২৯. কথিনত্থাৰৱিনিচ্ছযকথা

২২৬. এৱং চতুপচ্চযভাজনৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি কথিনৱিনিচ্ছযং কথেতুমাহ ‘‘কথিনন্তি এত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ কথিনন্তি কতমং কথিনং? সমূহপঞ্ঞত্তি. ন হি পৰমত্থতো কথিনং নাম একো ধম্মো অত্থি, পুৰিমৱস্সংৱুত্থা ভিক্খূ, অনূনপঞ্চৱগ্গসঙ্ঘো, চীৱৰমাসো, ধম্মেন সমেন উপ্পন্নচীৱৰন্তিআদীসু যেসু নামৰূপেসু সমুপ্পজ্জমানেসু তেসং নামৰূপধম্মানং সমূহসমৱাযসঙ্খাতং সমূহপঞ্ঞত্তিমত্তমেৱ কথিনং. অযমত্থো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘তেসঞ্ঞেৱ ধম্মানং সঙ্গহো সমৱাযো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনং অভিলাপো, যদিদং কথিন’’ন্তি পৰিৱাৰপাড়িযং (পৰি. ৪১২) আগতত্তা চ, ‘‘তেসঞ্ঞেৱ ধম্মানন্তি যেসু ৰূপাদিধম্মেসু সতি কথিনং নাম হোতি, তেসং সমোধানং মিস্সীভাৱো. নামং নামকম্মন্তিআদিনা পন ‘কথিন’ন্তি ইদং বহূসু ধম্মেসু নামমত্তং, ন পৰমত্থতো একো ধম্মো অত্থীতি দস্সেতী’’তি অট্ঠকথাযং (পৰি. অট্ঠ. ৪১২) আগতত্তা চ, ‘‘যেসু ৰূপাদিধম্মেসূতি পুৰিমৱস্সংৱুত্থা ভিক্খূ, পঞ্চহি অনূনো সঙ্ঘো, চীৱৰমাসো, ধম্মেন সমেন সমুপ্পন্নং চীৱৰন্তি এৱমাদীসু যেসু ৰূপাৰূপধম্মেসু. সতীতি সন্তেসু. মিস্সীভাৱোতি সংসগ্গতা সমূহপঞ্ঞত্তিমত্তং. তেনাহ ন পৰমত্থতো একো ধম্মো অত্থীতি দস্সেতী’’তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. পৰিৱাৰ ২.৪১২) আগতত্তা চ জানিতব্বোতি.

কেনট্ঠেন কথিনন্তি? থিৰট্ঠেন. কস্মা থিৰন্তি? অনামন্তচাৰঅসমাদানচাৰগণভোজনযাৱদত্থচীৱৰযোচতত্থচীৱৰুপ্পাদসঙ্খাতে পঞ্চানিসংসে অন্তোকৰণসমত্থতায. ৱুত্তঞ্হি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩০৬) ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকৰণসমত্থতায থিৰন্তি অত্থো’’তি, তথা ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩০৬) ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬). অথ ৱা কেনট্ঠেন কথিনন্তি? সঙ্গণ্হনট্ঠেন. কথং সঙ্গণ্হাতীতি? পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৱা সঙ্গণ্হাতি সঙ্খিপিত্ৱা গণ্হাতি. ৱুত্তঞ্হি ৱিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৱা সঙ্গণ্হনট্ঠেন কথিন’’ন্তি.

কথিন-সদ্দো কায ধাতুযা কেন পচ্চযেন সিজ্ঝতীতি? টীকাচৰিযা ধাতুপচ্চযে অচিন্তেত্ৱা অনিপ্ফন্নপাটিপদিকৱসেনেৱ ৱণ্ণেন্তি, তস্মা অযং সদ্দো ৰুড়্হীসুদ্ধনামভূতো অনিপ্ফন্নপাটিপদিকসদ্দোতি ৱুচ্চতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? তীসুপি ৱিনযটীকাসু (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩০৬; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩০৬; ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘থিৰন্তি অত্থো’’ ইচ্চেৱ ৱণ্ণিতত্তা. পঞ্চানিসংসে অন্তোকৰণসমত্থতাযাতি পন থিৰতা চস্স হেতুপদমেৱ. অথ ৱা কথিন-সদ্দো কথধাতুযা ইনপচ্চযেন সিজ্ঝতি. কথং? কথ সঙ্গহণেতিমস্স লদ্ধধাতুসঞ্ঞাদিস্স পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৱা সঙ্গণ্হাতীতি অত্থে ‘‘ইন সব্বত্থা’’তি যোগৱিভাগেন ৱা ‘‘সুপতো চা’’তি এত্থ চ-সদ্দেন ৱা ইনপচ্চযং কত্ৱা পৰক্খৰং নেত্ৱা কথিনসদ্দতো স্যুপ্পত্তাদিম্হি কতে ৰূপং. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্গণ্হনট্ঠেনা’’তি ৱুত্তং কঙ্খাৱিতৰণীটীকাপাঠং নিস্সায ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা কঠ কিচ্ছজীৱনেতি ধাতুতো ইনপচ্চযং কত্ৱা সিজ্ঝতি. অযমত্থো ‘‘কঠ কিচ্ছজীৱনে, মুদ্ধজদুতিযন্তো ধাতু, ইনো’’তি অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি.

বহূ পন পণ্ডিতা ইমং পাঠংযেৱ গহেত্ৱা ‘‘কথিন-সদ্দো মুদ্ধজদুতিযন্তোযেৱ হোতি, ন দন্তজো’’তি ৱদন্তি চেৱ লিখন্তি চ, ন পনেৱং একন্ততো ৱত্তব্বং. কস্মা? অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং কক্খড়পৰিযাযং গুণসদ্দভূতং কঠিনসদ্দং সন্ধায ৱুত্তং, ন সাসনৱোহাৰতো নামসদ্দভূতং. তেনেৱাহ ‘‘পঞ্চকং কক্খড়ে’’তি. অনেকেসু পন পাড়িঅট্ঠকথাদিপোত্থকেসু জিনসাসনৱোহাৰতো নামসদ্দভূতো কথিন-সদ্দো দন্তজোযেৱ যেভুয্যেন পঞ্ঞাযতি, তেনেৱ চ কাৰণেন অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযম্পি ৱণ্ণৱিপৰিযাযে কথিনন্তিপি ৱুত্তং. অথ ৱা কত্থ সিলাঘাযন্তি ধাতুতো ইনপচ্চযং কত্ৱা সসংযোগত্থকাৰং নিসংযোগং কত্ৱা সিজ্ঝতি. অযমত্থো সিলাঘাদিসুত্তস্স ৱুত্তিযং ‘‘সিলাঘ কত্থনে’’তি ৱচনতো, সদ্দনীতিযঞ্চ ‘‘কত্থনং পসংসন’’ন্তি ৱণ্ণিতত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি. ইদঞ্চ ৱচনং ‘‘ইদঞ্হি কথিনৱত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থ’’ন্তি অট্ঠকথাৱচনেন (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) সমেতি. আচৰিযা পন ‘‘কঠধাতু ইনপচ্চযো’’তি ৱিকপ্পেত্ৱা ‘‘কঠ সমত্থনে’’তি অত্থং ৱদন্তি, তং টীকাসু (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩০৬; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩০৬; ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘থিৰন্তি অত্থো’’তি ৱচনং অনপেক্খিত্ৱা ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকৰণসমত্থতাযা’’তি হেতুমেৱ অত্থভাৱেন গহেত্ৱা ৱুত্তং সিযা, তং পন থিৰভাৱস্স হেতুযেৱ.

কথং ৱিগ্গহো কাতব্বোতি? অযং কথিন-সদ্দো চতূসু পদেসু নামপদং, পঞ্চসু নামেসু সুদ্ধনামং, চতূসু সুদ্ধনামেসু ৰুড়্হীসুদ্ধনামং, দ্ৱীসু পাটিপদিকসদ্দেসু অনিপ্ফন্নপাটিপদিকসদ্দো, তস্মা ৱিগ্গহো ন কাতব্বো. ৱুত্তঞ্হি –

‘‘ৰুড়্হীখ্যাতং নিপাতঞ্চু-পসগ্গালপনং তথা;

সব্বনামিকমেতেসু, ন কতো ৱিগ্গহো ছসূ’’তি.

অযমত্থো ‘‘কথিনন্তি…পে… থিৰন্তি অত্থো’’তি টীকাসু (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩০৬; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩০৬; ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা পঞ্চানিসংসে অঞ্ঞত্থ গন্তুং অদত্ৱা কথতি সঙ্গণ্হাতীতি কথিনং, অযং ৱচনত্থো যথাৱুত্তৱিনযত্থমঞ্জূসাপাঠৱসেন (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা কঠতি কিচ্ছেন জীৱতীতি কথিনো, ৰুক্খো, তস্স এসোতি কথিনো, থিৰভাৱো, সো এতস্স অত্থীতি কথিনং, পঞ্ঞত্তিজাতং ঠ-কাৰস্স থ-কাৰং কত্ৱা কথিনন্তি ৱুত্তং. অযং নযো ‘‘কঠ কিচ্ছজীৱনে’’তি ধাত্ৱত্থসংৱণ্ণনায চ ‘‘পঞ্চানিসংসে অন্তোকৰণসমত্থতায থিৰন্তি অত্থো’’তি টীকাৱচনেন (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩০৬; ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩০৬; ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬; কঙ্খা. অভি. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) চ সমেতীতি দট্ঠব্বো. অথ ৱা কথীযতে সিলাঘতে পসংসীযতে বুদ্ধাদীহীতি কথিনং, অযং নযো ‘‘কত্থ সিলাঘায’’ন্তি ধাত্ৱত্থসংৱণ্ণনায চ ‘‘ইদঞ্হি কথিনৱত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থ’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) অট্ঠকথাৱচনেন চ সমেতীতি দট্ঠব্বো.

এত্থ পন সঙ্খেপৰুচিত্তা আচৰিযস্স সদ্দলক্খণং অৱিচাৰেত্ৱা অত্থমেৱ পুচ্ছং কত্ৱা ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘কথিনং অত্থৰিতুং কে লভন্তি, কে ন লভন্তী’’তিআদিমাহ. তত্থ কে লভন্তীতি কে সাধেন্তীতি অত্থো. পঞ্চ জনা লভন্তীতি পঞ্চ জনা সাধেন্তি. কথিনদুস্সস্স হি দাযকা পচ্ছিমকোটিযা চত্তাৰো হোন্তি, একো পটিগ্গাহকোতি. ‘‘তত্ৰ, ভিক্খৱে, য্ৱাযং চতুৱগ্গো ভিক্খুসঙ্ঘো ঠপেত্ৱা তীণি কম্মানি উপসম্পদং পৱাৰণং অব্ভান’’ন্তি চম্পেয্যক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৮৮) ৱুত্তত্তা ন পঞ্চৱগ্গকৰণীযন্তি গহেতব্বং. পঠমপ্পৱাৰণায পৱাৰিতাতি ইদং ৱস্সচ্ছেদং অকত্ৱা ৱস্সংৱুত্থভাৱসন্দস্সনত্থং ৱুত্তং অন্তৰাযেন অপৱাৰিতানম্পি ৱুত্থৱস্সানং কথিনত্থাৰসম্ভৱতো. তেনেৱ ‘‘অপ্পৱাৰিতা ৱা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ছিন্নৱস্সা ৱা পচ্ছিমিকায উপগতা ৱা ন লভন্তী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে ৱুত্থৱস্সাপি নলভন্তীতি নানাসীমায অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে ৱুত্থৱস্সা ইমস্মিং ৱিহাৰে কথিনত্থাৰং ন লভন্তীতি অত্থো. সব্বেতি ছিন্নৱস্সাদযো, অনুপগতাপি তত্থেৱ সঙ্গহিতা. আনিসংসন্তি কথিনানিসংসচীৱৰং. একং অত্থতচীৱৰংযেৱ হি কথিনচীৱৰং নাম হোতি, অৱসেসানি চীৱৰানি ৱা সাটকা ৱা কথিনানিসংসাযেৱ নাম. ৱক্খতি হি ‘‘অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানি ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায দাতব্বানী’’তি. (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২২৬) ইতৰেসন্তি পুৰিমিকায উপগতানং.

সো চে পচ্ছিমিকায উপসম্পজ্জতি, গণপূৰকো চেৱ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতীতি ইমিনা সামণেৰানং ৱস্সূপগমনং অনুঞ্ঞাতং হোতি. সো হি পুৰিমিকায ৱস্সূপগতত্তা আনিসংসং লভতি, পচ্ছিমিকায পন উপসম্পজ্জিতত্তা গণপূৰকো হোতীতি. সচে পুৰিমিকায উপগতা কথিনত্থাৰকুসলা ন হোন্তীতিআদিনা ‘‘অট্ঠধম্মকোৱিদো ভিক্খু, কথিনত্থাৰমৰহতী’’তি ৱিনযৱিনিচ্ছযে (ৱি. ৱি. ২৭০৪) আগতত্তা সযং চে অট্ঠধম্মকুসলো, সযমেৱ অত্থৰিতব্বং. নো চে, অঞ্ঞে অট্ঠধম্মকুসলে পৰিযেসিত্ৱা নেতব্বা, এৱং অকত্ৱা কথিনং অত্থৰিতুং ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. কথিনং অত্থৰাপেত্ৱাতি সকাৰিতৱচনেন তেহি বাহিৰতো আগতত্থেৰেহি সযং কথিনং ন অত্থৰিতব্বং, সব্বপুব্বকিচ্চাদিকং সংৱিদহিত্ৱা তে পুৰিমিকায ৱস্সূপগতা অন্তোসীমট্ঠভিক্খূযেৱ অত্থৰাপেতব্বাতি দস্সেতি, অঞ্ঞথা অঞ্ঞো কথিনং অত্থৰতি, অঞ্ঞো আনিসংসং লভতীতি আপজ্জতি, ন পনেৱং যুজ্জতি. ৱক্খতি হি ‘‘আনিসংসো পন ইতৰেসংযেৱ হোতী’’তি. দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৱাতি খাদনীযভোজনীযভূতং অন্নপানাদিদানং ভুঞ্জিত্ৱা. ন হি তে ৱত্থুদানং লভন্তি.

কথিনচীৱৰং দেমাতি দাতুং ৱট্টতীতি এত্থ ‘‘সঙ্ঘস্স কথিনচীৱৰং দেমা’’তি ৱত্তব্বং. এৱঞ্হি সতি ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তি (মহাৱ. ৩০৭) কম্মৱাচায সমেতি. অথ চ পন পুব্বে কতপৰিচযত্তা ‘‘সঙ্ঘস্সা’’তি অৱুত্তেপি সম্পদানং পাকটন্তি কত্ৱা অৱুত্তং সিযাতি. এত্থেকে আচৰিযা ৱদন্তি ‘‘সঙ্ঘস্সাতি অৱুত্তেপি কালে দিন্নং সঙ্ঘিকং হোতী’’তি, তত্ৰেৱং ৱত্তব্বং ‘‘ন কালে দিন্নং সব্বং সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘যঞ্চ কালেপি সঙ্ঘস্স ৱা ইদং অকালচীৱৰন্তি, পুগ্গলস্স ৱা ইদং তুয্হং দম্মীতিআদিনা নযেন দিন্নং, এতং অকালচীৱৰং নামা’’তি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. অকালচিৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা) আগতত্তা পুগ্গলিকম্পি হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা পৰম্মুখাপি নামং ৱত্ৱা সম্মুখাপি পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নং পুগ্গলিকমেৱ হোতি, ন সঙ্ঘিকং. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘পুগ্গলস্স দেতীতি ‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি এৱং পৰম্মুখা ৱা, পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘ইমং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’তি এৱং সম্মুখা ৱা দেতী’’তি. এৱং পুগ্গলিকে সতি তং চীৱৰং সঙ্ঘস্স ভাজেতব্বং হোতি ৱা ন হোতি ৱাতি? সো পুগ্গলো অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকঅন্তেৱাসিকভূতস্স সঙ্ঘস্স ৱা অঞ্ঞস্স সহধম্মিকসঙ্ঘস্স ৱা ভাজেতুকামো ভাজেয্য, অভাজেতুকামো ‘‘ভাজেতূ’’তি ন কেনচি ৱচনীযো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ন হি পুগ্গলস্স আদিস্স দিন্নং কেনচি ভাজনীযং হোতী’’তি টীকাসু আগমনতো ৱিঞ্ঞাযতি. অথেকে আচৰিযা এৱং ৱদন্তি ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘোতি (পৰি. ৪০৮) ৱুত্তত্তা পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্নেপি সঙ্ঘাযত্তং সঙ্ঘিকং হোতি. যথা কিং ‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’তি ৱুত্তেপি তং দানং সঙ্ঘিকং হোতি, যথা চ ‘কথিনচীৱৰং দম্মী’তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি.

তত্ৰেৱং ৱিচাৰেতব্বং – ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৱচনং (পৰি. ৪০৮) কথিনস্স মূলং কথিনস্স কাৰণং দস্সেতি. যথা হি মূলে ৱিজ্জমানে ৰুক্খো তিট্ঠতি, অৱিজ্জমানে ন তিট্ঠতি, তস্মা মূলং ৰুক্খস্স কাৰণং হোতি, পতিট্ঠং হোতি, এৱং সঙ্ঘে ৱিজ্জমানে কথিনং হোতি, নো অৱিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘো কথিনস্স মূলং কথিনস্স কাৰণং নাম হোতি. কথং সঙ্ঘে ৱিজ্জমানে কথিনং হোতি? সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চতুৱগ্গভূতেন সঙ্ঘেন অত্থাৰাৰহস্স ভিক্খুনো ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায কথিনচীৱৰে দিন্নেযেৱ তেন চীৱৰেন অত্থতং কথিনং নাম হোতি, নো অদিন্নে, তস্মা চতুৱগ্গসঙ্ঘে অলব্ভমানে সহস্সক্খত্তুং ‘‘কথিনং দম্মী’’তি ৱুত্তেপি কথিনং নাম ন হোতি, তস্মা উপচাৰসীমায পৰিচ্ছিন্নে ৱিহাৰে একো ৱা দ্ৱে ৱা তযো ৱা চত্তাৰো ৱা ভিক্খূ ৱিহৰন্তি, তত্থ কথিনচীৱৰে উপ্পন্নে অঞ্ঞতো পৰিযেসিত্ৱা চতুৱগ্গসঙ্ঘো একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং ভিক্খূনং পূৰণে সতি কথিনং অত্থৰিতুং লভতি, নাসতি, এৱং সঙ্ঘে ৱিজ্জমানেযেৱ কথিনং নাম হোতি, নো অৱিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘস্স কথিনস্স মূলভূততং কাৰণভূততং সন্ধায ‘‘কথিনস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৱুত্তং. ‘‘কথিন’’ন্তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকংযেৱ হোতি, নো পুগ্গলিকন্তি অধিপ্পাযো এতস্মিং পাঠে ন লব্ভতি. যথা কিং ‘‘কিচ্চাধিকৰণস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি (চূড়ৱ. ২১৯) এত্থ অপলোকনকম্মঞত্তিকম্মঞত্তিদুতিযকম্মঞত্তিচতুত্থকম্মসঙ্খাতং কিচ্চাধিকৰণং চতুৱগ্গাদিকে সঙ্ঘে ৱিজ্জমানেযেৱ হোতি, নো অৱিজ্জমানে, তস্মা সঙ্ঘস্স কিচ্চাধিকৰণস্স মূলভূততং কাৰণভূততং সন্ধায ‘‘কিচ্চাধিকৰণস্স একং মূলং সঙ্ঘো’’তি ৱুচ্চতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

যদিপি ৱুত্তং ‘‘যথা ‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’তিআদীসু তং দানং সঙ্ঘাযত্তমেৱ হোতি, তথা ‘কথিন দম্মী’তি ৱুত্তে পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্নেপি সঙ্ঘাযত্তমেৱ সঙ্ঘিকমেৱ হোতী’’তি, তথাপি এৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – ‘‘সীমায দম্মি, সেনাসনস্স দম্মী’’তিআদীসু সীমা চ সেনাসনঞ্চ দানপটিগ্গাহকা ন হোন্তি, তস্মা সীমট্ঠস্স চ সেনাসনট্ঠস্স চ সঙ্ঘস্স আযত্তং হোতি, পুগ্গলো পন দানপটিগ্গাহকোৱ, তস্মা ‘‘ইমং কথিনচীৱৰং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দম্মী’’তি পৰম্মুখা ৱা তস্স ভিক্খুনো পাদমূলে ঠপেত্ৱা সম্মুখা ৱা দিন্নং কথং সঙ্ঘাযত্তং সঙ্ঘসন্তকং ভৱেয্য, এৱং সঙ্ঘস্স অপৰিণতং পুগ্গলিকচীৱৰং সঙ্ঘস্স পৰিণামেয্য, নৱসু অধম্মিকদানেসু একং ভৱেয্য, তস্স চীৱৰস্স পটিগ্গহোপি নৱসু অধম্মিকপটিগ্গহেসু একো ভৱেয্য, তস্স চীৱৰস্স পৰিভোগোপি নৱসু অধম্মিকপৰিভোগেসু একো ভৱেয্য. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? নৱ অধম্মিকানি দানানীতি সঙ্ঘস্স পৰিণতং অঞ্ঞসঙ্ঘস্স ৱা চেতিযস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা পৰিণামেতি, চেতিযস্স পৰিণতং অঞ্ঞচেতিযস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা পৰিণামেতি, পুগ্গলস্স পৰিণতং অঞ্ঞপুগ্গলস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা চেতিযস্স ৱা পৰিণামেতি, ‘‘নৱ অধম্মিকা পৰিভোগা’’তি আগতং পৰিৱাৰপাড়িঞ্চ (পৰি. ৩২৯) ‘‘নৱ পটিগ্গহপৰিভোগাতি এতেসংযেৱ দানানং পটিগ্গহা চ পৰিভোগা চা’’তি আগতং অট্ঠকথঞ্চ (পৰি. অট্ঠ. ৩২৯) ওলোকেত্ৱা ৱিঞ্ঞাযতীতি.

অথাপি এৱং ৱদন্তি – দাযকো সঙ্ঘত্থেৰস্স ৱা গন্থধুতঙ্গৱসেন অভিঞ্ঞাতস্স ৱা ভত্তুদ্দেসকস্স ৱা পহিণতি ‘‘অম্হাকং ভত্তগ্গহণত্থায অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৱা আগচ্ছথা’’তি, সচেপি ঞাতিউপট্ঠাকেহি পেসিতং হোতি, ইমে তযো জনা পুচ্ছিতুং ন লভন্তি. আৰুড়্হাযেৱ মাতিকং, সঙ্ঘতো অট্ঠ ভিক্খূ উদ্দিসাপেত্ৱা অত্তনৱমেহি গন্তব্বং. কস্মা? ভিক্খুসঙ্ঘস্স হি এতে ভিক্খূ নিস্সায লাভো উপ্পজ্জতীতি. গন্থধুতঙ্গাদীহি পন অনভিঞ্ঞাতো আৱাসিকভিক্খু পুচ্ছিতুং লভতি, তস্মা তেন ‘‘কিং সঙ্ঘতো গণ্হামি, উদাহু যে জানামি, তেহি সদ্ধিং আগচ্ছামী’’তি মাতিকং আৰোপেত্ৱা যথা দাযকা ৱদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২৫), ঈদিসেসু ঠানেসু ‘‘সঙ্ঘস্স লাভো পুগ্গলং উপনিস্সায উপ্পজ্জতী’’তি ৱচনং উপনিধায ‘‘সঙ্ঘস্স লাভো পুগ্গলং নিস্সায উপ্পজ্জতি, পুগ্গলস্স পত্তলাভো সঙ্ঘং আমসিত্ৱা দেন্তো সঙ্ঘাযত্তো হোতী’’তি ৱিঞ্ঞাযতীতি.

ইমস্মিম্পি ৱচনে এৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – তস্মিং তু নিমন্তনে ন পুগ্গলংযেৱ নিমন্তেতি, অথ খো সসঙ্ঘং পুগ্গলং নিমন্তেতি. তত্থ তু ‘‘সঙ্ঘ’’ন্তি অৱত্ৱা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘কিং সঙ্ঘতো গণ্হামি, উদাহু যে জানামি, তেহি সদ্ধিং আগচ্ছামী’’তি অনভিঞ্ঞাতো পুগ্গলো পুচ্ছিতুং লভতি. সঙ্ঘত্থেৰস্স পন সঙ্ঘং পৰিহৰিত্ৱা ৱসিতত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৱুত্তে সঙ্ঘং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞেসং গহণকাৰণং নত্থি, গন্থধুতঙ্গৱসেন অভিঞ্ঞাতপুগ্গলোপি সঙ্ঘস্স পুঞ্ঞনিস্সিতত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৱুত্তে সঙ্ঘতোযেৱ গণ্হাতি, ভত্তুদ্দেসকস্সপি দেৱসিকং সঙ্ঘস্সেৱ ভত্তৱিচাৰণত্তা ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ’’তি ৱুত্তে সঙ্ঘং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞেসং গহণকাৰণং নত্থি. এৱং ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৱা আগচ্ছথা’’তি সহ সঙ্ঘেন নিমন্তিতত্তা ‘‘ইমে তযো জনা পুচ্ছিতুং ন লভন্তী’’তি ৱুত্তং, ন ‘‘ত্ৱং আগচ্ছাহী’’তি পুগ্গলস্সেৱ নিমন্তনে সতিপি সঙ্ঘং গহেত্ৱা আগন্তব্বতোতি. এৱং ‘‘অট্ঠ ভিক্খূ গহেত্ৱা আগচ্ছথা’’তি সসঙ্ঘস্সেৱ পুগ্গলস্স নিমন্তিতত্তা সঙ্ঘো গহেতব্বো হোতি, ন ‘‘তুম্হে আগচ্ছথা’’তি পুগ্গলস্সেৱ নিমন্তিতত্তা, তস্মা ‘‘পুগ্গলস্স লাভো সঙ্ঘাযত্তো’’তি ন সক্কা ৱত্তুং, অট্ঠকথাদীসু পকৰণেসুপি ‘‘পুগ্গলং নিস্সায সঙ্ঘস্স লাভো উপ্পজ্জতি’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তো, ন ‘‘পুগ্গলস্স লাভো সঙ্ঘাযত্তো’’তি. চীৱৰলাভখেত্তভূতাসু অট্ঠসু মাতিকাসু চ ‘‘সঙ্ঘস্স দেতী’’তি চ ৱিসুং, ‘‘পুগ্গলস্স দেতী’’তি চ ৱিসুং আগতং. পুগ্গলস্স দেতীতি ‘‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি এৱং পৰম্মুখা ৱা, পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘‘ইমং ভন্তে তুম্হাকং দম্মী’’তি এৱং সম্মুখা ৱা দেতীতি.

ইদানি পন চীৱৰং দাতুকামা উপাসকা ৱা উপাসিকাযো ৱা সযং অনাগন্ত্ৱা পুত্তদাসাদযো আণাপেন্তাপি ‘‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স থেৰস্স দেথা’’তি ৱত্ৱা পুগ্গলস্সেৱ দাপেন্তি, সামং গন্ত্ৱা দদন্তাপি পাদমূলে ঠপেত্ৱা ৱা হত্থে ঠপেত্ৱা ৱা হত্থেন ফুসাপেত্ৱা ৱা দদন্তি ‘‘ইমং, ভন্তে, চীৱৰং তুম্হে উদ্দিস্স এত্তকং ধনং পৰিচ্চজিত্ৱা কতং, এৱঞ্চ এৱঞ্চ হত্থকম্মং কত্ৱা সম্পাদিতং, তস্মা তুম্হে নিৱাসথ পাৰুপথ পৰিভুঞ্জথা’’তিআদীনি ৱদন্তি, তস্স পুগ্গলস্স পৰিভোগকৰণমেৱ ইচ্ছন্তি, ন সঙ্ঘস্স দানং. কেচি অতুট্ঠকথম্পি কথেন্তি. এৱং পুগ্গলমেৱ উদ্দিস্স দিন্নচীৱৰস্স সঙ্ঘেন আযত্তকাৰণং নত্থি. ‘‘সচে পন ‘ইদং তুম্হাকঞ্চ তুম্হাকং অন্তেৱাসিকানঞ্চ দম্মী’তি এৱং ৱদতি, থেৰস্স চ অন্তেৱাসিকানঞ্চ পাপুণাতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) আগমনতো এৱং ৱত্ৱা দেন্তে পন আচৰিযন্তেৱাসিকানং পাপুণাতি, অনন্তেৱাসিকস্স পন ন পাপুণাতি. ‘‘উদ্দেসং গহেতুং আগতো গহেত্ৱা গচ্ছন্তো চ অত্থি, তস্সপি পাপুণাতী’’তি আগমনতো বহিসীমট্ঠস্স ধম্মন্তেৱাসিকস্সপি পাপুণাতি. ‘‘তুম্হেহি সদ্ধিং নিবদ্ধচাৰিকভিক্খূনং দম্মীতি ৱুত্তে উদ্দেসন্তেৱাসিকানং ৱত্তং কত্ৱা উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনি গহেত্ৱা ৱিচৰন্তানং সব্বেসং পাপুণাতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) আগমনতো এৱং ৱত্ৱা দেন্তে ধম্মন্তেৱাসিকানং ৱত্তপটিপত্তিকাৰকানঞ্চ অন্তেৱাসিকানং পাপুণাতি. এৱং দাযকানং ৱচনানুৰূপমেৱ দানস্স পৱত্তনতো ‘‘যথা দাযকা ৱদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২৫) অট্ঠকথাচৰিযা ৱদন্তি.

এৱং ইদানি দাযকা যেভুয্যেন পুগ্গলস্সেৱ দেন্তি, সতেসু সহস্সেসু একোযেৱ পণ্ডিতো বহুস্সুতো দাযকো সঙ্ঘস্স দদেয্য, পুগ্গলিকচীৱৰঞ্চ সঙ্ঘিকভৱনত্থায অকৰিযমানং ন ঞত্তিযা কম্মৱাচায চ অৰহং হোতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ঞত্তিকম্মৱাচাৱিৰোধতো. কথং ৱিৰোধোতি চে? ঞত্তিযা কম্মৱাচায চ ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তি কথিনচীৱৰস্স সঙ্ঘিকভাৱো ৱুত্তো, ইদানি পন তং চীৱৰং ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিক’’ন্তি ৱচনত্থানুৰূপতো পুগ্গলিকং হোতি, এৱম্পি ৱিৰোধো. ‘‘সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তি এত্থ চ সঙ্ঘোতি ধাতুযা কত্তা হোতি, ভিক্খুনোতি সম্পদানং, ইধ পন সঙ্ঘস্স তস্মিং কথিনচীৱৰে অনিস্সৰভাৱতো সঙ্ঘো কত্তা ন হোতি, ভিক্খু পটিগ্গাহলক্খণাভাৱতো সম্পদানং ন হোতি, এৱম্পি ৱিৰোধো. দাযকেন পন সঙ্ঘস্স পৰিচ্চত্তত্তা সঙ্ঘিকভূতং কথিনচীৱৰং যস্মিং কালে সঙ্ঘো কথিনং অত্থৰিতুং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো দেতি, তস্মিং কালে ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচং ইদানি মনুস্সা ‘‘ঞত্তী’’তি ৱোহৰন্তি, তঞ্চ চীৱৰং ‘‘ঞত্তিলদ্ধচীৱৰ’’ন্তি, তং চীৱৰদাযকঞ্চ ‘‘ঞত্তিলদ্ধদাযকো’’তি, তস্মা সঙ্ঘিকচীৱৰমেৱ ঞত্তিলদ্ধং হোতি, নো পুগ্গলিকচীৱৰং. ঞত্তিলদ্ধকালতো পন পট্ঠায তং চীৱৰং পুগ্গলিকং হোতি. কস্মা? অত্থাৰকপুগ্গলস্স চীৱৰভাৱতোতি.

অথাপি ৱদন্তি ‘‘দিন্নন্তি পাঠঞ্চ ‘সাধেন্তী’তি পাঠঞ্চ ‘আনিসংসং লভন্তী’তি পাঠঞ্চ উপনিধায অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতী’’তি, তত্থাযমাচৰিযানমধিপ্পাযো – ‘‘দিন্নং ইদং সঙ্ঘেনা’’তি এত্থ দা-ধাতুযা সঙ্ঘেনাতি কত্তা, ইদন্তি কম্মং, ইমস্স কথিনচীৱৰস্স সঙ্ঘিকত্তা সঙ্ঘেন দিন্নং হোতি, তেন ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিন’’ন্তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকং হোতীতি. ‘‘কথিনত্থাৰং কে লভন্তীতি এত্থ কে লভন্তীতি কে সাধেন্তীতি অত্থো. পঞ্চ জনা সাধেন্তী’’তি ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) ৱুত্তং. তত্থ পঞ্চ জনাতি সঙ্ঘো ৱুত্তো, ইমিনাপি ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিনন্তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. আনিসংসং লভন্তীতি এত্থ চ সঙ্ঘিকত্তা সব্বে সীমট্ঠকভিক্খূ আনিসংসং লভন্তি, ইমিনাপি ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘কথিনন্তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকং হোতী’’তি.

তত্ৰাপ্যেৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – পুব্বেদাযকা চত্তাৰোপি পচ্চযে যেভুয্যেন সঙ্ঘস্সেৱ দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘস্স চতুপচ্চযভাজনকথা অতিৱিত্থাৰা হোতি. অপ্পকতো পন পুগ্গলস্স দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘস্স দিন্নং কথিনচীৱৰং সঙ্ঘেন অত্থাৰকস্স পুগ্গলস্স দিন্নং সন্ধায ৱুত্তং. সাধেন্তীতি চ কথিনদুস্সস্স দাযকা চত্তাৰো, পটিগ্গাহকো একোতি পঞ্চ জনা কথিনদানকম্মং সাধেন্তীতি ৱুত্তং. আনিসংসং লভন্তীতি ইদঞ্চ অত্থাৰকস্স চ অনুমোদনানঞ্চ ভিক্খূনং আনিসংসলাভমেৱ ৱুত্তং, ন এতেহি পাঠেহি ‘‘কথিন’’ন্তি ৱুত্তে সঙ্ঘিকং হোতীতি অত্থো ৱিঞ্ঞাতব্বো হোতীতি দট্ঠব্বো. সঙ্ঘস্স উপ্পন্নচীৱৰং সঙ্ঘেন অত্থাৰকস্স দিন্নভাৱো কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেতি কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তি ৱুত্তং পাড়িপাঠঞ্চ (মহাৱ. ৩০৭) ‘‘সঙ্ঘো অজ্জ কথিনদুস্সং লভিত্ৱা পুনদিৱসে দেতি, অযং নিচযসন্নিধী’’তি ৱুত্তং অট্ঠকথাপাঠঞ্চ দিস্ৱা ৱিঞ্ঞাযতীতি. সঙ্ঘসন্তকভূতং চীৱৰমেৱ দানকিৰিযায কম্মং, সঙ্ঘো কত্তা, পুগ্গলো সম্পদানং ভৱিতুং অৰহভাৱো চ যথাৱুত্তপাড়িপাঠমেৱ উপনিধায ৱিঞ্ঞাযতীতি.

এৱং সন্তে পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিকচীৱৰং সঙ্ঘিকং কাতুং কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? সচে সো পটিগ্গাহকপুগ্গলো দাযকানং এৱং ৱদতি ‘‘উপাসক দানং নাম পুগ্গলস্স দিন্নতো সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফলতৰং হোতি, তস্মা সঙ্ঘস্স দেহি, সঙ্ঘস্স দত্ৱা পুন সঙ্ঘেন অত্থাৰাৰহস্স ভিক্খুনো কম্মৱাচায দত্ৱা তেন পুগ্গলেন যথাৱিনযং অত্থতেযেৱ কথিনং নাম হোতি, ন পুগ্গলস্স দত্ৱা পুগ্গলেন সামংযেৱ অত্থতে, তস্মা সঙ্ঘস্স দেহী’’তি উয্যোজেত্ৱা সঙ্ঘস্স দাপিতেপি তং চীৱৰং সঙ্ঘিকং হোতি কথিনত্থাৰাৰহং. যদি পন দাযকো অপ্পস্সুততায ‘‘নাহং, ভন্তে, কিঞ্চি জানামি, ইমং চীৱৰং তুম্হাকমেৱ দম্মী’’তি ৱক্খতি, এৱং সতি পুগ্গলিকৱসেনেৱ সম্পটিচ্ছিত্ৱা তেন পুগ্গলেন তং চীৱৰং সঙ্ঘস্স দিন্নম্পি সঙ্ঘিকং হোতি.

যদি এৱং সমণেনেৱ সমণস্স দিন্নং চীৱৰং কথং কথিনত্থাৰাৰহং ভৱেয্যাতি? নো ন ভৱেয্য. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘কথিনং কেন দিন্নং ৱট্টতি? যেন কেনচি দেৱেন ৱা মনুস্সেন ৱা পঞ্চন্নং ৱা সহধম্মিকানং অঞ্ঞতৰেন দিন্নং ৱট্টতী’’তি. অথ কস্মা পৰম্পৰভূতেহি আচৰিযেহি ঞত্তিলদ্ধচীৱৰতো অৱসেসানি চীৱৰানি সঙ্ঘস্স ভাজেত্ৱা এৱ পৰিভুঞ্জিতানীতি? ৱুচ্চতে – একচ্চে ভিক্খূ আচৰিযপৰম্পৰাগতঅনউসাৰেনেৱ পটিপজ্জন্তি, কেচি বহূনং কিৰিযং দিস্ৱা দিট্ঠানুগতিৱসেন পটিপজ্জন্তি, বহুস্সুতাপি কেচি থেৰা অৰুচ্চন্তাপি পৱেণিভেদভযেন পটিপজ্জন্তি, অপৰে ৰুচিৱসেন অত্থঞ্চ অধিপ্পাযঞ্চ পৰিণামেত্ৱা গণ্হন্তি, পকৰণমেৱানুগতভিক্খূ পন যথাপকৰণাগতমেৱ অত্থং গহেত্ৱা সঙ্ঘিকঞ্চ পুগ্গলিকঞ্চ অমিস্সং কত্ৱা, কালচীৱৰঞ্চ অকালচীৱৰঞ্চ অমিস্সং কত্ৱা গণ্হন্তি. ভিক্খুনিৱিভঙ্গে (পাচি. ৭৩৮) ‘‘থূলনন্দা ভিক্খুনী অকালচীৱৰং ‘কালচীৱৰ’ন্তি অধিট্ঠহিত্ৱা ভাজাপেস্সতি, অথ ভগৱা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযাপত্তিং পঞ্ঞপেসী’’তি আগতং, তস্মা লজ্জীপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতেন ভিক্খুনা অনেক-পাড়িঅট্ঠকথাদযো পকৰণে ওলোকেত্ৱা সংসন্দিত্ৱা পকৰণমেৱানুগন্তব্বং, ন অঞ্ঞেসং কিৰিযং সদ্দহিতব্বং, ন চ অনুগন্তব্বং. ভগৱতো হি ধৰমানকালে ৱা ততো পচ্ছা ৱা পুব্বে দাযকা যেভুয্যেন চত্তাৰো পচ্চযে সঙ্ঘস্সেৱ দেন্তি, তস্মা সঙ্ঘিকসেনাসনস্স সঙ্ঘিকচীৱৰস্স চ বাহুল্লতো পুব্বাচৰিযা সঙ্ঘস্স ভাজেত্ৱা এৱ পৰিভুঞ্জিংসু.

ইদানি পন দাযকা যেভুয্যেন চত্তাৰো পচ্চযে পুগ্গলস্সেৱ দেন্তি, তস্মা সেনাসনম্পি অভিনৱভূতং পুগ্গলিকমেৱ বহুলং হোতি, চীৱৰম্পি পুগ্গলিকমেৱ বহুলং. দলিদ্দাপি সুত্তকন্তনকালতো পট্ঠায ‘‘ইমং চীৱৰং কথিনকালে ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা চ তথেৱ ৱত্ৱা চ সব্বকিচ্চানি কৰোন্তি, মহদ্ধনা চ সাটকস্স কীণিতকালতো পট্ঠায তথেৱ চিন্তেত্ৱা কথেত্ৱা কৰোন্তি, দানকালে চ ‘‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দেহী’’তি পুত্তদাসাদযো ৱা পেসেন্তি, সামং ৱা গন্ত্ৱা চীৱৰং তস্স ভিক্খুস্স পাদমূলে ৱা হত্থে ৱা ঠপেত্ৱা ‘‘ইমং চীৱৰং তুয্হং দম্মী’’তি ৱত্ৱা ৱা চিন্তেত্ৱা ৱা দেন্তি, সতেসু ৱা সহস্সেসু ৱা একো পণ্ডিতপুৰিসো ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নদানতো সঙ্ঘস্স দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি ঞত্ৱা ‘‘ইমং কথিনচীৱৰং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৱত্ৱা ৱা চিন্তেত্ৱা ৱা দেতি, তস্স সা দক্খিণা সঙ্ঘগতা হোতি. সচে পন দাযকো পুগ্গলস্স দাতুকামো হোতি, পুগ্গলো পন তস্স মহপ্ফলভাৱমিচ্ছন্তো দক্খিণা-ৱিভঙ্গসুত্তাদিধম্মদেসনায (ম. নি. ৩.৩৭৬ আদযো) পুগ্গলিকদানতো সঙ্ঘিকদানস্স মহপ্ফলভাৱং জানাপেত্ৱা ‘‘ইমং তৱ চীৱৰং সঙ্ঘস্স দেহী’’তি উয্যোজেতি, দাযকোপি তস্স ৱচনং সম্পটিচ্ছিত্ৱা ‘‘ইমং কথিনচীৱৰং সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৱত্ৱা ৱা চিন্তেত্ৱা ৱা দেতি, এৱম্পি সা দক্খিণা সঙ্ঘগতা হোতি.

যদি পন ভিক্খুনা উয্যোজিতোপি দুপ্পঞ্ঞো দাযকো তস্স ৱচনং অনাদিযিত্ৱা পুগ্গলস্সেৱ দেতি, তস্স সা দক্খিণা পুগ্গলগতা হোতি. অথ পন সো পুগ্গলো সযং সম্পটিচ্ছিত্ৱা পুন সঙ্ঘস্স পৰিচ্চজতি, এৱম্পি তং চীৱৰং সঙ্ঘিকং হোতি, তং সঙ্ঘিকৱসেন ভাজেতব্বং. যদি পন দাযকোপি পুগ্গলস্সেৱ দেতি, পুগ্গলোপি সম্পটিচ্ছিত্ৱা ন পৰিচ্চজতি, এৱং সন্তে তং চীৱৰং পুগ্গলিকং হোতি, ন কথিনকালমত্তেন ৱা কথিনৱচনমত্তেন ৱা সঙ্ঘিকং হোতি. ইদানি পন ইমিনা নযেন পুগ্গলিকচীৱৰংযেৱ বহুলং হোতি. এৱং সন্তেপি আচৰিযপৰম্পৰা পৱেণিং অভিন্দিতুকামা সঙ্ঘিকং ৱিয কত্ৱা ভাজেত্ৱা পৰিভুঞ্জিংসু. যদি মুখ্যতো সঙ্ঘিকং সিযা, সঙ্ঘেন দিন্নতো পৰং একসূচিমত্তম্পি পুগ্গলো অধিকং গণ্হিতুং ন লভেয্য.

একচ্চে থেৰা সঙ্ঘিকন্তি পন ৱদন্তি, ভাজনকালে পন ইস্সৰৱতায যথাৰুচি ৱিচাৰেন্তি, একচ্চে ভিক্খূ মুখ্যসঙ্ঘিকন্তি মঞ্ঞমানা অভাজেতুকামম্পি পুগ্গলং অভিভৱিত্ৱা ভাজাপেন্তি, তস্স পুগ্গলস্স মাতা পিতা ঞাতকা উপাসকাদযো ‘‘অম্হাকং পুত্তস্স দেম, অম্হাকং ঞাতকভিক্খুস্স দেম, অম্হাকং কুলূপকস্স দেমা’’তি, অঞ্ঞেপি সদ্ধা পসন্না দাযকা ‘‘ইত্থন্নামস্স পুগ্গলস্স দেমা’’তি ৱিচাৰেত্ৱা পৰম্মুখাপি ‘‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি ৱত্ৱা সম্মুখাপি পাদমূলে ৱা হত্থে ৱা ঠপেত্ৱা দেন্তি, এৱৰূপং চীৱৰং পুগ্গলিকং হোতি, সঙ্ঘং আমসিত্ৱা অৱুত্তত্তা সঙ্ঘাযত্তং ন হোতি, ‘‘কথিনং দস্সামী’’তি ৱা ‘‘কথিনং দাতুং গতো’’তি ৱা ‘‘কথিনচীৱৰ’’ন্তি ৱা পুব্বাপৰকালেসু ৱচনং পন মুখ্যকথিনভূতস্স সঙ্ঘিকচীৱৰস্স কালে দিন্নত্তা তদুপচাৰতো ৱোহাৰমত্তং হোতি. যথা কিং? ‘‘উপোসথিক’’ন্তি ৱুত্তং ভত্তং চুদ্দসসু সঙ্ঘিকভত্তেসু অন্তোগধং মুখ্যসঙ্ঘিকং হোতি, সমাদিন্নউপোসথা দাযকা সাযং ভুঞ্জিতব্বভত্তভাগং সঙ্ঘস্স দেন্তি, তং সঙ্ঘো সলাকভত্তং ৱিয ঠিতিকং কত্ৱা ভুঞ্জতি, ইতি সঙ্ঘস্স দিন্নত্তা সঙ্ঘিকং হোতি. ইদানি পন দাযকা অত্তনো অত্তনো কুলূপকস্স ৱা ঞাতিভিক্খুস্স ৱা উপোসথদিৱসেসু ভত্তং দেন্তি, তং সঙ্ঘস্স অদিন্নত্তা সঙ্ঘিকং ন হোতি. এৱং সন্তেপি উপোসথদিৱসে দিন্নত্তা মুখ্যৱসেন পৱত্তউপোসথভত্তং ৱিয তদুপচাৰেন ‘‘উপোসথভত্ত’’ন্তি ৱোহৰীযতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

এৱং ইমস্মিং কালে যেভুয্যেন পুগ্গলস্সেৱ দিন্নত্তা পুগ্গলিকভূতং চীৱৰং ঞত্তিকম্মৱাচাৰহং ন হোতি, সঙ্ঘিকমেৱ ঞত্তিকম্মৱাচাৰহং হোতি, তদেৱ চ পঞ্চানিসংসকাৰণং হোতি, তস্মা পণ্ডিতেন পুগ্গলেন ‘‘উপাসকা সঙ্ঘে দেথ, সঙ্ঘে দিন্নং মহপ্ফলং হোতী’’তিআদিনা নিযোজেত্ৱা দাপেতব্বং, সযং ৱা সম্পটিচ্ছিত্ৱা সঙ্ঘস্স পৰিচ্চজিতব্বং. এৱং পৰিচ্চজিতত্তা সঙ্ঘিকভূতং চীৱৰং ঞত্তিকম্মৱাচাৰহঞ্চ হোতি পঞ্চানিসংসনিপ্ফাদকঞ্চ. এৱং নিযোজনঞ্চ ‘‘সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে তে দিন্নে অহঞ্চেৱ পূজিতো ভৱিস্সামি সঙ্ঘো চা’’তি (ম. নি. ৩.৩৭৬) ভগৱতা ৱুত্তৱচনং অনুগতং হোতীতি দট্ঠব্বং.

পৰিকম্মং কৰোন্তানং ভিক্খূনং যাগুভত্তঞ্চ দাতুং ৱট্টতীতি ইদং পুচ্ছিতত্তা দোসো নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং, অপুচ্ছিতে পন এৱং কথেতুং ন ৱট্টতি. খলিমক্খিতসাটকোতি অহতৱত্থং সন্ধায ৱুত্তং. সুট্ঠু ধোৱিত্ৱাতিআদিনা সপুব্বকৰণং অত্থাৰং দস্সেতি. ধোৱনসিব্বনৰজনকপ্পকৰণেন হি ৱিচাৰণছেদনবন্ধনানিপি দস্সিতানিযেৱ হোন্তি, অত্থাৰদস্সনেন পচ্চুদ্ধাৰঅধিট্ঠানানিপি দস্সেতি. সূচিআদীনি চীৱৰকম্মুপকৰণানি সজ্জেত্ৱা বহূহি ভিক্খূহি সদ্ধিন্তি ইদং পন সিব্বনস্স উপকৰণনিদস্সনং. তদহেৱাতি ইদং পন কৰণসন্নিধিমোচনত্থং ৱুত্তং. দাযকস্স হত্থতো সাটকং লদ্ধদিৱসেযেৱ সঙ্ঘেন অত্থাৰকস্স ভিক্খুনো দাতব্বং, এৱং অদেন্তে নিচযসন্নিধি হোতি. অত্থাৰকেনপি সঙ্ঘতো লদ্ধদিৱসেযেৱ কথিনং অত্থৰিতব্বং, এৱং অকৰোন্তে কৰণসন্নিধি হোতি.

অঞ্ঞানি চ বহূনি আনিসংসৱত্থানি দেতীতি ইমিনা অত্থৰিতব্বসাটকোযেৱ কথিনসাটকো নাম, ততো অঞ্ঞে সাটকা বহৱোপি কথিনানিসংসাযেৱ নামাতি দস্সেতি. এতেন চ ‘‘কথিনানিসংসো’’তি ৱত্থানিযেৱ ৱুত্তানি ন অগ্ঘোতি দীপেতি. যদি অগ্ঘো ৱুত্তো সিযা, এৱং সতি ‘‘বহ্ৱানিসংসানি কথিনৱত্থানি দেতী’’তি ৱত্তব্বং, এৱং পন অৱত্ৱা ‘‘বহূনি কথিনানিসংসৱত্থানি দেতী’’তি ৱুত্তং, তেন ঞাযতি ‘‘ন অগ্ঘো ৱুত্তো’’তি, তস্মা বহ্ৱানিসংসভাৱো অগ্ঘৱসেন ন গহেতব্বো, অথ খো ৱত্থৱসেনেৱ গহেতব্বোতি. ইতৰোতি অঞ্ঞো দাযকো. তথা তথা ওৱদিত্ৱা সঞ্ঞাপেতব্বোতি ‘‘উপাসক দানং নাম সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, অত্থাৰো পন ভিক্খূনং উপকাৰত্থায ভগৱতা অনুঞ্ঞাতো, তস্মা ঞত্তিলদ্ধম্পি অলদ্ধম্পি মহপ্ফলমেৱা’’তি ৱা ‘‘উপাসক অযম্পি দাযকো সঙ্ঘস্সেৱ দেতি, ত্ৱম্পি সঙ্ঘস্সেৱ দেসি, ভগৱতা চ –

‘যো সীলৱা সীলৱন্তেসু দদাতি দানং;

ধম্মেন লদ্ধং সুপসন্নচিত্তো;

অভিসদ্দহং কম্মফলং উড়াৰং;

তং ৱে দানং ৱিপুলফলন্তি ব্ৰূমী’তি. (ম. নি. ৩.৩৮২) –

ৱুত্তং, তস্মা সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায মহপ্ফলমেৱা’’তি ৱা ইতিআদীনি ৱত্ৱা সঞ্ঞাপেতব্বো.

যস্স সঙ্ঘো কথিনচীৱৰং দেতি, তেন ভিক্খুনা কথিনং অত্থৰিতব্বন্তি যোজনা. যো জিণ্ণচীৱৰো হোতি ভিক্খু, তস্স দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ইমস্মিং ঠানে ইদানি ভিক্খূ –

‘‘পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পাযং, ঞত্তি চ অনুসাৱনং;

কপ্পবিন্দু পচ্চুদ্ধাৰো, অধিট্ঠানত্থৰানি চ;

নিযোজনানুমোদা চ, ইচ্চযং কথিনে ৱিধী’’তি. –

ইমং গাথং আহৰিত্ৱা কথিনদানকম্মৱাচায পঠমং কথিনচীৱৰস্স পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পাযপুচ্ছনঞ্চ কৰোন্তি, তদযুত্তং ৱিয দিস্সতি. কস্মাতি চে? ‘‘অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থৰিতুং…পে… পুব্বকৰণং জানাতি, পচ্চুদ্ধাৰং জানাতি, অধিট্ঠানং জানাতি, অত্থাৰং জানাতি, মাতিকং জানাতি, পলিবোধং জানাতি, উদ্ধাৰং জানাতি, আনিসংসং জানাতী’’তি পৰিৱাৰপাড়িযঞ্চ (পৰি. ৪০৯),

‘‘অট্ঠধম্মৱিদো ভিক্খু, কথিনত্থাৰমৰহতি;

পুব্বপচ্চুদ্ধাৰাধিট্ঠা-নত্থাৰো মাতিকাতি চ;

পলিবোধো চ উদ্ধাৰো, আনিসংসা পনট্ঠিমে’’তি. (ৱি. ৱি. ২৭০৪, ২৭০৬) –

ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণে চ আগতেসু অট্ঠসু অঙ্গেসু অনাগতত্তা চ ‘‘পুব্বকৰণং সত্তহি ধম্মেহি সঙ্গহিতং ধোৱনেন ৱিচাৰণেন ছেদনেন বন্ধনেন সিব্বনেন ৰজনেন কপ্পকৰণেনা’’তি পৰিৱাৰপাড়িযঞ্চ (পৰি. ৪০৮),

‘‘ধোৱনঞ্চ ৱিচাৰো চ, ছেদনং বন্ধনম্পি চ;

সিব্বনং ৰজনং কপ্পং, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (ৱি. ৱি. ২৭০৭) –

ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণে চ ৱুত্তেসু সত্তসু পুব্বকৰণেসু অনাগতত্তা চ.

ন কেৱলঞ্চ পকৰণেসু অনাগতমেৱ, অথ খো যুত্তিপি ন দিস্সতি. কথং? পটিগ্গহণং নাম ‘‘যো পন ভিক্খু অদিন্নং মুখদ্ৱাৰং আহাৰং আহাৰেয্য অঞ্ঞত্ৰ উদকদন্তপোনা, পাচিত্তিয’’ন্তি (পাচি. ২৬৫) যাৱকালিকাদীসু অজ্ঝোহৰিতব্বেসু চতূসু কালিকৱত্থূসু ভগৱতা ৱুত্তং, ন চীৱৰে, তং পন পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নম্পি পৰম্মুখা দিন্নম্পি লব্ভতেৱ. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মীতি এৱং পৰম্মুখা ৱা পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘ইমং তুম্হাক’ন্তি এৱং সম্মুখা ৱা দেতী’’তি, তস্মা পটিগ্গহণকিচ্চং নত্থি, দাযকেন চীৱৰে দিন্নে সঙ্ঘস্স চিত্তেন সম্পটিচ্ছনমত্তমেৱ পমাণং হোতি.

সপ্পাযপুচ্ছনঞ্চ এৱং কৰোন্তি – একেন ভিক্খুনা ‘‘ভোন্তো সঙ্ঘা সঙ্ঘস্স কথিনে সম্পত্তে কস্স পুগ্গলস্স সপ্পাযাৰহং হোতী’’তি পুচ্ছিতে একো ভিক্খু নামং ৱত্ৱা ‘‘ইত্থন্নামস্স থেৰস্স সপ্পাযাৰহং হোতী’’তি ৱদতি, সপ্পাযইতি চ নিৱাসনপাৰুপনত্থং গহেত্ৱা ৱদন্তি. এতস্মিং ৱচনে সদ্দতো চ অত্থতো চ অধিপ্পাযতো চ যুত্তি গৱেসিতব্বা হোতি. কথং? সদ্দতো ৱগ্গভেদে সতিযেৱ বহুৱচনং কত্তব্বং, ন অভেদে, এৱং সদ্দতো. সপ্পাযইতিৱচনঞ্চ অনুৰূপত্থেযেৱ ৱত্তব্বং, ন নিৱাসনপাৰুপনত্থে, এৱং অত্থতো. ইদঞ্চ চীৱৰং সঙ্ঘো কথিনং অত্থৰিতুং পুগ্গলস্স দেতি, ন নিৱাসনপাৰুপনত্থং. ৱুত্তঞ্হি পাড়িযং (মহাৱ. ৩০৭) ‘‘সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দেতি কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তি, তস্মা যুত্তি গৱেসিতব্বা হোতি. ‘‘পটিগ্গহণঞ্চ সপ্পায’’ন্তিআদিগাথাপি কত্থচি পাড়িযং অট্ঠকথাটীকাদীসু চ ন দিস্সতি, তস্মা ইধ ৱুত্তনযেনেৱ পটিপজ্জিতব্বং.

সচে বহূ জিণ্ণচীৱৰা, ৱুড্ঢস্স দাতব্বন্তি ইদং কথিনচীৱৰস্স সঙ্ঘিকত্তা ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, সঙ্ঘিকং যথাৱুড্ঢং পটিবাহিতব্বং, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ইমিনা পাড়িনযেন (চূড়ৱ. ৩১১) ৱুত্তং. এতেনেৱ নযেন সব্বেসু বলৱচীৱৰেসু সন্তেসুপি ৱুড্ঢস্সেৱ দাতব্বন্তি সিদ্ধং. ৱুড্ঢেসু…পে… দাতব্বন্তি কৰণসন্নিধিমোচনত্থং ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘সচে ৱুড্ঢো’’ত্যাদি. নৱকতৰেনপি হি কৰণসন্নিধিং মোচেত্ৱা কথিনে অত্থতে অনুমোদনং কৰোন্তস্স সঙ্ঘস্স পঞ্চানিসংসলাভো হোতীতি. অপিচাতিআদিনা সঙ্ঘেন কত্তব্বৱত্তং দস্সেতি. ৱচনক্কমো পন এৱং কাতব্বো – কথিনদুস্সং লভিত্ৱা সঙ্ঘে সীমায সন্নিপতিতে একেন ভিক্খুনা ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘস্স ইদং কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং কথন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তি ৱুত্তে অঞ্ঞেন ‘‘যো জিণ্ণচীৱৰো, তস্সা’’তি ৱত্তব্বং, ততো পুৰিমেন ‘‘বহূ জিণ্ণচীৱৰা’’তি ৱা ‘‘নত্থি ইধ জিণ্ণচীৱৰা’’তি ৱা ৱুত্তে অপৰেন ‘‘তেন হি ৱুড্ঢস্সা’’তি ৱত্তব্বং, পুন পুৰিমেন ‘‘কো এত্থ ৱুড্ঢো’’তি ৱুত্তে ইতৰেন ‘‘ইত্থন্নামো ভিক্খূ’’তি ৱত্তব্বং, পুন পুৰিমেন ‘‘সো ভিক্খু তদহেৱ চীৱৰং কত্ৱা অত্থৰিতুং সক্কোতী’’তি ৱুত্তে ইতৰেন ‘‘সো সক্কোতী’’তি ৱা ‘‘সঙ্ঘো মহাথেৰস্স সঙ্গহং কৰিস্সতী’’তি ৱা ৱত্তব্বং, পুন পুৰিমেন ‘‘সো মহাথেৰো অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতো’’তি ৱুত্তে ইতৰেন ‘‘আম সমন্নাগতো’’তি ৱত্তব্বং, ততো ‘‘সাধু সুট্ঠু তস্স দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাতব্বো.

এত্থ চ ‘‘ভন্তে, সঙ্ঘস্সা’’তিআদিৱচনং ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইমং কথিনদুস্সং ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো দদেয্য কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তি ইমায ঞত্তিপাড়িযা সমেতি. ‘‘যো জিণ্ণচীৱৰো, তস্সা’’তিআদি ‘‘সঙ্ঘেন কস্সা’’তিআদি ‘‘সঙ্ঘেন কস্স দাতব্বং, যো জিণ্ণচীৱৰো হোতী’’তিআদিনা অট্ঠকথাৱচনেন (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) সমেতি. ‘‘সো মহাথেৰো অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো’’তিআদি ‘‘অট্ঠহঙ্গেহি সমন্নাগতো পুগ্গলো ভব্বো কথিনং অত্থৰিতু’’ন্তিআদিকায পৰিৱাৰপাড়িযা (পৰি. ৪০৯) সমেতীতি দট্ঠব্বং. যস্স পন দীযতি, তস্স ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. ইমিনা ইমস্স কথিনদানকম্মস্স গৰুকত্তা ন অপলোকনমত্তেন দাতব্বন্তি ইমমত্থং পকাসেতি. গৰুকলহুকানং ভেদো কম্মাকম্মৱিনিচ্ছযকথাযং আৱি ভৱিস্সতি.

এৱং দিন্নে পন কথিনে পচ্চুদ্ধৰিতব্বা অধিট্ঠাতব্বা ৱাচা ভিন্দিতব্বাতি সম্বন্ধো. সচে তং কথিনদুস্সং নিট্ঠিতপৰিকম্মমেৱ হোতীতি ইমিনা কথিনদুস্সং নাম ন কেৱলং পকতিসাটকমেৱ হোতি, অথ খো পৰিনিট্ঠিতসত্তৱিধপুব্বকিচ্চচীৱৰম্পি হোতীতি দস্সেতি, তস্মা নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং দিন্নে সত্তৱিধপুব্বকিচ্চকৰণেন অত্থো নত্থি, কেৱলং পচ্চুদ্ধৰণাদীনিযেৱ কাতব্বানি. সচে পন কিঞ্চি অপৰিনিট্ঠিতং হোতি, অন্তমসো কপ্পবিন্দুমত্তম্পি, তং নিট্ঠাপেত্ৱাযেৱ পচ্চুদ্ধৰণাদীনি কাতব্বানি. গণ্ঠিকপট্টপাসকপট্টানি পন সিব্বনন্তোগধানি, তানিপি নিট্ঠাপেত্ৱাযেৱ কাতব্বানি. অনিট্ঠাপেন্তো অনিট্ঠিতসিব্বনকিচ্চমেৱ হোতি. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬২-৪৬৩) ‘‘তত্থ কতন্তি সূচিকম্মপৰিযোসানেন কতং, সূচিকম্মপৰিযোসানং নাম যং কিঞ্চি সূচিযা কত্তব্বং. পাসকপট্টগণ্ঠিকপট্টপৰিযোসানং কত্ৱা সূচিযা পটিসামন’’ন্তি. ইদঞ্হি কথিনৱত্তং নাম বুদ্ধপ্পসত্থন্তি ‘‘অত্থতকথিনানং ৱো ভিক্খৱে পঞ্চ কপ্পিস্সন্তী’’তিআদিনা পসত্থং.

কতপৰিযোসিতং পন কথিনং গহেত্ৱাতি –

‘‘ধোৱনঞ্চ ৱিচাৰো চ, ছেদনং বন্ধনম্পি চ;

সিব্বনং ৰজনং কপ্পং, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (ৱি. ৱি. ২৭০৭) –

ৱুত্তানি সত্তৱিধপুব্বকৰণানি কত্ৱা পৰিযোসাপিতং কথিনচীৱৰং গহেত্ৱা. অত্থাৰকেন ভিক্খুনা পচ্চুদ্ধৰিতব্বা অধিট্ঠাতব্বা ৱাচা ভিন্দিতব্বাতি সম্বন্ধো. সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰিতুকামো ভিক্খু পুব্বে তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং পোৰাণিকং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱত্ৱা পচ্চুদ্ধৰিতব্বা, ততো অনধিট্ঠিতং নৱং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৱত্ৱা অধিট্ঠাতব্বা, ততো অত্থৰণকালে তমেৱ অধিট্ঠিতসঙ্ঘাটিং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বাতি অত্থো. এস নযো ইতৰেসু. এতেন কথিনত্থাৰণং নাম ৱচীভেদকৰণমেৱ হোতি, ন কিঞ্চি কাযৱিকাৰকৰণন্তি ইমমত্থং দীপেতি. তথা হি ৱুত্তং ৱিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘অত্থৰিতব্বন্তি অত্থৰণং কাতব্বং, তঞ্চ খো তথাৱচীভেদকৰণমেৱাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি.

তত্থ পচ্চুদ্ধাৰো তিৱিধো ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি সঙ্ঘাটিযা পচ্চুদ্ধাৰো, ‘‘ইমং উত্তৰাসঙ্গং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি উত্তৰাসঙ্গস্স পচ্চুদ্ধাৰো, ‘‘ইমং অন্তৰৱাসকং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি অন্তৰৱাসকস্স পচ্চুদ্ধাৰোতি. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৮) ‘‘পচ্চুদ্ধাৰো তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো সঙ্ঘাটিযা উত্তৰাসঙ্গেন অন্তৰৱাসকেনা’’তি. অধিট্ঠানং তিৱিধং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি সঙ্ঘাটিযা অধিট্ঠানং, ‘‘ইমং উত্তৰাসঙ্গং অধিট্ঠামী’’তি উত্তৰাসঙ্গস্স অধিট্ঠানং, ‘‘ইমং অন্তৰৱাসকং অধিট্ঠামী’’তি অন্তৰৱাসকস্স অধিট্ঠানন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৮) ‘‘অধিট্ঠানং তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতং সঙ্ঘাটিযা উত্তৰাসঙ্গেন অন্তৰৱাসকেনা’’তি.

অথ ৱা অধিট্ঠানং দুৱিধং কাযেন অধিট্ঠানং, ৱাচায অধিট্ঠানন্তি. তত্থ পোৰাণিকং সঙ্ঘাটিং ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা নৱং সঙ্ঘাটিং হত্থেন গহেত্ৱা ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি চিত্তেন আভোগং কত্ৱা কাযৱিকাৰকৰণেন কাযেন ৱা অধিট্ঠাতব্বং, ৱচীভেদং কত্ৱা ৱাচায ৱা অধিট্ঠাতব্বং. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘তত্থ যস্মা দ্ৱে চীৱৰস্স অধিট্ঠানানি কাযেন ৱা অধিট্ঠেতি, ৱাচায ৱা অধিট্ঠেতীতি ৱুত্তং, তস্মা…পে… অধিট্ঠাতব্বা’’তি. অথ ৱা অধিট্ঠানং দুৱিধং সম্মুখাধিট্ঠানপৰম্মুখাধিট্ঠানৱসেন. তত্থ যদি চীৱৰং হত্থপাসে ঠিতং হোতি, ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৱচীভেদং কত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং, অথ অন্তোগব্ভে ৱা সামন্তৱিহাৰে ৱা হোতি, ঠপিতট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এতং সঙ্ঘাটিং অধিট্ঠামী’’তি ৱচীভেদং কত্ৱা অধিট্ঠাতব্বং. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৪৬৯; কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘তত্ৰ দুৱিধং অধিট্ঠানং সচে হত্থপাসে হোতী’’তিআদি, ৱিনযত্থমঞ্জূসাযঞ্চ (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘দুৱিধন্তি সম্মুখাপৰম্মুখাভেদেন দুৱিধ’’ন্তি.

অত্থাৰো কতিৱিধো? অত্থাৰো একৱিধো. ৱচীভেদকৰণেনেৱ হি অত্থাৰো সম্পজ্জতি, ন কাযৱিকাৰকৰণেন. অযমত্থো যথাৱুত্ত-পৰিৱাৰপাড়িযা চ ‘‘অত্থৰিতব্বন্তি অত্থৰণং কাতব্বং, তঞ্চ খো তথাৱচীভেদকৰণমেৱাতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱিনযত্থমঞ্জূসাৱচনেন চ ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা অত্থাৰো তিৱিধো ৱত্থুপ্পভেদেন. তত্থ যদি সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰিতুকামো হোতি, পোৰাণিকা সঙ্ঘাটি পচ্চুদ্ধৰিতব্বা, নৱা সঙ্ঘাটি অধিট্ঠাতব্বা, ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা. অথ উত্তৰাসঙ্গেন কথিনং অত্থৰিতুকামো হোতি, পোৰাণকো উত্তৰাসঙ্গো পচ্চুদ্ধৰিতব্বো, নৱো উত্তৰাসঙ্গো অধিট্ঠাতব্বো, ‘‘ইমিনা উত্তৰাসঙ্গেন কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা. অথ অন্তৰৱাসকেন কথিনং অত্থৰিতুকামো হোতি, পোৰাণকো অন্তৰৱাসকো পচ্চুদ্ধৰিতব্বো, নৱো অন্তৰৱাসকো অধিট্ঠাতব্বো, ‘‘ইমিনা অন্তৰৱাসকেন কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪১৩) ‘‘সচে সঙ্ঘাটিযা’’তিআদি.

এত্থ সিযা – কিং পন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱিসেসং কত্ৱাৱ পচ্চুদ্ধৰিতব্বা, উদাহু ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি সামঞ্ঞতোপি পচ্চুদ্ধৰিতব্বাতি? পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং চীৱৰং ‘‘ইমং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি সামঞ্ঞতো পচ্চুদ্ধৰিতব্বং, ন ‘‘ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধৰামী’’তি ৱিসেসতো পচ্চুদ্ধৰিতব্বং. কস্মা? পুব্বে অলদ্ধনামত্তা. তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতং পন চীৱৰং ৱিসেসতোযেৱ পচ্চুদ্ধৰিতব্বং, ন সামঞ্ঞতো. কস্মা? পটিলদ্ধৱিসেসনামত্তা. ইধ পন কথিনাধিকাৰে পুব্বেৱ তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতত্তা ৱিসেসতোযেৱ পচ্চুদ্ধৰিতব্বন্তি দট্ঠব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৮) কথিনাধিকাৰে ‘‘পচ্চুদ্ধাৰো তীহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো সঙ্ঘাটিযা উত্তৰাসঙ্গেন অন্তৰৱাসকেনা’’তি. কিং পন নিচ্চতেচীৱৰিকোযেৱ কথিনং অত্থৰিতুং লভতি, উদাহু অৱত্থাতেচীৱৰিকোপীতি? তেচীৱৰিকো দুৱিধো ধুতঙ্গতেচীৱৰিকৱিনযতেচীৱৰিকৱসেন. তত্থ ধুতঙ্গতেচীৱৰিকো ‘‘অতিৰেকচীৱৰং পটিক্খিপামি, তেচীৱৰিকঙ্গং সমাদিযামী’’তি অধিট্ঠহিত্ৱা ধাৰণতো সব্বকালমেৱ ধাৰেতি. ৱিনযতেচীৱৰিকো পন যদা তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠহিত্ৱা ধাৰেতুকামো হোতি, তদা তথা অধিট্ঠহিত্ৱা ধাৰেতি. যদা পন পৰিক্খাৰচোড়াধিট্ঠানেন অধিট্ঠহিত্ৱা ধাৰেতুকামো হোতি, তদা তথা অধিট্ঠহিত্ৱা ধাৰেতি, তস্মা তিচীৱৰাধিট্ঠানস্স দুপ্পৰিহাৰত্তা সব্বদা ধাৰেতুং অসক্কোন্তো হুত্ৱা পৰিক্খাৰচোড়ৱসেন ধাৰেন্তোপি তং পচ্চুদ্ধৰিত্ৱা আসন্নে কালে তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠহন্তোপি কথিনং অত্থৰিতুং লভতিযেৱাতি দট্ঠব্বং.

কচ্চি নু ভো কথিনদানকম্মৱাচাভণনসীমাযমেৱ কথিনং অত্থৰিতব্বং, উদাহু অঞ্ঞসীমাযাতি? যদি কথিনদানকম্মৱাচাভণনবদ্ধসীমা ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচাৰসীমায অন্তো ঠিতা, এৱং সতি তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে অত্থৰণং কাতব্বং. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘পৰিনিট্ঠিতপুব্বকৰণমেৱ চে দাযকো সঙ্ঘস্স দেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৱা কম্মৱাচায দাতব্বং. তেন চ তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৱা অত্থৰিত্ৱা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৮) আগতত্তা ৱিঞ্ঞাযতীতি. যদি এৱং ‘‘তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে’’ইচ্চেৱ টীকাযং ৱুত্তত্তা ‘‘যস্মিং কিস্মিঞ্চি সীমমণ্ডলে কম্মৱাচং ভণিত্ৱা তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে অত্থৰিতব্ব’’ন্তি ৱত্তব্বং, ন ‘‘কথিনদানকম্মৱাচাভণনবদ্ধসীমা ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচাৰসীমায অন্তো ঠিতা’’তি ৱিসেসং কত্ৱা ৱত্তব্বন্তি? ন ন ৱত্তব্বং. কম্মৱাচাভণনসীমা হি বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থাৰসীমা পন উপচাৰসীমাভূতা, উপচাৰসীমা চ নাম বদ্ধসীমং অৱত্থৰিত্ৱাপি গচ্ছতি, তস্মা সা সীমা বদ্ধসীমা চ হোতি উপচাৰসীমা চাতি তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে কথিনদানকম্মৱাচং ভণিত্ৱা তত্থেৱ অত্থৰণং কাতব্বং, ন যস্মিং কিস্মিঞ্চি সীমমণ্ডলে কম্মৱাচং ভণিত্ৱা তত্থেৱ অত্থৰণং কত্তব্বন্তি দট্ঠব্বং. এৱম্পি ‘‘উপচাৰসীমায’’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বং, ন ‘‘ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতউপচাৰসীমাযা’’তি, তম্পি ৱত্তব্বমেৱ. তেসং ভিক্খূনং ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতায এৱ উপচাৰসীমায কথিনত্থাৰং কাতুং লভতি, ন অঞ্ঞউপচাৰসীমায. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে ৱুত্থৱস্সাপি ন লভন্তীতি মহাপচ্চৰিযং ৱুত্ত’’ন্তি.

যথিচ্ছসি, তথা ভৱতু, অপি তু খলু ‘‘কম্মৱাচাভণনসীমা বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থাৰসীমা উপচাৰসীমাভূতা’’তি তুম্হেহি ৱুত্তং, তথাভূতভাৱো কথং জানিতব্বোতি? ৱুচ্চতে – কথিনত্থাৰসীমাযং তাৱ উপচাৰসীমাভূতভাৱো ‘‘সচে পন একসীমায বহূ ৱিহাৰা হোন্তি, সব্বে ভিক্খূ সন্নিপাতেত্ৱা একত্থ কথিনং অত্থৰিতব্ব’’ন্তি ইমিস্সা অট্ঠকথায (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) অত্থং সংৱণ্ণেতুং ‘‘একসীমাযাতি একউপচাৰসীমাযাতি অত্থো যুজ্জতী’’তি ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) আগতত্তা ৱিঞ্ঞাযতি. কম্মৱাচাভণনসীমায বদ্ধসীমাভূতভাৱো পন ‘‘তে চ খো হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা একসীমাযং ঠিতা. সীমা চ নামেসা বদ্ধসীমা অবদ্ধসীমাতি দুৱিধা হোতী’’তি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) আগতত্তা চ ‘‘সীমা চ নামেসা কতমা, যত্থ হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা ঠিতা কম্মপ্পত্তা নাম হোন্তীতি অনুযোগং সন্ধায সীমং দস্সেন্তো ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগদস্সনমুখেনেৱ হোতীতি ‘সীমা চ নামেসা’তিআদিমাহা’’তি ৱিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৱণ্ণনা) আগতত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি.

তত্থ কতিৱিধা বদ্ধসীমা, কতিৱিধা অবদ্ধসীমাতি? তিৱিধা বদ্ধসীমা খণ্ডসীমাসমানসংৱাসসীমাঅৱিপ্পৱাসসীমাৱসেন. তিৱিধা অবদ্ধসীমা গামসীমাউদকুক্খেপসীমাসত্তব্ভন্তৰসীমাৱসেনাতি দট্ঠব্বা. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘এৱং একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা সম্মতা সীমা বদ্ধসীমাতি ৱেদিতব্বা. খণ্ডসীমা সমানসংৱাসসীমা অৱিপ্পৱাসসীমাতি তস্সাযেৱ ভেদো. অবদ্ধসীমা পন গামসীমা সত্তব্ভন্তৰসীমা উদকুক্খেপসীমাতি তিৱিধা’’তি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) আগতত্তা ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং তীসু বদ্ধসীমাসু, তীসু অবদ্ধসীমাসূতি ছসুযেৱ সীমাসু কম্মপ্পত্তসঙ্ঘস্স চতুৱগ্গকৰণীযাদিকম্মস্স কত্তব্বভাৱৱচনতো সুদ্ধায উপচাৰসীমায কম্মৱাচায অভণিতব্বভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি. অন্তোউপচাৰসীমায বদ্ধসীমায সতি তং বদ্ধসীমং অৱত্থৰিত্ৱাপি উপচাৰসীমায গমনতো সা বদ্ধসীমা কম্মৱাচাভণনাৰহা চ হোতি কথিনত্থাৰাৰহা চাতি ৱেদিতব্বং.

ননু চ পন্নৰসৱিধা সীমা অট্ঠকথাসু (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯; কঙ্খা. অট্ঠ. অকালচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা) আগতা, অথ কস্মা ছড়েৱ ৱুত্তাতি? সচ্চং, তাসু পন পন্নৰসসু সীমাসু উপচাৰসীমা সঙ্ঘলাভৱিভজনাদিট্ঠানমেৱ হোতি, লাভসীমা তত্ৰুপ্পাদগহণট্ঠানমেৱ হোতীতি ইমা দ্ৱে সীমাযো সঙ্ঘকম্মকৰণট্ঠানং ন হোন্তি, নিগমসীমা নগৰসীমা জনপদসীমা ৰট্ঠসীমা ৰজ্জসীমা দীপসীমা চক্কৱাড়সীমাতি ইমা পন সীমাযো গামসীমায সমানগতিকা গামসীমাযমেৱ অন্তোগধাতি ন ৱিসুং ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. এত্থ চ উপচাৰসীমায বদ্ধসীমং অৱত্থৰিত্ৱা গতভাৱো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘উপচাৰসীমা পৰিক্খিত্তস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপেন, অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপাৰহট্ঠানেন পৰিচ্ছিন্না’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৱুত্তত্তা পৰিক্খেপপৰিক্খেপাৰহট্ঠানানং অন্তো বদ্ধসীমায ৱিজ্জমানায তং অৱত্থৰিত্ৱা উপচাৰসীমা গতা. তথা হি ‘‘ইমিস্সা উপচাৰসীমায ‘সঙ্ঘস্স দম্মী’তি দিন্নং পন খণ্ডসীমসীমন্তৰিকাসু ঠিতানম্পি পাপুণাতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৱুত্তং. তেন ঞাযতি ‘‘উপচাৰসীমায অন্তো ঠিতা বদ্ধসীমা উপচাৰসীমাপি নাম হোতী’’তি. হোতু, এৱং সতি অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমায সতি তত্থেৱ কথিনদানকম্মৱাচং ৱাচাপেত্ৱা তত্থেৱ কথিনং অত্থৰিতব্বং ভৱেয্য, অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমায অৱিজ্জমানায কথং কৰিস্সন্তীতি? অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমায অৱিজ্জমানায বহিউপচাৰসীমাযং ৱিজ্জমানবদ্ধসীমং ৱা উদকুক্খেপলভনট্ঠানং ৱা গন্ত্ৱা কম্মৱাচং ৱাচাপেত্ৱা পুন ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচাৰসীমাযং ঠত্ৱা কথিনং অত্থৰিতব্বন্তি দট্ঠব্বং.

ননু চ ভো এৱং সন্তে অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থাৰো হোতি, এৱং সন্তে ‘‘পৰিনিট্ঠিতপুব্বকৰণমেৱ চে দাযকো সঙ্ঘস্স দেতি, সম্পটিচ্ছিত্ৱা কম্মৱাচায দাতব্বং. তেন চ তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৱা অত্থৰিত্ৱা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি ৱুত্তেন ৱজিৰবুদ্ধিটীকাৱচনেন (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৮) ৱিৰুজ্ঝতীতি? ননু অৱোচুম্হ ‘‘কম্মৱাচাভণনসীমা বদ্ধসীমাভূতা, কথিনত্থাৰসীমা উপচাৰসীমাভূতা’’তি. তস্মা ৱজিৰবুদ্ধিটীকাৱচনেন ন ৱিৰুজ্ঝতি. তত্থ পুব্বে যেভুয্যেন বদ্ধসীমৱিহাৰত্তা সমগ্গং সঙ্ঘং সন্নিপাতেত্ৱা কম্মৱাচং ৱাচাপেত্ৱা উপচাৰসীমবদ্ধসীমভূতে তস্মিংযেৱ ৱিহাৰে অত্থৰণং সন্ধায ৱুত্তং. বদ্ধসীমৱিহাৰে অহোন্তেপি অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমায ৱিজ্জমানায তত্থেৱ সীমমণ্ডলে কম্মৱাচং ৱাচাপেত্ৱা তত্থেৱ অত্থৰিতব্বভাৱো অম্হেহিপি ৱুত্তোযেৱ. যদি পন ন চেৱ বদ্ধসীমৱিহাৰো হোতি, ন চ অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমা অত্থি, এৱৰূপে ৱিহাৰে কম্মৱাচং ৱাচাপেতুং ন লভতি, অঞ্ঞং বদ্ধসীমং ৱা উদকুক্খেপং ৱা গন্ত্ৱা কম্মৱাচং ৱাচাপেত্ৱা অত্তনো ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচাৰসীমায ঠত্ৱা কথিনং অত্থৰিতব্বং. এৱমেৱ পৰম্পৰভূতা বহৱো আচৰিযৱৰা কৰোন্তীতি দট্ঠব্বং.

অপৰে পন আচৰিযা ‘‘বদ্ধসীমৱিৰহায সুদ্ধউপচাৰসীমায সতি তস্সংযেৱ উপচাৰসীমাযং ঞত্তিকম্মৱাচাপি ৱাচেতব্বা, কথিনং অত্থৰিতব্বং, ন অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থৰণং কাতব্ব’’ন্তি ৱদন্তি. অযং পন নেসমধিপ্পাযো – ‘‘কথিনত্থতসীমাযন্তি উপচাৰসীমং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) কথিনত্থাৰট্ঠানভূতায সীমায উপচাৰসীমাভাৱো ৱুত্তো, তস্সংযেৱ টীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৮) পুব্বে নিদ্দিট্ঠপাঠে ‘‘তস্মিংযেৱ সীমমণ্ডলে অধিট্ঠহিত্ৱা অত্থৰিত্ৱা সঙ্ঘো অনুমোদাপেতব্বো’’তি কম্মৱাচাভণনসীমাযমেৱ অত্থৰিতব্বভাৱো চ ৱুত্তো, তস্মা অঞ্ঞিস্সা সীমায ঞত্তি, অঞ্ঞিস্সা অত্থৰণং ন কাতব্বং, তস্সংযেৱ উপচাৰসীমাযং কম্মৱাচং সাৱেত্ৱা তস্মিংযেৱ অত্থাৰো কাতব্বো, উপচাৰসীমতো বহি ঠিতং বদ্ধসীমং গন্ত্ৱা অত্থৰণকিচ্চং নত্থীতি.

তত্ৰেৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – ইদং ভাসন্তৰেসু ‘‘ঞত্তী’’তি কথিতং কথিনদানকম্মং চতূসু সঙ্ঘকম্মেসু ঞত্তিদুতিযকম্মং হোতি, ঞত্তিদুতিযকম্মস্স নৱসু ঠানেসু কথিনদানং, গৰুকলহুকেসু গৰুকং, যদি ‘‘উপচাৰসীমাযং চত্তাৰি সঙ্ঘকম্মানি কাতব্বানী’’তি পকৰণেসু আগতং অভৱিস্সা, এৱং সন্তে তেসং আচৰিযানং ৱচনানুৰূপতো উপচাৰসীমাযং কথিনদানঞত্তিকম্মৱাচং ৱাচেতব্বং অভৱিস্সা, ন পন পকৰণেসু ‘‘উপচাৰসীমাযং চত্তাৰি সঙ্ঘকম্মানি কাতব্বানী’’তি আগতং, অথ খো ‘‘সঙ্ঘলাভৱিভজনং, আগন্তুকৱত্তং কত্ৱা আৰামপ্পৱিসনং, গমিকস্স ভিক্খুনো সেনাসনআপুচ্ছনং, নিস্সযপঅপ্পস্সম্ভনং, পাৰিৱাসিকমানত্তচাৰিকভিক্খূনং অৰুণুট্ঠাপনং, ভিক্খুনীনং আৰামপ্পৱিসনআপুচ্ছনং ইচ্চেৱমাদীনি এৱ উপচাৰসীমায কত্তব্বানী’’তি আগতং, তস্মা কথিনদানঞত্তিদুতিযকম্মৱাচা কেৱলাযং উপচাৰসীমাযং ন ৱাচেতব্বাতি সিদ্ধা. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘অৱিপ্পৱাসসীমা নাম তিযোজনাপি হোতি, এৱং সন্তে তিযোজনে ঠিতা লাভং গণ্হিস্সন্তি, তিযোজনে ঠত্ৱা আগন্তুকৱত্তং পূৰেত্ৱা আৰামং পৱিসিতব্বং ভৱিস্সতি, গমিকো তিযোজনং গন্ত্ৱা সেনাসনং আপুচ্ছিস্সতি, নিস্সযপটিপন্নস্স ভিক্খুনো তিযোজনাতিক্কমে নিস্সযো পটিপ্পস্সম্ভিস্সতি, পাৰিৱাসিকেন তিযোজনং অতিক্কমিত্ৱা অৰুণং উট্ঠপেতব্বং ভৱিস্সতি, ভিক্খুনিযা তিযোজনে ঠত্ৱা আৰামপ্পৱিসনং আপুচ্ছিতব্বং ভৱিস্সতি, সব্বম্পেতং উপচাৰসীমায পৰিচ্ছেদৱসেনেৱ কাতুং ৱট্টতি, তস্মা উপচাৰসীমাযমেৱ ভাজেতব্ব’’ন্তি এৱমাদিঅট্ঠকথাপাঠতো (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৱিঞ্ঞাযতীতি.

অথেৱং ৱদেয্যুং – ‘‘উপচাৰসীমা ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায ঠানং ন হোতী’’তি তুম্হেহি ৱুত্তং, অথ চ পন কতপুব্বং অত্থি. তথা হি চীৱৰপটিগ্গাহকসম্মুতিচীৱৰনিদহকসম্মুতিচীৱৰভাজকসম্মুতীনং ‘‘সুণাতু মে…পে… ধাৰযামীতি ইমায কম্মৱাচায ৱা অপলোকনেন ৱা অন্তোৱিহাৰে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযপি সম্মন্নিতুং ৱট্টতিযেৱা’’তি উপচাৰসীমাযং ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায নিপ্ফাদেতব্বভাৱো অট্ঠকথাযং (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৯৪) আগতো. ভণ্ডাগাৰস্স পন ‘‘ইমং পন ভণ্ডাগাৰং খণ্ডসীমং গন্ত্ৱা খণ্ডসীমায নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি, ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ ‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ৱিহাৰং ভণ্ডাগাৰং সম্মন্নেয্যা’তিআদিনা নযেন কম্মৱাচায ৱা অপলোকনেন ৱা সম্মন্নিতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৯৭) উপচাৰসীমাযমেৱ ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায সম্মন্নিতব্বভাৱো আগতোতি.

তে এৱং ৱত্তব্বা – সচেপি অট্ঠকথাযং আগতং ‘‘অন্তোৱিহাৰে’’তি পাঠো ‘‘ৱিহাৰমজ্ঝে’’তি পাঠো চ উপচাৰসীমং সন্ধায ৱুত্তোতি মঞ্ঞমানা তুম্হে আযস্মন্তো এৱং অৱচুত্থ, তে পন পাঠা উপচাৰসীমং সন্ধায অট্ঠকথাচৰিযেহি ন ৱুত্তা, অথ খো অৱিপ্পৱাসসীমাসঙ্খাতং মহাসীমং সন্ধায ৱুত্তা. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? খণ্ডসীমায ৱক্খমানত্তা. খণ্ডসীমায হি মহাসীমা এৱ পটিযোগী হোতি. উপচাৰসীমাতি অযমত্থো কথং জানিতব্বোতি চে? ‘‘ইমং পন সমানসংৱাসকসীমং সম্মন্নন্তেহি পব্বজ্জূপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকৰণত্থং পঠমং খণ্ডসীমা সম্মন্নিতব্বা…পে… এৱং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমায ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমায কম্মং কৰোন্তানং ন কোপেন্তি, মহাসীমায ৱা ঠিতা খণ্ডসীমায কম্মং কৰোন্তানং. সীমন্তৰিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপেন্তী’’তি ৱুত্তঅট্ঠকথাপাঠৱসেন (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) জানিতব্বোতি. অথ ৱা তেহি আযস্মন্তেহি আভতভণ্ডাগাৰসম্মুতিপাঠৱসেনপি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. কথং? চীৱৰপটিগ্গাহকাদিপুগ্গলসম্মুতিযো পন অন্তোৱিহাৰে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযম্পি সম্মন্নিতুং ৱট্টতি, ভণ্ডাগাৰসঙ্খাতৱিহাৰসম্মুতি পন ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱাতি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, তত্থ ৱিসেসকাৰণং পৰিযেসিতব্বং.

তত্ৰেৱং ৱিসেসকাৰণং পঞ্ঞাযতি – ‘‘অঞ্ঞিস্সা সীমায ৱত্থু অঞ্ঞিস্সা কম্মৱাচা’’তি ৱত্তব্বদোসপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং. পুগ্গলসম্মুতিযো হি পুগ্গলস্স ৱত্থুত্তা যদি মহাসীমভূতে অন্তোৱিহাৰে কত্তুকামা হোন্তি, সব্বসঙ্ঘমজ্ঝে তং ৱত্থুভূতং পুগ্গলং হত্থপাসে কত্ৱা কৰেয্যুং. যদি খণ্ডসীমায কত্তুকামা, তং ৱত্থুভূতং পুগ্গলং খণ্ডসীমং আনেত্ৱা তত্থ সন্নিপতিতকম্মপ্পত্তসঙ্ঘস্স হত্থপাসে কত্ৱা কৰেয্যুং. উভযথাপি যথাৱুত্তদোসো নত্থি, ভণ্ডাগাৰসম্মুতি পন ভণ্ডাগাৰস্স ৱিহাৰত্তা খণ্ডসীমং আনেতুং ন সক্কা, তস্মা যদি তং সম্মুতিং খণ্ডসীমাযং ঠত্ৱা কৰেয্যুং, ৱত্থু মহাসীমাযং হোতি, কম্মৱাচা খণ্ডসীমাযন্তি যথাৱুত্তদোসো হোতি, তস্মিঞ্চ দোসে সতি ৱত্থুৱিপন্নত্তা কম্মং ৱিপজ্জতি, তস্মা মহাসীমভূতৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ সা সম্মুতি কাতব্বাতি অট্ঠকথাচৰিযানং মতি, ন উপচাৰসীমায ঞত্তিদুতিযকম্মং কাতব্বন্তি.

অথাপি এৱং ৱদেয্যুং ‘‘ৱিহাৰসদ্দেন অৱিপ্পৱাসসীমভূতা মহাসীমাৱ ৱুত্তা, ন উপচাৰসীমা’’তি ইদং ৱচনং কথং পচ্চেতব্বন্তি? ইমিনাযেৱ অট্ঠকথাৱচনেন. যদি হি উপচাৰসীমা ৱুত্তা ভৱেয্য, উপচাৰসীমা নাম বদ্ধসীমং অৱত্থৰিত্ৱাপি পৱত্তা আৱাসেসু ৱা ভিক্খূসু ৱা ৱড্ঢন্তেসু অনিযমৱসেন ৱড্ঢতি, তস্মা খণ্ডসীমং অৱত্থৰিত্ৱা পৱত্তনতো ৱিহাৰেন সহ খণ্ডসীমা একসীমাযেৱ হোতি, এৱং সতি ৱিহাৰে ঠিতং ভণ্ডাগাৰং খণ্ডসীমায ঠত্ৱা সম্মন্নিতুং সক্কা ভৱেয্য, ন পন সক্কা ‘‘খণ্ডসীমায নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) পটিসিদ্ধত্তা. তেন ঞাযতি ‘‘ইমস্মিং ঠানে ৱিহাৰসদ্দেন অৱিপ্পৱাসসীমভূতা মহাসীমা ৱুত্তা, ন উপচাৰসীমা’’তি. উপচাৰসীমায অনিযমৱসেন ৱড্ঢনভাৱো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘উপচাৰসীমা পৰিক্খিত্তস্স ৱিহাৰস্স পৰিক্খেপেন, অপৰিক্খিত্তস্স পৰিক্খেপাৰহট্ঠানেন পৰিচ্ছিন্না হোতি. অপিচ ভিক্খূনং ধুৱসন্নিপাতট্ঠানতো ৱা পৰিযন্তে ঠিতভোজনসালতো ৱা নিবদ্ধৱসনকআৱাসতো ৱা থামমজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স দ্ৱিন্নং লেড্ডুপাতানং অন্তো উপচাৰসীমা ৱেদিতব্বা, সা পন আৱাসেসু ৱড্ঢন্তেসু ৱড্ঢতি, পৰিহাযন্তেসু পৰিহাযতি. মহাপচ্চৰিযং পন ‘ভিক্খূসুপি ৱড্ঢন্তেসু ৱড্ঢতী’তি ৱুত্তং, তস্মা সচে ৱিহাৰে সন্নিপতিতভিক্খূহি সদ্ধিং একাবদ্ধা হুত্ৱা যোজনসতম্পি পূৰেত্ৱা নিসীদন্তি, যোজনসতম্পি উপচাৰসীমাৱ হোতি, সব্বেসং লাভো পাপুণাতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ৱচনতোতি.

যদি এৱং উপচাৰসীমায কথিনত্থতভাৱো কস্মা ৱুত্তোতি? কথিনত্থৰণং নাম ন সঙ্ঘকম্মং, পুগ্গলকম্মমেৱ হোতি, তস্মা ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতায উপচাৰসীমায কাতব্বা হোতি. ঞত্তিকম্মৱাচা পন সঙ্ঘকম্মভূতা, তস্মা উপচাৰসীমায কাতুং ন ৱট্টতি, সুৱিসোধিতপৰিসায বদ্ধাবদ্ধসীমাযমেৱ ৱট্টতীতি দট্ঠব্বং. ননু চ ভো ‘‘কথিনং অত্থৰিতুং কে লভন্তি, কে ন লভন্তি? গণনৱসেন তাৱ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, অথ কস্মা ‘‘কথিনত্থৰণং নাম ন সঙ্ঘকম্মং, পুগ্গলকম্মমেৱ হোতী’’তি ৱুত্তন্তি? ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থৰতি, ন গণো কথিনং অত্থৰতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থৰতী’’তি পৰিৱাৰে (পৰি. ৪১৪) ৱুত্তত্তা চ অপলোকনকম্মাদীনং চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং ঠানেসু অপৱিট্ঠত্তা চ. অট্ঠকথাযং পন কথিনত্থাৰস্স উপচাৰভূতং কথিনদানকম্মৱাচাভণনকালং সন্ধায ৱুত্তং. তস্মিঞ্হি কালে কথিনদাযকা চত্তাৰো, পটিগ্গাহকো একোতি পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ হোন্তি, ততো হেট্ঠা ন লভতীতি. ঞত্তিকম্মৱাচায সঙ্ঘকম্মভাৱো কথং জানিতব্বোতি? ‘‘চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং ঞত্তিদুতিযকম্মস্স নৱসু ঠানেসু কথিনদান’’ন্তি আগতত্তা, ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, ইদং সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা ৱুত্তত্তা চাতি.

অপৰে পন আচৰিযা ‘‘ভাসন্তৰেসু ঞত্তীতি ৱুত্তা কথিনদানকম্মৱাচা অত্থাৰকিৰিযায পৱিসতি, অত্থাৰকিৰিযা চ উপচাৰসীমাযং কাতব্বা, তস্মা কথিনদানকম্মৱাচাপি উপচাৰসীমাযং কাতব্বাযেৱা’’তি ৱদন্তি, তেসং অযমধিপ্পাযো – মহাৱগ্গপাড়িযং (মহাৱ. ৩০৬) ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, কথিনং অত্থৰিতব্ব’’ন্তি আৰভিত্ৱা ‘‘ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো…পে… এৱং খো, ভিক্খৱে, অত্থতং হোতি কথিন’’ন্তি কথিনদানঞত্তিকম্মৱাচাতো পট্ঠায যাৱ অনুমোদনা পাঠো আগতো, পৰিৱাৰপাড়িযঞ্চ (পৰি. ৪১২) ‘‘কথিনত্থাৰো জানিতব্বো’’তি উদ্দেসস্স নিদ্দেসে ‘‘সচে সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সং উপ্পন্নং হোতি, সঙ্ঘেন কথং পটিপজ্জিতব্বং, অত্থাৰকেন কথং পটিপজ্জিতব্বং, অনুমোদকেন কথং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি পুচ্ছং নীহৰিত্ৱা ‘‘সঙ্ঘেন ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন কথিনত্থাৰকস্স ভিক্খুনো দাতব্বং…পে… অনুমোদামা’’তি ঞত্তিতো পট্ঠায যাৱ অনুমোদনা পাঠো আগতো, তস্মা ঞত্তিতো পট্ঠায যাৱ অনুমোদনা সব্বো ৱিধি কথিনত্থাৰকিৰিযাযং পৱিসতি, ততো কথিনত্থাৰকিৰিযায উপচাৰসীমাযং কত্তব্বায সতি ঞত্তিসঙ্খাতকথিনদানকম্মৱাচাপি উপচাৰসীমাযং কত্তব্বাযেৱাতি.

তত্ৰেৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – অত্থাৰকিৰিযায ৱিসুং অনাগতায সতি ‘‘সব্বো ৱিধি অত্থাৰকিৰিযাযং পৱিসতী’’তি ৱত্তব্বং ভৱেয্য, অথ চ পন মহাৱগ্গপাড়িযঞ্চ পৰিৱাৰপাড়িযঞ্চ অত্থাৰকিৰিযা ৱিসুং আগতাযেৱ, তস্মা ঞত্তিসঙ্খাতা কথিনদানকম্মৱাচা অত্থাৰকিৰিযাযং ন পৱিসতি, কেৱলং অত্থাৰকিৰিযায উপচাৰভূতত্তা পন ততো পট্ঠায অনুক্কমেন ৱুত্তং. যথা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি সীমাসম্মুতিং অনুজানিত্ৱা ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, সম্মন্নিতব্বা’’তি সীমাসম্মুতিৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘পঠমং নিমিত্তা কিত্তেতব্বা…পে… এৱমেতং ধাৰযামী’’তি নিমিত্তকিত্তনেন সহ সীমাসম্মুতিকম্মৱাচা দেসিতা, তত্থ নিমিত্তকিত্তনং সীমাসম্মুতিকম্মং ন হোতি, কম্মৱাচাযেৱ সীমাসম্মুতিকম্মং হোতি, তথাপি সীমাসম্মুতিকম্মৱাচায উপচাৰভাৱতো সহ নিমিত্তকিত্তনেন সীমাসম্মুতিকম্মৱাচা দেসিতা. যথা চ উপসম্পদাকম্মৱিধিং দেসেন্তো ‘‘পঠমং উপজ্ঝং গাহাপেতব্বো…পে… এৱমেতং ধাৰযামী’’তি উপজ্ঝাযগাহাপনাদিনা সহ উপসম্পদাকম্মং দেসিতং, তত্থ উপজ্ঝাযগাহাপনাদি উপসম্পদাকম্মং ন হোতি, ঞত্তিচতুত্থকম্মৱাচাযেৱ উপসম্পদাকম্মং হোতি, তথাপি উপসম্পদাকম্মস্স সমীপে ভূতত্তা উপজ্ঝাযগাহাপনাদিনা সহ ঞত্তিচতুত্থকম্মৱাচা দেসিতা, এৱমেত্থ কথিনদানকম্মৱাচা অত্থাৰকিৰিযা ন হোতি, তথাপি অত্থাৰকিৰিযায উপচাৰভূতত্তা কথিনদানঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায সহ কথিনত্থাৰকিৰিযা দেসিতা, তস্মা কথিনদানকম্মৱাচা অত্থাৰকিৰিযাযং ন পৱিসতীতি দট্ঠব্বং.

অথ ৱা ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচা চ অত্থাৰো চাতি ইমে দ্ৱে ধম্মা অতুল্যকিৰিযা অতুল্যকত্তাৰো অতুল্যকম্মা অতুল্যকালা চ হোন্তি, তেন ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘ভাসন্তৰেসু ঞত্তীতি ৱুত্তা ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচা অত্থাৰকিৰিযাযং ন পৱিসতী’’তি. তত্থ কথং অতুল্যকিৰিযা হোন্তি? কম্মৱাচা দানকিৰিযা হোতি, অত্থাৰো পন্নৰসধম্মানং কাৰণভূতা অত্থাৰকিৰিযা, এৱং অতুল্যকিৰিযা. কথং অতুল্যকত্তাৰোতি? কম্মৱাচায কত্তা সঙ্ঘো হোতি, অত্থাৰস্স কত্তা পুগ্গলো, এৱং অতুল্যকত্তাৰো হোন্তি. কথং অতুল্যকম্মা হোন্তি? কম্মৱাচায কম্মং কথিনদুস্সং হোতি, অত্থাৰস্স কম্মং কথিনসঙ্খাতা সমূহপঞ্ঞত্তি, এৱং অতুল্যকম্মা হোন্তি. কথং অতুল্যকালা হোন্তি? কথিনদানকম্মৱাচা পুব্বকৰণপচ্চুদ্ধাৰঅধিট্ঠানানং পুব্বে হোতি, অত্থাৰো তেসং পচ্ছা, এৱং অতুল্যকালা হোন্তীতি. অথ ৱা অত্থাৰো ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিনা ৱচীভেদসঙ্খাতেন একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো, ন ঞত্তিঅনুস্সাৱনাদিনা অনেকেহি ধম্মেহি সঙ্গহিতো. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৮) ‘‘অত্থাৰো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৱচীভেদেনা’’তি. ইমিনাপি কাৰণেন জানিতব্বং ‘‘ন ঞত্তি অত্থাৰে পৱিট্ঠা’’তি.

অঞ্ঞে পন আচৰিযা এৱং ৱদন্তি – ‘‘কথিনত্থাৰং কে লভন্তি, কে ন লভন্তীতি? গণনৱসেন তাৱ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) আগতত্তা ‘‘হেট্ঠিমন্ততো পঞ্চ ভিক্খূ কথিনত্থাৰং লভন্তি, ততো অপ্পকতৰা ন লভন্তী’’তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তাৰো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি কঙ্খাৱিতৰণীটীকাযং (কঙ্খা. অভি. টী. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) আগতত্তা তস্মিং ৱাক্যে ‘‘ৱট্টতী’’তি কিৰিযায কত্তা ‘‘সো কথিনত্থাৰো’’তি ৱুচ্চতি, তস্মা অত্থাৰোতি ইমিনা ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱুত্তঅত্থৰণকিৰিযা ন অধিপ্পেতা, চতূহি ভিক্খূহি অত্থাৰকস্স ভিক্খুনো ঞত্তিযা দানং অধিপ্পেতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘কথিনত্থাৰং কে লভন্তি…পে… উদ্ধং সতসহস্সন্তি ইদং অত্থাৰকস্স ভিক্খুনো সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সদানকম্মং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাযং ৱুত্তং. তস্মিম্পি পাঠে ঞত্তিযা দিন্নংযেৱ সন্ধায ‘‘পঞ্চ জনা অত্থাৰং লভন্তী’’তি ইদং ৱচনং অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তং, ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদি পুগ্গলস্স অত্থৰণং সন্ধায ন ৱুত্তন্তি টীকাচৰিযস্স অধিপ্পাযো. এৱং কঙ্খাৱিতৰণীটীকা-ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাকাৰকেহি আচৰিযেহি ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থাৰো নামা’’তি ৱিনিচ্ছিতত্তা উপচাৰসীমাযং কথিনদানঞত্তিকম্মৱাচাকৰণং যুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি ৱদন্তি.

তত্ৰেৱং ৱিচাৰণা কাতব্বা – ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৱ অত্থাৰো নামা’’তি টীকাচৰিযা ন ৱদেয্যুং. ৱদেয্যুং চে, অট্ঠকথায ৱিৰুদ্ধো সিযা. কথং ৱিৰুদ্ধোতি চে? ‘‘ছিন্নৱস্সা ৱা পচ্ছিমিকায উপগতা ৱা ন লভন্তি, অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে ৱুত্থৱস্সাপি ন লভন্তীতি মহাপচ্চৰিযং ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) আগতত্তা ‘‘তে ছিন্নৱস্সাদযো কথিনত্থাৰং ন লভন্তী’’তি ৱিঞ্ঞাযতি. যদি ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থাৰো নাম সিযা, এৱং সতি তে ভিক্খূ ঞত্তিদুতিযকম্মেপি গণপূৰকভাৱেন অপ্পৱিট্ঠা সিযুং. অথ চ পন ‘‘পুৰিমিকায উপগতানং পন সব্বে গণপূৰকা হোন্তী’’তি অট্ঠকথায (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ৱুত্তত্তা তে ঞত্তিদুতিযকম্মে পৱিট্ঠাৱ হোন্তি, তস্মা অট্ঠকথাচৰিযো পঞ্চানিসংসহেতুভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিকং ৱচীভেদংযেৱ ‘‘অত্থাৰো’’তি ৱদতি, ন ঞত্তিদুতিযকম্মং, তস্মা তে ছিন্নৱস্সাদযো পঞ্চানিসংসহেতুভূতং কথিনত্থাৰং ন লভন্তি, ঞত্তিদুতিযকম্মে পন চতুৱগ্গসঙ্ঘপূৰকভাৱং লভন্তীতি ৱিঞ্ঞাযতি. পুনপি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘সচে পুৰিমিকায উপগতা চত্তাৰো ৱা হোন্তি তযো ৱা দ্ৱে ৱা একো ৱা, ইতৰে গণপূৰকে কত্ৱা কথিনং অত্থৰিতব্ব’’ন্তি. এৱং অলব্ভমানকথিনত্থাৰেযেৱ ছিন্নৱস্সাদযো গণপূৰকে কত্ৱা ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায কথিনদুস্সং দাপেত্ৱা পুৰিমিকায উপগতেহি কথিনস্স অত্থৰিতব্বভাৱতো ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৱ অত্থাৰো নামাতি টীকাচৰিযা ন ৱদেয্যু’’ন্তি অৱচিম্হাতি.

ননু চ ভো ইমস্মিম্পি অট্ঠকথাৱচনে ‘‘ইতৰে গণপূৰকে কত্ৱা কথিনং অত্থৰিতব্ব’’ন্তি ৱচনেন চতুৱগ্গসঙ্ঘেন কত্তব্বং ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৱ ‘‘অত্থাৰো’’তি ৱুত্তন্তি? ন, পুব্বাপৰৱিৰোধতো. পুব্বে হি ছিন্নৱস্সাদীনং কথিনং অত্থৰিতুং অলব্ভমানভাৱো ৱুত্তো, ইধ ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থাৰো’’তি ৱুত্তে তেসম্পি লব্ভমানভাৱো ৱুত্তো ভৱেয্য, ন অট্ঠকথাচৰিযা পুব্বাপৰৱিৰুদ্ধং কথেয্যুং, তস্মা ‘‘কত্ৱা’’তি পদং ‘‘অত্থৰিতব্ব’’ন্তি পদেন সম্বজ্ঝন্তেন সমানকালৱিসেসনং অকত্ৱা পুব্বকালৱিসেসনমেৱ কত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং, এৱং সতি পুব্বৱচনেনাপৰৱচনং গঙ্গোদকেন যমুনোদকং ৱিয সংসন্দতি, পচ্ছাপি চ ‘‘কম্মৱাচং সাৱেত্ৱা কথিনং অত্থৰাপেত্ৱা দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৱা গমিস্সন্তী’’তি ৱিসুং কম্মৱাচাসাৱনং ৱিসুং কথিনত্থৰণং পুব্বাপৰানুক্কমতো ৱুত্তং, তস্মা ঞত্তিদুতিযকম্মং অত্থাৰো নাম ন হোতি, কেৱলং অত্থাৰস্স কাৰণমেৱ উপচাৰমেৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থৰতি, ন গণো কথিনং অত্থৰতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থৰতী’’তি পৰিৱাৰৱচনেন (পৰি. ৪১৪) অযমত্থো জানিতব্বোতি.

যদি এৱং কঙ্খাৱিতৰণীটীকা-ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাসু আগতপাঠানং অধিপ্পাযো কথং ভাসিতব্বো ভৱেয্য. ননু কঙ্খাৱিতৰণীটীকাযং ‘‘ৱট্টতী’’তি ইমিস্সা কিৰিযায কত্তা ‘‘সো কথিনত্থাৰো’’তি ৱুত্তো, ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাযঞ্চ ‘‘কথিনদুস্সদানকম্ম’’ন্তি পদং ‘‘সন্ধাযা’’তি কিৰিযায কম্মং, কথিনত্থাৰো…পে… ইদং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি কিৰিযায কম্মং হোতি. এৱং টীকাসু নীতত্থতো আগতপাঠেসু সন্তেসু ‘‘ঞত্তিদুতিযকম্মংযেৱ অত্থাৰো নামাতি টীকাচৰিযা ন ৱদেয্যু’’ন্তি ন ৱত্তব্বন্তি? যেনাকাৰেন অট্ঠকথাৱচনেন টীকাৱচনঞ্চ পুব্বাপৰঅট্ঠকথাৱচনঞ্চ অৱিৰুদ্ধং ভৱেয্য, তেনাকাৰেন টীকাপাঠানং অধিপ্পাযো গহেতব্বো. কথং? কঙ্খাৱিতৰণীঅট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. কথিনসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘সো সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি আগতো, তস্মিং অট্ঠকথাৱচনে চোদকেন চোদেতব্বস্স অত্থিতায তং পৰিহৰিতুং ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তাৰো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি পাঠো টীকাচৰিযেন ৱুত্তো, কথং চোদেতব্বং অত্থীতি? ভো অট্ঠকথাচৰিয ‘‘সো সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তো, এৱং সতি পঞ্চন্নং কথিনত্থাৰকানং এৱ সো কথিনত্থাৰো ৱট্টতি, ন একদ্ৱিতিচতুপুগ্গলানন্তি অত্থো আপজ্জতি, এৱং সতি ‘‘ন সঙ্ঘো কথিনং অত্থৰতি, ন গণো কথিনং অত্থৰতি, পুগ্গলো কথিনং অত্থৰতী’’তি আগতপাড়িযা ৱিৰুজ্ঝনতো আগমৱিৰোধো আপজ্জতি, তং চোদনং পৰিহৰন্তো ‘‘পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতীতি পচ্ছিমকোটিযা চত্তাৰো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি পাঠো টীকাচৰিযেন ৱুত্তো. তত্থাযমধিপ্পাযো – ভো চোদকাচৰিয অট্ঠকথাচৰিযেন কথিনত্থাৰকালে পঞ্চন্নং অত্থাৰকানং ভিক্খূনং ৱসেন ‘‘সো সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি পাঠো ন ৱুত্তো, অথ খো সঙ্ঘেন অত্থাৰকস্স কথিনদুস্সদানকালে পচ্ছিমকোটিযা চত্তাৰো কথিনদুস্সস্স দাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চন্নং দাযকপটিগ্গাহকপুগ্গলানং অত্থিতায সো পচ্ছা কত্তব্বো অত্থাৰো ৱট্টতি, কাৰণসম্পত্তিযা ফলসম্পত্তি হোতি, তস্মা তস্মিং অট্ঠকথাৱচনে আগমৱিৰোধো নাপজ্জতীতি.

ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাযম্পি ‘‘কথিনত্থাৰং কে লভন্তি, কে ন লভন্তীতি? গণনৱসেন তাৱ পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চ জনা লভন্তি, উদ্ধং সতসহস্সম্পি, পঞ্চন্নং হেট্ঠা ন লভন্তী’’তি অট্ঠকথাৱচনে পৰেহি পুচ্ছিতব্বস্স অত্থিতায তং পুচ্ছং ৱিস্সজ্জেতুং ‘‘ইদং অত্থাৰকস্স ভিক্খুনো সঙ্ঘস্স কথিনদুস্সদানকম্মং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি পাঠো টীকাচৰিযেন ৱুত্তো. কথং পুচ্ছিতব্বন্তি চে? ভো অট্ঠকথাচৰিয ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি ইদং ৱচনং কিং পঞ্চানিসংসস্স কাৰণভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিঅত্থাৰকিৰিযং সন্ধায ৱুত্তং, উদাহু অত্থাৰস্স কাৰণভূতং কথিনদুস্সদানকম্মন্তি. কথং ৱিস্সজ্জনাতি? ভো ভদ্ৰমুখ ‘‘হেট্ঠিমকোটিযা পঞ্চন্নং জনানং ৱট্টতী’’তি ইদং পঞ্চানিসংসস্স কাৰণভূতং ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিকং অত্থাৰকিৰিযং সন্ধায অট্ঠকথাচৰিযেন ন ৱুত্তং, অথ খো অত্থাৰস্স কাৰণভূতং কথিনদানকম্মং সন্ধায ৱুত্তন্তি. তত্ৰাযমধিপ্পাযো – সঙ্ঘেন অত্থাৰকস্স দিন্নদুস্সেন এৱ কথিনত্থাৰো সম্ভৱতি, ন ঠিতিকায লদ্ধচীৱৰেন ৱা পুগ্গলিকচীৱৰেন ৱা সম্ভৱতি, তঞ্চ কথিনদুস্সদানকম্মং চত্তাৰো কথিনদুস্সদাযকা, একো পটিগ্গাহকোতি পঞ্চসু ভিক্খূসু ৱিজ্জমানেসুযেৱ সম্পজ্জতি, ন ততো ঊনেসূতি পচ্ছিমকোটিযা পঞ্চন্নং ৱট্টতি, কাৰণসিদ্ধিযা ফলসিদ্ধি হোতি, তেনেৱ চ কাৰণেন ‘‘কথিনদুস্সদানকম্মং ৱুত্ত’’ন্তি মুখ্যৱসেন অৱত্ৱা ‘‘সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি উপচাৰৱসেনাহ. এৱং ৱুত্তেযেৱ অট্ঠকথাৱচনস্স পুব্বাপৰৱিৰোধো নত্থি, অট্ঠকথাৱচনেন চ টীকাৱচনং ৱিৰুদ্ধং ন হোতীতি দট্ঠব্বং, ‘‘অপলোকনাদিসঙ্ঘকম্মকৰণত্থং বদ্ধসীমা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা’’তি ইমিনা ৱিনযলক্খণেন চ সমেতি.

‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিকা পন অত্থাৰকিৰিযা অপলোকনাদীসু চতূসু সঙ্ঘকম্মেসু অপ্পৱিট্ঠা, অধিট্ঠানাদযো ৱিয পঞ্চানিসংসলাভকাৰণভূতা পুগ্গলকিৰিযাৱ হোতীতি ৱস্সূপনাযিকখেত্তভূতায অন্তোউপচাৰসীমায কাতব্বা, তস্মা অন্তোউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমায অৱিজ্জমানায বহিউপচাৰসীমাযং বদ্ধসীমং ৱা উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তৰলভমানট্ঠানং ৱা গন্ত্ৱা ঞত্তিদুতিযকম্মেন কথিনদুস্সং দাপেত্ৱা পুন ৱিহাৰং আগন্ত্ৱা অন্তোউপচাৰসীমাযমেৱ কথিনত্থৰণং পুব্বাচৰিযেহি কতং, তং সুকতমেৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. এৱং অগ্গহেত্ৱা সুদ্ধউপচাৰসীমাযমেৱ ঞত্তিদুতিযকম্মং কাতব্বন্তি গয্হমানে সতি তেসং আযস্মন্তানং দিট্ঠানুগতিং আপজ্জমানা সিস্সানুসিস্সা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰদানাদিঅপলোকনকম্মং ৱা উপোসথপৱাৰণাদিঞত্তিকম্মং ৱা সীমাসম্মন্ননাদিঞত্তিদুতিযকম্মং ৱা উপসম্পদাদিঞত্তিচতুত্থকম্মং ৱা উপচাৰসীমাযমেৱ কৰেয্যুং, এৱং কৰোন্তা ভগৱতো সাসনে মহন্তং জটং মহন্তং গুম্বং মহন্তং ৱিসমং কৰেয্যুং, তস্মা তমকৰণত্থং যুত্তিতো চ আগমতো চ অনেকানি কাৰণানি আহৰিত্ৱা কথযিম্হাতি.

সাসনে গাৰৱং কত্ৱা, সদ্ধম্মস্সানুলোমতো;

মযা কতং ৱিনিচ্ছযং, সম্মা চিন্তেন্তু সাধৱো.

পুনপ্পুনং ৱিচিন্তেত্ৱা, যুত্তং চে হোতি গণ্হন্তু;

নো চে যুত্তং মা গণ্হন্তু, সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকাতি.

ইতো পৰানিপি কাৰণসাধকানি আহৰন্তি আচৰিযা, তেসং পটিৱচনেন অতিৱিত্থাৰো ভৱিস্সতি, উপচাৰসীমায চতুন্নং সঙ্ঘকম্মানং কতট্ঠানভাৱো পুব্বে ৱুত্তোৱ, তস্মা তং ৱচনং মনসি কত্ৱা সংসযং অকত্ৱা ধাৰেতব্বোতি.

‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তি ৱাচা ভিন্দিতব্বাতি কিং এত্তকেন ৱচীভেদেন কথিনং অত্থতং হোতি, উদাহু অঞ্ঞো কোচি কাযৱিকাৰো কাতব্বো? ন কাতব্বো. এত্তকেনেৱ হি ৱচীভেদেন অত্থতং হোতি, কথিনং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৮) ‘‘অত্থাৰো একেন ধম্মেন সঙ্গহিতো ৱচীভেদেনা’’তি.

এৱং কথিনত্থাৰং দস্সেত্ৱা অনুমোদাপনঅনুমোদনে দস্সেন্তো ‘‘তেন কথিনত্থাৰকেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ যেন ভিক্খুনা ‘‘ইমায সঙ্ঘাটিযা কথিনং অত্থৰামী’’তিআদিনা ৱচীভেদেন কথিনং অত্থতং, তেন ‘‘কথিনস্স অত্থাৰা পন্নৰস ধম্মা জাযন্তী’’তি পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৩) আগতত্তা কথিনত্থাৰেন সহেৱ পঞ্চ আনিসংসা আগতা, অথ কস্মা সঙ্ঘং অনুমোদাপেতীতি? কিঞ্চাপি অত্থাৰকস্স ভিক্খুনো পঞ্চ আনিসংসা আগতা, সঙ্ঘস্স পন অনাগতা, তস্মা সঙ্ঘস্স চ আগমনত্থং সঙ্ঘং অনুমোদাপেতি, সঙ্ঘো চ অনুমোদনং কৰোতি, এৱং কতে উভিন্নম্পি আনিসংসা আগতা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৪০৩) ‘‘দ্ৱিন্নং পুগ্গলানং অত্থতং হোতি কথিনং অত্থাৰকস্স চ অনুমোদকস্স চা’’তি. এত্থ চ কথিনত্থাৰকভিক্খুতো ৱুড্ঢতৰো ভিক্খু তস্মিং সঙ্ঘে অত্থি, ইধ ৱুত্তনযেন অত্থাৰকেন ‘‘ভন্তে’’তি ৱত্তব্বং, অনুমোদকেন ‘‘আৱুসো’’তি. যদি পন কথিনত্থাৰকো ভিক্খু সব্বেসং ৱুড্ঢতৰো হোতি, তেন ‘‘আৱুসো’’তি ৱত্তব্বং, ইতৰেহি ‘‘ভন্তে’’তি, এৱং সেসনযদ্ৱযেপি. এৱং সব্বেসং অত্থতং হোতি কথিনন্তি. ইমেসু পন সঙ্ঘপুগ্গলেসু যে তস্মিং ৱিহাৰে পুৰিমিকায ৱস্সং উপগন্ত্ৱা পঠমপৱাৰণায পৱাৰিতা, তেযেৱ অনুমোদিতুং লভন্তি, ছিন্নৱস্সা ৱা পচ্ছিমিকায উপগতা ৱা অঞ্ঞস্মিং ৱিহাৰে ৱুত্থৱস্সা ৱা ন লভন্তি, অননুমোদন্তাপি আনিসংসং ন লভন্তি.

এৱং কথিনত্থাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি চীৱৰৱিভাগং দস্সেতুং ‘‘এৱং অত্থতে পন কথিনে’’তিআদিমাহ. তত্থ সচে কথিনচীৱৰেন সদ্ধিং আভতং আনিসংসন্তি ইমিনা একং অত্থতচীৱৰমেৱ কথিনচীৱৰং নাম, ততো অঞ্ঞং তেন সদ্ধিং আভতং সব্বং চীৱৰং কথিনানিসংসচীৱৰং নামাতি দস্সেতি. ৱক্খতি হি ‘‘অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানী’’তিআদি. তেন ঞাযতি ‘‘ৱত্থমেৱ ইধ আনিসংসো নাম, ন অগ্ঘো, কথিনসাটকেন সদ্ধিং আভতানং অঞ্ঞসাটকানং বহুলৱসেন অত্থৰিতব্বং, ন কথিনসাটকস্স মহগ্ঘৱসেনা’’তি. ভিক্খুসঙ্ঘো অনিস্সৰো, অত্থতকথিনো ভিক্খুযেৱ ইস্সৰো. কস্মা? দাযকেহি ৱিচাৰিতত্তা. ভিক্খুসঙ্ঘো ইস্সৰো, কস্মা? দাযকেহি অৱিচাৰিতত্তা, মূলকথিনস্স চ সঙ্ঘে দিন্নত্তা. অৱসেসকথিনানিসংসেতি তস্স দিন্নৱত্থেহি অৱসেসকথিনানিসংসৱত্থে. বলৱৱত্থানীতি অত্থৰিতব্বকথিনসাটকংযেৱ অহতং ৱা অহতকপ্পং ৱা দাতুং ৱট্টতি, আনিসংসচীৱৰং পন যথাসত্তি যথাবলং পুৰাণং ৱা অভিনৱং ৱা দুব্বলং ৱা বলৱং ৱা দাতুং ৱট্টতি, তস্মা তেসু দুব্বলৱত্থে ঠিতিকায দিন্নে লদ্ধভিক্খুস্স উপকাৰকং ন হোতি, তস্মা উপকাৰণযোগ্গানি বলৱৱত্থানি দাতব্বানীতি অধিপ্পাযো. ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায দাতব্বানীতি যত্তকা ভিক্খূ ৱস্সাৱাসিকচীৱৰং লভিংসু, তে ঠপেত্ৱা তেসং হেট্ঠতো পট্ঠায যথাক্কমং দাতব্বানি. থেৰাসনতো পট্ঠাযাতি যত্তকা ভিক্খূ তিস্সং কথিনত্থতসীমাযং সন্তি, তেসু জেট্ঠকভিক্খুতো পট্ঠায দাতব্বানি. আসনগ্গহণং পন যথাৱুড্ঢং নিসিন্নে সন্ধায কতং. এতেন ৱস্সাৱাসিককথিনানিসংসানং সমানগতিকতং দীপেতি. গৰুভণ্ডং ন ভাজেতব্বন্তি কথিনসাটকেন সদ্ধিং আভতেসু মঞ্চপীঠাদিকং গৰুভণ্ডং ন ভাজেতব্বং, সঙ্ঘিকৱসেনেৱ পৰিভুঞ্জিতব্বন্তি অত্থো. তত্থ গৰুভণ্ডৱিনিচ্ছযো অনন্তৰকথাযং আৱি ভৱিস্সতি.

ইমস্মিং পন ঠানে ৱত্তব্বং অত্থি. কথং? ইদানি ভিক্খূ কথিনানিসংসচীৱৰং কুসপাতং কত্ৱা ৱিভজন্তি, তং যুত্তং ৱিয ন দিস্সতীতি. কস্মাতি চে? ‘‘অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানি ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায দাতব্বানি, ঠিতিকায অভাৱে থেৰাসনতো পট্ঠায দাতব্বানী’’তি ৱচনতোতি. এৱং সন্তে কত্থ কুসপাতো কাতব্বোতি? ভণ্ডাগাৰে ঠপিতচীৱৰেতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘উস্সন্নং হোতীতি বহু ৰাসিকতং হোতি, ভণ্ডাগাৰং ন গণ্হাতি. সম্মুখীভূতেনাতি অন্তোউপচাৰসীমাযং ঠিতেন. ভাজেতুন্তি কালং ঘোসাপেত্ৱা পটিপাটিযা ভাজেতুং…পে… এৱং ঠপিতেসু চীৱৰপটিৱীসেসু কুসো পাতেতব্বো’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ৱুত্তত্তা, তস্মা ইমিস্সং অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ভাজেতব্বন্তি অম্হাকং খন্তি.

একচ্চে পন ভিক্খূ একেকস্স একেকস্মিং চীৱৰে অপ্পহোন্তে চীৱৰং পৰিৱত্তেত্ৱা অকপ্পিযৱত্থুং গহেত্ৱা ভাজেন্তি, তং অতিওড়াৰিকমেৱ. অঞ্ঞেপি একচ্চানং চীৱৰানং মহগ্ঘতায একচ্চানং অপ্পগ্ঘতায সমগ্ঘং কাতুং ন সক্কাতি তথেৱ কৰোন্তি, তম্পি ওড়াৰিকমেৱ. তত্থ হি অকপ্পিযৱত্থুনা পৰিৱত্তনেপি তস্স ৱিচাৰণেপি ভাগগ্গহণেপি আপত্তিযেৱ হোতি. একে ‘‘কথিনং নাম দুব্বিচাৰণীয’’ন্তি ৱত্ৱা অত্থৰণং ন কৰোন্তি, পুগ্গলিকৱসেনেৱ যথাজ্ঝাসযং ৱিচাৰেন্তি, তং পন যদি দাযকেহি পুগ্গলস্সেৱ দিন্নং, পুগ্গলেন চ সঙ্ঘস্স অপৰিচ্চজিতং, এৱং সতি অত্তনো সন্তকত্তা যুত্তং ৱিয দিস্সতি. যদি পন সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা দিন্নং, পুগ্গলস্স দিন্নেপি সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা পৰিচ্চজিতং, এৱং সন্তে সঙ্ঘগণানং সন্তকত্তা অযুত্তং ভৱেয্য. অপৰে পন কথিনৱসেন পটিগ্গহিতে ৱিচাৰেতুং দুক্কৰন্তি মঞ্ঞমানা ‘‘ন মযং কথিনৱসেন পটিগ্গণ্হাম, ৱস্সাৱাসিকভাৱেনেৱ পটিগ্গণ্হামা’’তি ৱত্ৱা যথাৰুচি ৱিচাৰেন্তি, তম্পি অযুত্তং. ৱস্সাৱাসিকম্পি হি সঙ্ঘস্স দিন্নং সঙ্ঘিকং হোতিযেৱ, পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলিকং. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সচে পন তেসং সেনাসনে পংসুকূলিকো ৱসতি, আগতঞ্চ তং দিস্ৱা ‘তুম্হাকং ৱস্সাৱাসিকং দেমা’তি ৱদন্তি, তেন সঙ্ঘস্স আচিক্খিতব্বং. সচে তানি কুলানি সঙ্ঘস্স দাতুং ন ইচ্ছন্তি, ‘তুম্হাকংযেৱ দেমা’তি ৱদন্তি, সভাগো ভিক্খু ‘ৱত্তং কত্ৱা গণ্হাহী’তি ৱত্তব্বো, পংসুকূলিকস্স পনেতং ন ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২১৯) ৱুত্তত্তা.

ৱস্সাৱাসিকং দুৱিধং সদ্ধাদেয্যতত্ৰুপ্পাদৱসেন. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘ইতি সদ্ধাদেয্যে দাযকমনুস্সা পুচ্ছিতব্বা, তত্ৰুপ্পাদে পন কপ্পিযকাৰকা পুচ্ছিতব্বা’’তি. সদ্ধাদেয্যৱস্সাৱাসিকম্পি সৱিহাৰাৱিহাৰৱসেন দুৱিধং. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘মহাপদুমত্থেৰো পনাহ ন এৱং কাতব্বং. মনুস্সা হি অত্তনো আৱাসপটিজগ্গনত্থায পচ্চযং দেন্তি, তস্মা অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি তত্থ পৱিসিতব্ব’’ন্তি, ‘‘যেসং পন সেনাসনং নত্থি, কেৱলং পচ্চযমেৱ দেন্তি, তেসং পচ্চযং অৱস্সাৱাসিকে সেনাসনে গাহেতুং ৱট্টতী’’তি চ. তত্ৰুপ্পাদৱস্সাৱাসিকং নাম কপ্পিযকাৰকানং হত্থে কপ্পিযৱত্থুপঅভুঞ্জনত্থায দিন্নৱত্থুতো নিব্বত্তং. ৱুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘কপ্পিযকাৰকানঞ্হি হত্থে ‘কপ্পিযভণ্ডং পৰিভুঞ্জথা’তি দিন্নৱত্থুতো যং যং কপ্পিযং, তং সব্বং পৰিভুঞ্জিতুং অনুঞ্ঞাত’’ন্তি. এৱং ৱস্সাৱাসিকচীৱৰম্পি পুব্বে যেভুয্যেন সঙ্ঘস্সেৱ দেন্তি, তস্মা ‘‘কথিনচীৱৰং দেমা’’তি ৱুত্তে কথিনচীৱৰভাৱেন পটিগ্গহেতব্বং, ‘‘ৱস্সাৱাসিকং দেমা’’তি ৱুত্তে ৱস্সাৱাসিকচীৱৰভাৱেনেৱ পটিগ্গহেতব্বং. কস্মা? ‘‘যথা দাযকা ৱদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২৫) ৱচনতো.

কিঞ্চি অৱত্ৱা হত্থে ৱা পাদমূলে ৱা ঠপেত্ৱা গতে কিং কাতব্বন্তি? তত্থ সচে ‘‘ইদং ৱত্থু চেতিযস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা পৰপুগ্গলস্স ৱা অত্থায পৰিণত’’ন্তি জানেয্য, তেসং অত্থায পটিগ্গহেতব্বং. অথ ‘‘মমত্থায পৰিণত’’ন্তি জানেয্য, অত্তনো অত্থায পটিগ্গহেতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. ৩২৯) ‘‘নৱ অধম্মিকদানানী’’তিআদি. অথ ন কিঞ্চি জানেয্য, অত্তনো হত্থে ৱা পাদমূলে ৱা কিঞ্চি অৱত্ৱা ঠপিতং তস্সেৱ পুগ্গলিকং হোতি. ন হি চেতিযাদীনং অত্থায পৰিণতং কিঞ্চি অৱত্ৱা ভিক্খুস্স হত্থে ৱা পাদমূলে ৱা ঠপেতীতি. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৭৯) ‘‘পুগ্গলস্স দেতীতি ‘ইমং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মী’তি এৱং পৰম্মুখা ৱা পাদমূলে ঠপেত্ৱা ‘ইমং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’তি এৱং সম্মুখা ৱা দেতী’’তিআদি.

‘‘ইমিস্সং অট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ভাজেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, কথং ভাজেতব্বন্তি? ‘‘অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানি ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায দাতব্বানী’’তি ৱুত্তত্তা যে ভিক্খূ ইমস্মিং ৱস্সে ৱস্সাৱাসিকং ন লভিংসু, তেসং হেট্ঠতো পট্ঠায একেকং চীৱৰং ৱা সাটকং ৱা দাতব্বং. অথ চীৱৰানং ৱা সাটকানং ৱা অৱসিট্ঠেসু সন্তেসু পুন থেৰাসনতো পট্ঠায দুতিযভাগো দাতব্বো. ততো চীৱৰেসু ৱা সাটকেসু ৱা খীণেসু যে লভন্তি, তেসু পচ্ছিমস্স ৱস্সাদীনি সল্লক্খেতব্বানি. ন কেৱলং তস্মিং কথিনত্থতদিৱসে দিন্নদুস্সানি এৱ কথিনানিসংসানি নাম হোন্তি, অথ খো যাৱ কথিনস্স উব্ভাৰা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নচীৱৰানিপি সঙ্ঘিকেন তত্ৰুপ্পাদেন আৰামিকেহি আভতচীৱৰানিপি কথিনানিসংসানিযেৱ হোন্তি. তস্মা তাদিসেসু চীৱৰেসু উপ্পজ্জমানেসু যথাৱুত্তসল্লক্খিতৱস্সস্স ভিক্খুনো হেট্ঠতো পট্ঠায পুনপ্পুনং গাহেতব্বং. ‘‘ঠিতিকায অভাৱে থেৰাসনতো পট্ঠায দাতব্বানী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ৱচনতো তস্মিং ৱস্সে ৱস্সাৱাসিকচীৱৰানং অনুপ্পজ্জনতো ৱা উপ্পজ্জমানেসুপি ঠিতিকায অগাহাপনতো ৱা ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায অভাৱে সতি লদ্ধব্বকথিনানিসংসে তস্সং উপচাৰসীমাযং সব্বে ভিক্খূ পটিপাটিযা নিসীদাপেত্ৱা থেৰাসনতো পট্ঠায ঠিতিকং কত্ৱা একেকস্স ভিক্খুনো একেকং চীৱৰং ৱা সাটকং ৱা দাতব্বং. সঙ্ঘনৱকস্স দানকালেপি মহাথেৰা আগচ্ছন্তি, ‘‘ভন্তে, ৱীসতিৱস্সানং দীযতি, তুম্হাকং ঠিতিকা অতিক্কন্তা’’তি ন ৱত্তব্বা, ঠিতিকং ঠপেত্ৱা তেসং দত্ৱা পচ্ছা ঠিতিকায দাতব্বং. দুতিযভাগে পন থেৰাসনং আৰুড়্হে পচ্ছা আগতানং পঠমভাগো ন পাপুণাতি, দুতিযভাগতো ৱস্সগ্গেন দাতব্বো. অযং ঠিতিকাৱিচাৰো চতুপচ্চযভাজনকথাতো (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২০২) গহেতব্বোতি.

ননু চ ভো একচ্চানি কথিনানিসংসচীৱৰানি মহগ্ঘানি, একচ্চানি অপ্পগ্ঘানি হোন্তি, কথং একেকস্স একেকস্মিং দিন্নে অগ্ঘসমত্তং ভৱেয্যাতি? ৱুচ্চতে – ভণ্ডাগাৰচীৱৰভাজনে অগ্ঘসমত্তং ইচ্ছিতব্বং. তথা হি ৱুত্তং চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৪৩) ‘‘তেন খো পন সমযেন সঙ্ঘস্স ভণ্ডাগাৰে চীৱৰং উস্সন্নং হোতি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং…পে… অথ খো চীৱৰভাজকানং ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কথং নু খো চীৱৰং ভাজেতব্ব’ন্তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঠমং উচ্চিনিত্ৱা তুলযিত্ৱা ৱণ্ণাৱণ্ণং কত্ৱা ভিক্খূ গণেত্ৱা ৱগ্গং বন্ধিত্ৱা চীৱৰপটিৱীসং ঠপেতু’’ন্তি. অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘উচ্চিনিত্ৱাতি ‘ইদং থূলং, ইদং সণ্হং, ইদং ঘনং, ইদং তনুকং, ইদং পৰিভুত্তং, ইদং অপৰিভুত্তং, ইদং দীঘতো এত্তকং, পুথুলতো এত্তক’ন্তি এৱং ৱত্থানি ৱিচিনিত্ৱা. তুলযিত্ৱাতি ‘ইদং এত্তকং অগ্ঘতি, ইদং এত্তক’ন্তি এৱং অগ্ঘপৰিচ্ছেদং কত্ৱা. ৱণ্ণাৱণ্ণং কত্ৱাতি সচে সব্বেসং একেকমেৱ দসদসঅগ্ঘনকং পাপুণাতি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে পাপুণাতি, যং নৱ ৱা অট্ঠ ৱা অগ্ঘতি, তং অঞ্ঞেন একঅগ্ঘনকেন চ দ্ৱিঅগ্ঘনকেন চ সদ্ধিং বন্ধিত্ৱা এতেন উপাযেন সমে পটিৱীসে ঠপেত্ৱাতি অত্থো. ভিক্খূ গণেত্ৱা ৱগ্গং বন্ধিত্ৱাতি সচে একেকস্স দীযমানে দিৱসো ন পহোতি, দস দস ভিক্খূ গণেত্ৱা দস দস চীৱৰপটিৱীসে একৱগ্গং বন্ধিত্ৱা একং ভণ্ডিকং কত্ৱা এৱং চীৱৰপটিৱীসং ঠপেতুং অনুজানামীতি অত্থো. এৱং ঠপিতেসু চীৱৰপটিৱীসেসু কুসো পাতেতব্বো’’তি ৱুত্তং. তেন ঞাযতি ‘‘ভণ্ডাগাৰচীৱৰভাজনে অগ্ঘসমত্তং ইচ্ছিতব্বং, কুসপাতো চ কাতব্বো’’তি.

ইমস্মিং পন কথিনানিসংসচীৱৰভাজনে অগ্ঘসমত্তং ন ইচ্ছিতব্বং, কুসপাতো চ ন কাতব্বো. তথা হি ৱুত্তং কথিনক্খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘এৱং অত্থতে পন কথিনে সচে কথিনচীৱৰেন সদ্ধিং আভতং আনিসংসং দাযকা ‘যেন অম্হাকং কথিনং গহিতং, তস্সেৱ দেমা’তি দেন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘো অনিস্সৰো. অথ অৱিচাৰেত্ৱাৱ দত্ৱা গচ্ছন্তি, ভিক্খুসঙ্ঘো ইস্সৰো, তস্মা সচে কথিনত্থাৰকস্স সেসচীৱৰানিপি দুব্বলানি হোন্তি, সঙ্ঘেন অপলোকেত্ৱা তেসম্পি অত্থায ৱত্থানি দাতব্বানি, কম্মৱাচা পন একাযেৱ ৱট্টতি. অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানি ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায দাতব্বানি. ঠিতিকায অভাৱে থেৰাসনতো পট্ঠায দাতব্বানি’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন ৱুত্তং ‘‘অগ্ঘপৰিচ্ছেদং কত্ৱা’’তি ৱা ‘‘কুসপাতো কাতব্বো’’তি ৱা. তেন ঞাযতি ‘‘কথিনানিসংসচীৱৰানি ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায ৱা ৱুড্ঢতৰতো ৱা পট্ঠাযেৱ দাতব্বানি, নেৱ অগ্ঘসমত্তং কাতব্বং, ন কুসো পাতেতব্বো’’তি.

ইদানি পন ৱস্সাৱাসিকভাৱেন অদিন্নত্তা ৱস্সাৱাসিকঠিতিকায অকতত্তা চ কথিনত্থতচীৱৰতো চ কথিনত্থাৰকস্স অৱসেসচীৱৰত্থায দিন্নৱত্থতো চ অৱসেসকথিনানিসংসে বলৱৱত্থানি ৱুড্ঢতৰতো পট্ঠায একস্স ভিক্খুস্স একং ৱত্থং দাতব্বং, তেসু পন ৱৰং ৱৰং ৱুড্ঢস্স দাতব্বং. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘পচ্ছিমৱস্সূপনাযিকদিৱসে পন সচে কালং ঘোসেত্ৱা সন্নিপতিতে সঙ্ঘে কোচি দসহত্থং ৱত্থং আহৰিত্ৱা ৱস্সাৱাসিকং দেতি, আগন্তুকো সচে ভিক্খুসঙ্ঘত্থেৰো হোতি, তস্স দাতব্বং. নৱকো চে হোতি, সম্মতেন ভিক্খুনা সঙ্ঘত্থেৰো ৱত্তব্বো ‘সচে, ভন্তে, ইচ্ছথ, পঠমভাগং মুঞ্চিত্ৱা ইদং ৱত্থং গণ্হথা’তি. অমুঞ্চন্তস্স ন দাতব্বং. সচে পন পুব্বে গাহিতং মুঞ্চিত্ৱা গণ্হাতি, দাতব্বং. এতেনেৱ উপাযেন দুতিযত্থেৰতো পট্ঠায পৰিৱত্তেত্ৱা পত্তট্ঠানে আগন্তুকস্স দাতব্বং. সচে পঠমৱস্সূপগতা দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ৱা ৱত্থানি অলত্থুং, লদ্ধং লদ্ধং এতেনেৱ উপাযেন ৱিস্সজ্জাপেত্ৱা যাৱ আগন্তুকস্স সমকং হোতি, তাৱ দাতব্বং. তেন পন সমকে লদ্ধে অৱসিট্ঠো অনুভাগো থেৰাসনে দাতব্বো’’তি সেনাসনক্খন্ধকট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ৱচনতো তংসংৱণ্ণনাভূতাযং ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.৩১৮) ‘‘আগন্তুকো সচে ভিক্খূতি চীৱৰে গাহিতে পচ্ছা আগতো আগন্তুকো ভিক্খু. পত্তট্ঠানেতি ৱস্সগ্গেন পত্তট্ঠানে. পঠমৱস্সূপগতাতি আগন্তুকস্স আগমনতো পুৰেতৰমেৱ পচ্ছিমিকায ৱস্সূপনাযিকায ৱস্সূপগতা. লদ্ধং লদ্ধন্তি দাযকানং সন্তিকা আগতাগতসাটক’’ন্তি ৱচনতো, ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৱজিৰ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩১৮) ‘‘পঠমভাগং মুঞ্চিত্ৱাতি ইদং চে পঠমগাহিতৱত্থুতো মহগ্ঘং হোতীতি লিখিত’’ন্তি ৱচনতো চ ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং অট্ঠকথাযং টীকাসু চ ৱস্সাৱাসিকদানে পচ্ছা আভতং মহগ্ঘৱত্থং মহাথেৰতো পট্ঠায পৰিৱত্তেত্ৱা তেহি অনিচ্ছিতংযেৱ ৱস্সগ্গেন পত্তস্স পচ্ছা আগতস্স ভিক্খুনো দাতব্বভাৱস্স ৱুত্তত্তা ৱৰং ৱৰং ৱুড্ঢস্স দাতব্বন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.

‘‘সচে পঠমৱস্সূপগতা দ্ৱে তীণি চত্তাৰি পঞ্চ ৱা ৱত্থানি অলত্থু’’ন্তি ৱত্থগণনায এৱ ৱুত্তত্তা, অগ্ঘগণনায অৱুত্তত্তা চ কথিনানিসংসৱত্থস্স চ ৱস্সাৱাসিকগতিকভাৱস্স ৱচনতো কথিনানিসংসৱত্থানি ৱত্থগণনাৱসেনেৱ ভাজেতব্বানি, ন অগ্ঘসমভাৱেনাতি চ দট্ঠব্বানি, তেনেৱ চ কাৰণেন ‘‘যো বহূনি কথিনানিসংসৱত্থানি দেতি, তস্স সন্তকেনেৱ অত্থৰিতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ৱুত্তং. বহূনি হি কথিনানিসংসৱত্থানি ৱিভজনকালে সঙ্ঘস্স উপকাৰকানি হোন্তীতি.

পাড়িঅট্ঠকথাদীহি, নেত্ৱা ৱুত্তং ৱিনিচ্ছযং;

কথিনে চীৱৰে ময্হং, চিন্তযন্তু ৱিচক্খণা.

চিন্তযিত্ৱা পুনপ্পুনং, যুত্তং চে ধাৰযন্তু তং;

অযুত্তঞ্চে ইতো অঞ্ঞং, পৰিযেসন্তু কাৰণন্তি.

‘‘যো চ তত্থ চীৱৰুপ্পাদো, সো নেসং ভৱিস্সতী’’তি চীৱৰস্সেৱ অত্থতকথিনানং ভিক্খূনং সন্তকভাৱস্স ভগৱতা ৱুত্তত্তা চীৱৰতো অঞ্ঞানি সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নানি পিণ্ডপাতাদীনি ৱত্থূনি উপচাৰসীমং পৱিট্ঠস্স আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স সন্তকং হোন্তি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ‘‘কথিনং অত্থৰাপেত্ৱা দানঞ্চ ভুঞ্জিত্ৱা গমিস্সন্তি, আনিসংসো পন ইতৰেসংযেৱ হোতী’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসং দাতু’’ন্তি (মহাৱ. ৩৪৩) পাঠং উপনিস্সায কথিনানিসংসচীৱৰম্পি সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসংযেৱ দেন্তি, ন পনেৱং কাতব্বং. ভণ্ডাগাৰে ঠপিতঞ্হি অকালচীৱৰমেৱ সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসং কত্ৱা দাতব্বং. ৱস্সাৱাসিককথিনানিসংসাদিকালচীৱৰং পন সমকমেৱ দাতব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং চীৱৰক্খন্ধকট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসন্তি এত্থ যে সামণেৰা অত্তিস্সৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স কত্তব্বকম্মং ন কৰোন্তি, উদ্দেসপৰিপুচ্ছাসু যুত্তা আচৰিযুপজ্ঝাযানংযেৱ ৱত্তপটিপত্তিং কৰোন্তি, অঞ্ঞেসং ন কৰোন্তি, এতেসংযেৱ উপড্ঢভাগো দাতব্বো. যে পন পুৰেভত্তঞ্চ পচ্ছাভত্তঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘস্সেৱ কত্তব্বকিচ্চং কৰোন্তি, তেসং সমকো দাতব্বো. ইদঞ্চ পিট্ঠিসমযে উপ্পন্নেন ভণ্ডাগাৰে ঠপিতেন অকালচীৱৰেনেৱ কথিতং, কালচীৱৰং পন সমকমেৱ দাতব্ব’’ন্তি.

কচ্চি নু খো সামণেৰা ৱস্সং উপগতা, যেন আনিসংসং লভেয্যুন্তি? আম উপগতাতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘অথ চত্তাৰো ভিক্খূ উপগতা, একো পৰিপুণ্ণৱস্সো সামণেৰো, সো চে পচ্ছিমিকায উপসম্পজ্জতি, গণপূৰকো চেৱ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩০৬) ৱচনতো ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) ‘‘পচ্ছিমিকায উপসম্পন্নো পঠমপৱাৰণায পৱাৰেতুম্পি লভতি, ৱস্সিকো চ হোতি, আনিসংসঞ্চ লভতীতি সামণেৰানং ৱস্সূপগমনং অনুঞ্ঞাতং হোতি. সামণেৰা কথিনানিসংসং লভন্তীতি ৱদন্তী’’তি ৱচনতোতি.

তত্ৰুপ্পাদেসু কথিনানিসংসেসু যদি আৰামিকা তণ্ডুলাদীহি ৱত্থানি চেতাপেন্তি, ৱত্থেহিপি তণ্ডুলাদীনি চেতাপেন্তি, তত্থ কথং পটিপজ্জিতব্বন্তি? ৱিভজনকালে ৱিজ্জমানৱত্থুৱসেন কাতব্বং. তথা হি ৱুত্তং ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) ‘‘তত্ৰুপ্পাদেন তণ্ডুলাদিনা ৱত্থূসু চেতাপিতেসু অত্থতকথিনানমেৱ তানি ৱত্থানি পাপুণন্তি. ৱত্থেহি পন তণ্ডুলাদীসু চেতাপিতেসু সব্বেসং তানি পাপুণন্তীতি ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘সচে পন একসীমাযং বহূ ৱিহাৰা হোন্তী’’তি এত্থ কতৰসীমা অধিপ্পেতাতি? উপচাৰসীমা. উপচাৰসীমাযংযেৱ হি সঙ্ঘলাভৱিভজনাদিকং সিজ্ঝতি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ৩০৬) ‘‘কথিনত্থতসীমাযন্তি উপচাৰসীমং সন্ধায ৱুত্তং, উপচাৰসীমট্ঠস্স মতকচীৱৰাদিভাগিযতায বদ্ধসীমায তত্ৰুপ্পাদাভাৱতো ৱিঞ্ঞেয্যমেতং ‘উপচাৰসীমাৱ অধিপ্পেতা’তি’’.

এৱং কথিনত্থাৰং দস্সেত্ৱা সঙ্ঘে ৰুচিতায মাতিকাপলিবোধউব্ভাৰে অদস্সেত্ৱাৱ অন্তে আনিসংসং দস্সেতুং ‘‘অত্থতকথিনানং ৱো ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ অট্ঠৱিধা মাতিকা পক্কমনন্তিকা, নিট্ঠানন্তিকা, সন্নিট্ঠানন্তিকা, নাসনন্তিকা, সৱনন্তিকা, আসাৱচ্ছেদিকা, সীমাতিক্কন্তিকা, সহুব্ভাৰাতি. তত্থ অত্থতকথিনো ভিক্খু কতপৰিযোসিতং চীৱৰং আদায ‘‘ইমং ৱিহাৰং ন পচ্চেস্সামী’’তি পক্কমতি, তস্স ভিক্খুনো উপচাৰসীমাতিক্কমেনেৱ কথিনুব্ভাৰো ভৱতি, পঞ্চানিসংসানি অলভনেয্যো হোতি. অযং কথিনুব্ভাৰো পক্কমনমেৱস্স অন্তভূতত্তা পক্কমনন্তিকো নাম হোতি.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অনিট্ঠিতমেৱ অত্তনো ভাগভূতং চীৱৰং আদায অঞ্ঞং ৱিহাৰং গতো, তস্স বহিউপচাৰসীমগতস্স এৱং হোতি ‘‘ইমস্মিংযেৱ ৱিহাৰে ইমং চীৱৰং কাৰেস্সামি, ন পুৰাণৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি, সো বহিসীমাযমেৱ তং চীৱৰং কাৰেতি, তস্স ভিক্খুনো তস্মিং চীৱৰে নিট্ঠিতে কথিনুব্ভাৰো হোতি. অযং কথিনুব্ভাৰো চীৱৰনিট্ঠানমেৱস্স অন্তোতি নিট্ঠানন্তিকো নাম.

ভিক্খু অত্থতকথিনো অকতচীৱৰমাদায পক্কমতি, তস্স বহিউপচাৰসীমগতস্স এৱং হোতি ‘‘ইমং চীৱৰং নেৱ কাৰেস্সামি, পোৰাণৱিহাৰঞ্চ ন পচ্চেস্সামী’’তি, তস্স ভিক্খুনো তেন সন্নিট্ঠানেন কথিনুব্ভাৰো হোতি. অযং কথিনুব্ভাৰো সন্নিট্ঠানমেৱস্স অন্তোতি সন্নিট্ঠানন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতমেৱ চীৱৰং আদায পক্কমতি, বহিসীমগতস্স তস্স এৱং হোতি ‘‘ইধেৱিমং চীৱৰং কাৰেস্সামি, ন চ পোৰাণৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি, তস্স চীৱৰং কুৰুমানং চোৰাদীহি নস্সতি, অগ্যাদীহি ৱিনস্সতি, কথিনুব্ভাৰো হোতি. অযং কথিনুব্ভাৰো নাসনমেৱস্স অন্তোতি নাসনন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতচীৱৰমাদায ‘‘ইমং ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পক্কমতি, তস্স বহিসীমগতস্স এৱং হোতি ‘‘ইধেৱিমং চীৱৰং কাৰেস্সামী’’তি, সো কতচীৱৰো সুণাতি ‘‘ৱিহাৰে কিৰ সঙ্ঘেন কথিনং উব্ভত’’ন্তি, তেন সৱনমত্তেনস্স কথিনং উব্ভতং হোতি. অযং কথিনব্ভাৰো সৱনমেৱস্স অন্তোতি সৱনন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অঞ্ঞত্থ পচ্চাসাচীৱৰকাৰণা পক্কমতি, তস্স বহিসীমগতস্স এৱং হোতি ‘‘ইধ বহিসীমাযমেৱ চীৱৰপচ্চাসং পযিৰুপাসামি, ন ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি, সো তত্থেৱ তং চীৱৰপচ্চাসং পযিৰুপাসতি, সো তং চীৱৰপচ্চাসং অলভমানো চীৱৰাসা পচ্ছিজ্জতি, তেনেৱ তস্স ভিক্খুনো কথিনুব্ভাৰো ভৱতি. অযং কথিনুব্ভাৰো আসাৱচ্ছেদসহিতত্তা আসাৱচ্ছেদিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু অকতচীৱৰং আদায ‘‘ইমং ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পক্কমতি, সো বহিসীমগতো তং চীৱৰং কাৰেতি, সো কতচীৱৰো ‘‘ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো বহিউপচাৰসীমাযমেৱ কথিনুব্ভাৰকালং ৱীতিনামেতি, তস্স কথিনুব্ভাৰো ভৱতি. অযং কথিনুব্ভাৰো চীৱৰকালস্স অন্তিমদিৱসসঙ্খাতায সীমায অতিক্কন্তত্তা সীমাতিক্কন্তিকো নাম.

অত্থতকথিনো ভিক্খু চীৱৰং আদায ‘‘ইমং ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পক্কমতি, সো কতচীৱৰো ‘‘ৱিহাৰং পচ্চেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো পচ্চাগন্ত্ৱা ৱিহাৰে কথিনুব্ভাৰং পপ্পোতি, তস্স ভিক্খুনো ৱিহাৰে ভিক্খূহি সহ কথিনুব্ভাৰো ভৱতি. অযং কথিনুব্ভাৰো ৱিহাৰে ভিক্খূহি সহ কতত্তা সহুব্ভাৰো নাম. অযং অট্ঠৱিধো কথিনুব্ভাৰো অট্ঠ মাতিকা নাম. ৱুত্তঞ্হেতং কথিনক্খন্ধকপাড়িযং (মহাৱ. ৩১০) ‘‘অট্ঠিমা, ভিক্খৱে, মাতিকা কথিনস্স উব্ভাৰায পক্কমনন্তিকা নিট্ঠানন্তিকা সন্নিট্ঠানন্তিকা নাসনন্তিকা সৱনন্তিকা আসাৱচ্ছেদিকা সীমাতিক্কন্তিকা সহুব্ভাৰাতি. ভিক্খু অত্থতকথিনো কতচীৱৰমাদায পক্কমতি ‘ন পচ্চেস্স’ন্তি, তস্স ভিক্খুনো পক্কমনন্তিকো কথিনুব্ভাৰো’’তিআদি, ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণে চ –

‘‘পক্কমনঞ্চ নিট্ঠানং, সন্নিট্ঠানঞ্চ নাসনং;

সৱনমাসা চ সীমা চ, সহুব্ভাৰোতি অট্ঠিমা’’তি. (ৱি. ৱি. ২৭০৯);

পলিবোধো দুৱিধো আৱাসপলিবোধো, চীৱৰপলিবোধোতি. তত্থ ‘‘যস্মিং ৱিহাৰে কথিনং অত্থতং হোতি, তস্মিং ৱসিস্সামী’’তি অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তোপি ‘‘পুন তং ৱিহাৰং আগচ্ছিস্সামী’’তি সাপেক্খো হোতি. অযং আৱাসপলিবোধো নাম. তস্স ভিক্খুনো চীৱৰং অকতং ৱা হোতি অপৰিযোসিতং ৱা, ‘‘অঞ্ঞতো চীৱৰং লচ্ছামী’’তি আসা ৱা অনুপচ্ছিন্না হোতি. অযং চীৱৰপলিবোধো নাম. ৱুত্তঞ্হেতং কথিনক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩২৫) ‘‘কতমে চ, ভিক্খৱে, দ্ৱে কথিনস্স পলিবোধা? আৱাসপলিবোধো চ চীৱৰপলিবোধো চ. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, আৱাসপলিবোধো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱসতি ৱা তস্মিং আৱাসে, সাপেক্খো ৱা পক্কমতি ‘পচ্চেস্স’ন্তি, এৱং খো, ভিক্খৱে, আৱাসপলিবোধো হোতি. কথঞ্চ, ভিক্খৱে, চীৱৰপলিবোধো হোতি? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খুনো চীৱৰং অকতং ৱা হোতি ৱিপ্পকতং ৱা, চীৱৰাসা ৱা অনুপচ্ছিন্না, এৱং খো, ভিক্খৱে, চীৱৰপলিবোধো হোতী’’তি.

উব্ভাৰো দুৱিধো অট্ঠমাতিকাউব্ভাৰঅন্তৰুব্ভাৰৱসেন. তত্থ বহিউপচাৰসীমগতানং ভিক্খূনং ৱসেন ৱুত্তা সত্ত কথিনুব্ভাৰা চ বহিউপচাৰসীমং গন্ত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা কথিনত্থতৱিহাৰে অন্তৰুব্ভাৰং পত্ৱা ভিক্খূহি সহ অন্তৰুব্ভাৰস্স কতত্তা সহুব্ভাৰসঙ্খাতো একো কথিনুব্ভাৰো চাতি ইমে অট্ঠ কথিনুব্ভাৰা অট্ঠমাতিকায পৱিট্ঠত্তা অট্ঠমাতিকাউব্ভাৰো নাম. বহিসীমং অগন্ত্ৱা তস্মিংযেৱ ৱিহাৰে নিসীদিত্ৱা কথিনুব্ভাৰং ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায কথিনুব্ভাৰো অট্ঠমাতিকায অপ্পৱিট্ঠো হুত্ৱা কালপৰিচ্ছেদং অপ্পত্ৱা অন্তৰাযেৱ কতত্তা অন্তৰুব্ভাৰো নাম.

অন্তৰুব্ভাৰসহুব্ভাৰা ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচাযেৱ কতা, এৱং সন্তে কো তেসং ৱিসেসোতি? অন্তৰুব্ভাৰো বহিসীমং অগন্ত্ৱা অন্তোসীমাযমেৱ ঠিতেহি ভিক্খূহি কতো. সহুব্ভাৰো বহিসীমং গতেন ভিক্খুনা পচ্চাগন্ত্ৱা তং অন্তৰুব্ভাৰং পত্ৱা তেহি অন্তোসীমট্ঠেহি ভিক্খূহি সহ কতোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. পক্কমনন্তিকাদযো সত্ত কথিনুব্ভাৰা ন কম্মৱাচায কতা, কেৱলং দ্ৱিন্নং পলিবোধানং উপচ্ছেদেন পঞ্চহি আনিসংসেহি ৱিগতত্তা কথিনুব্ভাৰা নাম হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেন ৱিনযৱিনিচ্ছযে –

‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানং ৱা, অন্তৰুব্ভাৰতোপি ৱা;

উব্ভাৰাপি দুৱে ৱুত্তা, কথিনস্স মহেসিনা’’তি.

তট্টীকাযম্পি ‘‘অট্ঠন্নং মাতিকানন্তি বহিসীমগতানং ৱসেন ৱুত্তা. পক্কমনন্তিকাদযো সত্ত মাতিকা বহিসীমং গন্ত্ৱা অন্তৰুব্ভাৰং সম্পত্তস্স ৱসেন ৱুত্তা, সহুব্ভাৰো ইমাসং অট্ঠন্নং মাতিকানং ৱসেন চ. অন্তৰুব্ভাৰতোপি ৱাতি বহিসীমং অগন্ত্ৱা তত্থেৱ ৱসিত্ৱা কথিনুব্ভাৰকম্মেন উব্ভতকথিনানং ৱসেন লব্ভনতো অন্তৰুব্ভাৰোতি মহেসিনা কথিনস্স উব্ভাৰা দুৱে ৱুত্তাতি যোজনা. বহিসীমং গন্ত্ৱা আগতস্স ৱসেন সউব্ভাৰো, বহিসীমং অগতানং ৱসেন অন্তৰুব্ভাৰোতি একোযেৱ উব্ভাৰো দ্ৱিধা ৱুত্তো’’তি ৱুত্তং.

কস্মা পন অন্তৰুব্ভাৰৱসেন কম্মৱাচায কথিনং উব্ভতন্তি? মহাদানং দাতুকামেহি উপাসকেহি আগতস্স সঙ্ঘস্স অকালচীৱৰং দাতুকামেহি যাচিতত্তা. ৱুত্তঞ্হি ভিক্খুনীৱিভঙ্গপাড়িযং (পাচি. ৯২৫) ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰেন উপাসকেন সঙ্ঘং উদ্দিস্স ৱিহাৰো কাৰাপিতো হোতি, সো তস্স ৱিহাৰস্স মহে উভতোসঙ্ঘস্স অকালচীৱৰং দাতুকামো হোতি. তেন খো পন সমযেন উভতোসঙ্ঘস্স কথিনং অত্থতং হোতি. অথ খো সো উপাসকো সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৱা কথিনুদ্ধাৰং যাচী’’তিআদি. কথং পন কম্মৱাচা কাতব্বাতি? ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো কথিনং উদ্ধৰেয্য, এসা ঞত্তি. সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো কথিনং উদ্ধৰতি. যস্সাযস্মতো খমতি কথিনস্স উদ্ধাৰো, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. উব্ভতং সঙ্ঘেন কথিনং, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি এৱং কাতব্বাতি. ৱুত্তঞ্হি ভিক্খুনীৱিভঙ্গে ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, কথিনং উদ্ধৰিতুং, এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, কথিনং উদ্ধৰিতব্বং. ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো – সুণাতু মে…পে… ধাৰযামী’’তি.

এতেন চ কথিনুব্ভাৰেন পুব্বে কতং কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৱাচং উব্ভতন্তি ৱদন্তি, ন পন কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মং উব্ভতং, অথ খো অত্থাৰকম্মমেৱাতি দট্ঠব্বং. যদি হি কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মং উব্ভতং ভৱেয্য, তায কম্মৱাচায কথিনদুস্সদানস্স সিজ্ঝনতো ইমায কথিনুব্ভাৰকম্মৱাচায তং পুব্বে দিন্নদুস্সং পুন আহৰাপেতব্বং সিযা, ন পঞ্চানিসংসৱিগমনং. যস্মা পন ইমায কথিনুব্ভাৰকম্মৱাচায পঞ্চানিসংসৱিগমনমেৱ হোতি, ন পুব্বে দিন্নকথিনদুস্সস্স পুন আহৰাপনং. তেন ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘পঞ্চানিসংসলাভকাৰণং অত্থৰণকম্মমেৱ ইমায কথিনব্ভাৰকম্মৱাচায উদ্ধৰীযতি, ন কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৱাচাতি, তস্মা কথিনুব্ভাৰকম্মৱাচাকৰণতো পচ্ছা সঙ্ঘস্স উপ্পন্নং চীৱৰং অকালচীৱৰং হোতি, সঙ্ঘো পঞ্চানিসংসে ন লভতি, চীৱৰং সব্বসঙ্ঘিকং হুত্ৱা আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স ভাজনীযং হোতীতি দট্ঠব্বং. অযমত্থো কথিনদুস্সদানঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায চ কথিনুব্ভাৰকম্মৱাচায চ অত্থঞ্চ অধিপ্পাযঞ্চ সুট্ঠু ৱিনিচ্ছিনিত্ৱা পুব্বাপৰং সংসন্দিত্ৱা পচ্চেতব্বোতি.

এত্থ সিযা – কথিনুব্ভাৰং যাচন্তানং সব্বেসং কথিনুব্ভাৰো দাতব্বো, উদাহু একচ্চানন্তি, কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ সব্বেসং দাতব্বো, কথিনুব্ভাৰকম্মেন পঞ্চানিসংসৱিগমনতো সঙ্ঘস্স লাভন্তৰাযো ভৱেয্য, অথ একচ্চানং মুখোলোকনং ৱিয সিযাতি? যদি কথিনত্থাৰমূলকলাভতো কথিনুব্ভাৰমূলকলাভো মহন্তো ভৱেয্য, তেসং যাচন্তানং কথিনুব্ভাৰো দাতব্বো. যদি অপ্পকো, ন দাতব্বো. যদি সমো, কুলপ্পসাদত্থায দাতব্বোতি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ৯২৭) ‘‘কীদিসো কথিনুদ্ধাৰো দাতব্বো, কীদিসো ন দাতব্বোতি? যস্স অত্থাৰমূলকো আনিসংসো মহা, উব্ভাৰমূলকো অপ্পো, এৱৰূপো ন দাতব্বো. যস্স পন অত্থাৰমূলকো আনিসংসো অপ্পো, উব্ভাৰমূলকো মহা, এৱৰূপো দাতব্বো. সমানিসংসোপি সদ্ধাপৰিপালনত্থং দাতব্বোৱা’’তি. ইমিনাপি ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘পঞ্চানিসংসানং কাৰণভূতং অত্থাৰকম্মমেৱ উদ্ধৰীযতি, ন কথিনদুস্সদানভূতং ঞত্তিদুতিযকম্ম’’ন্তি.

আনিসংসকথাযং পঞ্চাতি ইদানি ৱুচ্চমানা অনামন্তচাৰাদযো পঞ্চ কিৰিযা. কপ্পিস্সন্তীতি কপ্পা ভৱিস্সন্তি, অনাপত্তিকাৰণা ভৱিস্সন্তীতি অত্থো. অনামন্তচাৰোতি অনামন্তেত্ৱা চৰণং. যো হি দাযকেহি ভত্তেন নিমন্তিতো হুত্ৱা সভত্তো সমানো ৱিহাৰে সন্তং ভিক্খুং অনামন্তেত্ৱা কুলেসু চাৰিত্তং আপজ্জতি, তস্স ভিক্খুনো চাৰিত্তসিক্খাপদেন পাচিত্তিযাপত্তি হোতি, সা আপত্তি অত্থতকথিনস্স ন হোতীতি অত্থো. তত্থ চাৰিত্তসিক্খাপদং নাম ‘‘যো পন ভিক্খু নিমন্তিতো সভত্তো সমানো সন্তং ভিক্খুং অনাপুচ্ছা পুৰেভত্তং ৱা পচ্ছাভত্তং ৱা কুলেসু চাৰিত্তং আপজ্জেয্য অঞ্ঞত্ৰ সমযা, পাচিত্তিযং. তত্থাযং সমযো চীৱৰদানসমযো চীৱৰকাৰসমযো, অযং তত্থ সমযো’’তি অচেলকৱগ্গে পঞ্চমসিক্খাপদং (পাচি. ২৯৯-৩০০). চীৱৰৱিপ্পৱাসোতি তিণ্ণং চীৱৰানং অঞ্ঞতৰেন ৱা সব্বেন ৱা ৱিনা হত্থপাসে অকত্ৱা অৰুণুট্ঠাপনং, এৱং কৰোতোপি দুতিযকথিনসিক্খাপদেন আপত্তি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ চ দুতিযকথিনসিক্খাপদং নাম ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং পন ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে একৰত্তম্পি চে ভিক্খু তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসেয্য অঞ্ঞত্ৰ ভিক্খুসম্মুতিযা, নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি আগতং নিস্সগ্গিযেসু দুতিযসিক্খাপদং (পাৰা. ৪৭২).

গণভোজনন্তি এতেন গণভোজনসিক্খাপদেন অনাপত্তি ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. তত্থ গণভোজনং নাম ‘‘অম্হাকং ভত্তং দেথা’’তি ভিক্খূনং ৱিঞ্ঞত্তিযা ৱা ‘‘অম্হাকং ভত্তং গণ্হথা’’তি দাযকানং নিমন্তনেন ৱা অকপ্পিযৱোহাৰেন চত্তাৰো ৱা অতিৰেকা ৱা ভিক্খূ একতো পটিগ্গণ্হিত্ৱা একতো ভুঞ্জনং. গণভোজনসিক্খাপদং নাম ‘‘গণভোজনে অঞ্ঞত্ৰ সমযা পাচিত্তিযং. তত্থাযং সমযো গিলানসমযো চীৱৰদানসমযো চীৱৰকাৰসমযো অদ্ধানগমনসমযো নাৱাভিৰুহনসমযো মহাসমযো সমণভত্তসমযো, অযং তত্থ সমযো’’তি আগতং ভোজনৱগ্গে দুতিযসিক্খাপদং (পাচি. ২১৫). অনধিট্ঠিতং অৱিকপ্পিতং ৱট্টতীতি পঠমকথিনসিক্খাপদেন আপত্তি ন হোতীতি অধিপ্পাযো. তত্থ পঠমকথিনসিক্খাপদং নাম ‘‘নিট্ঠিতচীৱৰস্মিং পন ভিক্খুনা উব্ভতস্মিং কথিনে দসাহপৰমং অতিৰেকচীৱৰং ধাৰেতব্বং, তং অতিক্কামযতো নিস্সগ্গিযং পাচিত্তিয’’ন্তি আগতং নিস্সগ্গিযেসু পঠমসিক্খাপদং (পাৰা. ৪৭২). কথিনত্থতসীমাযাতি উপচাৰসীমং সন্ধায ৱুত্তং. মতকচীৱৰন্তি মতস্স চীৱৰং. তত্ৰুপ্পাদেনাতি সঙ্ঘসন্তকেন আৰামুয্যানখেত্তৱত্থুআদিনা. যং সঙ্ঘিকং চীৱৰং উপ্পজ্জতি, তং তেসং ভৱিস্সতীতি ইমিনা চীৱৰমেৱ কথিনত্থাৰকানং ভিক্খূনং সন্তকং হোতি, ততো অঞ্ঞং পিণ্ডপাতভেসজ্জাদিকং আগতাগতস্স সঙ্ঘস্স সন্তকং হোতীতি দস্সেতি.

এৱং অট্ঠঙ্গসম্পন্নো, লজ্জী ভিক্খু সুপেসলো;

কৰেয্য কথিনত্থাৰং, উব্ভাৰঞ্চাপি সাধুকন্তি.

ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে

কথিনত্থাৰৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম

একূনতিংসতিমো পৰিচ্ছেদো.