুত্ততোতি তদত্থপটিপাদকং সুত্তাভিধম্মপাড়িৱচনং অধিপ্পেতং. অনুব্যঞ্জনসোতি ইমস্স ৱিৱৰণং ‘‘পৰিপুচ্ছতো চ অট্ঠকথাতো চা’’তি. পাড়িং অনুগন্ত্ৱা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো পকাসনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি হি পৰিপুচ্ছা অট্ঠকথা চ ৱুচ্চতি. এত্থ চ অট্ঠকথায ৱিসুং গহিতত্তা ‘‘পৰিপুচ্ছা’’তি থেৰৱাদো ৱুত্তো. অথ ৱা পৰিপুচ্ছাতি আচৰিযস্স সন্তিকা পাড়িযা অত্থসৱনং. অট্ঠকথাতি পাড়িমুত্তকৱিনিচ্ছযো. তদুভযম্পি পাড়িং অনুগন্ত্ৱা অত্থস্স ব্যঞ্জনতো ‘‘অনুব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তং.

ৱিনযেতি ৱিনযাচাৰে. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘ৱিনযং অজহন্তো অৱোক্কমন্তো’’তিআদি. তত্থ পতিট্ঠানং নাম সঞ্চিচ্চ আপত্তিযা অনাপজ্জনাদিনা হোতীতি আহ ‘‘লজ্জিভাৱেন পতিট্ঠিতো’’তি, তেন লজ্জী হোতীতি ৱুত্তং হোতি. ৱিনযধৰস্স লক্খণে ৱত্তব্বে কিং ইমিনা লজ্জিভাৱেনাতি আহ ‘‘অলজ্জী হী’’তিআদি. তত্থ বহুস্সুতোপীতি ইমিনা পঠমলক্খণসমন্নাগমং দস্সেতি. লাভগৰুকতাযাতি ইমিনা ৱিনযে ঠিততায অভাৱে পঠমলক্খণযোগা কিচ্চকৰো ন হোতি, অথ খো অকিচ্চকৰো অনত্থকৰো এৱাতি দস্সেতি. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগে পৱত্তকলহস্সেতং অধিৱচনং সঙ্ঘৰাজীতি. কুক্কুচ্চকোতি অণুমত্তেসুপি ৱজ্জেসু ভযদস্সনৱসেন কুক্কুচ্চং উপ্পাদেন্তো. তন্তিং অৱিসংৱাদেত্ৱাতি পাড়িং অঞ্ঞথা অকত্ৱা. অৱোক্কমন্তোতি অনতিক্কমন্তো.

ৱিত্থুনতীতি অত্থং অদিস্ৱা নিত্থুনতি, ৱিত্থম্ভতি ৱা. ৱিপ্ফন্দতীতি কম্পতি. সন্তিট্ঠিতুং ন সক্কোতীতি একস্মিংযেৱ অত্থে পতিট্ঠাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘যং যং পৰেন ৱুচ্চতি, তং তং অনুজানাতী’’তি. সকৱাদং ছড্ডেত্ৱা পৰৱাদং গণ্হাতীতি ‘‘উচ্ছুম্হি কসটং যাৱজীৱিকং, ৰসো সত্তাহকালিকো, তদুভযৱিনিমুত্তো চ উচ্ছু নাম ৱিসুং নত্থি, তস্মা উচ্ছুপি ৱিকালে ৱট্টতী’’তি পৰৱাদিনা ৱুত্তে তম্পি গণ্হাতি. একেকলোমন্তি পলিতং সন্ধায ৱুত্তং. যম্হীতি যস্মিং পুগ্গলে. পৰিক্খযং পৰিযাদানন্তি অত্থতো একং.

আচৰিযপৰম্পৰাতি আচৰিযানং ৱিনিচ্ছযপৰম্পৰা. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘অত্তনোমতিং পহায…পে… যথা আচৰিযো চ আচৰিযাচৰিযো চ পাড়িঞ্চ পৰিপুচ্ছঞ্চ ৱদন্তি, তথা ঞাতুং ৱট্টতী’’তি. ন হি আচৰিযানং নামমত্ততো পৰম্পৰজাননে পযোজনং অত্থি. পুব্বাপৰানুসন্ধিতোতি পুব্বৱচনস্স অপৰৱচনেন সহ অত্থসম্বন্ধজাননতো. অত্থতোতি সদ্দত্থপিণ্ডত্থঅধিপ্পেতত্থাদিতো. কাৰণতোতি তদত্থুপপত্তিতো. আচৰিযপৰম্পৰন্তি ইমস্সেৱ ৱেৱচনং ‘‘থেৰৱাদঙ্গ’’ন্তি, থেৰপটিপাটিন্তি অত্থো. দ্ৱে তযো পৰিৱট্টাতি দ্ৱে তযো পৰম্পৰা.

ইমেহি চ পন তীহি লক্খণেহীতি এত্থ পঠমেন লক্খণেন ৱিনযস্স সুট্ঠু উগ্গহিতভাৱো ৱুত্তো, দুতিযেন তত্থ লজ্জিভাৱেন চেৱ অচলতায চ সুপ্পতিট্ঠিততা, ততিযেন পাড়িঅট্ঠকথাসু সৰূপেন অনাগতানম্পি তদনুলোমতো আচৰিযেহি দিন্ননযতো ৱিনিচ্ছিনিতুং সমত্থতা. ওতিণ্ণে ৱত্থুস্মিন্তি চোদনাৱসেন ৱীতিক্কমৱত্থুস্মিং সঙ্ঘমজ্ঝে ওতিণ্ণে. চোদকেন চ চুদিতকেন চ ৱুত্তে ৱত্তব্বেতি এৱং ওতিণ্ণৱত্থুং নিস্সায চোদকেন ‘‘দিট্ঠং সুত’’ন্তিআদিনা, চুদিতকেন ‘‘অত্থী’’তিআদিনা চ যং ৱত্তব্বং, তস্মিং ৱত্তব্বে ৱুত্তেতি অত্থো. ৱত্থু ওলোকেতব্বন্তি তস্স তস্স সিক্খাপদস্স ৱত্থু ওলোকেতব্বং. ‘‘তিণেন ৱা পণ্ণেন ৱা…পে… যো আগচ্ছেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি হিদং নিস্সগ্গিযে অঞ্ঞাতকৱিঞ্ঞত্তিসিক্খাপদস্স (পাৰা. ৫১৭) ৱত্থুস্মিং পঞ্ঞত্তং.

থুল্লচ্চযদুব্ভাসিতাপত্তীনং মাতিকায অনাগতত্তা ‘‘পঞ্চন্নং আপত্তীনং অঞ্ঞতৰ’’ন্তি ৱুত্তং. তিকদুক্কটন্তি ‘‘অনুপসম্পন্নে উপসম্পন্নসঞ্ঞী উজ্ঝাযতি খীযতি, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিনা (পাচি. ১০৬) আগতং তিকদুক্কটং. অঞ্ঞতৰং ৱা আপত্তিন্তি ‘‘কালে ৱিকালসঞ্ঞী, আপত্তি দুক্কটস্স, কালে ৱেমতিকো, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তিআদিকং (পাচি. ২৫০) দুকদুক্কটং সন্ধায ৱুত্তং.

অন্তৰাপত্তিন্তি এত্থ তস্মিং তস্মিং সিক্খাপদে আগতৱত্থুৱীতিক্কমং ৱিনা অঞ্ঞস্মিং ৱত্থুৱীতিক্কমে নিদানতো পভুতি ৱিনীতৱত্থুপৰিযোসানা অন্তৰন্তৰা ৱুত্তা আপত্তি. ইধ পন ‘‘ৱত্থুং ওলোকেতী’’তি ৱিসুং গহিতত্তা তদৱসেসা অন্তৰাপত্তীতি গহিতা. পটিলাতং উক্খিপতীতি ইদম্পি ৱিসিব্বনসিক্খাপদে (পাচি. ৩৫০) আগতং, তত্থ ডয্হমানং অলাতং অগ্গিকপালাদিতো বহি পতিতং অৱিজ্ঝাতমেৱ পটিউক্খিপতি, পুন যথাঠানে ঠপেতীতি অত্থো. ৱিজ্ঝাতং পন পটিক্খিপন্তস্স পাচিত্তিযমেৱ.

অনাপত্তিন্তি এত্থ অন্তৰন্তৰা ৱুত্তা অনাপত্তিপি অত্থি, ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খৱে, ইদ্ধিমস্স ইদ্ধিৱিসযে’’তিআদি ৱিয সাপি সঙ্গয্হতি. সিক্খাপদন্তৰেসূতি ৱিনীতৱত্থুং অন্তোকত্ৱা একেকস্মিং সিক্খাপদন্তৰে.

পাৰাজিকাপত্তীতি ন ৱত্তব্বন্তি ইদং আপন্নপুগ্গলেন লজ্জিধম্মে ঠত্ৱা যথাভূতং আৱিকৰণেপি দুব্বিনিচ্ছযং অদিন্নাদানাদিং সন্ধায ৱুত্তং. যং পন মেথুনাদীসু ৱিজাননং, তং ৱত্তব্বমেৱ. তেনাহ ‘‘মেথুনধম্মৱীতিক্কমো হী’’তিআদি. যো পন অলজ্জিতায পটিঞ্ঞং অদত্ৱা ৱিক্খেপং কৰোতি, তস্স আপত্তি ন সক্কা ওড়াৰিকাপি ৱিনিচ্ছিনিতুং. যাৱ সো যথাভূতং নাৱিকৰোতি, সঙ্ঘস্স চ আপত্তিসন্দেহো ন ৱিগচ্ছতি, তাৱ নাসিতকোৱ ভৱিস্সতি. সুখুমাতি অত্তনোপি দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱস্স লহুপৰিৱত্তিনো চিত্তস্স সীঘপৰিৱত্তিতায ৱুত্তং. সুখুমাতি ৱা চিত্তপৰিৱত্তিযা সুখুমতায সুখুমা. তেনাহ ‘‘চিত্তলহুকা’’তি, চিত্তং ৱিয লহুকাতি অত্থো. অথ ৱা চিত্তং লহু সীঘপৰিৱত্তি এতেসন্তি চিত্তলহুকা. তেতি তে ৱীতিক্কমে. তংৱত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনউস্সৱিগ্গহৱীতিক্কমা ৱত্থু অধিট্ঠানং কাৰণমেতস্সাতি তংৱত্থুকং.

যং আচৰিযো ভণতি, তং কৰোহীতিআদি সব্বং লজ্জীপেসলং কুক্কুচ্চকমেৱ সন্ধায ৱুত্তং. যো যাথাৱতো পকাসেত্ৱা সুদ্ধিমেৱ গৱেসতি, তেনপি. পাৰাজিকোসীতি ন ৱত্তব্বোতি অনাপত্তিকোটিযাপি সঙ্কিযমানত্তা ৱুত্তং. তেনেৱ ‘‘পাৰাজিকচ্ছাযা’’তি ৱুত্তং. ‘‘সীলানি সোধেত্ৱাতি যংৱত্থুকং কুক্কুচ্চং উপ্পন্নং, তং অমনসিকৰিত্ৱা অৱসেসসীলানি সোধেত্ৱা’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং, ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) পন ‘‘সীলানি সোধেত্ৱাতি যস্মিং ৱীতিক্কমে পাৰাজিকাসঙ্কা ৱত্ততি, তত্থ পাৰাজিকাভাৱপক্খং গহেত্ৱা দেসনাৱুট্ঠানগামিনীনং আপত্তীনং সোধনৱসেন সীলানি সোধেত্ৱা’’তি. পাকটভাৱতো সুখৱলঞ্জতায চ ‘‘দ্ৱত্তিংসাকাৰং তাৱ মনসি কৰোহী’’তি ৱুত্তং, উপলক্খণৱসেন ৱা. অঞ্ঞস্মিং কম্মট্ঠানে কতপৰিচযেন তমেৱ মনসি কাতব্বং. যং কিঞ্চি ৱা অভিৰুচিতং মনসি কাতুং ৱট্টতেৱ. কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তৰন্তৰা খণ্ডং অদস্সেত্ৱা চিত্তেন সদ্ধিং আৰম্মণভাৱেন চিৰকালং ঘটযতি. সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তীতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি.

সচে কতপাৰাজিকৱীতিক্কমো ভৱেয্য, তস্স সতিপি অসৰিতুকামতায ৱিপ্পটিসাৰৱত্থুৱসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৱিন্দতি. তেন ৱুত্তং ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি. কম্মট্ঠানং ন ঘটযতীতি চিত্তক্খোভাদিবহুলস্স সুদ্ধসীলস্সপি চিত্তং ন সমাধিযতি, তং ইধ পাৰাজিকমূলন্তি ন গহেতব্বং. কতপাপমূলকেন ৱিপ্পটিসাৰেনেৱেত্থ চিত্তস্স অসমাধিযনং সন্ধায ‘‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’’তিআদি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ৱিপ্পটিসাৰগ্গিনা’’তিআদি. অত্তনাতি চিত্তেন কৰণভূতেন পুগ্গলো কত্তা জানাতি, পচ্চত্তে ৱা কৰণৱচনং, অত্তা সযং জানাতীতি অত্থো. অঞ্ঞা চ দেৱতা জানন্তীতি আৰক্খদেৱতাহি অঞ্ঞা পৰচিত্তৱিদুনিযো দেৱতা জানন্তি.

ইমস্মিং ঠানে পণ্ডিতেহি ৱিচাৰেতব্বং কাৰণং অত্থি. কথং? ইদানি একচ্চে ৱিনযধৰা পঠমপাৰাজিকৱিসযে ৱত্থুম্হি ওতিণ্ণে ইত্থিযা ৱা পুৰিসেন ৱা গহট্ঠেন ৱা পব্বজিতেন ৱা চোদিযমানে চুদিতকং ভিক্খুং পুচ্ছিত্ৱা পটিঞ্ঞায অদীযমানায তং ভিক্খুং সুসানে এককমেৱ সযাপেন্তি, এৱং সযাপিযমানো সো ভিক্খু সচে ভযসন্তাসৱিৰহিতো সব্বৰত্তিং তস্মিং সুসানে সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা সক্কোতি, তং ‘‘পৰিসুদ্ধো এসো’’তি ৱিনিচ্ছিনন্তি. সচে পন ভযসন্তাসপ্পত্তো সব্বৰত্তিং সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা ন সক্কোতি, তং ‘‘অসুদ্ধো’’তি ৱিনিচ্ছিনন্তি, তং অযুত্তং ৱিয দিস্সতি. কস্মাতি চে? অট্ঠকথায ৱিৰুদ্ধোতি, অট্ঠকথাযং দুতিযততিযপাৰাজিকৱিসযে এৱ তথাৰূপো ৱিচাৰো ৱুত্তো, ন পঠমচতউত্থপাৰাজিকৱিসযে. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘মেথুনধম্মৱীতিক্কমো হি উত্তৰিমনুস্সধম্মৱীতিক্কমো চ ওড়াৰিকো, অদিন্নাদানমনুস্সৱিগ্গহৱীতিক্কমা পন সুখুমা চিত্তলহুকা, তে সুখুমেনেৱ আপজ্জতি, সুখুমেন ৰক্খতি, তস্মা ৱিসেসেন তংৱত্থুকং কুক্কুচ্চং পুচ্ছিযমানো’’তি. টীকাযঞ্চ (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ৱুত্তং ‘‘তংৱত্থুকন্তি তে অদিন্নাদানমনুস্সৱিগ্গহৱীতিক্কমা ৱত্থু অধিট্ঠানং কাৰণমেতস্সাতি তংৱত্থুক’’ন্তি, ইদম্পি একং কাৰণং.

তত্থাপি অঞ্ঞে পণ্ডিতেপি ৱিনিচ্ছিনাপেত্ৱা তেসম্পি পাৰাজিকচ্ছাযাদিস্সনেযেৱ তথা ৱিনিচ্ছযো কাতব্বো, ন সুদ্ধভাৱদিস্সনে. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘আপত্তীতি অৱত্ৱা ‘সচস্স আচৰিযো ধৰতি…পে… অথ দহৰস্সপি পাৰাজিকচ্ছাযাৱ উপট্ঠাতি, তেনপি ‘পাৰাজিকোসী’তি ন ৱত্তব্বো. দুল্লভো হি বুদ্ধুপ্পাদো, ততো দুল্লভতৰা পব্বজ্জা চ উপসম্পদা চ, এৱং পন ৱত্তব্ব’’ন্তি, ইদমেকং. নিসীদাপিযমানোপি ৱিৱিত্তোকাসেযেৱ নিসীদাপেতব্বো, ন সুসানে. ৱুত্তঞ্হি তত্থ ‘‘ৱিৱিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসীদিত্ৱা’’তিআদি, ইদমেকং. ৱিৱিত্তোকাসে নিসীদাপিযমানোপি দিৱাযেৱ নিসীদাপেতব্বো, ন ৰত্তিং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘দিৱসং অতিক্কন্তম্পি ন জানাতি, সো দিৱসাতিক্কমে উপট্ঠানং আগতো এৱং ৱত্তব্বো’’তি, ইদমেকং.

ঈদিসং ৱিধানং সযং আৰোচিতে এৱ ৱিধাতব্বং, ন পৰেহি চোদিযমানে. তথা হি ৱুত্তং ‘‘এৱং কতৱীতিক্কমেন ভিক্খুনা সযমেৱ আগন্ত্ৱা আৰোচিতে পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি. অথ কস্মা ইদানি এৱং কৰোন্তীতি? গিহীনং অসক্খিকঅট্টকৰণে উদকে নিমুজ্জাপনং ৱিয মঞ্ঞমানা এৱং কৰোন্তি. তম্পি মাযাকুসলা মনুস্সা ৱিৱিধেহি উপাযেহি ৱিতথং কৰোন্তি, তস্মা সচ্চম্পি হোতি, অসচ্চম্পি হোতি. তেনেৱ চ কাৰণেন মহোসধপণ্ডিতাদযো বোধিসত্তা অসক্খিকম্পি অট্টং উদকনিমুজ্জাপনাদিনা ন ৱিনিচ্ছিনন্তি, উভিন্নং ৱচনং পৰিসং গাহাপেত্ৱা তেসং ৱচনঞ্চ কিৰিযঞ্চ পৰিগ্গহেত্ৱা সচ্চঞ্চ ৱিতথঞ্চ ঞত্ৱাৱ ৱিনিচ্ছিনন্তি. সাসনে পন ভিক্খূ সূৰজাতিকাপি সন্তি, ভীৰুকজাতিকাপি সন্তি. সুসানঞ্চ নাম পকতিমনুস্সানম্পি ভযসন্তাসকৰং হোতি, ৰত্তিকালে পন অতিৱিয ভযানকং হুত্ৱা উপট্ঠাতি, এৱংভূতে সুসানে ৰত্তিযং একো অসহাযো হুত্ৱা নিপজ্জাপিযমানো ভীৰুকজাতিকো ভিক্খু পৰিসুদ্ধসীলোপি সমানো কিং ন ভাযেয্য, কথং সব্বৰত্তিং সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা সক্কুণেয্য, তথাৰূপং ভিক্খুং ‘‘অপৰিসুদ্ধো’’তি ৱদন্তো কথং কিচ্চকৰো ভৱিস্সতি.

অলজ্জী পন সূৰজাতিকো অত্তনো ৱজ্জং পটিচ্ছাদেতুকামো ভাযন্তোপি অভাযন্তো ৱিয হুত্ৱা ‘‘সচে ৱিকাৰং দস্সেস্সামি, অনত্থং মে কৰিস্সন্তী’’তি অনত্থভযেন অধিৱাসেত্ৱা সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা সক্কুণেয্য, এৱৰূপং পুগ্গলং ‘‘পৰিসুদ্ধো’’তি ৱদন্তো কথং সুৱিনিচ্ছিতো ভৱিস্সতীতি. ইদম্পি একং কাৰণং.

অথাপি ৱদেয্যুং – যথা উদকে নিমুজ্জাপিতমনুস্সানং অসচ্চৱাদীনং দেৱতানুভাৱেন কুম্ভীলাদযো আগন্ত্ৱা গণ্হন্তা ৱিয উপট্ঠহন্তি, তস্মা অসচ্চৱাদিনো সীঘং প্লৱন্তি, সচ্চৱাদীনং পন ন উপট্ঠহন্তি, তস্মা তে সুখেন নিসীদিতুং সক্কোন্তি, এৱং তেসম্পি ভিক্খূনং অপৰিসুদ্ধসীলানং দেৱতানুভাৱেন সীহব্যগ্ঘাদযো আগতা ৱিয পঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তে সব্বৰত্তিং সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা ন সক্কোন্তি. পৰিসুদ্ধসীলানং পন তথা ন পঞ্ঞাযন্তি, তস্মা তে সব্বৰত্তিং দেৱতাহি ৰক্খিতা হুত্ৱা ভযসন্তাসৰহিতা সুসানে সযিতুং ৱা নিসীদিতুং ৱা সক্কোন্তি, এৱং দেৱতা সক্খিং কত্ৱা ৱিনিচ্ছিতত্তা সুৱিনিচ্ছিতমেৱ হোতীতি, তম্পি তথা ন সক্কা ৱত্তুং. কস্মা? অট্ঠকথাটীকাদীসু তথা অৱুত্তত্তা. অট্ঠকথাযঞ্হি ‘‘ৱিৱিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসীদিত্ৱা সীলানি সোধেত্ৱা ‘দ্ৱত্তিংসাকাৰং তাৱ মনসিকৰোহী’তি ৱত্তব্বো. সচে তস্স অৰোগং সীলং কম্মট্ঠানং ঘটযতি, সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি, উপচাৰপ্পনাপ্পত্তং ৱিয চিত্তং একগ্গং হোতি, দিৱসং অতিক্কন্তম্পি ন জানাতি…পে… যস্স পন সীলং ভিন্নং হোতি, তস্স কম্মট্ঠানং ন ঘটযতি, পতোদাভিতুন্নং ৱিয চিত্তং কম্পতি, ৱিপ্পটিসাৰগ্গিনা ডয্হতি, তত্তপাসাণে নিসিন্নো ৱিয তঙ্খণঞ্ঞেৱ ৱুট্ঠাতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.

টীকাযম্পি (সাৰত্থ. টী. ২.৪৫) ‘‘কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি অন্তৰন্তৰা খণ্ডং অদস্সেত্ৱা চিত্তেন সদ্ধিং আৰম্মণভাৱেন চিৰকালং ঘটযতি. সঙ্খাৰা পাকটা উপট্ঠহন্তীতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানিকো চে, তস্স সঙ্খাৰা পাকটা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. সচে কতপাৰাজিকৱীতিক্কমো ভৱেয্য, তস্স সতিপি অসৰিতুকামতায ৱিপ্পটিসাৰৱত্থুৱসেন পুনপ্পুনং তং উপট্ঠহতীতি চিত্তেকগ্গতং ন ৱিন্দতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং.

ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৫) ‘‘কম্মট্ঠানং ঘটযতীতি ৱিপ্পটিসাৰমূলকেন ৱিক্খেপেন অন্তৰন্তৰা খণ্ডং অদস্সেত্ৱা পবন্ধৱসেন চিত্তেন সঙ্ঘটযতি. সঙ্খাৰাতি ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানৱসেন ৱুত্তং. সাপত্তিকস্স হি পগুণম্পি কম্মট্ঠানং ন সুট্ঠু উপট্ঠাতি. পগেৱ পাৰাজিকস্স. তস্স হি ৱিপ্পটিসাৰনিন্নতায চিত্তং একগ্গং ন হোতি. একস্স পন ৱিতক্কৱিক্খেপাদিবহুলস্স সুদ্ধসীলস্সপি চিত্তং ন সমাধিযতি, তং ইধ পাৰাজিকমূলন্তি ন গহেতব্বং. কতপাপমূলকেন ৱিপ্পটিসাৰেনেৱেত্থ চিত্তস্স অসমাধিযনং সন্ধায ‘কম্মট্ঠানং ন ঘটযতী’তিআদি ৱুত্ত’’ন্তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘দেৱতানুভাৱেনা’’তিআদি, তস্মা যদি বুদ্ধসাসনে সগাৰৱো সিক্খাকামো ভিক্খু দুতিযততিযপাৰাজিকৱিসযে অত্তনো কঞ্চি ৱীতিক্কমং দিস্ৱা ‘‘পাৰাজিকং আপন্নো নু খো অহং, ন নু খো’’তি সংসযপক্খন্দো ৱিনযধৰং উপসঙ্কমিত্ৱা তং ৱীতিক্কমং যথাভূতং আচিক্খিত্ৱা পুচ্ছেয্য, ততো ৱিনযধৰেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ‘‘সব্বং পুব্বৱিধানং কত্ৱা ৱিৱিত্তং ওকাসং সম্মজ্জিত্ৱা দিৱাৱিহাৰং নিসীদিত্ৱা সীলানি সোধেত্ৱা দ্ৱত্তিংসাকাৰে তাৱ মনসিকৰোহী’’তি এত্তকমেৱ ৱত্তব্বো, ন ৱত্তব্বো ‘‘সুসানে সেয্যং কপ্পেহী’’তিআদি. আগতকালেপি অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৱ পুচ্ছিত্ৱা অট্ঠকথাযং আগতনযেনেৱস্স সুদ্ধাসুদ্ধভাৱো ৱত্তব্বোতি দট্ঠব্বং.

এৱং হোতু, এৱং সন্তে ইদানি পঠমপাৰাজিকৱিসযে চোদেন্তানং কথং ৱিনিচ্ছযো কাতব্বোতি? চোদকেন ৱত্থুস্মিং আৰোচিতে চুদিতকো পুচ্ছিতব্বো ‘‘সন্তমেতং, নো’’তি এৱং ৱত্থুং উপপৰিক্খিত্ৱা ভূতেন ৱত্থুনা চোদেত্ৱা সাৰেত্ৱা ঞত্তিসম্পদায অনুস্সাৱনসম্পদায তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্বং. এৱম্পি অলজ্জী নাম ‘‘এতম্পি নত্থি, এতম্পি নত্থী’’তি ৱদেয্য, পটিঞ্ঞং ন দদেয্য, অথ কিং কাতব্বন্তি? এৱম্পি অলজ্জিস্স পটিঞ্ঞায এৱ আপত্তিযা কাৰেতব্বং যথা তং তিপিটকচূড়াভযত্থেৰেনাতি. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৩৮৫-৩৮৬) ‘‘এৱং লজ্জিনা চোদিযমানো অলজ্জী বহূসুপি ৱত্থূসু উপ্পন্নেসু পটিঞ্ঞং ন দেতি, সো ‘নেৱ সুদ্ধো’তি ৱত্তব্বো, ন ‘অসুদ্ধো’তি, জীৱমতকো নাম আমকপূতিকো নাম চেস. সচে পনস্স অঞ্ঞম্পি তাদিসং ৱত্থু উপ্পজ্জতি, ন ৱিনিচ্ছিতব্বং, তথা নাসিতকোৱ ভৱিস্সতী’’তিআদি.

২৩৫. এৱং ৱিনযধৰলক্খণঞ্চ ছট্ঠানওলোকনঞ্চ ৱিদিত্ৱা ইদানি…পে… ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. কিমত্থন্তি আহ ‘‘যা সা…পে… জাননত্থ’’ন্তি. যা সা পুব্বে ৱুত্তপ্পভেদা চোদনা অত্থি, তস্সাযেৱ সম্পত্তিৱিপত্তিজাননত্থং আদিমজ্ঝপঅযোসানাদীনং ৱসেন ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো, ন অৱুত্তচোদনাপভেদজাননত্থন্তি অত্থো. সেয্যথিদন্তি পুচ্ছনত্থে নিপাতো, সো ৱিনিচ্ছযো কতমোতি অত্থো.

চোদনায কতি মূলানি, কতি ৱত্থূনি, কতি ভূমিযোতি এত্থ ‘‘কতিহাকাৰেহী’’তিপি ৱত্তব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৩৬২) চোদনাকণ্ডে ‘‘চোদনায কতি মূলানি, কতি ৱত্থূনি, কতি ভূমিযো, কতিহাকাৰেহি চোদেতী’’তি. মেত্তচিত্তো ৱক্খামি, নো দোসন্তৰোতি এতস্সপি পৰতো ‘‘চোদনায ইমা পঞ্চ ভূমিযো. কতমেহি দ্ৱীহাকাৰেহি চোদেতি, কাযেন ৱা চোদেতি, ৱাচায ৱা চোদেতি, ইমেহি দ্ৱীহাকাৰেহি চোদেতী’’তি ৱত্তব্বং. কস্মা? চোদনাকণ্ডে (পৰি. ৩৬২) তথা ৱিজ্জমানতোতি. পন্নৰসসু ধম্মেসু পতিট্ঠাতব্বন্তি পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰতা, পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰতা, মেত্তচিত্তে পচ্চুপট্ঠিততা, বহুস্সুততা, উভযপাতিমোক্খস্ৱাগততা, কালেন ৱচনতা, ভূতেন ৱচনতা, সণ্হেন ৱচনতা, অত্থসঞ্হিতেন ৱচনতা, মেত্তচিত্তো হুত্ৱা ৱচনতা, কাৰুঞ্ঞতা, হিতেসিতা, অনুকম্পতা, আপত্তিৱুট্ঠানতা, ৱিনযপুৰেক্খাৰতাতি. ৱুত্তঞ্হেতং উপালিপঞ্চকে (পৰি. ৪৩৬) ‘‘চোদকেনুপালি ভিক্খুনা পৰং চোদেতুকামেন এৱং পচ্চৱেক্খিতব্বং – পৰিসুদ্ধকাযসমাচাৰো নু খোম্হি…পে… পৰিসুদ্ধৱচীসমাচাৰো নু খোম্হি…পে… মেত্তং নু খো মে চিত্তং পচ্চুপট্ঠিতং সব্ৰহ্মচাৰীসু…পে… বহুস্সুতো নু খোম্হি সুতধৰো সুতসন্নিচযো…পে… উভযানি খো মে পাতিমোক্খানি ৱিত্থাৰেন স্ৱাগতানি…পে… কালেন ৱক্খামি, নো অকালেন, ভূতেন ৱক্খামি, নো অভূতেন, সণ্হেন ৱক্খামি, নো ফৰুসেন, অত্থসঞ্হিতেন ৱক্খামি, নো অনত্থসঞ্হিতেন, মেত্তচিত্তো ৱক্খামি, নো দোসন্তৰো…পে… কাৰুঞ্ঞতা, হিতেসিতা, অনুকম্পতা, আপত্তিৱুট্ঠানতা, ৱিনযপুৰেক্খাৰতা’’তি.

তত্থ কাৰুঞ্ঞতাতি কাৰুণিকভাৱো. ইমিনা কৰুণা চ কৰুণাপুব্বভাগো চ দস্সিতো. হিতেসিতাতি হিতগৱেসনতা. অনুকম্পতাতি তেন হিতেন সংযোজনতা. আপত্তিৱুট্ঠানতাতি আপত্তিতো ৱুট্ঠাপেত্ৱা সুদ্ধন্তে পতিট্ঠাপনতা. ৱত্থুং চোদেত্ৱা সাৰেত্ৱা পটিঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা যথাপটিঞ্ঞায কম্মকৰণং ৱিনযপুৰেক্খাৰতা নাম. অমূলকম্পি সমূলকম্পি ‘‘মূল’’ন্তি গহেত্ৱা ৱদন্তীতি আহ ‘‘দ্ৱে মূলানী’’তি. কালেন ৱক্খামীতিআদীসু একো একং ওকাসং কাৰেত্ৱা চোদেন্তো কালেন ৱদতি নাম. সঙ্ঘমজ্ঝে গণমজ্ঝে সলাকগ্গযাগুঅগ্গৱিতক্কমাড়কভিক্খাচাৰমগ্গআসনসালাদীসু, উপট্ঠাকেহি পৰিৱাৰিতক্খণে ৱা চোদেন্তো অকালেন ৱদতি নাম. তচ্ছেন ৱত্থুনা চোদেন্তো ভূতেন ৱদতি নাম. তুচ্ছেন চোদেন্তো অভূতেন ৱদতি নাম. ‘‘অম্ভো মহল্লক পৰিসাৱচৰ পংসুকূলিক ধম্মকথিক পতিৰূপং তৱ ইদ’’ন্তি ৱদন্তো ফৰুসেন ৱদতি নাম. ‘‘ভন্তে, মহল্লকা পৰিসাৱচৰা পংসুকূলিকা ধম্মকথিকা পতিৰূপং তুম্হাকং ইদ’’ন্তি ৱদন্তো সণ্হেন ৱদতি নাম. কাৰণনিস্সিতং কত্ৱা ৱদন্তো অত্থসঞ্হিতেন ৱদতি নাম. মেত্তচিত্তো ৱক্খামি, নো দোসন্তৰোতি মেত্তচিত্তং উপট্ঠাপেত্ৱা ৱক্খামি, ন দুট্ঠচিত্তো হুত্ৱা. সচ্চে চ অকুপ্পে চাতি ৱচীসচ্চে চ অকুপ্পতায চ. চুদিতকেন হি সচ্চঞ্চ ৱত্তব্বং, কোপো চ ন কাতব্বো, অত্তনা চ ন কুচ্ছিতব্বং, পৰো চ ন ঘট্টেতব্বোতি অত্থো.

ইমস্মিং ঠানে ‘‘সঙ্ঘেন ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বং – অনুৱিজ্জকেন যেন ধম্মেন যেন ৱিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকৰণং ৱূপসম্মতি, তথা তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং চোদনাকণ্ডে (পৰি. ৩৬৩) ‘‘চোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? চুদিতকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? অনুৱিজ্জকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং? চোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? চোদকেন পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠায পৰো চোদেতব্বো. কালেন ৱক্খামি নো অকালেন, ভূতেন ৱক্খামি নো অভূতেন, সণ্হেন ৱক্খামি নো ফৰুসেন, অত্থসঞ্হিতেন ৱক্খামি নো অনত্থসঞ্হিতেন, মেত্তচিত্তো ৱক্খামি নো দোসন্তৰোতি. চোদকেন এৱং পটিপজ্জিতব্বং. চুদিতকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? চুদিতকেন দ্ৱীসু ধম্মেসু পতিট্ঠাতব্বং সচ্চে চ অকুপ্পে চ. চুদিতকেন এৱং পটিপজ্জিতব্বং. সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? সঙ্ঘেন ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বং. সঙ্ঘেন এৱং পটিপজ্জিতব্বং. অনুৱিজ্জকেন কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? অনুৱিজ্জকেন যেন ধম্মেন যেন ৱিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকৰণং ৱূপসম্মতি, তথা তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্বং. অনুৱিজ্জকেন এৱং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি.

অট্ঠকথাযম্পি (পৰি. অট্ঠ. ৩৬২-৩৬৩) ‘‘চোদনায কো আদীতিআদিপুচ্ছানং ৱিস্সজ্জনে সচ্চে অকুপ্পে চাতি এত্থ সচ্চে পতিট্ঠাতব্বং অকুপ্পে চ, যং কতং ৱা অকতং ৱা, তদেৱ ৱত্তব্বং, ন চোদকে ৱা অনুৱিজ্জকে ৱা সঙ্ঘে ৱা কোপো উপ্পাদেতব্বো. ওতিণ্ণানোতিণ্ণং জানিতব্বন্তি ওতিণ্ণঞ্চ অনোতিণ্ণঞ্চ ৱচনং জানিতব্বং. তত্ৰাযং জাননৱিধি – এত্তকা চোদকস্স পুব্বকথা, এত্তকা পচ্ছিমকথা, এত্তকা চুদিতকস্স পুব্বকথা, এত্তকা পচ্ছিমকথাতি জানিতব্বা. চোদকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং, চুদিতকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং, অনুৱিজ্জকস্স পমাণং গণ্হিতব্বং. অনুৱিজ্জকো অপ্পমত্তকম্পি অহাপেন্তো ‘আৱুসো, সমন্নাহৰিত্ৱা উজুং কত্ৱা আহৰা’তি ৱত্তব্বো, সঙ্ঘেন এৱং পটিপজ্জিতব্বং. যেন ধম্মেন যেন ৱিনযেন যেন সত্থুসাসনেন তং অধিকৰণং ৱূপসম্মতীতি এত্থ ধম্মোতি ভূতং ৱত্থু. ৱিনযোতি চোদনা চেৱ সাৰণা চ. সত্থুসাসনন্তি ঞত্তিসম্পদা চেৱ অনুস্সাৱনসম্পদা চ. এতেন হি ধম্মেন চ ৱিনযেন চ সত্থুসাসনেন চ অধিকৰণং ৱূপসম্মতি, তস্মা অনুৱিজ্জকেন ভূতেন ৱত্থুনা চোদেত্ৱা আপত্তিং সাৰেত্ৱা ঞত্তিসম্পদায চেৱ অনুস্সাৱনসম্পদায চ তং অধিকৰণং ৱূপসমেতব্বং, অনুৱিজ্জকেন এৱং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি আগতং, তস্মা ৱত্তব্বমেত্তকং দ্ৱযন্তি.

এৱং একদেসেন চোদনাকণ্ডনযং দস্সেত্ৱা ইদানি একদেসেনেৱ মহাসঙ্গামনযং দস্সেন্তো ‘‘অনুৱিজ্জকেন চোদকো পুচ্ছিতব্বো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং খো ত্ৱং, আৱুসো, ইমং ভিক্খুং চোদেসি, কিম্হি নং চোদেসীতি চোদনাসামঞ্ঞতো ৱুত্তং, পাড়িযং (মহাৱ. ২৩৭) পন পৱাৰণট্ঠপনৱসেন চোদনং সন্ধায ‘‘যং খো ত্ৱং, আৱুসো, ইমস্স ভিক্খুনো পৱাৰণং ঠপেসী’’তি ৱুত্তং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

এৱং একদেসেন মহাসঙ্গামনযং দস্সেত্ৱা ইদানি একদেসেনেৱ চূড়সঙ্গামনযং দস্সেতুং ‘‘সঙ্গামাৱচৰেন ভিক্খুনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সঙ্গামাৱচৰেন ভিক্খুনাতি সঙ্গামো ৱুচ্চতি অধিকৰণৱিনিচ্ছযত্থায সঙ্ঘসন্নিপাতো. তত্ৰ হি অত্তপচ্চত্থিকা চেৱ সাসনপচ্চত্থিকা চ উদ্ধম্মং উব্বিনযং সত্থুসাসনং দীপেন্তা সমোসৰন্তি ৱেসালিকা ৱজ্জিপুত্তকা ৱিয. যো ভিক্খু তেসং পচ্চত্থিকানং লদ্ধিং মদ্দিত্ৱা সকৱাদদীপনত্থায তত্থ অৱচৰতি, অজ্ঝোগাহেত্ৱা ৱিনিচ্ছযং পৱত্তেতি, সো সঙ্গামাৱচৰো নাম যসত্থেৰো ৱিয, তেন সঙ্গামাৱচৰেন ভিক্খুনা সঙ্ঘং উপসঙ্কমন্তেন নীচচিত্তেন সঙ্ঘো উপসঙ্কমিতব্বো. নীচচিত্তেনাতি মানদ্ধজং নিপাতেত্ৱা নিহতমানচিত্তেন. ৰজোহৰণসমেনাতি পাদপুঞ্ছনসমেন, যথা ৰজোহৰণস্স সংকিলিট্ঠে ৱা অসংকিলিট্ঠে ৱা পাদে পুঞ্ছিযমানে নেৱ ৰাগো ন দোসো, এৱং ইট্ঠানিট্ঠেসু অৰজ্জন্তেন অদুস্সন্তেনাতি অত্থো. যথাপতিৰূপে আসনেতি যথাপতিৰূপং আসনং ঞত্ৱা অত্তনো পাপুণনট্ঠানে থেৰানং ভিক্খূনং পিট্ঠিং অদস্সেত্ৱা নিসীদিতব্বং.

অনানাকথিকেনাতি নানাৱিধং তং তং অনত্থকথং অকথেন্তেন. অতিৰচ্ছানকথিকেনাতি দিট্ঠসুতমুতম্পি ৰাজকথাদিকং তিৰচ্ছানকথং অকথেন্তেন. সামং ৱা ধম্মো ভাসিতব্বোতি সঙ্ঘসন্নিপাতট্ঠানে কপ্পিযাকপ্পিযসন্নিস্সিতা ৱা ৰূপাৰূপপৰিচ্ছেদসমথচাৰৱিপস্সনাচাৰট্ঠাননিসজ্জৱত্তাদিনিস্সিতা ৱা কথা ধম্মো নাম. এৱৰূপো ধম্মো সযং ৱা ভাসিতব্বো, পৰো ৱা অজ্ঝেসিতব্বো. যো ভিক্খু তথাৰূপিং কথং কথেতুং পহোতি, সো ৱত্তব্বো ‘‘আৱুসো, সঙ্ঘমজ্ঝম্হি পঞ্হে উপ্পন্নে ত্ৱং কথেয্যাসী’’তি. অৰিযো ৱা তুণ্হীভাৱো নাতিমঞ্ঞিতব্বোতি অৰিযা তুণ্হী নিসীদন্তা ন বালপুথুজ্জনা ৱিয নিসীদন্তি, অঞ্ঞতৰং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ নিসীদন্তি. ইতি কম্মট্ঠানমনসিকাৰৱসেন তুণ্হীভাৱো অৰিযো তুণ্হীভাৱো নাম, সো নাতিমঞ্ঞিতব্বো, ‘‘কিং কম্মট্ঠানানুযোগেনা’’তি নাৱজানিতব্বো, অত্তনো পতিৰূপং কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ নিসীদিতব্বন্তি অত্থো.

ন উপজ্ঝাযো পুচ্ছিতব্বোতি ‘‘কো নাম তুয্হং উপজ্ঝাযো’’তি ন পুচ্ছিতব্বো. এস নযো সব্বত্থ. ন জাতীতি ‘‘খত্তিযজাতিযো ত্ৱং ব্ৰাহ্মণজাতিযো’’তি এৱং জাতি ন পুচ্ছিতব্বা. ন আগমোতি ‘‘দীঘভাণকো ত্ৱং মজ্ঝিমভাণকো’’তি এৱং আগমো ন পুচ্ছিতব্বো. কুলপদেসোপি খত্তিযকুলাদিৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. অত্ৰস্স পেমং ৱা দোসো ৱাতি তত্ৰ পুগ্গলে এতেসং কাৰণানং অঞ্ঞতৰৱসেন পেমং ৱা ভৱেয্য দোসো ৱা.

নো পৰিসকপ্পিকেনাতি পৰিসকপ্পকেন পৰিসানুৱিধাযকেন ন ভৱিতব্বং, যং পৰিসায ৰুচ্চতি, তদেৱ চেতেত্ৱা কপ্পেত্ৱা ন কথেতব্বন্তি অত্থো. ন হত্থমুদ্দা দস্সেতব্বাতি কথেতব্বে চ অকথেতব্বে চ সঞ্ঞাজননত্থং হত্থৱিকাৰো ন কাতব্বো.

অত্থং অনুৱিধিযন্তেনাতি ৱিনিচ্ছযপটিৱেধমেৱ সল্লক্খেন্তেন, ‘‘ইদং সুত্তং উপলব্ভতি, ইমস্মিং ৱিনিচ্ছযে ইদং ৱক্খামী’’তি এৱং পৰিতুলযন্তেন নিসীদিতব্বন্তি অত্থো. ন চ আসনা ৱুট্ঠাতব্বন্তি ন আসনা ৱুট্ঠায সন্নিপাতমণ্ডলে ৱিচৰিতব্বং. ৱিনযধৰে হি উট্ঠিতে সব্বা পৰিসা ৱুট্ঠহন্তি, তস্মা ন ৱুট্ঠাতব্বং. ন ৱীতিহাতব্বন্তি ন ৱিনিচ্ছযো হাপেতব্বো. ন কুম্মগ্গো সেৱিতব্বোতি ন আপত্তি দীপেতব্বা. অসাহসিকেন ভৱিতব্বন্তি ন সহসা কাৰিনা ভৱিতব্বং, ন সহসা দুৰুত্তৱচনং কথেতব্বন্তি অত্থো. ৱচনক্খমেনাতি দুৰুত্তৱাচং খমনসীলেন. হিতপৰিসক্কিনাতি হিতেসিনা হিতগৱেসিনা কৰুণা চ কৰুণাপুব্বভাগো চ উপট্ঠাপেতব্বোতি অযং পদদ্ৱযেপি অধিপ্পাযো. অনসুৰুত্তেনাতি ন অসুৰুত্তেন, অসুৰুত্তং ৱুচ্চতি ৱিগ্গাহিককথাসঙ্খাতং অসুন্দৰৱচনং, তং ন কথেতব্বন্তি অত্থো. অত্তা পৰিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ৱিনিচ্ছিনিতুং ৱূপসমেতুং সক্খিস্সামি নু খো, নো’’তি এৱং অত্তা পৰিগ্গহেতব্বো, অত্তনো পমাণং জানিতব্বন্তি অত্থো. পৰো পৰিগ্গহেতব্বোতি ‘‘লজ্জিযা নু খো অযং পৰিসা সক্কা সঞ্ঞাপেতুং, উদাহু নো’’তি এৱং পৰো পৰিগ্গহেতব্বো. চোদকো পৰিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ধম্মচোদকো নু খো, নো’’তি এৱং পৰিগ্গহেতব্বো. চুদিতকো পৰিগ্গহেতব্বোতি ‘‘ধম্মচুদিতকো নু খো, নো’’তি এৱং পৰিগ্গহেতব্বো. অধম্মচোদকো পৰিগ্গহেতব্বোতি তস্স পমাণং জানিতব্বং. সেসেসুপি এসেৱ নযো.

ৱুত্তং অহাপেন্তেনাতি চোদকচুদিতকেহি ৱুত্তৱচনং অহাপেন্তেন. অৱুত্তং অপকাসেন্তেনাতি অনোসটং ৱত্থুং অপকাসেন্তেন. মন্দো হাসেতব্বোতি মন্দো মোমূড়্হো পগ্গণ্হিতব্বো, ‘‘ননু ত্ৱং কুলপুত্তো’’তি উত্তেজেত্ৱা অনুযোগৱত্তং কথাপেত্ৱা তস্স অনুযোগো গণ্হিতব্বো. ভীৰু অস্সাসেতব্বোতি যস্স সঙ্ঘমজ্ঝং ৱা গণমজ্ঝং ৱা অনোসটপুব্বত্তা সাৰজ্জং উপ্পজ্জতি, তাদিসো ‘‘মা ভাযি, ৱিস্সত্থো কথযাহি, মযং তে উপত্থম্ভা ভৱিস্সামা’’তি ৱত্ৱাপি অনুযোগৱত্তং কথাপেতব্বো. চণ্ডো নিসেধেতব্বোতি অপসাৰেতব্বো তজ্জেতব্বো. অসুচি ৱিভাৱেতব্বোতি অলজ্জিং পকাসেত্ৱা আপত্তিং দেসাপেতব্বো. উজুমদ্দৱেনাতি যো ভিক্খু উজু সীলৱা কাযৱঙ্কাদিৰহিতো, সো মদ্দৱেনেৱ উপচৰিতব্বো. ধম্মেসু চ পুগ্গলেসু চাতি এত্থ যো ধম্মগৰুকো হোতি, ন পুগ্গলগৰুকো, অযমেৱ ধম্মেসু চ পুগ্গলেসু চ মজ্ঝত্তোতি ৱেদিতব্বো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে

চোদনাদিৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম

একতিংসতিমো পৰিচ্ছেদো.