২৮. চতুপচ্চযভাজনীযৱিনিচ্ছযকথা
চীৱৰভাজনকথাৱণ্ণনা
১৯৪. এৱং উপজ্ঝাযাদিৱত্তসঙ্খাতানি চুদ্দস খন্ধকৱত্তানি কথেত্ৱা ইদানি চতুন্নং পচ্চযানং ভাজনং কথেন্তো ‘‘চতুপচ্চযভাজন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ চতূতি সঙ্খ্যাসব্বনামপদং. পটিচ্চ এতি সীতপটিঘাতাদিকং ফলং এতস্মাতি পচ্চযো, চীৱৰাদি, পচ্চযো চ পচ্চযো চ পচ্চযা, চত্তাৰো পচ্চযা চতুপচ্চযং, ভাজীযতে ৱিভাজীযতে ভাজনং. চতুপচ্চযস্স ভাজনং চতুপচ্চযভাজনং. তেনাহ ‘‘চীৱৰাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং ভাজন’’ন্তি. তত্থ তস্মিং চতুপচ্চযভাজনে সমভিনিৱিট্ঠে চীৱৰভাজনে তাৱ পঠমং চীৱৰপটিগ্গাহকো…পে… ৱেদিতব্বো. কস্মা? সঙ্ঘিকচীৱৰস্স দুক্কৰভাজনত্তাতি সম্বন্ধো. তত্থ আগতাগতং চীৱৰং পটিগ্গণ্হাতি, পটিগ্গহণমত্তমেৱস্স ভাৰোতি চীৱৰপটিগ্গাহকো. চীৱৰপটিগ্গাহকেন পটিগ্গহিতং চীৱৰং নিদহতি, নিদহনমত্তমেৱস্স ভাৰোতি চীৱৰনিদহকো. ভণ্ডাগাৰে নিযুত্তো ভণ্ডাগাৰিকো. চীৱৰাদিকস্স ভণ্ডস্স ঠপনট্ঠানভূতং অগাৰং ভণ্ডাগাৰং. চীৱৰং ভাজেতি ভাগং কৰোতীতি চীৱৰভাজকো. চীৱৰস্স ভাজনং ৱিভাগকৰণং চীৱৰভাজনং, ৱিভজনকিৰিযা.
তত্থ ‘‘চীৱৰপটিগ্গাহকো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তো, সো কুতো লব্ভতেতি আহ ‘‘পঞ্চহঙ্গেহি…পে… সম্মন্নিতব্বো’’তি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অনুজানামি…পে… ৱচনতো’’তি. ছন্দনং ছন্দো, ইচ্ছনং পিহনন্তি অত্থো. গমনং কৰণং গতি, কিৰিযা. গাৰেয্হা গতি অগতি, ছন্দেন অগতি ছন্দাগতি. সেসেসুপি এসেৱ নযো. কথং ছন্দাগতিং গচ্ছতীতি আহ ‘‘তত্থ পচ্ছা আগতানম্পী’’তিআদি. এৱমিতৰেসুপি. পঞ্চমঙ্গং পন সতিসম্পজঞ্ঞযুত্তাভাৱং দস্সেতি. সুক্কপক্খেপি ইতো পটিপক্খৱসেন ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
ইমায কম্মৱাচায ৱা অপলোকনেন ৱাতি ইদং ইমস্স সম্মুতিকম্মস্স লহুককম্মত্তা ৱুত্তং. তথা হি ৱুত্তং পৰিৱাৰট্ঠকথাযং (পৰি. অট্ঠ. ৪৮২) ‘‘অৱসেসা তেৰস সম্মুতিযো সেনাসনগ্গাহমতকচীৱৰদানাদিসম্মুতিযো চাতি এতানি লহুককম্মানি অপলোকেত্ৱাপি কাতুং ৱট্টন্তী’’তি. অন্তোৱিহাৰে সব্বসঙ্ঘমজ্ঝেপি খণ্ডসীমাযম্পি সম্মন্নিতুং ৱট্টতীতি এত্থ অন্তোৱিহাৰেতি বদ্ধসীমৱিহাৰং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি অবদ্ধসীমৱিহাৰে অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মং কাতুং ৱট্টতি দুব্বিসোধনত্তা. ধুৰৱিহাৰট্ঠানেতি ৱিহাৰদ্ৱাৰস্স সম্মুখট্ঠানে.
১৯৭. ভণ্ডাগাৰসম্মুতিযং ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱাতি অৱিপ্পৱাসসীমাসঙ্খাতমহাসীমা ৱিহাৰস্স মজ্ঝেযেৱ সম্মন্নিতব্বা. ইমস্মিং পন ঠানে ইমং পন ভণ্ডাগাৰং খণ্ডসীমং গন্ত্ৱা খণ্ডসীমাযং নিসিন্নেহি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি, ৱিহাৰমজ্ঝেযেৱ ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ৱিহাৰং ভণ্ডাগাৰং সম্মন্নেয্যা’’তিআদিনা নযেন ‘‘কম্মৱাচায ৱা অপলোকনেন ৱা সম্মন্নিতব্ব’’ন্তি ৱচনং নিস্সায ঞত্তিদুতিযকম্মং উপচাৰসীমাযং কাতুং ৱট্টতীতি গহেত্ৱা কথিনদানকম্মম্পি অবদ্ধসীমাভূতে ৱিহাৰে উপচাৰসীমাযং কৰোন্তি, একচ্চে ঞত্তিকম্মম্পি তথেৱ গহেত্ৱা অবদ্ধসীমৱিহাৰে উপচাৰসীমামত্তেযেৱ উপোসথপৱাৰণং কৰোন্তি, তদযুত্তং, কাৰণং পনেত্থ কথিনৱিনিচ্ছযকথাযং (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২২৬) আৱি ভৱিস্সতি.
১৯৮. তুলাভূতোতি তুলাসদিসো. ইদন্তি সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসদানং. ইমং কিৰ পাঠং অমনসিকৰোন্তা ইদানি কালচীৱৰম্পি সামণেৰানং উপড্ঢপটিৱীসং দেন্তি. ফাতিকম্মন্তি পহোনককম্মং, যত্তকেন ৱিনযাগতেন সম্মুঞ্জনীবন্ধনাদিহত্থকম্মেন ৱিহাৰস্স ঊনতা ন হোতি, তত্তকং কত্ৱাতি অত্থো. সব্বেসন্তি তত্ৰুপ্পাদৱস্সাৱাসিকং গণ্হন্তানং সব্বেসং ভিক্খূনং সামণেৰানঞ্চ. ভণ্ডাগাৰচীৱৰেপীতি অকালচীৱৰং সন্ধায ৱুত্তং. উক্কুট্ঠিং কৰোন্তীতি মহাসদ্দং কৰোন্তি. এতন্তি উক্কুট্ঠিযা কতায সমভাগদানং. ৱিৰজ্ঝিত্ৱা কৰোন্তীতি কত্তব্বকালেসু অকত্ৱা যথাৰুচিতক্খণে কৰোন্তি. সমপটিৱীসো দাতব্বোতি কৰিস্সামাতি যাচন্তানং পটিঞ্ঞামত্তেনপি সমকো কোট্ঠাসো দাতব্বো.
অতিৰেকভাগেনাতি দস ভিক্খূ হোন্তি, সাটকাপি দসেৱ, তেসু একো দ্ৱাদস অগ্ঘতি, সেসা দসগ্ঘনকা. সব্বেসু দসগ্ঘনকৱসেন কুসে পাতিতে যস্স ভিক্খুনো দ্ৱাদসগ্ঘনকো কুসো পাতিতো, সো ‘‘এত্তকেন মম চীৱৰং পহোতী’’তি তেন অতিৰেকভাগেন গন্তুকামো হোতি. এত্থ চ এত্তকেন মম চীৱৰং পহোতীতি দ্ৱাদসগ্ঘনকেন মম চীৱৰং পৰিপুণ্ণং হোতি, ন ততো ঊনেনাতি সব্বং গহেতুকামোতি অত্থো. ভিক্খূ ‘‘অতিৰেকং আৱুসো সঙ্ঘস্স সন্তক’’ন্তি ৱদন্তি, তং সুত্ৱা ভগৱা ‘‘সঙ্ঘিকে চ গণসন্তকে চ অপ্পকং নাম নত্থি, সব্বত্থ সংযমো কাতব্বো, গণ্হন্তেনপি কুক্কুচ্চাযিতব্ব’’ন্তি দস্সেতুং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, অনুক্খেপে দিন্নে’’তি আহ. তত্থ অনুক্খেপো নাম যং কিঞ্চি অনুক্খিপিতব্বং অনুপ্পদাতব্বং কপ্পিযভণ্ডং, যত্তকং তস্স পটিৱীসে অধিকং, তত্তকে অগ্ঘনকে যস্মিং কিস্মিঞ্চি কপ্পিযভণ্ডে দিন্নেতি অত্থোতি ইমমত্থং সঙ্খেপেন দস্সেতুং ‘‘সচে দস ভিক্খূ হোন্তি’’ত্যাদি ৱুত্তং.
ৱিকলকে তোসেত্ৱাতি এত্থ চীৱৰৱিকলকং পুগ্গলৱিকলকন্তি দ্ৱে ৱিকলকা. তত্থ চীৱৰৱিকলকং নাম সব্বেসং পঞ্চ পঞ্চ ৱত্থানি পত্তানি, সেসানিপি অত্থি, একেকং পন ন পাপুণাতি, ছিন্দিত্ৱা দাতব্বানি. ছিন্দন্তেহি চ অড্ঢমণ্ডলাদীনং ৱা উপাহনথৱিকাদীনং ৱা পহোনকানি খণ্ডানি কত্ৱা দাতব্বানি, হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন চতুৰঙ্গুলৱিত্থাৰম্পি অনুৱাতপ্পহোনকাযামং খণ্ডং কত্ৱা দাতুং ৱট্টতি. অপৰিভোগং পন ন কাতব্বন্তি এৱমেত্থ চীৱৰস্স অপ্পহোনকভাৱো চীৱৰৱিকলকং. ছিন্দিত্ৱা দিন্নে পনেতং তোসিতং হোতি. অথ কুসপাতো কাতব্বো, সচেপি একস্স ভিক্খুনো কোট্ঠাসে একং ৱা দ্ৱে ৱা ৱত্থানি নপ্পহোন্তি, তত্থ অঞ্ঞং সামণকং পৰিক্খাৰং ঠপেত্ৱা যো তেন তুস্সতি, তস্স তং ভাগং দত্ৱা পচ্ছা কুসপাতো কাতব্বো. ইদম্পি চীৱৰৱিকলকন্তি অন্ধট্ঠকথাযং ৱুত্তং.
পুগ্গলৱিকলকং নাম দস দস ভিক্খূ গণেত্ৱা ৱগ্গং কৰোন্তানং একো ৱগ্গো ন পূৰতি, অট্ঠ ৱা নৱ ৱা হোন্তি, তেসং অট্ঠ ৱা নৱ ৱা কোট্ঠাসা ‘‘তুম্হে ইমে গহেত্ৱা ৱিসুং ভাজেথা’’তি দাতব্বা. এৱমযং পুগ্গলানং অপ্পহোনকভাৱো পুগ্গলৱিকলকং নাম. ৱিসুং দিন্নে পন তং তোসিতং হোতি, এৱং তোসেত্ৱা কুসপাতো কাতব্বোতি. অথ ৱা ৱিকলকে তোসেত্ৱাতি যো চীৱৰৱিভাগো ঊনকো, তং অঞ্ঞেন পৰিক্খাৰেন সমং কত্ৱা কুসপাতো কাতব্বোতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সচে সব্বেসং পঞ্চ পঞ্চ ৱত্থানী’’তিআদিনা.
১৯৯. ইতো পৰং তেসু তেসু ৱত্থূসু আগতৱসেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তেসু ৱিনিচ্ছযেসু সন্তেসুপি তেসং ৱিনিচ্ছযানং অট্ঠমাতিকাৱিনিচ্ছযতো অৱিমুত্তত্তা অট্ঠমাতিকাৱিনিচ্ছযেস্ৱেৱ পক্খিপিত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ইদানি অট্ঠিমা, ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. যা তা অট্ঠ মাতিকা ভগৱতা ৱুত্তা, তাসং অট্ঠন্নং মাতিকানং ৱসেন ৱিনিচ্ছযো ইদানি ৱেদিতব্বোতি যোজনা. পৰিক্খেপাৰহট্ঠানেন পৰিচ্ছিন্নাতি ইমিনা অপৰিক্খিত্তস্স ৱিহাৰস্স ধুৱসন্নিপাতট্ঠানাদিতো পঠমলেড্ডুপাতস্স অন্তো উপচাৰসীমাতি দস্সেতি. ইদানি দুতিযলেড্ডুপাতস্স অন্তোপি উপচাৰসীমাযেৱাতি দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি আৰদ্ধং. ধুৱসন্নিপাতট্ঠানম্পি পৰিযন্তগতমেৱ গহেতব্বং. ‘‘এৱং সন্তে তিযোজনে ঠিতা লাভং গণ্হিস্সন্তী’’তিআদিনা ইমে লাভগ্গহণাদযো উপচাৰসীমাৱসেনেৱ হোতি, ন অৱিপ্পৱাসসীমাৱসেনাতি দস্সেতি, তেন চ ইমানি লাভগ্গহণাদীনিযেৱ উপচাৰসীমাযং কত্তব্বানি, ন অপলোকনকম্মাদীনি চত্তাৰি কম্মানি, তানি পন অৱিপ্পৱাসসীমাদীসুযেৱ কত্তব্বানীতি পকাসেতি. তথা হি ৱুত্তং সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩৭৯) ‘‘ভিক্খুনীনং আৰামপ্পৱেসনসেনাসনপুচ্ছনাদি পৰিৱাসমানত্তাৰোচনৱস্সচ্ছেদনিস্সযসেনাসনগ্গাহাদি ৱিধানন্তি ইদং সব্বং ইমিস্সাযেৱ উপচাৰসীমায ৱসেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি.
লাভত্থায ঠপিতা সীমা লাভসীমা. লোকে গামসীমাদযো ৱিয লাভসীমা নাম ৱিসুং পসিদ্ধা নত্থি, কেনাযং অনুঞ্ঞাতাতি আহ ‘‘নেৱ সম্মাসম্বুদ্ধেনা’’তিআদি. এতেন নাযং সাসনৱোহাৰসিদ্ধা, লোকৱোহাৰসিদ্ধা এৱাতি দস্সেতি. জনপদপৰিচ্ছেদোতি ইদং লোকপসিদ্ধসীমাসদ্দত্থৱসেন ৱুত্তং, পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰম্পি সব্বং জনপদসীমাতি গহেতব্বং. জনপদো এৱ জনপদসীমা, এৱং ৰট্ঠসীমাদীসুপি. তেনাহ ‘‘আণাপৱত্তিট্ঠান’’ন্তিআদি. পথৱীৱেমজ্ঝগতস্সাতি যাৱ উদকপৰিযন্তা খণ্ডসীমত্তা ৱুত্তং. উপচাৰসীমাদীসু পন অবদ্ধসীমাসু হেট্ঠাপথৱিযং সব্বত্থ ঠিতানং ন পাপুণাতি, কূপাদিপৱেসাৰহট্ঠানে ঠিতানঞ্ঞেৱ পাপুণাতীতি হেট্ঠা সীমকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ তংতংসীমট্ঠভাৱো ৱেদিতব্বো. চক্কৱাড়সীমায দিন্নং পথৱীসন্ধাৰকউদকট্ঠানেপি ঠিতানং পাপুণাতি সব্বত্থ চক্কৱাড়ৱোহাৰত্তাতি. সমানসংৱাসঅৱিপ্পৱাসসীমাসু দিন্নস্স ইদং নানত্তং – ‘‘অৱিপ্পৱাসসীমায দম্মী’’তি দিন্নং গামট্ঠানং ন পাপুণাতি. কস্মা? ‘‘ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱুত্তত্তা. ‘‘সমানসংৱাসকসীমাযদম্মী’’তি দিন্নং পন গামে ঠিতানম্পি পাপুণাতীতি.
২০০-১. বুদ্ধাধিৱুত্থোতি বুদ্ধেন ভগৱতা অধিৱুত্থো. একস্মিন্তি একস্মিং ৱিহাৰে. পাকৱত্তন্তি নিবদ্ধদানং. ৱত্ততীতি পৱত্ততি. তেহি ৱত্তব্বন্তি যেসং সম্মুখে এস দেতি, তেহি ভিক্খূহি ৱত্তব্বং.
২০২. দুতিযভাগে পন থেৰাসনং আৰুড়্হেতি যাৱ সঙ্ঘনৱকং একৱাৰং সব্বেসং ভাগং দত্ৱা চীৱৰে অপৰিক্খীণে পুন সব্বেসং দাতুং দুতিযভাগে থেৰস্স দিন্নেতি অত্থো. পুব্বে ৱুত্তনযেনাতি ‘‘তুয্হেৱ ভিক্খু তানি চীৱৰানী’’তি (মহাৱ. ৩৬৩) ভগৱতা ৱুত্তনযেন. পংসুকূলিকানম্পি ৱট্টতীতি ‘‘তুয্হং দেমা’’তি অৱত্ৱা, ‘ভিক্খূনং দেম, থেৰানং দেমা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘পংসুকূলিকানম্পি ৱট্টতী’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩৭৯) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৭৯) পন পংসুকূলিকানম্পি ৱট্টতীতি এত্থ ‘‘তুয্হং দেমা’’তি অৱুত্তত্তাতি কাৰণং ৱদন্তি. যদি এৱং ‘‘সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৱুত্তেপি ৱট্টেয্য, ‘‘ভিক্খূনং দেম, থেৰানং দেম, সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৱচনতো ভেদো ন দিস্সতি, ৱীমংসিতব্বমেত্থ কাৰণন্তি. পাৰুপিতুং ৱট্টতীতি পংসুকূলিকানং ৱট্টতি. সামিকেহি ৱিচাৰিতমেৱাতি উপাহনত্থৱিকাদীনমত্থায ৱিচাৰিতমেৱ.
২০৩. উপড্ঢং দাতব্বন্তি যং উভতোসঙ্ঘস্স দিন্নং, ততো উপড্ঢং ভিক্খূনং উপড্ঢং ভিক্খুনীনং দাতব্বং. সচেপি একো ভিক্খু হোতি, একা ৱা ভিক্খুনী, অন্তমসো অনুপসম্পন্নস্সপি উপড্ঢমেৱ দাতব্বং. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ভিক্খুনীনঞ্চ দম্মী’’তি ৱুত্তে পন ন মজ্ঝে ভিন্দিত্ৱা দাতব্বন্তি এত্থ যস্মা ভিক্খুনিপক্খে সঙ্ঘস্স পচ্চেকং অপৰামট্ঠত্তা ভিক্খুনীনং গণনায ভাগো দাতব্বোতি দাযকস্স অধিপ্পাযোতি সিজ্ঝতি, তথা দানঞ্চ ভিক্খূপি গণেত্ৱা দিন্নে এৱ যুজ্জতি. ইতৰথা হি ‘‘কিত্তকং ভিক্খূনং দাতব্বং, কিত্তকং ভিক্খুনীন’’ন্তি ন ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্সা’’তি ৱুত্তৱচনম্পি ‘‘ভিক্খূন’’ন্তি ৱুত্তৱচনসদিসমেৱাতি আহ ‘‘ভিক্খূ চ ভিক্খুনিযো চ গণেত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি. তেনাহ ‘‘পুগ্গলো…পে… ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ ভিক্খুনীনঞ্চ তুয্হঞ্চা’’তি ৱুত্তে পন পুগ্গলো ৱিসুং ন লভতীতি ইদং অট্ঠকথাপমাণেনেৱ গহেতব্বং, ন হেত্থ ৱিসেসকাৰণং উপলব্ভতি. তথা হি ‘‘উভতোসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চ দম্মী’’তি ৱুত্তে সামঞ্ঞৱিসেসৱচনেহি সঙ্গহিতত্তা যথা পুগ্গলো ৱিসুং লভতি, এৱমিধাপি ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চা’’তি সামঞ্ঞৱিসেসৱচনসব্ভাৱতো ভৱিতব্বমেৱ ৱিসুং পুগ্গলপটিৱীসেনাতি ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা অট্ঠকথাৱচনমেৱেত্থ পমাণং. পাপুণনট্ঠানতো একমেৱ লভতীতি অত্তনো ৱস্সগ্গেন পত্তট্ঠানতো একমেৱ কোট্ঠাসং লভতি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘কস্মা? ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি, ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেনেৱ পুগ্গলস্সপি গহিতত্তাতি অধিপ্পাযোতি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩৭৯) ৱুত্তং.
ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৭৯) পন ভিক্খুসঙ্ঘসদ্দেন ভিক্খূনঞ্ঞেৱ গহিতত্তা, পুগ্গলস্স পন ‘‘তুয্হঞ্চা’’তি ৱিসুং গহিতত্তা চ তত্থস্স অগ্গহিতত্তা দট্ঠব্বা, ‘‘ভিক্খূনঞ্চ ভিক্খুনীনঞ্চ তুয্হঞ্চা’’তি ৱুত্তট্ঠানসদিসত্তাতি অধিপ্পাযো. পুগ্গলপ্পধানো হেত্থ সঙ্ঘ-সদ্দো দট্ঠব্বো. কেচি পন ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি পাঠং লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং তস্স ৱিসুং লাভগ্গহণে কাৰণৱচনত্তা. তথা হি ‘‘ৱিসুং সঙ্ঘগ্গহণেন গহিতত্তা’’তি ৱিসুং পুগ্গলস্সপি ভাগগ্গহণে কাৰণং ৱুত্তং. যথা চেত্থ পুগ্গলস্স অগ্গহণং, এৱং উপৰি ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ তুয্হঞ্চা’’তিআদীসুপি ৱিসুং সঙ্ঘাদিসদ্দেহি পুগ্গলস্স অগ্গহণং দট্ঠব্বং. যদি হি গহণং সিযা, সঙ্ঘতোপি ৱিসুম্পীতি ভাগদ্ৱযং লভেয্য উভযত্থ গহিতত্তাতি ৱুত্তং. পূজেতব্বন্তিআদি গিহিকম্মং ন হোতীতি দস্সনত্থং ৱুত্তং. ভিক্খুসঙ্ঘস্স হৰাতি ইদং পিণ্ডপাতহৰণং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ভুঞ্জিতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘস্স হৰা’’তি ৱুত্তেপি হৰিতব্বন্তি ঈদিসং গিহিৱেয্যাৱচ্চং ন হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.
২০৪. অন্তোহেমন্তেতি ইমিনা অনত্থতে কথিনে ৱস্সানং পচ্ছিমে মাসে দিন্নং পুৰিমৱস্সংৱুত্থানঞ্ঞেৱ পাপুণাতি, ততো পৰং হেমন্তে দিন্নং পচ্ছিমৱস্সংৱুত্থানম্পি ৱুত্থৱস্সত্তা পাপুণাতি, হেমন্ততো পন পৰং পিট্ঠিসমযে ‘‘ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্সা’’তি এৱং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দিন্নং অনন্তৰে ৱস্সে ৱা ততো পৰেসু ৱা যত্থ কত্থচি তস্মিং ভিক্খুভাৱে ৱুত্থৱস্সানং সব্বেসং পাপুণাতি. যে পন সব্বথা অৱুত্থৱস্সা, তেসং ন পাপুণাতীতি দস্সেতি. লক্খণঞ্ঞূ ৱদন্তীতি ৱিনযলক্খণঞ্ঞুনো আচৰিযা ৱদন্তি. লক্খণঞ্ঞূ ৱদন্তীতি ইদং সন্নিট্ঠানৱচনং, অট্ঠকথাসু অনাগতত্তা পন এৱং ৱুত্তং. বহিউপচাৰসীমাযং…পে… সব্বেসং পাপুণাতীতি যত্থ কত্থচি ৱুত্থৱস্সানং সব্বেসং পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খ. অট্ঠ. অকালচীৱৰসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘সচে পন বহিউপচাৰসীমাযং ঠিতো ‘ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্স দম্মী’তি ৱদতি, যত্থ কত্থচি ৱুত্থৱস্সানং সব্বেসং সম্পত্তানং পাপুণাতী’’তি ৱুত্তং. গণ্ঠিপদেসু পন ‘‘ৱস্সাৱাসস্স অননুৰূপে পদেসে ঠত্ৱা ৱুত্তত্তা ৱস্সংৱুত্থানঞ্চ অৱুত্থানঞ্চ সব্বেসং পাপুণাতী’’তি ৱুত্তং, তং ন গহেতব্বং. ন হি ‘‘ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্স দম্মী’’তি ৱুত্তে অৱুত্থৱস্সানং পাপুণাতি. সব্বেসম্পীতি তস্মিং ভিক্খুভাৱে ৱুত্থৱস্সানং সব্বেসম্পীতি অত্থো দট্ঠব্বো ‘‘ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্সা’’তি ৱুত্তত্তা. সম্মুখীভূতানং সব্বেসম্পীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. এৱং ৱদতীতি ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্স দম্মীতি ৱদতি. অতীতৱস্সন্তি অনন্তৰাতীতৱস্সং.
২০৫. ইদানি ‘‘আদিস্স দেতী’’তি পদং ৱিভজন্তো ‘‘আদিস্স দেতীতি এত্থা’’তিআদিমাহ. তত্থ যাগুযা ৱা…পে… ভেসজ্জে ৱা আদিসিত্ৱা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দেন্তো দাযকো আদিস্স দেতি নামাতি যোজনা. সেসং পাকটমেৱ.
২০৬. ইদানি ‘‘পুগ্গলস্স দেতী’’তি পদং ৱিভজন্তো আহ ‘‘পুগ্গলস্স দেতি এত্থা’’তিআদি. সঙ্ঘতো চ গণতো চ ৱিনিমুত্তস্স অত্তনো কুলূপকাদিপুগ্গলস্স দেন্তো দাযকো পুগ্গলস্স দেতি নাম. তং পন পুগ্গলিকদানং পৰম্মুখা ৱা হোতি সম্মুখা ৱা. তত্থ পৰম্মুখা দেন্তো ‘‘ইদং চীৱৰং ইত্থন্নামস্স দম্মী’’তি নামং উদ্ধৰিত্ৱা দেতি, সম্মুখা দেন্তো চ ভিক্খুনো পাদমূলে চীৱৰং ঠপেত্ৱা ‘‘ইদং, ভন্তে, তুম্হাকং দম্মী’’তি ৱত্ৱা দেতি, তদুভযথাপি দেন্তো পুগ্গলস্স দেতি নামাতি অত্থো. ন কেৱলং একস্সেৱ দেন্তো পুগ্গলস্স দেতি নাম, অথ খো অন্তেৱাসিকাদীহি সদ্ধিং দেন্তোপি পুগ্গলস্স দেতি নামাতি দস্সেতুং ‘‘সচে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ উদ্দেসং গহেতুং আগতোতি তস্স সন্তিকে উদ্দেসং অগ্গহিতপুব্বস্সপি উদ্দেসং গণ্হিস্সামীতি আগতকালতো পট্ঠায অন্তেৱাসিকভাৱূপগমনতো ৱুত্তং. গহেত্ৱা গচ্ছন্তোতি পৰিনিট্ঠিতউদ্দেসো হুত্ৱা গচ্ছন্তো. ৱত্তং কত্ৱা উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীনি গহেত্ৱা ৱিচৰন্তানন্তি ইদং ‘‘উদ্দেসন্তেৱাসিকান’’ন্তি ইমস্সেৱ ৱিসেসনং. তেন উদ্দেসকালে আগন্ত্ৱা উদ্দেসং গহেত্ৱা গন্ত্ৱা অঞ্ঞত্থ নিৱসন্তে অনিবদ্ধচাৰিকে নিৱত্তেতি.
এৱং চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৭৯) আগতঅট্ঠমাতিকাৱসেন চীৱৰৱিভজনং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্মিংযেৱ চীৱৰক্খন্ধকে মজ্ঝে আগতেসু ৱত্থূসু আগতনযং নিৱত্তেত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘সচে কোচি ভিক্খূ’’তিআদিমাহ. তত্থ কিং কাতব্বন্তি পুচ্ছায তস্সেৱ তানি চীৱৰানীতি ৱিস্সজ্জনা, সেসানি ঞাপকাদিৱসেন ৱুত্তানি. পঞ্চ মাসেতি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং. ৱড্ঢিং পযোজেত্ৱা ঠপিতউপনিক্খেপতোতি ৱস্সাৱাসিকত্থায ৱেয্যাৱচ্চকৰেহি ৱড্ঢিং পযোজেত্ৱা ঠপিতউপনিক্খেপতো. তত্ৰুপ্পাদতোতি নাড়িকেৰাৰামাদিতত্ৰুপ্পাদতো. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ইদং ইধ ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্স দেমাতি ৱা ৱস্সাৱাসিকং দেমাতি ৱা ৱত্ৱা দিন্নং তং অনত্থতকথিনস্সপি পঞ্চ মাসে পাপুণাতী’’তি ৱুত্তং, তং ৱস্সাৱাসিকলাভৱসেন উপ্পন্নে লব্ভমানৱিসেসং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ ইধাতি অভিলাপমত্তমেৱেতং, ইধ-সদ্দং ৱিনা ‘‘ৱস্সংৱুত্থসঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৱুত্তেপি সো এৱ নযো. অনত্থতকথিনস্সপি পঞ্চ মাসে পাপুণাতীতি ৱস্সাৱাসিকলাভৱসেন উপ্পন্নত্তা অনত্থতকথিনস্সপি ৱুত্থৱস্সস্স পঞ্চ মাসে পাপুণাতি, ততো পৰং পন উপ্পন্নৱস্সাৱাসিকং পুচ্ছিতব্বং ‘‘কিং অতীতৱস্সে ইদং ৱস্সাৱাসিকং, উদাহু অনাগতৱস্সে’’তি. তত্থ ততো পৰন্তি পঞ্চমাসতো পৰং, গিম্হানস্স পঠমদিৱসতো পট্ঠাযাতি অত্থো.
ঠিতিকা পন ন তিট্ঠতীতি এত্থ অট্ঠিতায ঠিতিকায পুন অঞ্ঞস্মিং চীৱৰে উপ্পন্নে সচে একো ভিক্খু আগচ্ছতি, মজ্ঝে ছিন্দিত্ৱা দ্ৱীহিপি গহেতব্বং. ঠিতায পন ঠিতিকায পুন অঞ্ঞস্মিং চীৱৰে উপ্পন্নে সচে নৱকতৰো আগচ্ছতি, ঠিতিকা হেট্ঠা গচ্ছতি. সচে ৱুড্ঢতৰো আগচ্ছতি, ঠিতিকা উদ্ধং আৰোহতি. অথ অঞ্ঞো নত্থি, পুন অত্তনো পাপেত্ৱা গহেতব্বং. দুগ্গহিতানীতি অগ্গহিতানি, সঙ্ঘিকানেৱ হোন্তীতি অত্থো. ‘‘পাতিতে কুসে’’তি এককোট্ঠাসে কুসদণ্ডকে পাতিতমত্তে সচেপি ভিক্খুসহস্সং হোতি, গহিতমেৱ নাম চীৱৰং. ‘‘নাকামা ভাগো দাতব্বো’’তি অট্ঠকথাৱচনং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৩), তত্থ গহিতমেৱ নামাতি ‘‘ইমস্স ইদং পত্ত’’ন্তি কিঞ্চাপি ন ৱিদিতং, তে পন ভাগা অত্থতো তেসং পত্তাযেৱাতি অধিপ্পাযো.
সত্তাহৱাৰেন অৰুণমেৱ উট্ঠাপেতীতি ইদং নানাসীমৱিহাৰেসু কত্তব্বনযেন একস্মিম্পি ৱিহাৰে দ্ৱীসু সেনাসনেসু নিৱুত্থভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, অৰুণুট্ঠাপনেনেৱ তত্থ ৱুত্থো হোতি, ন পন ৱস্সচ্ছেদপৰিহাৰায. অন্তোউপচাৰসীমায হি যত্থ কত্থচি অৰুণং উট্ঠাপেন্তো অত্তনা গহিতসেনাসনং অপ্পৱিট্ঠোপি ৱুত্থৱস্সো এৱ হোতি. গহিতসেনাসনে পন নিৱুত্থো নাম ন হোতি, তত্থ অৰুণুট্ঠাপনে সতি হোতি. তেনাহ ‘‘পুৰিমস্মিং বহুতৰং নিৱসতি নামা’’তি. এতেন চ ইতৰস্মিং সত্তাহৱাৰেনপি অৰুণুট্ঠাপনে সতি এৱ অপ্পতৰং নিৱসতি নাম হোতি, নাসতীতি দীপিতং হোতি. ইদন্তি একাধিপ্পাযদানং. নানালাভেহীতিআদীসু নানা ৱিসুং ৱিসুং লাভো এতেসূতি নানালাভা, দ্ৱে ৱিহাৰা, তেহি নানালাভেহি. নানা ৱিসুং ৱিসুং পাকাৰাদীহি পৰিচ্ছিন্নো উপচাৰো এতেসন্তি নানূপচাৰা, তেহি নানূপচাৰেহি. একসীমৱিহাৰেহীতি একসীমাযং দ্ৱীহি ৱিহাৰেহীতি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩৬৪) ৱুত্তং. নানালাভেহীতি ৱিসুং ৱিসুং নিবদ্ধৱস্সাৱাসিকলাভেহি. নানূপচাৰেহীতি নানাপৰিক্খেপনানাদ্ৱাৰেহি. একসীমৱিহাৰেহীতি দ্ৱিন্নং ৱিহাৰানং একেন পাকাৰেন পৰিক্খিত্তত্তা একায উপচাৰসীমায অন্তোগতেহি দ্ৱীহি ৱিহাৰেহীতি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৬৪). সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতীতি পঠমং গহিতো পটিপ্পস্সম্ভতি. তত্থাতি যত্থ সেনাসনগ্গাহো পটিপ্পস্সম্ভতি, তত্থ.
২০৭. ভিক্খুস্স কালকতেতি এত্থ কালকত-সদ্দো ভাৱসাধনোতি আহ ‘‘কালকিৰিযাযা’’তি. পাড়িযং গিলানুপট্ঠাকানং চীৱৰদানে সামণেৰানং তিচীৱৰাধিট্ঠানাভাৱা ‘‘চীৱৰঞ্চ পত্তঞ্চা’’তিআদি সব্বত্থ ৱুত্তং.
২০৮. সচেপি সহস্সং অগ্ঘতি, গিলানুপট্ঠাকানঞ্ঞেৱ দাতব্বন্তি সম্বন্ধো. অঞ্ঞন্তি তিচীৱৰপত্ততো অঞ্ঞং. অপ্পগ্ঘন্তি অতিজিণ্ণাদিভাৱেন নিহীনং. ততোতি অৱসেসপৰিক্খাৰতো. সব্বন্তি পত্তং চীৱৰঞ্চ. তত্থ তত্থ সঙ্ঘস্সেৱাতি তস্মিং তস্মিং ৱিহাৰে সঙ্ঘস্সেৱ. ভিক্খুনো কালকতট্ঠানং সন্ধায ‘‘ইধা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘তত্থা’’তি ৱুত্তত্তা ৱিচ্ছাৱচনত্তা চ পৰিক্খাৰস্স ঠপিতট্ঠানং ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. পাড়িযং অৱিস্সজ্জিকং অৱেভঙ্গিকন্তি আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্সেৱ সন্তকং হুত্ৱা কস্সচি অৱিস্সজ্জিকং অৱেভঙ্গিকঞ্চ ভৱিতুং অনুজানামীতি অত্থো. ‘‘সন্তে পতিৰূপে গাহকে’’তি ৱুত্তত্তা গাহকে অসতি অদত্ৱা ভাজিতেপি সুভাজিতমেৱাতি দট্ঠব্বং. দক্খিণোদকং পমাণন্তি এত্থ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.৩৭৬) তাৱ ‘‘যত্থ পন দক্খিণোদকং পমাণন্তি ভিক্খূ যস্মিং ৰট্ঠে দক্খিণোদকপটিগ্গহণমত্তেনপি দেয্যধম্মস্স সামিনো হোন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৭৬) পন ‘‘দক্খিণোদকং পমাণন্তি এত্তকানি চীৱৰানি দস্সামীতি পঠমং উদকং পাতেত্ৱা পচ্ছা দেন্তি, তং যেহি গহিতং, তে ভাগিনোৱ হোন্তীতি অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং. পৰসমুদ্দেতি জম্বুদীপে. তম্বপণ্ণিদীপঞ্হি উপাদাযেস এৱং ৱুত্তো.
‘‘মতকচীৱৰং অধিট্ঠাতী’’তি এত্থ মগ্গং গচ্ছন্তো তস্স কালকিৰিযং সুত্ৱা অৱিহাৰট্ঠানে চে দ্ৱাদসহত্থব্ভন্তৰে অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং অভাৱং ঞত্ৱা ‘‘ইদং চীৱৰং ময্হং পাপুণাতী’’তি অধিট্ঠাতি, স্ৱাধিট্ঠিতং. তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু বহুভণ্ডো বহুপৰিক্খাৰো কালকতো হোতি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং, ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৱে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৱৰে. অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহুপকাৰা, অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিচীৱৰঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং. যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপৰিক্খাৰং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং. যং তত্থ গৰুভণ্ডং গৰুপৰিক্খাৰং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৱিস্সজ্জিকং অৱেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬৯) ইমিনা পাঠেন ভগৱা সব্বঞ্ঞূ ভিক্খূনং আমিসদাযজ্জং ৱিচাৰেসি.
তত্থ তিচীৱৰপত্তঅৱসেসলহুভণ্ডগৰুভণ্ডৱসেন আমিসদাযজ্জং তিৱিধং হোতি. তেসু তিচীৱৰপত্তং গিলানুপট্ঠাকস্স ভাগো হোতি, অৱসেসলহুভণ্ডং সম্মুখীভূতসঙ্ঘস্স, পঞ্চৱীসতিৱিধ গৰুভণ্ডং চাতুদ্দিসসঙ্ঘস্স. ইমিনা ইতো তিৱিধভণ্ডতো অঞ্ঞং ভিক্খুভণ্ডং নাম নত্থি, ইমেহি তিৱিধেহি পুগ্গলেহি অঞ্ঞো দাযাদো নাম নত্থীতি দস্সেতি. ইদানি পন ৱিনযধৰা ‘‘ভিক্খূনং অকপ্পিযভণ্ডং গিহিভূতা ঞাতকা লভন্তী’’তি ৱদন্তি, তং কস্মাতি চে? ‘‘যে তস্স ধনে ইস্সৰা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা, তেসং দাতব্ব’’ন্তি অট্ঠকথাযং আগতত্তাতি. সচ্চং আগতো, সো পন পাঠো ৱিস্সাসগ্গাহৱিসযে আগতো, ন দাযজ্জগহণট্ঠানে. ‘‘গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা’’ইচ্চেৱ আগতো, ন ‘‘ঞাতকা অঞ্ঞাতকা ৱা’’তি, তস্মা ঞাতকা ৱা হোন্তু অঞ্ঞাতকা ৱা, যে তং গিলানং উপট্ঠহন্তি, তে গিলানুপট্ঠাকভাগভূতস্স ধনস্স ইস্সৰা গহট্ঠপব্বজিতা, অন্তমসো মাতুগামাপি. তে সন্ধায ‘‘তেসং দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন যে গিলানং নুপট্ঠহন্তি, তে সন্ধায. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘গিলানুপট্ঠাকো নাম গিহী ৱা হোতু পব্বজিতো ৱা, অন্তমসো মাতুগামোপি, সব্বে ভাগং লভন্তী’’তি.
অথ ৱা যো ভিক্খু অত্তনো জীৱমানকালেযেৱ সব্বং অত্তনো পৰিক্খাৰং নিস্সজ্জিত্ৱা কস্সচি ঞাতকস্স ৱা অঞ্ঞাতকস্স ৱা গহট্ঠস্স ৱা পব্বজিতস্স ৱা অদাসি, কোচি চ ঞাতকো ৱা অঞ্ঞাতকো ৱা গহট্ঠো ৱা পব্বজিতো ৱা ৱিস্সাসং অগ্গহেসি, তাদিসে সন্ধায ‘‘যে তস্স ধনস্স ইস্সৰা গহট্ঠা ৱা পব্বজিতা ৱা, তেসং দাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং, ন পন অতাদিসে ঞাতকে. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘সচে পন সো জীৱমানোযেৱ সব্বং অত্তনো পৰিক্খাৰং নিস্সজ্জিত্ৱা কস্সচি অদাসি, কোচি ৱা ৱিস্সাসং অগ্গহেসি, যস্স দিন্নং, যেন চ গহিতং, তস্সেৱ হোতি, তস্স ৰুচিযা এৱ গিলানুপট্ঠাকা লভন্তী’’তি. এৱং হোতু, কপ্পিযভণ্ডে পন কথন্তি? তম্পি ‘‘গিহিঞাতকানং দাতব্ব’’ন্তি পাড়িযং ৱা অট্ঠকথাযং ৱা টীকাসু ৱা নত্থি, তস্মা ৱিচাৰেতব্বমেতং.
চীৱৰভাজনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পিণ্ডপাতভাজনকথাৱণ্ণনা
২০৯. ইদানি পিণ্ডপাতভাজনৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘পিণ্ডপাতভাজনে পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ সেনাসনক্খন্ধকে সেনাসনভাজনেযেৱ পঠমং আগতেপি চতুপচ্চযভাজনৱিনিচ্ছযত্তা পচ্চযানুক্কমেন পিণ্ডপাতভাজনং পঠমং দস্সেতি. পিণ্ডপাতভাজনে পন সঙ্ঘভত্তাদীসু অযং ৱিনিচ্ছযোতি সম্বন্ধো. কথং এতানি সঙ্ঘভত্তাদীনি ভগৱতা অনুঞ্ঞাতানীতি আহ ‘‘অনুজানামি…পে… অনুঞ্ঞাতেসূ’’তি. সঙ্ঘস্স অত্থায আভতং ভত্তং সঙ্ঘভত্তং যথা ‘‘আগন্তুকস্স আভতং ভত্তং আগন্তুকভত্ত’’ন্তি. সঙ্ঘতো উদ্দিস্স উদ্দিসিত্ৱা দাতব্বং ভত্তং উদ্দেসভত্তং. নিমন্তেত্ৱা দাতব্বং ভত্তং নিমন্তনভত্তং. সলাকং পাতেত্ৱা গাহেতব্বং ভত্তং সলাকভত্তং. পক্খে পক্খদিৱসে দাতব্বং ভত্তং পক্খভত্তং. উপোসথে উপোসথদিৱসে দাতব্বং ভত্তং উপোসথভত্তং. পাটিপদে উপোসথদিৱসতো দুতিযদিৱসে দাতব্বং ভত্তং পাটিপদভত্তন্তি ৱিগ্গহো. ঠিতিকা নাম নত্থীতি সঙ্ঘত্থেৰতো পট্ঠায ৱস্সগ্গেন গাহণং ঠিতিকা নাম.
অত্তনো ৱিহাৰদ্ৱাৰেতি ৱিহাৰস্স দ্ৱাৰকোট্ঠকসমীপং সন্ধায ৱুত্তং. ভোজনসালাযাতি ভত্তুদ্দেসট্ঠানভূতায ভোজনসালাযং. ৱস্সগ্গেনাতি ৱস্সকোট্ঠাসেন. দিন্নং পনাতি ৱত্ৱা যথা সো দাযকো ৱদতি, তং ৱিধিং দস্সেতুং ‘‘সঙ্ঘতো ভন্তে’’তিআদিমাহ. অন্তৰঘৰেতি অন্তোগেহে. অন্তোউপচাৰগতানন্তি এত্থ গামদ্ৱাৰৱীথিচতুক্কেসু দ্ৱাদসহত্থব্ভন্তৰং উপচাৰো নাম.
অন্তৰঘৰস্স উপচাৰে পন লব্ভমানৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘ঘৰূপচাৰো চেত্থা’’তিআদিমাহ. একৱড়ঞ্জন্তি একেন দ্ৱাৰেন ৱড়ঞ্জিতব্বং. নানানিৱেসনেসূতি নানাকুলস্স নানূপচাৰেসু নিৱেসনেসু. লজ্জী পেসলো অগতিগমনং ৱজ্জেত্ৱা মেধাৱী চ উপপৰিক্খিত্ৱা উদ্দিসতীতি আহ ‘‘পেসলো লজ্জী মেধাৱী ইচ্ছিতব্বো’’তি. নিসিন্নস্সপি নিদ্দাযন্তস্সপীতি অনাদৰে সামিৱচনং, ৱুড্ঢতৰে নিদ্দাযন্তে নৱকস্স গাহিতং সুগ্গাহিতন্তি অত্থো. তিচীৱৰপৰিৱাৰং ৱাতি এত্থ ‘‘উদকমত্তলাভী ৱিয অঞ্ঞোপি উদ্দেসভত্তং অলভিত্ৱা ৱত্থাদিঅনেকপ্পকাৰকং লভতি চে, তস্সেৱ ত’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. অত্তনো ৰুচিৱসেন যং কিঞ্চি ৱত্ৱা আহৰিতুং ৱিস্সজ্জিতত্তা ৱিস্সট্ঠদূতো নাম. যং ইচ্ছতীতি ‘‘উদ্দেসভত্তং দেথা’’তিআদীনি ৱদন্তো যং ইচ্ছতি. পুচ্ছাসভাগেনাতি পুচ্ছাসদিসেন.
‘‘একা কূটট্ঠিতিকা নাম হোতী’’তি ৱত্ৱা তমেৱ ঠিতিকং ৱিভাৱেন্তো ‘‘ৰঞ্ঞো ৱা হী’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞেহি উদ্দেসভত্তাদীহি অমিস্সেত্ৱা ৱিসুংযেৱ ঠিতিকায গহেতব্বত্তা ‘‘একচাৰিকভত্তানী’’তি ৱুত্তং. থেয্যায হৰন্তীতি পত্তহাৰকা হৰন্তি. গীৱা হোতীতি আণাপকস্স গীৱা হোতি. সব্বং পত্তস্সামিকস্স হোতীতি চীৱৰাদিকম্পি সব্বং পত্তস্সামিকস্সেৱ হোতি, ‘‘মযা ভত্তমেৱ সন্ধায ৱুত্তং, ন চীৱৰাদি’’ন্তি ৱত্ৱা গহেতুং ৱট্টতীতি অত্থো. মনুস্সানং ৱচনং কাতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তা গচ্ছন্তীতি মনুস্সানং ৱচনং কাতুং ৱট্টতীতি তেন ভিক্খুনা ৱুত্তা গচ্ছন্তি. অকতভাগো নামাতি আগন্তুকভাগো নাম, অদিন্নপুব্বভাগোতি অত্থো. সব্বো সঙ্ঘো পৰিভূঞ্জতূতি ৱুত্তেতি এত্থ ‘‘পঠমমেৱ ‘সব্বসঙ্ঘিকভত্তং দেথা’তি ৱত্ৱা পচ্ছা ‘সব্বো সঙ্ঘো পৰিভুঞ্জতূ’তি অৱুত্তেপি ভাজেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কিং আহৰীযতীতি অৱত্ৱাতি ‘‘কতৰভত্তং তযা আহৰীযতী’’তি দাযকং অপুচ্ছিত্ৱা. পকতিঠিতিকাযাতি উদ্দেসভত্তঠিতিকায.
পিণ্ডপাতভাজনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিমন্তনভত্তকথাৱণ্ণনা
২১০. ‘‘এত্তকে ভিক্খূ সঙ্ঘতো উদ্দিসিত্ৱা দেথা’’তিআদীনি অৱত্ৱা ‘‘এত্তকানং ভিক্খূনং ভত্তং দেথা’’তি ৱত্ৱা দিন্নং সঙ্ঘিকং নিমন্তনং নাম. পিণ্ডপাতিকানম্পি ৱট্টতীতি ভিক্খাপৰিযাযেন ৱুত্তত্তা ৱট্টতি. পটিপাটিযাতি লদ্ধপটিপাটিযা. ৱিচ্ছিন্দিত্ৱাতি ‘‘ভত্তং গণ্হথা’’তি পদং অৱত্ৱা. তেনেৱাহ ‘‘ভত্তন্তি অৱদন্তেনা’’তি. আলোপসঙ্খেপেনাতি একেকপিণ্ডৱসেন. অযঞ্চ নযো নিমন্তনেযেৱ, ন উদ্দেসভত্তে. তস্স হি একস্স পহোনকপ্পমাণংযেৱ ভাজেতব্বং, তস্মা উদ্দেসভত্তে আলোপট্ঠিতিকা নাম নত্থি.
আৰুড়্হাযেৱ মাতিকং. সঙ্ঘতো অট্ঠ ভিক্খূতি এত্থ যে মাতিকং আৰুড়্হা, তে অট্ঠ ভিক্খূতি যোজেতব্বং. উদ্দেসভত্তনিমন্তনভত্তাদিসঙ্ঘিকভত্তমাতিকাসু নিমন্তনভত্তমাতিকায ঠিতিকাৱসেন আৰুড়্হে ভত্তুদ্দেসকেন ৱা সযং ৱা সঙ্ঘতো উদ্দিসাপেত্ৱা গহেত্ৱা গন্তব্বং, ন অত্তনা ৰুচিতে গহেত্ৱাতি অধিপ্পাযো. মাতিকং আৰোপেত্ৱাতি ‘‘সঙ্ঘতো গণ্হামী’’তিআদিনা ৱুত্তমাতিকাভেদং দাযকস্স ৱিঞ্ঞাপেত্ৱাতি অত্থো. ‘‘একৱাৰন্তি যাৱ তস্মিং আৱাসে ৱসন্তি ভিক্খূ, সব্বে লভন্তী’’তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো – একৱাৰন্তি ন একদিৱসং সন্ধায ৱুত্তং, যত্তকা পন ভিক্খূ তস্মিং আৱাসে ৱসন্তি, তে সব্বে. একস্মিং দিৱসে গহিতভিক্খূ অঞ্ঞদা অগ্গহেত্ৱা যাৱ একৱাৰং সব্বে ভিক্খূ ভোজিতা হোন্তীতি জানাতি চে, যে জানন্তি, তে গহেত্ৱা গন্তব্বন্তি. পটিবদ্ধকালতো পট্ঠাযাতি তত্থেৱ ৱাসস্স নিবদ্ধকালতো পট্ঠায.
নিমন্তনভত্তকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সলাকভত্তকথাৱণ্ণনা
২১১. উপনিবন্ধিত্ৱাতি লিখিত্ৱা. গামৱসেনপীতি যেভুয্যেন সমলাভগামৱসেনপি. বহূনি সলাকভত্তানীতি তিংসং ৱা চত্তাৰীসং ৱা ভত্তানি. সচে হোন্তীতি অজ্ঝাহৰিত্ৱা যোজেতব্বং. সল্লক্খেত্ৱাতি তানি ভত্তানি পমাণৱসেন সল্লক্খেত্ৱা. নিগ্গহেন দত্ৱাতি দূৰং গন্তুং অনিচ্ছন্তস্স নিগ্গহেন সম্পটিচ্ছাপেত্ৱা. পুন ৱিহাৰং আগন্ত্ৱাতি এত্থ ৱিহাৰং অনাগন্ত্ৱা ভত্তং গহেত্ৱা পচ্ছা ৱিহাৰে অত্তনো পাপেত্ৱা ভুঞ্জিতুম্পি ৱট্টতি. একগেহৱসেনাতি ৱীথিযম্পি একপস্সে ঘৰপাড়িযা ৱসেন. উদ্দিসিত্ৱাপীতি ‘‘অসুককুলে সলাকভত্তানি তুয্হং পাপুণন্তী’’তি ৱত্ৱা.
২১২. ৱাৰগামেতি অতিদূৰত্তা ৱাৰেন গন্তব্বগামে. সট্ঠিতো ৱা পণ্ণাসতো ৱাতি দণ্ডকম্মত্থায উদকঘটং সন্ধায ৱুত্তং. ৱিহাৰৱাৰোতি সব্বভিক্খূসু ভিক্খায গতেসু ৱিহাৰৰক্খণৱাৰো. নেসন্তি ৱিহাৰৱাৰিকানং. ফাতিকম্মমেৱাতি ৱিহাৰৰক্খণকিচ্চস্স পহোনকপটিপাদনমেৱ. দূৰত্তা নিগ্গহেত্ৱাপি ৱাৰেন গহেতব্বো গামো ৱাৰগামো. ৱিহাৰৱাৰে নিযুত্তা ৱিহাৰৱাৰিকা, ৱাৰেন ৱিহাৰৰক্খণকা. অঞ্ঞথত্তন্তি পসাদঞ্ঞথত্তং. ফাতিকম্মমেৱ ভৱন্তীতি ৱিহাৰৰক্খণত্থায সঙ্ঘেন দাতব্বা অতিৰেকলাভা হোন্তি. একস্সেৱ পাপুণন্তীতি দিৱসে দিৱসে একেকস্সেৱ পাপিতানীতি অত্থো. সঙ্ঘনৱকেন লদ্ধকালেতি দিৱসে দিৱসে একেকস্স পাপিতানি দ্ৱে তীণি একচাৰিকভত্তানি তেনেৱ নিযামেন অত্তনো পাপুণনট্ঠানে সঙ্ঘনৱকেন লদ্ধকালে.
যস্স কস্সচি সম্মুখীভূতস্স পাপেত্ৱাতি এত্থ ‘‘যেভুয্যেন চে ভিক্খূ বহিসীমগতা হোন্তি, সম্মুখীভূতস্স যস্স কস্সচি পাপেতব্বং সভাগত্তা একেন লদ্ধং সব্বেসং হোতি, তস্মিম্পি অসতি অত্তনো পাপেত্ৱা দাতব্ব’’ন্তি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. ৰসসলাকন্তি উচ্ছুৰসসলাকং. সলাকৱসেন পন গাহিতত্তা ন সাদিতব্বাতি ইদং অসাৰুপ্পৱসেন ৱুত্তং, ন ধুতঙ্গভেদৱসেন. ‘‘সঙ্ঘতো নিৰামিসসলাকা…পে… ৱট্টতিযেৱা’’তি হি ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬) ৱুত্তং. সাৰত্থদীপনিযম্পি (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩২৫) – সঙ্ঘতো নিৰামিসসলাকাপি ৱিহাৰে পক্কভত্তম্পি ৱট্টতিযেৱাতি সাধাৰণং কত্ৱা ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.২৬) ৱুত্তত্তা, ‘‘এৱং গাহিতে সাদিতব্বং, এৱং ন সাদিতব্ব’’ন্তি ৱিসেসেত্ৱা অৱুত্তত্তা চ ‘‘ভেসজ্জাদিসলাকাযো চেত্থ কিঞ্চাপি পিণ্ডপাতিকানম্পি ৱট্টন্তি, সলাকৱসেন পন গাহিতত্তা ন সাদিতব্বা’’তি এত্থ অধিপ্পাযো ৱীমংসিতব্বো. যদি হি ভেসজ্জাদিসলাকা সলাকৱসেন গাহিতা ন সাদিতব্বা সিযা, ‘‘সঙ্ঘতো নিৰামিসসলাকা ৱট্টতিযেৱা’’তি ন ৱদেয্য, ‘‘অতিৰেকলাভো সঙ্ঘভত্তং উদ্দেসভত্ত’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১২৮) চ ‘‘অতিৰেকলাভং পটিক্খিপামী’’তি সলাকৱসেন গাহেতব্বং ভত্তমেৱ পটিক্খিত্তং, ন ভেসজ্জং. সঙ্ঘভত্তাদীনি হি চুদ্দস ভত্তানিযেৱ তেন ন সাদিতব্বানীতি ৱুত্তানি. খন্ধকভাণকানং ৱা মতেন ইধ এৱং ৱুত্তন্তি গহেতব্বন্তি ৱুত্তং. অগ্গতো দাতব্বা ভিক্খা অগ্গভিক্খা. অগ্গভিক্খামত্তন্তি এককটচ্ছুভিক্খামত্তং. লদ্ধা ৱা অলদ্ধা ৱা স্ৱেপি গণ্হেয্যাসীতি লদ্ধেপি অপ্পমত্ততায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘যাৱদত্থং লভতি…পে… অলভিত্ৱা স্ৱে গণ্হেয্যাসীতি ৱত্তব্বো’’তি. অগ্গভিক্খমত্তন্তি হি এত্থ মত্ত-সদ্দো বহুভাৱং নিৱত্তেতি.
সলাকভত্তং নাম ৱিহাৰেযেৱ উদ্দিসীযতি ৱিহাৰমেৱ সন্ধায দীযমানত্তাতি আহ ‘‘ৱিহাৰে অপাপিতং পনা’’তিআদি. তত্ৰ আসনসালাযাতি তস্মিং গামে আসনসালায. ৱিহাৰং আনেত্ৱা গাহেতব্বন্তি তথা ৱত্ৱা তস্মিং দিৱসে দিন্নভত্তং ৱিহাৰমেৱ আনেত্ৱা ঠিতিকায গাহেতব্বং. তত্থাতি তস্মিং দিসাভাগে. তং গহেত্ৱাতি তং ৱাৰগামসলাকং অত্তনা গহেত্ৱা. তেনাতি যো অত্তনো পত্তৱাৰগামে সলাকং দিসাগমিকস্স অদাসি, তেন. অনতিক্কমন্তেযেৱ তস্মিং তস্স সলাকা গাহেতব্বাতি যস্মা উপচাৰসীমট্ঠস্সেৱ সলাকা পাপুণাতি, তস্মা তস্মিং দিসংগমিকে উপচাৰসীমং অনতিক্কন্তেযেৱ তস্স দিসংগমিকস্স পত্তসলাকা অত্তনো পাপেত্ৱা গাহেতব্বা.
দেৱসিকং পাপেতব্বাতি উপচাৰসীমাযং ঠিতস্স যস্স কস্সচি ৱস্সগ্গেন পাপেতব্বা. এৱং এতেসু অনাগতেসু আসন্নৱিহাৰে ভিক্খূনং ভুঞ্জিতুং ৱট্টতি, ইতৰথা সঙ্ঘিকং হোতি. অনাগতদিৱসেতি এত্থ কথং তেসং ভিক্খূনং আগতানাগতভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? যস্মা ততো ততো আগতা ভিক্খূ তস্মিং গামে আসনসালায সন্নিপতন্তি, তস্মা তেসং আগতানাগতভাৱো সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. অম্হাকং গোচৰগামেতি সলাকভত্তদাযকানং গামে. ভুঞ্জিতুং আগচ্ছন্তীতি ‘‘মহাথেৰো এককোৱ ৱিহাৰে ওহীনো অৱস্সং সব্বসলাকা অত্তনো পাপেত্ৱা ঠিতো’’তি মঞ্ঞমানা আগচ্ছন্তি.
সলাকভত্তকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পক্খিকভত্তাদিকথাৱণ্ণনা
২১৩. অভিলক্খিতেসু চতূসু পক্খদিৱসেসু দাতব্বং ভত্তং পক্খিকং. অভিলক্খিতেসূতি এত্থ অভীতি উপসাৰমত্তং, লক্খণিযেসুইচ্চেৱত্থো, উপোসথসমাদানধম্মস্সৱনপূজাসক্কাৰাদিকৰণত্থং লক্খিতব্বেসু সল্লক্খেতব্বেসু উপলক্খেতব্বেসূতি ৱুত্তং হোতি. স্ৱে পক্খোতি অজ্জপক্খিকং ন গাহেতব্বন্তি অট্ঠমিযা ভুঞ্জিতব্বং, সত্তমিযা ভুঞ্জনত্থায ন গাহেতব্বং, দাযকেহি নিযমিতদিৱসেনেৱ গাহেতব্বন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘সচে পনা’’তিআদি. স্ৱে লূখন্তি অজ্জ আৱাহমঙ্গলাদিকৰণতো অতিপণীতং ভোজনং কৰীযতি, স্ৱে তথা ন ভৱিস্সতি, অজ্জেৱ ভিক্খূ ভোজেস্সামাতি অধিপ্পাযো. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩২৫) পন অঞ্ঞথা ৱুত্তং. পক্খিকভত্ততো উপোসথিকভত্তস্স ভেদং দস্সেন্তো আহ ‘‘উপোসথঙ্গানি সমাদিযিত্ৱা’’তিআদি. উপোসথে দাতব্বং ভত্তং উপোসথিকং.
পক্খিকভত্তাদিকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
আগন্তুকভত্তাদিকথাৱণ্ণনা
২১৪. নিবন্ধাপিতন্তি ‘‘অসুকৱিহাৰে আগন্তুকা ভুঞ্জন্তূ’’তি নিযমিতং. গমিকো আগন্তুকভত্তম্পীতি গামন্তৰতো আগন্ত্ৱা অৱূপসন্তেন গমিকচিত্তেন ৱসিত্ৱা পুন অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তং সন্ধায ৱুত্তং, আৱাসিকস্স পন গন্তুকামস্স গমিকভত্তমেৱ লব্ভতি. ‘‘লেসং ওড্ডেত্ৱা’’তি ৱুত্তত্তা লেসাভাৱেন যাৱ গমনপৰিবন্ধো ৱিগচ্ছতি, তাৱ ভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি ঞাপিতন্তি দট্ঠব্বং.
ধুৰভত্তাদিকথাৱণ্ণনা
২১৫. তণ্ডুলাদীনি পেসেন্তি…পে… ৱট্টতীতি অভিহটভিক্খত্তা ৱট্টতি.
২১৬. তথা পটিগ্গহিতত্তাতি ভিক্খানামেন পটিগ্গহিতত্তা. পত্তং পূৰেত্ৱা থকেত্ৱা দিন্নন্তি ‘‘গুড়কভত্তং দেমা’’তি দিন্নং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পিণ্ডপাতভাজনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
গিলানপচ্চযভাজনকথাৱণ্ণনা
২১৭. ইতো পৰং পচ্চযানুক্কমেন সেনাসনভাজনকথায ৱত্তব্বাযপি তস্সা মহাৱিসযত্তা, গিলানপচ্চযভাজনীযকথায পন অপ্পৱিসযত্তা, পিণ্ডপাতভাজনীযকথায অনুলোমত্তা চ তদনন্তৰং তং দস্সেতুমাহ ‘‘গিলানপচ্চযভাজনীযং পনা’’তিআদি. তত্থ ৰাজৰাজমহামত্তাতি উপলক্খণমত্তমেৱেতং. ব্ৰাহ্মণমহাসালগহপতিমহাসালাদযোপি এৱং কৰোন্তিযেৱ. ঘণ্টিং পহৰিত্ৱাতিআদি হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা চ পাকটত্তা চ সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. উপচাৰসীমং…পে… ভাজেতব্বন্তি ইদং সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নত্তা ৱুত্তং. কুম্ভং পন আৱজ্জেত্ৱাতি কুম্ভং দিসামুখং কত্ৱা. সচে থিনং সপ্পি হোতীতি কক্খড়ং সপ্পি হোতি. থোকং থোকম্পি পাপেতুং ৱট্টতীতি এৱং কতে ঠিতিকাপি তিট্ঠতি. সিঙ্গিৱেৰমৰিচাদিভেসজ্জম্পি অৱসেসপত্তথালকাদিসমণপৰিক্খাৰোপীতি ইমিনা ন কেৱলং ভেসজ্জমেৱ গিলানপচ্চযো হোতি, অথ খো অৱসেসপৰিক্খাৰোপি গিলানপচ্চযে অন্তোগধোযেৱাতি দস্সেতি.
গিলানপচ্চযভাজনকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সেনাসনগ্গাহকথাৱণ্ণনা
২১৮. সেনাসনভাজনকথাযং সেনাসনগ্গাহে ৱিনিচ্ছযোতি সেনাসনভাজনমেৱাহ. তত্থ উতুকালে সেনাসনগ্গাহো চ ৱস্সাৱাসে সেনাসনগ্গাহো চাতি কালৱসেন সেনাসনগ্গাহো নাম দুৱিধো হোতীতি যোজনা. তত্থ উতুকালেতি হেমন্তগিম্হানউতুকালে. ৱস্সাৱাসেতি ৱস্সানকালে. ভিক্খুং উট্ঠাপেত্ৱা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থি দাযকেহি ‘‘আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি দিন্নসঙ্ঘিকসেনাসনত্তা. একেকং পৰিৱেণন্তি একেকস্স ভিক্খুস্স একেকং পৰিৱেণং. তত্থাতি তস্মিং লদ্ধপৰিৱেণে. দীঘসালাতি চঙ্কমনসালা. মণ্ডলমাড়োতি উপট্ঠানসালা. অনুদহতীতি পীড়েতি. অদাতুং ন লভতীতি ইমিনা সঞ্চিচ্চ অদেন্তস্স পটিবাহনে পৱিসনতো দুক্কটন্তি দীপেতি. জম্বুদীপে পনাতি অৰিযদেসে ভিক্খূ সন্ধায ৱুত্তং. তে কিৰ তথা পঞ্ঞাপেন্তি.
২১৯. ন গোচৰগামো ঘট্টেতব্বোতি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘ন তত্থ মনুস্সা ৱত্তব্বা’’তিআদিনা. ৱিতক্কং ছিন্দিত্ৱাতি ‘‘ইমিনা নীহাৰেন গচ্ছন্তং দিস্ৱা নিৱাৰেত্ৱা পচ্চযে দস্সন্তী’’তি এৱৰূপং ৱিতক্কং অনুপ্পাদেত্ৱা. তেসু চে একোতি তেসু মনুস্সেসু একো পণ্ডিতপুৰিসো. ভণ্ডপটিচ্ছাদনন্তি পটিচ্ছাদনভণ্ডং, সৰীৰপটিচ্ছাদনং চীৱৰন্তি অত্থো. সুদ্ধচিত্তত্তাৱ অনৱজ্জন্তি ইদং পুচ্ছিতক্খণে কাৰণাচিক্খণং সন্ধায ৱুত্তং ন হোতি অসুদ্ধচিত্তস্সপি পুচ্ছিতপঞ্হৱিস্সজ্জনে দোসাভাৱা. এৱং পন গতে মং পুচ্ছিস্সন্তীতি সঞ্ঞায অগমনং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পটিজগ্গিতব্বানীতি খণ্ডফুল্লাভিসঙ্খৰণসম্মজ্জনাদীহি পটিজগ্গিতব্বানি. মুণ্ডৱেদিকাযাতি চেতিযস্স হম্মিযৱেদিকায ঘটাকাৰস্স উপৰি চতুৰস্সৱেদিকায. কত্থ পুচ্ছিতব্বন্তি পুচ্ছায যতো পকতিযা লব্ভতি, তত্থ পুচ্ছিতব্বন্তি ৱিস্সজ্জনা. কস্মা পুচ্ছিতব্বন্তিআদি যতো পকতিযা লব্ভতি, তত্থাপি পুচ্ছনস্স কাৰণসন্দস্সনত্থং ৱুত্তং. পটিক্কম্মাতি ৱিহাৰতো অপসক্কিত্ৱা. তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘যোজনদ্ৱিযোজনন্তৰে হোতী’’তি আহ. উপনিক্খেপন্তি খেত্তং ৱা নাড়িকেৰাদিআৰামং ৱা কহাপণাদীনি ৱা আৰামিকানং নিয্যাতেত্ৱা ‘‘ইতো উপ্পন্না ৱড্ঢি ৱস্সাৱাসিকত্থায হোতূ’’তি দিন্নং. ৱত্তং কত্ৱাতি তস্মিং সেনাসনে কত্তব্বৱত্তং কত্ৱা. ইতি সদ্ধাদেয্যেতি এৱং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সদ্ধায দাতব্বে ৱস্সাৱাসিকলাভৱিসযেতি অত্থো.
ৱত্থু পনাতি তত্ৰুপ্পাদে উপ্পন্নৰূপিযং, তঞ্চ ‘‘ততো চতুপচ্চযং পৰিভুঞ্জথা’’তি দিন্নখেত্তাদিতো উপ্পন্নত্তা কপ্পিযকাৰকানং হত্থে ‘‘কপ্পিযভণ্ডং পৰিভুঞ্জথা’’তি দাযকেহি দিন্নৱত্থুসদিসং হোতীতি আহ ‘‘কপ্পিযকাৰকানঞ্হী’’তিআদি. সঙ্ঘসুট্ঠুতাযাতি সঙ্ঘস্স হিতায. পুগ্গলৱসেনেৱ কাতব্বন্তি পৰতো ৱক্খমাননযেন ভিক্খূ চীৱৰেন কিলমন্তি, এত্তকং নাম তণ্ডুলভাগং ভিক্খূনং চীৱৰং কাতুং ৰুচ্চতীতিআদিনা পুগ্গলপৰামাসৱসেনেৱ কাতব্বং, ‘‘সঙ্ঘো চীৱৰেন কিলমতী’’তিআদিনা পন সঙ্ঘপৰামাসৱসেন ন কাতব্বং. কপ্পিযভণ্ডৱসেনাতি সামঞ্ঞতো ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘চীৱৰতণ্ডুলাদিৱসেনেৱ চা’’তি ৱুত্তং. চ-কাৰো চেত্থ পনসদ্দত্থে ৱত্ততি, ন সমুচ্চযত্থেতি দট্ঠব্বং. পুগ্গলৱসেনেৱ কপ্পিযভণ্ডৱসেন চ অপলোকনপ্পকাৰং দস্সেতুং ‘‘তং পন এৱং কত্তব্ব’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
চীৱৰপচ্চযং সল্লক্খেত্ৱাতি সদ্ধাদেয্যতত্ৰুপ্পাদৱসেন তস্মিং ৱস্সাৱাসে লব্ভমানচীৱৰসঙ্খাতং পচ্চযং ‘‘এত্তক’’ন্তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. সেনাসনস্সাতি সেনাসনগ্গাহাপণস্স. ৱুত্তন্তি মহাঅট্ঠকথাযং ৱুত্তং. কস্মা এৱং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এৱঞ্হী’’তিআদি, সেনাসনগ্গাহাপকস্স অত্তনাৱ অত্তনো গহণং অসাৰুপ্পং, তস্মা উভো অঞ্ঞমঞ্ঞং গাহেস্সন্তীতি অধিপ্পাযো. সম্মতসেনাসনগ্গাহাপকস্স আণত্তিযা অঞ্ঞেন গহিতোপি গাহো ৰুহতিযেৱাতি ৱেদিতব্বং. অট্ঠপি সোড়সপি জনে সম্মন্নিতুং ৱট্টতীতি ৱিসুং ৱিসুং সম্মন্নিতুং ৱট্টতি, উদাহু একতোতি? একতোপি ৱট্টতি. এককম্মৱাচায সব্বেপি একতো সম্মন্নিতুং ৱট্টতি. নিগ্গহকম্মমেৱ হি সঙ্ঘো সঙ্ঘস্স ন কৰোতি. সম্মুতিদানং পন বহূনম্পি একতো কাতুং ৱট্টতি. তেনেৱ সত্তসতিকক্খন্ধকে উব্বাহিকসম্মুতিযং অট্ঠপি জনা একতো সম্মতাতি. আসনঘৰন্তি পটিমাঘৰং. মগ্গোতি উপচাৰসীমব্ভন্তৰগতে গামাভিমুখমগ্গে কতসালা ৱুচ্চতি, এৱং পোক্খৰণিৰুক্খমূলাদীসুপি. ৰুক্খমূলাদযো ছন্না কৱাটবদ্ধাৱ সেনাসনং. ইতো পৰানি সুৱিঞ্ঞেয্যানি.
২২০. মহালাভপৰিৱেণকথাযং লভন্তীতি তত্ৰ ৱাসিনো ভিক্খূ লভন্তি. ৱিজটেত্ৱাতি একেকস্স পহোনকপ্পমাণেন ৱিযোজেত্ৱা. আৱাসেসূতি সেনাসনেসু. পক্খিপিত্ৱাতি এত্থ পক্খিপনং নাম তেসু ৱসন্তানং ইতো উপ্পন্নৱস্সাৱাসিকদানং. পৱিসিতব্বন্তি অঞ্ঞেহি ভিক্খূহি তস্মিং মহালাভে পৰিৱেণে ৱসিত্ৱা চেতিযে ৱত্তং কত্ৱাৱ লাভো গহেতব্বোতি অধিপ্পাযো.
২২১. পচ্চযং ৱিস্সজ্জেতীতি চীৱৰপচ্চযং নাধিৱাসেতি. অযম্পীতি তেন ৱিস্সজ্জিতপচ্চযোপি. পাদমূলে ঠপেত্ৱা সাটকং দেন্তীতি পচ্চযদাযকা দেন্তি. এতেন গহট্ঠেহি পাদমূলে ঠপেত্ৱা দিন্নম্পি পংসুকূলিকানম্পি ৱট্টতীতি দস্সেতি. অথ ৱস্সাৱাসিকং দেমাতি ৱদন্তীতি এত্থ ‘‘পংসুকূলিকানং ন ৱট্টতী’’তি অজ্ঝাহৰিত্ৱা যোজেতব্বং. ৱস্সং ৱুত্থভিক্খূনন্তি পংসুকূলিকতো অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং. উপনিবন্ধিত্ৱা গাহেতব্বন্তি ‘‘ইমস্মিং ৰুক্খে ৱা মণ্ডপে ৱা ৱসিত্ৱা চেতিযে ৱত্তং কত্ৱা গণ্হথা’’তি এৱং উপনিবন্ধিত্ৱা গাহেতব্বং.
পাটিপদঅৰুণতোতিআদি ৱস্সূপনাযিকদিৱসং সন্ধায ৱুত্তং. অন্তৰামুত্তকং পন পাটিপদং অতিক্কমিত্ৱাপি গাহেতুং ৱট্টতি. ‘‘কত্থ নু খো ৱসিস্সামি, কত্থ ৱসন্তস্স ফাসু ভৱিস্সতি, কত্থ ৱা পচ্চযে লভিস্সামী’’তি এৱং উপ্পন্নেন ৱিতক্কেন চৰতীতি ৱিতক্কচাৰিকো. ইদানি যং দাযকা পচ্ছিমৱস্সংৱুত্থানং ৱস্সাৱাসিকং দেতি, তত্থ পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেতুং ‘‘পচ্ছিমৱস্সূপনাযিকদিৱসে পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. আগন্তুকো চে ভিক্খূতি চীৱৰে গাহিতে পচ্ছা আগতো আগন্তুকো ভিক্খু. পত্তট্ঠানেতি ৱস্সগ্গেন আগন্তুকভিক্খুনো পত্তট্ঠানে. পঠমৱস্সূপগতাতি আগন্তুকস্স আগমনতো পুৰেতৰমেৱ পচ্ছিমিকায ৱস্সূপনাযিকায ৱস্সূপগতা. লদ্ধং লদ্ধন্তি পুনপ্পুনং দাযকানং সন্তিকা আগতাগতসাটকং.
সাদিযন্তাপি হি তেনেৱ ৱস্সাৱাসিকস্স সামিনোতি ছিন্নৱস্সত্তা ৱুত্তং. পঠমমেৱ কতিকায কতত্তা ‘‘নেৱ অদাতুং লভন্তী’’তি ৱুত্তং, দাতব্বং ৱাৰেন্তানং গীৱা হোতীতি অধিপ্পাযো. তেসমেৱ দাতব্বন্তি ৱস্সূপগতেসু অলদ্ধৱস্সাৱাসিকানং একচ্চানমেৱ দাতব্বং. ভতিনিৱিট্ঠন্তি ভতিং কত্ৱা ৱিয নিৱিট্ঠং পৰিযিট্ঠং. ভতিনিৱিট্ঠন্তি ৱা পানীযুপট্ঠানাদিভতিং কত্ৱা লদ্ধং. সঙ্ঘিকং পনাতিআদি কেসঞ্চি ৱাদদস্সনং. তত্থ সঙ্ঘিকং পন অপলোকনকম্মং কত্ৱা গাহিতন্তি তত্ৰুপ্পাদং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ অপলোকনকম্মং কত্ৱা গাহিতন্তি ‘‘ছিন্নৱস্সাৱাসিকঞ্চ ইদানি উপ্পজ্জনকৱস্সাৱাসিকঞ্চ ইমেসং দাতুং ৰুচ্চতী’’তি অনন্তৰে ৱুত্তনযেন অপলোকনং কত্ৱা গাহিতং সঙ্ঘেন দিন্নত্তা ৱিব্ভন্তোপি লভতেৱ, পগেৱ ছিন্নৱস্সো. পচ্চযৱসেন গাহিতং পন তেমাসং ৱসিত্ৱা গহেতুং অত্তনা দাযকেহি চ অনুমতত্তা ভতিনিৱিট্ঠম্পি ছিন্নৱস্সোপি ৱিব্ভন্তোপি ন লভতীতি কেচি আচৰিযা ৱদন্তি. ইদঞ্চ পচ্ছা ৱুত্তত্তা পমাণং, তেনেৱ ৱস্সূপনাযিকদিৱসে এৱং দাযকেহি দিন্নং ৱস্সাৱাসিকং গহিতভিক্খুনো ৱস্সচ্ছেদং অকত্ৱা ৱাসোৱ হেট্ঠা ৱিহিতো, ন পানীযুপট্ঠানাদিভতিকৰণমত্তং. যদি হি তং ভতিনিৱিট্ঠমেৱ সিযা, ভতিকৰণমেৱ ৱিধাতব্বং, তস্মা ৱস্সগ্গেন গাহিতং ছিন্নৱস্সাদযো ন লভন্তীতি ৱেদিতব্বং.
‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ৱস্সংৱুত্থো ভিক্খু ৱিব্ভমতি, সঙ্ঘস্সেৱ ত’’ন্তি (মহাৱ. ৩৭৪-৩৭৫) ৱচনতো ‘‘ৱতট্ঠানে…পে… সঙ্ঘিকং হোতী’’তি ৱুত্তং. সঙ্ঘিকং হোতীতি এতেন ৱুত্থৱস্সানম্পি ৱস্সাৱাসিকভাগো সঙ্ঘিকতো অমোচিতো তেসং ৱিব্ভমেন সঙ্ঘিকো হোতীতি দস্সেতি. মনুস্সেতি দাযকমনুস্সে. লভতীতি ‘‘মম পত্তভাৱং এতস্স দেথা’’তি দাযকে সম্পটিচ্ছাপেন্তেনেৱ সঙ্ঘিকতো ৱিযোজিতং হোতীতি ৱুত্তং. ৱৰভাগং সামণেৰস্সাতি তস্স পঠমগাহত্তা, থেৰেন পুব্বে পঠমভাগস্স গহিতত্তা, ইদানি গয্হমানস্স দুতিযভাগত্তা চ ৱুত্তং.
২২২. ইদানি অন্তৰামুত্তসেনাসনগ্গাহং দস্সেতুং ‘‘অযমপৰোপী’’ত্যাদিমাহ. তত্থ অপৰোপীতি পুব্বে ৱুত্তসেনাসনগ্গাহদ্ৱযতো অঞ্ঞোপীতি অত্থো. ননু চ ‘‘অযং সেনাসনগ্গাহো নাম দুৱিধো হোতি উতুকালে চ ৱস্সাৱাসে চা’’তি ৱুত্তো, অথ কস্মা ‘‘অযমপৰোপী’’ত্যাদি ৱুত্তোতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘দিৱসৱসেন হী’’তিআদি. অপৰজ্জুগতায আসাড়্হিযাতি পঠমৱস্সূপনাযিকদিৱসভূতং আসাড়্হিপুণ্ণমিযা পাটিপদং সন্ধায ৱুত্তং, মাসগতায আসাড়্হিযাতি দুতিযৱস্সূপনাযিকদিৱসভূতসাৱণপুণ্ণমিযা পাটিপদং. অপৰজ্জুগতায পৱাৰণাতি অস্সযুজপুণ্ণমিযা পাটিপদং.
২২৩. উতুকালে পটিবাহিতুং ন লভতীতি হেমন্তগিম্হেসু অঞ্ঞে সম্পত্তভিক্খূ পটিবাহিতুং ন লভতি. নৱকম্মন্তি নৱকম্মসম্মুতি. অকতন্তি অপৰিসঙ্খতং. ৱিপ্পকতন্তি অনিট্ঠিতং. একং মঞ্চট্ঠানং দত্ৱাতি একং মঞ্চট্ঠানং পুগ্গলিকং দত্ৱা. তিভাগন্তি ততিযভাগং. এৱং ৱিস্সজ্জনম্পি থাৱৰেন থাৱৰং পৰিৱত্তনট্ঠানেযেৱ পৱিসতি, ন ইতৰথা সব্বসেনাসনৱিস্সজ্জনতো. সচে সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং দাতুকামো হোতীতি সচে সো সঙ্ঘস্স ভণ্ডঠপনট্ঠানং ৱা অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং ৱসনট্ঠানং ৱা দাতুং ন ইচ্ছতি, অত্তনো সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনঞ্ঞেৱ দাতুকামো হোতি, তাদিসস্স ‘‘তুয্হং পুগ্গলিকমেৱ কত্ৱা জগ্গাহী’’তি ন সব্বং দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. তত্থস্স কত্তব্বৱিধিং দস্সেন্তো আহ ‘‘কম্ম’’ন্তিআদি. এৱঞ্হীতিআদিম্হি চযানুৰূপং ততিযভাগে ৱা উপড্ঢভাগে ৱা গহিতে তং ভাগং দাতুং লভতীতি অত্থো. যেনাতি তেসু দ্ৱীসু তীসু ভিক্খূসু যেন. সো সামীতি তস্সা ভূমিযা ৱিহাৰকৰণে সোৱ সামী, তং পটিবাহিত্ৱা ইতৰেন ন কাতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
২২৪. অকতট্ঠানেতি সেনাসনতো বহি চযাদীনং অকতট্ঠানে. চযং ৱা পমুখং ৱাতি সঙ্ঘিকসেনাসনং নিস্সায ততো বহি বন্ধিত্ৱা একং সেনাসনং ৱা. বহিকুট্টেতি কুট্টতো বহি, অত্তনো কতট্ঠানেতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সেনাসনগ্গাহকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুপচ্চযসাধাৰণকথাৱণ্ণনা
২২৫. চতুপচ্চযসাধাৰণকথাযং সম্মতেন অপ্পমত্তকৱিস্সজ্জকেনাতি ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচায ৱা অপলোকনকম্মেন ৱা সম্মতেন অপ্পমত্তকৱিস্সজ্জকসম্মুতিলদ্ধেন. অৱিভত্তং সঙ্ঘিকভণ্ডন্তি পুচ্ছিতব্বকিচ্চং নত্থীতি এত্থ অৱিভত্তং সঙ্ঘিকভণ্ডন্তি কুক্কুচ্চুপ্পত্তিআকাৰদস্সনং, এৱং কুক্কুচ্চং কত্ৱা পুচ্ছিতব্বকিচ্চং নত্থি, অপুচ্ছিত্ৱাৱ দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কস্মাতি চে? এত্তকস্স সঙ্ঘিকভণ্ডস্স ৱিস্সজ্জনত্থাযেৱ সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা কতসম্মুতিকম্মত্তা. গুড়পিণ্ডে…পে… দাতব্বোতি এত্থ গুড়পিণ্ডং তালপক্কপ্পমাণন্তি ৱেদিতব্বং. পিণ্ডায পৱিট্ঠস্সপীতি ইদং উপলক্খণমত্তং. অঞ্ঞেন কাৰণেন বহিসীমগতস্সপি এসেৱ নযো. ওদনপটিৱীসোতি সঙ্ঘভত্তাদিসঙ্ঘিকওদনপটিৱীসো. অন্তোউপচাৰসীমাযং ঠিতস্সাতি অনাদৰে সামিৱচনং, অন্তোউপচাৰসীমাযং ঠিতস্সেৱ গাহেতুং ৱট্টতি, ন বহিউপচাৰসীমং পত্তস্সাতি অত্থো. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২৫) ‘‘বহিউপচাৰসীমায ঠিতানং গাহেথাতি ৱদন্তি, ন গাহেতব্ব’’ন্তি. অন্তোগামট্ঠানম্পীতি এত্থ পি-সদ্দো অৱুত্তসম্পিণ্ডনত্থো, অন্তোগামট্ঠানম্পি বহিগামট্ঠানম্পি গাহেতুং ৱট্টতীতি অত্থো. সম্ভাৱনত্থো ৱা, তেন অন্তোগামট্ঠানম্পি গাহেতুং ৱট্টতি, পগেৱ বহিগামট্ঠানন্তি.
চতুপচ্চযসাধাৰণকথাৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
চতুপচ্চযভাজনীযৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম
অট্ঠৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো.
ৱিহাৰৱিনিচ্ছযকথাৱণ্ণনা
ইদানি চতুপচ্চযন্তোগধত্তা ৱিহাৰস্স চতুপচ্চযভাজনকথানন্তৰং ৱিহাৰৱিনিচ্ছযকথা আৰভীযতে. তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –
‘‘কো ৱিহাৰো কেনট্ঠেন;
ৱিহাৰো সো কতিৱিধো;
কেন সো কস্স দাতব্বো;
কথং কো তস্স ইস্সৰো.
‘‘কেন সো গাহিতো কস্স;
অনুট্ঠাপনিযা কতি;
কতিহঙ্গেহি যুত্তস্স;
ধুৱৱাসায দীযতে’’তি.
তত্থ কো ৱিহাৰোতি চতূসু পচ্চযেসু সেনাসনসঙ্খাতো চতূসু সেনাসনেসু ৱিহাৰসেনাসনসঙ্খাতো ভিক্খূনং নিৱাসভূতো পতিস্সযৱিসেসো. কেনট্ঠেন ৱিহাৰোতি ৱিহৰন্তি এত্থাতি ৱিহাৰো, ইৰিযাপথদিব্বব্ৰহ্মঅৰিযসঙ্খাতেহি চতূহি ৱিহাৰেহি অৰিযা এত্থ ৱিহৰন্তীত্যত্থো. সো কতিৱিধোতি সঙ্ঘিকৱিহাৰগণসন্তকৱিহাৰপুগ্গলিকৱিহাৰৱসেন তিব্বিধো. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ভিক্খূনং দিন্নং ৱিহাৰং ৱা পৰিৱেণং ৱা আৱাসং ৱা মহন্তম্পি খুদ্দকম্পি অভিযুঞ্জতো অভিযোগো ন ৰুহতি, অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হিতুম্পি ন সক্কোতি. কস্মা? সব্বেসং ধুৰনিক্খেপাভাৱতো. ন হেত্থ সব্বে চাতুদ্দিসা ভিক্খূ ধুৰনিক্খেপং কৰোন্তীতি. দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স, একপুগ্গলস্স ৱা সন্তকং অভিযুঞ্জিত্ৱা গণ্হন্তো সক্কোতি তে ধুৰং নিক্খিপাপেতুং, তস্মা তত্থ আৰামে ৱুত্তনযেনেৱ ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বো’’তি. ইমিনা দাযকসন্তকো ৱিহাৰো নাম নত্থীতি দীপেতি.
কেন সো দাতব্বোতি খত্তিযেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা যেন কেনচি সো ৱিহাৰো দাতব্বো. কস্স দাতব্বোতি সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা দাতব্বো. কথং দাতব্বোতি যদি সঙ্ঘস্স দেতি, ‘‘ইমং ৱিহাৰং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি, যদি গণস্স, ‘‘ইমং ৱিহাৰং আযস্মন্তানং দম্মী’’তি, যদি পুগ্গলস্স, ‘‘ইমং ৱিহাৰং আযস্মতো দম্মী’’তি দাতব্বো. কো তস্স ইস্সৰোতি যদি সঙ্ঘস্স দেতি, সঙ্ঘো তস্স ৱিহাৰস্স ইস্সৰো. যদি গণস্স দেতি, গণো তস্স ইস্সৰো. যদি পুগ্গলস্স দেতি, পুগ্গলো তস্স ইস্সৰোতি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘দীঘভাণকাদিকস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৱা সন্তক’’ন্তি.
কেন সো গাহিতোতি সেনাসনগ্গাহাপকেন সো ৱিহাৰো গাহিতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতুং, যো ন ছন্দাগতিং গচ্ছেয্য, ন দোসাগতিং গচ্ছেয্য, ন মোহাগতিং গচ্ছেয্য, এৱঞ্চ, ভিক্খৱে, সম্মন্নিতব্বো, পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৱা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নেয্য, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, সঙ্ঘো ইত্থন্নামং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নতি. যস্সাযস্মতো খমতি ইত্থন্নামস্স ভিক্খুনো সেনাসনগ্গাহাপকস্স সম্মুতি, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য.
‘‘সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো ভিক্খু সেনাসনগ্গাহাপকো, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (চূড়ৱ. ৩১৭).
কস্স সো গাহিতোতি ভিক্খূনং সো ৱিহাৰো গাহিতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঠমং ভিক্খূ গণেতুং, ভিক্খূ গণেত্ৱা সেয্যা গণেতুং, সেয্যা গণেত্ৱা সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৩১৮). অনুট্ঠাপনিযা কতীতি চত্তাৰো অনুট্ঠাপনীযা ৱুড্ঢতৰো গিলানো ভণ্ডাগাৰিকো সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনোতি. ৱুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙখা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘ৱুড্ঢো হি অত্তনো ৱুড্ঢতায অনুট্ঠাপনীযো, গিলানো গিলানতায, সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰগণৱাচকাচৰিযানং ৱা বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সল্লক্খেত্ৱা সম্মন্নিত্ৱা দেতি, তস্মা যস্স সঙ্ঘেন দিন্নো, সোপি অনুট্ঠাপনীযো’’তি.
কতিহঙ্গেহি যুত্তস্স ধুৱৱাসায দীযতেতি উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন দ্ৱীহি অঙ্গেহি যুত্তস্স ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰো দীযতে. কতমেহি দ্ৱীহি? বহূপকাৰতায গুণৱিসিট্ঠতায চেতি. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহূপকাৰতন্তি ভণ্ডাগাৰিকতাদিবহুউপকাৰভাৱং, ন কেৱলং ইদমেৱাতি আহ ‘গুণৱিসিট্ঠতঞ্চা’তি. তেন বহূপকাৰত্তেপি গুণৱিসিট্ঠত্তাভাৱে গুণৱিসিট্ঠত্তেপি বহূপকাৰত্তাভাৱে দাতুং ৱট্টতীতি দস্সেতী’’তি ৱিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙখা. অভি. টী. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱচনতো. ওমকপৰিচ্ছেদেন একেন অঙ্গেন যুত্তস্সপি. কতমেন একেন অঙ্গেন? বহূপকাৰতায ৱা গুণৱিসিট্ঠতায ৱা. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তোতি ভণ্ডাগাৰিকস্স বহূপকাৰতং, ধম্মকথিকাদীনং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.১১৯-১২১) ৱচনতো.
সেনাসনগ্গাহো পন দুৱিধো উতুকালে চ ৱস্সাৱাসে চাতি কালৱসেন. অথ ৱা তযো সেনাসনগ্গাহা পুৰিমকো পচ্ছিমকো অন্তৰামুত্তকোতি. তেসং ৱিসেসো হেট্ঠা ৱুত্তোৱ. ‘‘উতুকালে সেনাসনগ্গাহো অন্তৰামুত্তকো চ তঙ্খণপটিসল্লানো চাতি দুব্বিধো. ৱস্সাৱাসে সেনাসনগ্গাহো পুৰিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি দুব্বিধোতি চত্তাৰো সেনাসনগ্গাহা’’তি আচৰিযা ৱদন্তি, তং ৱচনং পাড়িযম্পি অট্ঠকথাযম্পি ন আগতং. পাড়িযং (চূড়ৱ. ৩১৮) পন ‘‘তযোমে, ভিক্খৱে, সেনাসনগ্গাহা পুৰিমকো পচ্ছিমকো অন্তৰামুত্তকো’’ইচ্চেৱ আগতো, অট্ঠকথাযম্পি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘তীসু সেনাসনগ্গাহেসু পুৰিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি ইমে দ্ৱে গাহা থাৱৰা, অন্তৰামুত্তকে অযং ৱিনিচ্ছযো’’তি আগতো.
ইদানি পন একচ্চে আচৰিযা ‘‘ইমস্মিং কালে সব্বে ৱিহাৰা সঙ্ঘিকাৱ, পুগ্গলিকৱিহাৰো নাম নত্থি. কস্মা? ৱিহাৰদাযকানং ৱিহাৰদানকালে কুলূপকা ‘ইমং ৱিহাৰং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমা’তি ৱচীভেদং কাৰাপেন্তি, তস্মা নৱৱিহাৰাপি সঙ্ঘিকা এৱ. একচ্চেসু ৱিহাৰেসু এৱং অৱত্ৱা দেন্তেসুপি ‘তস্মিং জীৱন্তে পুগ্গলিকো হোতি, মতে সঙ্ঘিকোযেৱা’তি ৱুত্তত্তা পোৰাণকৱিহাৰাপি সঙ্ঘিকাৱ হোন্তী’’তি ৱদন্তি. তত্ৰেৱং ৱিচাৰেতব্বো – ৱচীভেদং কাৰাপেত্ৱা দিন্নৱিহাৰেসুপি দাযকা সঙ্ঘং উদ্দিস্স কৰোন্তা নাম অপ্পকা, ‘‘ইমং নাম ভিক্খুং ইমং নাম থেৰং ৱসাপেস্সামী’’তি চিন্তেত্ৱা পুত্তদাৰমিত্তামচ্চাদীহি সম্মন্তেত্ৱা পতিট্ঠাপেন্তি, পতিট্ঠানকালে অৱদন্তাপি দানকালে যেভুয্যেন ৱদন্তি. অথ পন কুলূপকা দানকালে সিক্খাপেত্ৱা ৱদাপেন্তি, এৱং ৱদন্তাপি দাযকা অপ্পকা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দেন্তি, বহুতৰা অত্তনো কুলূপকমেৱ উদ্দিস্স দেন্তি. এৱং সন্তে কুলূপকানং ৱচনং নৱসু অধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স পৰিণতং সঙ্ঘস্স পৰিণামেতী’’তি (পাৰা. ৬৬০; পাচি. ৪৯২) ৱুত্তং একং অধম্মিকদানং আপজ্জতি. ‘‘তস্মিং জীৱন্তে পুগ্গলিকো, মতে সঙ্ঘিকো’’তি অযং পাঠো মূলপুগ্গলিকৱিসযে ন আগতো, মূলসঙ্ঘিকৱিহাৰং জগ্গাপেতুং পুগ্গলিককাৰাপনট্ঠানে আগতো, তস্মা নৱৱিহাৰাপি পুগ্গলং উদ্দিস্স দিন্না সন্তিযেৱ. পোৰাণকৱিহাৰাপি মূলে পুগ্গলিকৱসেন দিন্না সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং পুগ্গলিকৱসেনেৱ দীযমানাপি তস্মিং জীৱন্তেযেৱ ৱিস্সাসৱসেন গয্হমানাপি পুগ্গলিকা হোন্তিযেৱ, তস্মা সব্বসো পুগ্গলিকৱিহাৰস্স অভাৱৱাদো ৱিচাৰেতব্বোৱ.
অঞ্ঞে পন আচৰিযা ‘‘ইমস্মিং কালে সঙ্ঘিকৱিহাৰা নাম ন সন্তি, সব্বে পুগ্গলিকাৱ. কস্মা? নৱৱিহাৰাপি পতিট্ঠাপনকালে দানকালে চ কুলূপকভিক্খুংযেৱ উদ্দিস্স কতত্তা পুগ্গলিকাৱ, পোৰাণকৱিহাৰাপি সিস্সানুসিস্সেহি ৱা অঞ্ঞেহি ৱা পুগ্গলেহি এৱ পৰিগ্গহিতত্তা, ন কদাচি সঙ্ঘেন পৰিগ্গহিতত্তা পুগ্গলিকাৱ হোন্তি, ন সঙ্ঘিকা’’তি ৱদন্তি. তত্ৰাপ্যেৱং ৱিচাৰেতব্বং – নৱৱিহাৰেপি পতিট্ঠানকালেপি দানকালেপি একচ্চে সঙ্ঘং উদ্দিস্স কৰোন্তি, একচ্চে পুগ্গলং. পুব্বেৱ পুগ্গলং উদ্দিস্স কতেপি অত্থকামানং পণ্ডিতানং ৱচনং সুত্ৱা পুগ্গলিকদানতো সঙ্ঘিকদানমেৱ মহপ্ফলতৰন্তি সদ্দহিত্ৱা সঙ্ঘিকে কৰোন্তাপি দাযকা সন্তি, পুগ্গলিকৱসেন পটিগ্গহিতে পোৰাণকৱিহাৰেপি কেচি ভিক্খূ মৰণকালে সঙ্ঘস্স নিয্যাতেন্তি. কেচি কস্সচি অদত্ৱা মৰন্তি, তদা সো ৱিহাৰো সঙ্ঘিকো হোতি. সৱত্থুকমহাৱিহাৰে পন কৰোন্তা ৰাজৰাজমহামত্তাদযো ‘‘পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণং সাসনং যাৱ তিট্ঠতি, তাৱ মম ৱিহাৰে ৱসিত্ৱা সঙ্ঘো চত্তাৰো পচ্চযে পৰিভুঞ্জতূ’’তি পণিধায চিৰকালং সঙ্ঘস্স পচ্চযুপ্পাদকৰং গামখেত্তাদিকং ‘‘অম্হাকং ৱিহাৰস্স দেমা’’তি দেন্তি, ৱিহাৰস্সাতি চ ৱিহাৰে ৱসনকসঙ্ঘস্স উদ্দিস্স দেন্তি, ন কুলূপকভূতস্স একপুগ্গলস্স এৱ, তস্মা যেভুয্যেন সঙ্ঘিকা দিস্সন্তি, পাসাণেসু অক্খৰং লিখিত্ৱাপি ঠপেন্তি, তস্মা সব্বসো সঙ্ঘিকৱিহাৰাভাৱৱাদোপি ৱিচাৰেতব্বোৱ.
অপৰে পন আচৰিযা ‘‘ইমস্মিং কালে ৱিহাৰদাযকসন্তকাৱ, তস্মা দাযকাযেৱ ৱিচাৰেতুং ইস্সৰা, ন সঙ্ঘো, ন পুগ্গলো. ৱিহাৰদাযকে অসন্তেপি তস্স পুত্তধীতুনত্তপনত্তাদযো যাৱ কুলপৰম্পৰা তস্স ৱিহাৰস্স ইস্সৰাৱ হোন্তি. কস্মাতি চে? ‘যেন ৱিহাৰো কাৰিতো, সো ৱিহাৰসামিকো’তি (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) আগতত্তা চ ‘তস্স ৱা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’তি (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) চ ৱচনতো ৱিহাৰস্সামিভূতো দাযকো ৱা তস্স ৱংসে উপ্পন্নো ৱা ৱিচাৰেতুং ইস্সৰো. ‘পচ্ছিন্নে কুলৱংসে যো তস্স জনপদস্স সামিকো, সো অচ্ছিন্দিত্ৱা পুন দেতি চিত্তলপব্বতে ভিক্খুনা নীহটং উদকৱাহকং অড়নাগৰাজমহেসী ৱিয, এৱম্পি ৱট্টতী’তি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৱচনতো ৱিহাৰদাযকস্স কুলৱংসে পচ্ছিন্নেপি তস্স জনপদস্স ইস্সৰো ৰাজা ৱা ৰাজমহামত্তো ৱা যো কোচি ইস্সৰো ৱা ৱিহাৰং ৱিচাৰেতুং যথাজ্ঝাসযং দাতুং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তম্পি অঞ্ঞে পণ্ডিতা নানুজানন্তি.
কথং? ‘‘যেন ৱিহাৰো কাৰিতো, সো ৱিহাৰসামিকো’’তি ৱচনং পুব্বৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং, ন ইদানি ইস্সৰৱসেন যথা জেতৱনং, পত্তস্সামিকোত্যাদি. যথা হি জেতস্স ৰাজকুমাৰস্স ৱনং উয্যানং জেতৱনন্তি ৱিগ্গহে কতে যদিপি অনাথপিণ্ডিকেন কিণিত্ৱা ৱিহাৰপতিট্ঠাপনকালতো পট্ঠায ৰাজকুমাৰো তস্স উয্যানস্স ইস্সৰো ন হোতি, তথাপি অনাথপিণ্ডিকেন কিণিতকালতো পুব্বে ইস্সৰভূতপুব্বত্তা পুব্বৱোহাৰৱসেন সব্বদাপি জেতৱনন্ত্ৱেৱ ৱোহৰীযতি. যথা চ পত্তস্স সামিকো পত্তস্সামিকোতি ৱিগ্গহে কতে যদিপি দাযকেহি কিণিত্ৱা ভিক্খুস্স দিন্নকালতো পট্ঠায কম্মাৰো পত্তস্স ইস্সৰো ন হোতি, তথাপি দাযকেন কিণিতকালতো পুব্বে ইস্সৰভূতপুব্বত্তা পুব্বৱোহাৰৱসেন পত্তস্সামিকোত্ৱেৱ ৱোহৰীযতি, এৱং যদিপি ভিক্খুস্স দিন্নকালতো পট্ঠায দাযকো ৱিহাৰস্স ইস্সৰো ন হোতি ৱত্থুপৰিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, তথাপি দানকালতো পুব্বে ইস্সৰভূতপুব্বত্তা পুব্বৱোহাৰৱসেন ৱিহাৰস্সামিকোত্ৱেৱ ৱোহৰীযতি, ন মুখ্যতো ইস্সৰভাৱতোতি ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা দিন্নকালতো পট্ঠায সঙ্ঘাদযো পটিগ্গাহকা এৱ ৱিচাৰেতুং ইস্সৰা, ন দাযকো.
কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? সন্তেসুপি অনাথপিণ্ডিকাদীসু ৱিহাৰদাযকেসু ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’’ন্তিআদিনা (চূড়ৱ. ৩১৭) সঙ্ঘেন সম্মতং সেনাসনগ্গাহাপকং অনুজানিত্ৱা, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে…পে… সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তিআদিনা (চূড়ৱ. ৩১৮) সেনাসনগ্গাহাপকস্সেৱ ৱিচাৰেতুং ইস্সৰভাৱস্স ৱচনতো চ ‘‘দ্ৱে ভিক্খূ সঙ্ঘিকং ভূমিং গহেত্ৱা সোধেত্ৱা সঙ্ঘিকং সেনাসনং কৰোন্তি, যেন সা ভূমি পঠমং গহিতা, সো সামী’’তি চ ‘‘উভোপি পুগ্গলিকং কৰোন্তি, সোযেৱ সামী’’তি চ ‘‘যো পন সঙ্ঘিকং ৱল্লিমত্তম্পি অগ্গহেত্ৱা আহৰিমেন উপকৰণেন সঙ্ঘিকায ভূমিযা পুগ্গলিকৱিহাৰং কাৰেতি, উপড্ঢং সঙ্ঘিকং উপড্ঢং পুগ্গলিক’’ন্তি চ সঙ্ঘপুগ্গলানংযেৱ সামিভাৱস্স অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি.
‘‘তস্স ৱা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’’তি অট্ঠকথাৱচনম্পি তেসং ৱিহাৰস্স ইস্সৰভাৱদীপকং ন হোতি, অথ খো গমিকো ভিক্খু দিসং গন্তুকামো ৱিহাৰে আপুচ্ছিতব্বভিক্খুসামণেৰআৰামিকেসু অসন্তেসু তে আপুচ্ছিত্ৱা গন্তব্বভাৱমেৱ দীপেতি. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং ‘‘ইমং পন দসৱিধম্পি সেয্যং সঙ্ঘিকে ৱিহাৰে সন্থৰিত্ৱা ৱা সন্থৰাপেত্ৱা ৱা পক্কমন্তেন আপুচ্ছিত্ৱা পক্কমিতব্বং, আপুচ্ছন্তেন চ ভিক্খুম্হি সতি ভিক্খু আপুচ্ছিতব্বো…পে… তস্মিং অসতি আৰামিকো, তস্মিম্পি অসতি যেন ৱিহাৰো কাৰিতো, সো ৱিহাৰস্সামিকো, তস্স ৱা কুলে যো কোচি আপুচ্ছিতব্বো’’তি. এৱং আৰামিকস্সপি আপুচ্ছিতব্বতো ওলোকনত্থায ৱত্তসীসেনেৱ আপুচ্ছিতব্বো, ন তেসং সঙ্ঘিকসেনাসনস্স ইস্সৰভাৱতোতি দট্ঠব্বং.
‘‘পচ্ছিন্নে কুলৱংসে’’ত্যাদিৱচনঞ্চ অকপ্পিযৱসেন কতানং অকপ্পিযৱোহাৰেন পটিগ্গহিতানং খেত্তৱত্থুতড়াকাদীনং অকপ্পিযত্তা ভিক্খূহি পৰিচ্চত্তানং কপ্পিযকৰণত্থায ৰাজাদীহি গহেত্ৱা পুন তেসংযেৱ ভিক্খূনং দানমেৱ দীপেতি, ন তেসং ৰাজাদীনং তেহি ভিক্খূহি অঞ্ঞেসং সঙ্ঘগণপুগ্গলচেতিযানং দানং. যদি দদেয্যুং, অধম্মিকদানঅধম্মিকপঅগ্গহঅধম্মিকপৰিভোগা সিযুং. ৱুত্তঞ্হেতং পৰিৱাৰে (পৰি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘নৱ অধম্মিকানি দানানি সঙ্ঘস্স পৰিণতং অঞ্ঞসঙ্ঘস্স ৱা চেতিযস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা পৰিণামেতি, চেতিযস্স পৰিণতং অঞ্ঞচেতিযস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা পৰিণামেতি, পুগ্গলস্স পৰিণতং অঞ্ঞপুগ্গলস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা চেতিযস্স ৱা পৰিণামেতী’’তি. অট্ঠকথাযঞ্চ (পৰি. অট্ঠ. ৩২৯) ‘‘নৱ অধম্মিকানি দানানীতি…পে… এৱং ৱুত্তানি. নৱ পটিগ্গহপৰিভোগাতি এতেসংযেৱ দানানং পটিগ্গহা চ পৰিভোগা চা’’তি ৱুত্তং. তস্মা যদি ৰাজাদযো ইস্সৰাতি গহেত্ৱা অঞ্ঞস্স দেয্যুং, তম্পি দানং অধম্মিকদানং হোতি, তং দানং পটিগ্গহা চ অধম্মিকপটিগ্গহা হোন্তি, তং দানং পৰিভুঞ্জন্তা চ অধম্মিকপৰিভোগা হোন্তীতি দট্ঠব্বং.
অথাপি এৱং ৱদেয্যুং ‘‘ৱিহাৰদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৱণ্ণিতন্তিআদীসু (চূড়ৱ. ২৯৫, ৩১৫) ‘সঙ্ঘস্সা’তি অযং সদ্দো ‘দান’ন্তি এত্থ সামিসম্বন্ধো ন হোতি, অথ খো সম্পদানমেৱ, ‘দাযকস্সা’তি পন সামিসম্বন্ধো অজ্ঝাহৰিতব্বো, তস্মা সামিভূতো দাযকোৱ ইস্সৰো, ন সম্পদানভূতো সঙ্ঘো’’তি. তে এৱং ৱত্তব্বা – ‘‘ৱিহাৰদানং সঙ্ঘস্সা’’তি ইদং দানসমযে পৱত্তৱসেন ৱুত্তং, ন দিন্নসমযে পৱত্তৱসেন. দানকালে হি দাযকো অত্তনো ৱত্থুভূতং ৱিহাৰং সঙ্ঘস্স পৰিচ্চজিত্ৱা দেতি, তস্মা তস্মিং সমযে দাযকো সামী হোতি, সঙ্ঘো সম্পদানং, দিন্নকালে পন সঙ্ঘোৱ সামী হোতি ৱিহাৰস্স পটিগ্গহিতত্তা, ন দাযকো পৰিচ্চত্তত্তা, তস্মা সঙ্ঘো ৱিচাৰেতুং ইস্সৰো. তেনাহ ভগৱা ‘‘পৰিচ্চত্তং তং, ভিক্খৱে, দাযকেহী’’তি (চূড়ৱ. ২৭৩). ইদং পন সদ্দলক্খণগৰুকা সদ্দহিস্সন্তীতি ৱুত্তং, অত্থতো পন চীৱৰাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং দানকালেযেৱ দাযকসন্তকভাৱো দিন্নকালতো পট্ঠায পটিগ্গাহকসন্তকভাৱো সব্বেসং পাকটো, তস্মা ইদম্পি ৱচনং দাযকসন্তকভাৱসাধকং ন হোতীতি দট্ঠব্বং.
এৱং হোতু, তথাপি ‘‘সচে ভিক্খূহি পৰিচ্চত্তভাৱং ঞত্ৱা সামিকো ৱা তস্স পুত্তধীতৰো ৱা অঞ্ঞো ৱা কোচি ৱংসে উপ্পন্নো পুন কপ্পিযৱোহাৰেন দেতি, ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ২.৫৩৮-৫৩৯) ৱুত্তত্তা ৱিহাৰস্সামিকভূতদাযকস্স ৱা তস্স পুত্তধীতাদীনং ৱংসে উপ্পন্নানং ৱা দাতুং ইস্সৰভাৱো সিদ্ধোযেৱাতি. ন সিদ্ধো. কস্মাতি চে? ননু ৱুত্তং ‘‘ভিক্খূহি পৰিচ্চত্তভাৱং ঞত্ৱা’’তি, তস্মা অকপ্পিযত্তা ভিক্খূহি পৰিচ্চত্তমেৱ কপ্পিযকৰণত্থায দাযকাদীহি পুন কপ্পিযৱোহাৰেন দেতি, ৱট্টতি. যথা অপ্পটিগ্গহিতত্তা ভিক্খূহি অপৰিভুত্তমেৱ খাদনীযভোজনীযং ভিক্খুসন্তকংযেৱ আপত্তিমোচনত্থং দাযকাদযো পটিগ্গহাপেতি, ন পৰিভুত্তং, যথা চ বীজগামপৰিযাপন্নংযেৱ ভিক্খুসন্তকং বীজগামভূতগামভাৱতো পৰিমোচনত্থং কপ্পিযকাৰকাদযো কপ্পিযং কৰোন্তি, ন অপৰিযাপন্নং, এৱং অকপ্পিযং ভিক্খূহি পৰিচ্চত্তংযেৱ তড়াকাদিকং কপ্পিযকৰণত্থং দাযকাদযো পুন দেন্তি, ন অপৰিচ্চত্তং, তস্মা ইদম্পি ৱচনং কপ্পিযকৰণত্তংযেৱ সাধেতি, ন ইস্সৰত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.
তথাপি এৱং ৱদেয্যুং ‘‘জাতিভূমিযং জাতিভূমিকা উপাসকা আযস্মন্তং ধম্মিকত্থেৰং সত্তহি জাতিভূমিকৱিহাৰেহি পব্বাজযিংসূতি ৱচনতো দাযকো ৱিহাৰস্স ইস্সৰোতি ৱিঞ্ঞাযতি. ইস্সৰত্তাযেৱ হি তে থেৰং পব্বাজেতুং সক্কা, নো অনিস্সৰা’’তি, ন খো পনেৱং দট্ঠব্বং. কস্মা? ‘‘জাতিভূমিকা উপাসকা’’ইচ্চেৱ হি ৱুত্তং, ন ‘‘ৱিহাৰদাযকা’’তি, তস্মা তস্মিং দেসে ৱসন্তা বহৱো উপাসকা আযস্মন্তং ধম্মিকত্থেৰং অযুত্তচাৰিত্তা সকলসত্তৱিহাৰতো পব্বাজযিংসু, ন অত্তনো ৱিহাৰদাযকভাৱেন ইস্সৰত্তা, তস্মা ইদম্পি উদাহৰণং ন ইস্সৰভাৱদীপকং, অথ খো অপৰাধানুৰূপকৰণভাৱদীপকন্তি দট্ঠব্বং. এৱং যদা দাযকো ৱিহাৰং পতিট্ঠাপেত্ৱা দেতি, তস্স মুঞ্চচেতনং পত্ৱা দিন্নকালতো পট্ঠায সো ৱা তস্স ৱংসে উপ্পন্নো ৱা জনপদস্সামিকৰাজাদযো ৱা ইস্সৰা ভৱিতুং ৱা ৱিচাৰেতুং ৱা ন লভন্তি, পটিগ্গাহকভূতো সঙ্ঘো ৱা গণো ৱা পুগ্গলো ৱা সোযেৱ ইস্সৰো ভৱিতুং ৱা ৱিচাৰেতুং ৱা লভতীতি দট্ঠব্বং.
তত্থ দাযকাদীনং ইস্সৰো ভৱিতুং অলভনভাৱো কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ৱত্থুপৰিচ্চাগলক্খণত্তা দানস্স, পথৱাদিৱত্থুপৰিচ্চাগেন চ পুন গহণস্স অযুত্তত্তা’’তি ৱিমতিৱিনোদনিযং ৱচনতো ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, যং দীযমানং পততি, তং সামং গহেত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং, পৰিচ্চত্তং তং, ভিক্খৱে, দাযকেহী’’তি (চূড়ৱ. ২৭৩) ভগৱতা ৱুত্তত্তা চ ‘‘পৰিচ্চত্তং তং, ভিক্খৱে, দাযকেহীতি ৱচনেন পনেত্থ পৰসন্তকাভাৱো দীপিতো’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি. সঙ্ঘাদীনং ইস্সৰো ভৱিতুং লভনভাৱো কথং ঞাতব্বোতি চে? সঙ্ঘিকো নাম ৱিহাৰো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পৰিচ্চত্তো, ‘‘পুগ্গলিকে পুগ্গলিকসঞ্ঞী অঞ্ঞস্স পুগ্গলিকে আপত্তি দুক্কটস্স, অত্তনো পুগ্গলিকে অনাপত্তী’’তি পাচিত্তিযপাড়িযং (পাচি. ১১৭, ১২৭) আগমনতো চ ‘‘অন্তমসো চতুৰঙ্গুলপাদকং গামদাৰকেহি পংস্ৱাগাৰকেসু কীড়ন্তেহি কতম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নতো পট্ঠায গৰুভণ্ডং হোতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২১) সমন্তপাসাদিকাযং ৱচনতো চ ‘‘অভিযোগেপি চেত্থ চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং উদ্দিস্স ভিক্খূনং দিন্নং ৱিহাৰং ৱা পৰিৱেণং ৱা আৱাসং ৱা মহন্তম্পি খুদ্দকম্পি অভিযুঞ্জতো অভিযোগো ন ৰুহতি, অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হিতুম্পি ন সক্কোতি. কস্মা? সব্বেসং ধুৰনিক্খেপাভাৱতো. ন হেত্থ সব্বে চাতুদ্দিসা ভিক্খূ ধুৰনিক্খেপং কৰোন্তীতি. দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৱা সন্তকং অভিযুঞ্জিত্ৱা গণ্হন্তো সক্কোতি তে ধুৰং নিক্খিপাপেতু’’ন্তি দুতিযপাৰাজিকৱণ্ণনাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০২) ৱচনতো চ ৱিঞ্ঞাযতি.
কথং দাযকাদীনং ৱিচাৰেতুং অলভনভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? সন্তেসুপি ৱেড়ুৱনৱিহাৰাদিদাযকেসু তেসং ৱিচাৰণং অননুজানিত্ৱা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’’ন্তি ভিক্খুস্সেৱ সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিঅনুজানতো চ ভণ্ডনকাৰকেসু কোসম্বকভিক্খূসু সাৱত্থিং আগতেসু অনাথপিণ্ডিকেন চ ৱিসাখায মহাউপাসিকায চ ‘‘কথাহং, ভন্তে, তেসু ভিক্খূসু পটিপজ্জামী’’তি (মহাৱ. ৪৬৮) এৱং জেতৱনৱিহাৰদাযকপুব্বাৰামৱিহাৰদাযকভূতেসু আৰোচিতেসুপি তেসং সেনাসনৱিচাৰণং অৱত্ৱা আযস্মতা সাৰিপুত্তত্থেৰেন ‘‘কথং নু খো, ভন্তে, তেসু ভিক্খূসু সেনাসনে পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি আৰোচিতে ‘‘তেন হি, সাৰিপুত্ত, ৱিৱিত্তং সেনাসনং দাতব্ব’’ন্তি ৱত্ৱা ‘‘সচে পন, ভন্তে, ৱিৱিত্তং ন হোতি, কথং পটিপজ্জিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তে ‘‘তেন হি ৱিৱিত্তং কত্ৱাপি দাতব্বং, ন ত্ৱেৱাহং, সাৰিপুত্ত, কেনচি পৰিযাযেন ৱুড্ঢতৰস্স ভিক্খুনো সেনাসনং পটিবাহিতব্বন্তি ৱদামি, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ৪৭৩) থেৰস্সেৱ সেনাসনস্স ৱিচাৰণস্স অনুঞ্ঞাতত্তা চ ৱিঞ্ঞাযতি.
কথং পন সঙ্ঘাদীনং সেনাসনং ৱিচাৰেতুং লভনভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘এৱঞ্চ, ভিক্খৱে, সম্মন্নিতব্বো – পঠমং ভিক্খু যাচিতব্বো, যাচিত্ৱা ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন সঙ্ঘো ঞাপেতব্বো –
সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… সম্মতো সঙ্ঘেন ইত্থন্নামো ভিক্খু সেনাসনগ্গাহাপকো, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী, এৱমেতং ধাৰযামীতি (চূড়ৱ. ৩১৭).
এৱং সঙ্ঘেন সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নাপেত্ৱা পুন তেন সঙ্ঘসম্মতেন সেনাসনগ্গাহাপকেন সেনাসনগ্গাহকৱিধানং অনুজানিতুং অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঠমং ভিক্খূ গণেতুং, ভিক্খূ গণেত্ৱা সেয্যা গণেতুং, সেয্যা গণেত্ৱা সেয্যগ্গেন গাহেতু’’ন্তি ৱচনতো সঙ্ঘিকসেনাসনস্স সঙ্ঘেন ৱিচাৰেতুং লভনভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি.
‘‘দীঘভাণকাদিভেদস্স পন গণস্স একপুগ্গলস্স ৱা দিন্নৱিহাৰাদিং অচ্ছিন্দিত্ৱা গণ্হন্তে ধুৰনিক্খেপসম্ভৱা পাৰাজিক’’ন্তি অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.১০২) আগমনতো চ ‘‘অত্তনো পুগ্গলিকে অনাপত্তী’’তি পাড়িযং (পাচি. ১১৭) আগমনতো চ ‘‘যস্মিং পন ৱিস্সাসো ৰুহতি, তস্স সন্তকং অত্তনো পুগ্গলিকমিৱ হোতীতি মহাপচ্চৰিআদীসু ৱুত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং (পাচি. অট্ঠ. ১১২) ৱচনতো চ গণস্স দিন্নো গণসন্তকৱিহাৰো গণেনেৱ ৱিচাৰীযতে, নো দাযকাদীহি. পুগ্গলস্স দিন্নো পুগ্গলিকৱিহাৰোপি পটিগ্গাহকপুগ্গলেনেৱ ৱিচাৰীযতে, নো দাযকাদীহীতি ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং ৱিনযপাড়িযং অট্ঠকথাটীকাসু চ ৱিহাৰস্স সঙ্ঘিকগণসন্তকপুগ্গলিকৱসেন তিৱিধস্সেৱ ৱচনতো চ তেসংযেৱ সঙ্ঘগণপুগ্গলানং ৱিহাৰৱিচাৰণস্স অনুঞ্ঞাতত্তা চ দাযকসন্তকস্স ৱিহাৰস্স ৱিসুং অৱুত্তত্তা চ দাযকানং ৱিহাৰৱিচাৰণস্স অননুঞ্ঞাতত্তা চ সঙ্ঘাদযো এৱ ৱিহাৰস্স ইস্সৰা হোন্তি, তেযেৱ চ ৱিচাৰেতুং লভন্তীতি দট্ঠব্বং.
এৱং হোতু, তেসু পটিগ্গাহকভূতেসু সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু সো ৱিহাৰো কস্স সন্তকো হোতি, কেন চ ৱিচাৰেতব্বোতি? ৱুচ্চতে – সঙ্ঘিকৱিহাৰে তাৱ ‘‘আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দম্মী’’তি দিন্নত্তা পটিগ্গাহকেসু কালকতেসুপি তদঞ্ঞো চাতুদ্দিসসঙ্ঘো চ অনাগতসঙ্ঘো চ ইস্সৰো, তস্স সন্তকো, তেন ৱিচাৰেতব্বো. গণসন্তকে পন তস্মিং গণে যাৱ একোপি অত্থি, তাৱ গণসন্তকোৱ, তেন অৱসিট্ঠেন ভিক্খুনা ৱিচাৰেতব্বো. সব্বেসু কালকতেসু যদি সকলগণো ৱা তংগণপৰিযাপন্নঅৱসিট্ঠপুগ্গলো ৱা জীৱমানকালেযেৱ যস্স কস্সচি দিন্নো, যেন চ ৱিস্সাসগ্গাহৱসেন গহিতো, সো ইস্সৰো. সচেপি সকলগণো জীৱমানকালেযেৱ অঞ্ঞগণস্স ৱা সঙ্ঘস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা দেতি, তে অঞ্ঞগণসঙ্ঘপুগ্গলা ইস্সৰা হোন্তি. পুগ্গলিকৱিহাৰে পন সো ৱিহাৰস্সামিকো অত্তনো জীৱমানকালেযেৱ সঙ্ঘস্স ৱা গণস্স ৱা পুগ্গলস্স ৱা দেতি, তে ইস্সৰা হোন্তি. যো ৱা পন তস্স জীৱমানস্সেৱ ৱিস্সাসগ্গাহৱসেন গণ্হাতি, সোৱ ইস্সৰো হোতীতি দট্ঠব্বো.
কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? সঙ্ঘিকে ৱিহাৰস্স গৰুভণ্ডত্তা অৱিস্সজ্জিযং অৱেভঙ্গিকং হোতি, ন কস্সচি দাতব্বং. গণসন্তকপুগ্গলিকেসু পন তেসং সামিকত্তা দানৱিস্সাসগ্গাহা ৰুহন্তি, ‘‘তস্মা সো জীৱমানোযেৱ সব্বং অত্তনো পৰিক্খাৰং নিস্সজ্জিত্ৱা কস্সচি অদাসি, কোচি ৱা ৱিস্সাসং অগ্গহেসি. যস্স দিন্নং, যেন চ গহিতং, তস্সেৱ হোতী’’তি চ ‘‘দ্ৱিন্নং সন্তকং হোতি অৱিভত্তং, একস্মিং কালকতে ইতৰো সামী, বহূনম্পি সন্তকে এসেৱ নযো’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৯) চ অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি.
এৱং পন ৱিস্সজ্জেত্ৱা অদিন্নং ‘‘মমচ্চযেন অসুকস্স হোতূ’’তি দানং অচ্চযদানত্তা ন ৰুহতি. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৪১৯) ‘‘সচে হি পঞ্চসু সহধম্মিকেসু যো কোচি কালং কৰোন্তো ‘মমচ্চযেন ময্হং পৰিক্খাৰো উপজ্ঝাযস্স হোতু, আচৰিযস্স হোতু, সদ্ধিৱিহাৰিকস্স হোতু, অন্তেৱাসিকস্স হোতু, মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৱা কস্সচি হোতূ’তি ৱদতি, তেসং ন হোতি, সঙ্ঘস্সেৱ হোতি. ন হি পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অচ্চযদানং ৰুহতি, গিহীনং পন ৰুহতী’’তি. এত্থ চ একচ্চে পন ৱিনযধৰা ‘‘গিহীনন্তি পদং সম্পদানন্তি গহেত্ৱা ভিক্খূনং সন্তকং অচ্চযদানৱসেন গিহীনং দদন্তে ৰুহতি, পঞ্চন্নং পন সহধম্মিকানং দেন্তো ন ৰুহতী’’তি ৱদন্তি. এৱং সন্তে মাতাপিতূনং দদন্তোপি ৰুহেয্য তেসং গিহিভূতত্তা. ‘‘অথ চ পন ‘মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৱা কস্সচি হোতূ’তি ৱদতি, তেসং ন হোতী’’তি ৱচনতো ন ৰুহতীতি ৱিঞ্ঞাযতি, তস্মা ‘‘গিহীনং পনা’’তি ইদং ন সম্পদানৱচনং, অথ খো সামিৱচনমেৱাতি দট্ঠব্বং. তেন গিহীনং পন সন্তকং অচ্চযদানং ৰুহতীতি সম্বন্ধো কাতব্বো.
কিঞ্চ ভিয্যো – ‘‘সচে হি পঞ্চসু সহধম্মিকেসু যো কোচি কালং কৰোন্তো মমচ্চযেন ময্হং পৰিক্খাৰো’’তি আৰভিত্ৱা ‘‘ন হি পঞ্চন্নং সহধম্মিকানং অচ্চযদানং ৰুহতি, গিহীনং পন ৰুহতী’’তি ৱুত্তত্তা সাম্যত্থে ছট্ঠীবহুৱচনং সমত্থিতং ভৱতি. যদি এৱং ‘‘গিহীন’’ন্তি পদস্স অসম্পদানত্তে সতি কতমং সম্পদানং হোতীতি? ‘‘যস্স কস্সচী’’তি পদং. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৪১৯) ‘‘মাতু হোতু, পিতু হোতু, অঞ্ঞস্স ৱা কস্সচি হোতূ’’তি. অযমত্থো অজ্জুকৱত্থুনা (পাৰা. ১৫৮) দীপেতব্বো. এৱং জীৱমানকালেযেৱ দত্ৱা মতেসু ৱিনিচ্ছযো অম্হেহি ঞাতো, কস্সচি অদত্ৱা মতেসু ৱিনিচ্ছযো কথং ঞাতব্বোতি? তত্থাপি সঙ্ঘিকে তাৱ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সঙ্ঘোৱ ইস্সৰো, গণসন্তকে পন একচ্চেসু অৱসেসা ইস্সৰা, সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘোৱ ইস্সৰো. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকং হোতী’’তি. পুগ্গলিকে পন ৱিহাৰস্স গৰুভণ্ডত্তা অৱিস্সজ্জিযং অৱেভঙ্গিকং সঙ্ঘিকমেৱ হোতি.
কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৱে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৱৰে, অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহূপকাৰা, অনুজানামি, ভিক্খৱে, সঙ্ঘেন তিচীৱৰঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং. যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপৰিক্খাৰং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং. যং তত্থ গৰুভণ্ডং গৰুপৰিক্খাৰং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৱিস্সজ্জিযং অৱেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬৯) তেন ভগৱতা জানতা পস্সতা অৰহতা সম্মাসম্বুদ্ধেন ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি. এৱম্পি ‘‘গৰুভণ্ডং গৰুপৰিক্খাৰং’’ইচ্চেৱ ভগৱতা ৱুত্তং, ন ‘‘ৱিহাৰ’’ন্তি, তস্মা কথং ৱিহাৰস্স গৰুভণ্ডভাৱোতি ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘ৱিহাৰো ৱিহাৰৱত্থু, ইদং দুতিযং অৱেভঙ্গিক’’ন্তি পাড়িযং,
‘‘দ্ৱিসঙ্গহানি দ্ৱে হোন্তি, ততিযং চতুসঙ্গহং;
চতুত্থং নৱকোট্ঠাসং, পঞ্চমং অট্ঠভেদনং.
‘‘ইতি পঞ্চহি ৰাসীহি, পঞ্চনিম্মললোচনো;
পঞ্চৱীসৱিধং নাথো, গৰুভণ্ডং পকাসযী’’তি. (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২১) –
অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি.
ইতি দাযকো ৱিহাৰং কত্ৱা কুলূপকভিক্খুস্স দেতি, তস্স মুঞ্চচেতনুপ্পত্তিতো পুব্বকালে দাযকো ৱিহাৰস্সামিকো হোতি, দাতুং ৱা ৱিচাৰেতুং ৱা ইস্সৰো, মুঞ্চচেতনুপ্পত্তিতো পট্ঠায পটিগ্গাহকভিক্খু সামিকো হোতি, পৰিভুঞ্জিতুং ৱা অঞ্ঞেসং দাতুং ৱা ইস্সৰো. সো পুগ্গলো অত্তনো জীৱমানক্খণেযেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং নিস্সজ্জিত্ৱা দেতি, তদা তে সদ্ধিৱিহাৰিকাদযো সামিকা হোন্তি, পৰিভুঞ্জিতুং ৱা অঞ্ঞস্স ৱা দাতুং ইস্সৰা. যদি পন কস্সচি অদত্ৱাৱ কালং কৰোতি, তদা সঙ্ঘোৱ তস্স ৱিহাৰস্স সামিকো হোতি, ন দাযকো ৱা পুগ্গলো ৱা, সঙ্ঘানুমতিযা এৱ পুগ্গলো পৰিভুঞ্জিতুং লভতি, ন অত্তনো ইস্সৰৱতাযাতি দট্ঠব্বো.
এৱং মূলতোযেৱ সঙ্ঘস্স দিন্নত্তা সঙ্ঘিকভূতৱিহাৰো ৱা মূলে গণপুগ্গলানং দিন্নত্তা গণসন্তকপুগ্গলিকভূতোপি তেসং গণপুগ্গলানং অঞ্ঞস্স নিস্সজ্জনৱসেন অদত্ৱা কালকতত্তা পচ্ছা সঙ্ঘিকভাৱং পত্তৱিহাৰো ৱা সঙ্ঘেন ৱিচাৰেতব্বো হোতি. সঙ্ঘেনপি ভগৱতো অনুমতিযা সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিত্ৱা গাহাপেতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং সেনাসনক্খন্ধকে (চূড়ৱ. ৩১৭) ‘‘অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কেন নু খো সেনাসনং গাহেতব্ব’ন্তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – ‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতু’ন্তি’’আদি.
ইমস্মিং ঠানে ‘‘সেনাসনগ্গাহো নাম ৱস্সকালৱসেন সেনাসনগ্গাহো, উতুকালৱসেন সেনাসনগ্গাহো, ধুৱৱাসৱসেন সেনাসনগ্গাহোতি তিৱিধো হোতি. তেসু ৱস্সকালৱসেন সেনাসনগ্গাহো পুৰিমৱস্সৱসেন সেনাসনগ্গাহো, পচ্ছিমৱস্সৱসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুৱিধো. উতুকালৱসেন সেনাসনগ্গাহোপি অন্তৰামুত্তকৱসেন সেনাসনগ্গাহো, তঙ্খণপটিসল্লানৱসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুৱিধো’’তি আচৰিযা ৱদন্তি, এতং পাড়িযা চ অট্ঠকথায চ অসমেন্তং ৱিয দিস্সতি. পাড়িযঞ্হি (চূড়ৱ. ৩১৮) ‘‘অথ খো ভিক্খূনং এতদহোসি ‘কতি নু খো সেনাসনগ্গাহো’তি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং – তযোমে, ভিক্খৱে, সেনাসনগ্গাহা পুৰিমকো পচ্ছিমকো অন্তৰামুত্তকো. অপৰজ্জুগতায আসাড়্হিযা পুৰিমকো গাহেতব্বো, মাসগতায আসাড়্হিযা পচ্ছিমকো গাহেতব্বো, অপৰজ্জুগতায পৱাৰণায আযতিং ৱস্সাৱাসত্থায অন্তৰামুত্তকো গাহেতব্বো. ইমে খো, ভিক্খৱে, তযো সেনাসনগ্গাহা’’তি এৱং আগতো, অট্ঠকথাযম্পি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘তীসু সেনাসনগ্গাহেসু পুৰিমকো চ পচ্ছিমকো চাতি ইমে দ্ৱে গাহা থাৱৰা. অন্তৰামুত্তকে অযং ৱিনিচ্ছযো…পে… অযং তাৱ অন্তোৱস্সে ৱস্সূপনাযিকাদিৱসেন পাড়িযং আগতসেনাসনগ্গাহকথা, অযং পন সেনাসনগ্গাহো নাম দুৱিধো হোতি উতুকালে চ ৱস্সাৱাসে চা’’তি এৱং আগতো, তস্মা সঙ্ঘেন সম্মতসেনাসনগ্গাহাপকেন ৱিচাৰেতব্বা.
সেনাসনগ্গাহো নাম উতুকালে সেনাসনগ্গাহো, ৱস্সাৱাসে সেনাসনগ্গাহোতি দুৱিধো. তত্থ উতুকালো নাম হেমন্তউতুগিম্হউতুৱসেন অট্ঠ মাসা, তস্মিং কালে ভিক্খূ অনিযতাৱাসা হোন্তি, তস্মা যে যদা আগচ্ছন্তি, তেসং তদা ভিক্খূ উট্ঠাপেত্ৱা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থি. অযং উতুকালে সেনাসনগ্গাহো নাম. ৱস্সাৱাসে সেনাসনগ্গাহো পন ‘‘পুৰিমকো পচ্ছিমকো অন্তৰামুত্তকো’’তি পাড়িযং আগতনযেন তিৱিধো হোতি. অন্তৰামুত্তকোপি হি আযতিং ৱস্সাৱাসত্থায গাহিতত্তা ৱস্সাৱাসে সেনাসনগ্গাহমেৱ পৱিসতি, ন উতুকালে সেনাসনগ্গাহো. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘অপৰজ্জুগতায পৱাৰণায আযতিং ৱস্সাৱাসত্থায অন্তৰামুত্তকো গাহেতব্বো’’তি. তঙ্খণপটিসল্লানৱসেন সেনাসনগ্গাহোতি চ নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাযং ৱিসুং আগতো, উতুকালে সেনাসনগ্গাহোযেৱ তদঙ্গসেনাসনগ্গাহোতিপি তঙ্খণপটিসল্লানৱসেন সেনাসনগ্গাহোতিপি ৱদন্তি, তস্মা উতুকালৱসেন সেনাসনগ্গাহোপি ‘‘অন্তৰামুত্তকৱসেন সেনাসনগ্গাহো তঙ্খণপটিসল্লানৱসেন সেনাসনগ্গাহোতি দুব্বিধো’’তি ন ৱত্তব্বো.
অথাপি ৱদন্তি ‘‘যথাৱুত্তেসু পঞ্চসু সেনাসনগ্গাহেসু চত্তাৰো সেনাসনগ্গাহা পঞ্চঙ্গসমন্নাগতেন সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিলদ্ধেন ভিক্খুনা অন্তোউপচাৰসীমট্ঠেন হুত্ৱা অন্তোসীমট্ঠানং ভিক্খূনং যথাৱিনযং ৱিচাৰেতব্বা হোন্তি, তে পন ৱিচাৰণা যাৱজ্জকালা থাৱৰা হুত্ৱা ন তিট্ঠন্তি, ধুৱৱাসৱসেন ৱিচাৰণমেৱ যাৱজ্জকালা থাৱৰং হুত্ৱা তিট্ঠতী’’তি, তম্পি তথা ন সক্কা ৱত্তুং. কস্মা? সেনাসনগ্গাহাপকভেদে ‘‘ধুৱৱাসৱসেন সেনাসনগ্গাহো’’তি পাড়িযং অট্ঠকথাযঞ্চ নত্থি. ধুৱৱাসৱসেন ৱিচাৰণঞ্চ সম্মুতিলদ্ধেন সেনাসনগ্গাহাপকেন ৱিচাৰেতব্বং ন হোতি, অথ খো সমগ্গেন সঙ্ঘেন অপলোকনকম্মৱসেন দুৱঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুস্স অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দানমেৱ, তস্মা সমগ্গো সঙ্ঘো বহূপকাৰতাগুণৱিসিট্ঠতাসঙ্খাতেহি দ্ৱীহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং অপলোকনকম্মৱসেন সম্মন্নিত্ৱা তস্স ফাসুকং আৱাসং ধুৱৱাসৱসেন অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দেতি, তং যাৱজ্জকালা থাৱৰং হুত্ৱা তিট্ঠতীতি ৱত্তব্বং.
সমগ্গো সঙ্ঘোৱ ধুৱৱাসৱসেন দেতি, ন সেনাসনগ্গাহাপকোতি অযমত্থো কথং ঞাতব্বোতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰাদীনং ৱা গণৱাচকআচৰিযস্স ৱা বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সম্মন্নিত্ৱা দেতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি বহূপকাৰস্স ভাৰনিত্থাৰকস্স ফাসুকং আৱাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দেতী’’তি চ ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰগণৱাচকাচৰিযানং ৱা বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সল্লক্খেত্ৱা সম্মন্নিত্ৱা দেতী’’তি চ ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) চ ‘‘অপলোকনকম্মং নাম সীমট্ঠকং সঙ্ঘং সোধেত্ৱা ছন্দাৰহানং ছন্দং আহৰিত্ৱা সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা তিক্খত্তুং সাৱেত্ৱা কত্তব্বং কম্ম’’ন্তি চ অট্ঠকথাসু (পৰি. অট্ঠ. ৪৮২) ৱচনতো সাধুকং নিস্সংসযেন ঞাতব্বোতি.
কথং পন অপলোকনকম্মেন দাতব্বভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পি সঙ্ঘকিচ্চং কৰোন্তানং কপ্পিযকাৰকাদীনং ভত্তৱেতনম্পি অপলোকনকম্মেন দাতুং ৱট্টতী’’তি পৰিৱাৰট্ঠকথাযং (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) কম্মৱগ্গে আগতত্তা ৱিঞ্ঞাযতি. কথং পন দুৱঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনোযেৱ দাতব্বভাৱো ৱিঞ্ঞাযতীতি? ‘‘বহূপকাৰতন্তি ভণ্ডাগাৰিকতাদিবহুউপকাৰভাৱং. ন কেৱলং ইদমেৱাতি আহ ‘গুণৱিসিট্ঠতঞ্চা’তিআদি. তেন বহূপকাৰত্তেপি গুণৱিসিট্ঠত্তাভাৱে, গুণৱিসিট্ঠত্তেপি বহূপকাৰত্তাভাৱে দাতুং ন ৱট্টতীতি দস্সেতী’’তি ৱিনযত্থমঞ্জূসাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. টী. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি.
কস্মা পন সেনাসনগ্গাহাপকেন ৱিচাৰেতব্বো সেনাসনগ্গাহো যাৱজ্জকালা ন তিট্ঠতীতি? পঞ্চঙ্গসমন্নাগতস্স সেনাসনগ্গাহাপকস্স ভিক্খুনো দুল্লভত্তা, নানাদেসৱাসীনং নানাচৰিযকুলসম্ভৱানং ভিক্খূনং একসম্ভোগপৰিভোগস্স দুক্কৰত্তা চ ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি ন তিট্ঠতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, পঞ্চহঙ্গেহি সমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিতুং, যো ন ছন্দাগতিং গচ্ছেয্য, ন দোসাগতিং গচ্ছেয্য, ন মোহাগতিং গচ্ছেয্য, ন ভযাগতিং গচ্ছেয্য, গহিতাগহিতঞ্চ জানেয্যা’’তি (চূড়ৱ. ৩১৭). অট্ঠকথাযম্পি (পাচি. অট্ঠ. ১২২) ‘‘এৱৰূপেন হি সভাগপুগ্গলেন একৱিহাৰে ৱা একপৰিৱেণে ৱা ৱসন্তেন অত্থো নত্থী’’তি ৱুত্তং. কস্মা পন ধুৱৱাসত্থায দানৱিচাৰো যাৱজ্জকালা তিট্ঠতীতি? পঞ্চঙ্গসমন্নাগতাভাৱেপি সীমট্ঠকস্স সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা কত্তব্বত্তা. ৱুত্তঞ্হি ‘‘অপলোকনকম্মং নাম সীমট্ঠকং সঙ্ঘং সোধেত্ৱা ছন্দাৰহানং ছন্দং আহৰিত্ৱা সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স অনুমতিযা তিক্খত্তুং সাৱেত্ৱা কত্তব্বং কম্ম’’ন্তি (পৰি. অট্ঠ. ৪৮২).
উতুকালে সঙ্ঘিকসেনাসনে ৱসন্তেন আগতো ভিক্খু ন পটিবাহেতব্বো অঞ্ঞত্ৰ অনুট্ঠাপনীযা. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৱস্সানং তেমাসং পটিবাহিতুং, উতুকালং পন ন পটিবাহিতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ৩১৮). ‘‘অঞ্ঞত্ৰ অনুট্ঠাপনীযা’’তি ৱুত্তং, কতমে অনুট্ঠাপনীযাতি? চত্তাৰো অনুট্ঠাপনীযা ৱুড্ঢতৰো, ভণ্ডাগাৰিকো, গিলানো, সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনো চ. তত্থ ৱুড্ঢতৰো ভিক্খু তস্মিং ৱিহাৰে অন্তোসীমট্ঠকভিক্খূসু অত্তনা ৱুড্ঢতৰস্স অঞ্ঞস্স অভাৱা যথাৱুড্ঢং কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. ভণ্ডাগাৰিকো সঙ্ঘেন সম্মন্নিত্ৱা ভণ্ডাগাৰস্স দিন্নতায সঙ্ঘস্স ভণ্ডং ৰক্খন্তো গোপেন্তো ৱসতি, তস্মা সো ভণ্ডাগাৰিকো কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. গিলানো গেলঞ্ঞাভিভূতো অত্তনো লদ্ধসেনাসনে ৱসন্তো কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনো সমগ্গেন সঙ্ঘেন দিন্নসেনাসনত্তা কেনচি অনুট্ঠাপনীযো. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘চত্তাৰো হি ন ৱুট্ঠাপেতব্বা ৱুড্ঢতৰো, ভণ্ডাগাৰিকো, গিলানো, সঙ্ঘতো লদ্ধসেনাসনোতি. তত্থ ৱুড্ঢতৰো অত্তনো ৱুড্ঢতায নৱকতৰেন ন ৱুট্ঠাপেতব্বো, ভণ্ডাগাৰিকো সঙ্ঘেন সম্মন্নিত্ৱা ভণ্ডাগাৰস্স দিন্নতায, গিলানো অত্তনো গিলানতায, সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি বহূপকাৰস্স ভাৰনিত্থাৰকস্স ফাসুকং আৱাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দেতি, তস্মা সো উপকাৰকতায চ সঙ্ঘতো লদ্ধতায চ ন ৱুট্ঠাপেতব্বো’’তি. ঠপেত্ৱা ইমে চত্তাৰো অৱসেসা ৱুট্ঠাপনীযাৱ হোন্তি.
অপৰস্মিং ভিক্খুম্হি আগতে ৱুট্ঠাপেত্ৱা সেনাসনং দাপেতব্বং. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) ‘‘উতুকালে তাৱ কেচি আগন্তুকা ভিক্খূ পুৰেভত্তং আগচ্ছন্তি, কেচি পচ্ছাভত্তং পঠমযামং ৱা মজ্ঝিমযামং ৱা পচ্ছিমযামং ৱা, যে যদা আগচ্ছন্তি, তেসং তদাৱ ভিক্খূ উট্ঠাপেত্ৱা সেনাসনং দাতব্বং, অকালো নাম নত্থী’’তি. এতৰহি পন সদ্ধা পসন্না মনুস্সা ৱিহাৰং কত্ৱা অপ্পেকচ্চে পণ্ডিতানং ৱচনং সুত্ৱা ‘‘সঙ্ঘে দিন্নং মহপ্ফল’’ন্তি ঞত্ৱা চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং আৰব্ভ ‘‘ইমং ৱিহাৰং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স দেমা’’তি ৱত্ৱা দেন্তি, অপ্পেকচ্চে অত্তনা পসন্নং ভিক্খুং আৰব্ভ ৱিহাৰং কত্ৱাপি দানকালে তেন উয্যোজিতা হুত্ৱা চাতুদ্দিসং সঙ্ঘং আৰব্ভ ৱুত্তনযেন দেন্তি, অপ্পেকচ্চে কৰণকালেপি দানকালেপি অত্তনো কুলূপকভিক্খুমেৱ আৰব্ভ পৰিচ্চজন্তি, তথাপি দক্খিণোদকপাতনকালে তেন সিক্খাপিতা যথাৱুত্তপাঠং ৱচীভেদং কৰোন্তি, চিত্তেন পন কুলূপকস্সেৱ দেন্তি, ন সব্বসঙ্ঘসাধাৰণত্থং ইচ্ছন্তি.
ইমেসু তীসু দানেসু পঠমং পুব্বকালেপি দানকালেপি সঙ্ঘং উদ্দিস্স পৱত্তত্তা সব্বসঙ্ঘিকং হোতি. দুতিযং পুব্বকালে পুগ্গলং উদ্দিস্স পৱত্তমানম্পি দানকালে সঙ্ঘং উদ্দিস্স পৱত্তত্তা সঙ্ঘিকমেৱ. ততিযং পন পুব্বকালেপি দানকালেপি কুলূপকপুগ্গলমেৱ উদ্দিস্স পৱত্ততি, ন সঙ্ঘং, কেৱলং ভিক্খুনা ৱুত্তানুসাৰেনেৱ ৱচীভেদং কৰোন্তি. এৱং সন্তে ‘‘কিং অযং ৱিহাৰো চিত্তৱসেন পুগ্গলিকো হোতি, ৱচীভেদৱসেন সঙ্ঘিকো’’তি চিন্তাযং একচ্চে এৱং ৱদেয্যুং –
‘‘মনোপুব্বঙ্গমা ধম্মা, মনোসেট্ঠা মনোমযা;
মনসা চে পসন্নেন, ভাসতি ৱা কৰোতি ৱা;
ততো নং সুখমন্ৱেতি, ছাযাৱ অনপাযিনীতি. (ধ. প. ২) –
ৱচনতো চিত্তৱসেন পুগ্গলিকো হোতী’’তি. অঞ্ঞে ‘‘যথা দাযকা ৱদন্তি, তথা পটিপজ্জিতব্বন্তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২৫) ৱচনতো ৱচীভেদৱসেন সঙ্ঘিকো হোতী’’তি.
তত্ৰাযং ৱিচাৰণা – ইদং দানং পুব্বে পুগ্গলস্স পৰিণতং পচ্ছা সঙ্ঘস্স পৰিণামিতং, তস্মা ‘‘সঙ্ঘিকো’’তি ৱুত্তে নৱসু অধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স পৰিণতং সঙ্ঘস্স পৰিণামেতী’’তি (পাৰা. ৬৬০) ৱুত্তং অট্ঠমং অধম্মিকদানং হোতি, তস্স দানস্স পটিগ্গহাপি পৰিভোগাপি অধম্মিকপটিগ্গহা অধম্মিকপৰিভোগা হোন্তি. ‘‘পুগ্গলিকো’’তি ৱুত্তে তীসু ধম্মিকদানেসু ‘‘পুগ্গলস্স দিন্নং পুগ্গলস্সেৱ দেতী’’তি ৱুত্তং ততিযধম্মিকদানং হোতি, তস্স পটিগ্গহাপি পৰিভোগাপি ধম্মিকপটিগ্গহা ধম্মিকপৰিভোগা হোন্তি, তস্মা পুগ্গলিকপক্খং ভজতি. অপ্পেকচ্চে সুত্তন্তিকাদিগণে পসীদিত্ৱা ৱিহাৰং কাৰেত্ৱা গণস্স দেন্তি ‘‘ইমং ৱিহাৰং আযস্মন্তানং দম্মী’’তি. অপ্পেকচ্চে পুগ্গলে পসীদিত্ৱা ৱিহাৰং কত্ৱা পুগ্গলস্স দেন্তি ‘‘ইমং ৱিহাৰং আযস্মতো দম্মী’’তি. এতে পন গণসন্তকপুগ্গলিকা ৱিহাৰা দানকালতো পট্ঠায পটিগ্গাহকসন্তকাৱ হোন্তি, ন দাযকসন্তকা. তেসু গণসন্তকো তাৱ একচ্চেসু মতেসু অৱসেসানং সন্তকো, তেসু ধৰমানেসুযেৱ কস্সচি দেন্তি, তস্স সন্তকো. কস্সচি অদত্ৱা সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৬৯) ‘‘দ্ৱিন্নং সন্তকং হোতি অৱিভত্তং, একস্মিং কালকতে ইতৰো সামী, বহূনং সন্তকেপি এসেৱ নযো. সব্বেসু মতেসু সঙ্ঘিকংৱ হোতী’’তি.
পুগ্গলিকৱিহাৰোপি যদি সো পটিগ্গাহকপুগ্গলো অত্তনো জীৱমানকালেযেৱ সদ্ধিৱিহাৰিকাদীনং দেতি, কোচি ৱা তস্স ৱিস্সাসেন তং ৱিহাৰং অগ্গহেসি, তস্স সন্তকো হোতি. কস্সচি অদত্ৱা কালকতে সঙ্ঘিকো হোতি. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সো জীৱমানোযেৱ সব্বং অত্তনো পৰিক্খাৰং নিস্সজ্জিত্ৱা কস্সচি অদাসি, কোচি ৱা ৱিস্সাসং অগ্গহেসি. যস্স দিন্নো, যেন চ গহিতো, তস্সেৱ হোতী’’তি. পাড়িযঞ্চ (মহাৱ. ৩৬৯) ‘‘ভিক্খুস্স, ভিক্খৱে, কালকতে সঙ্ঘো সামী পত্তচীৱৰে, অপিচ গিলানুপট্ঠাকা বহূপকাৰা. অনুজানামি, ভিক্খৱে, সঙ্ঘেন তিচীৱৰঞ্চ পত্তঞ্চ গিলানুপট্ঠাকানং দাতুং, যং তত্থ লহুভণ্ডং লহুপৰিক্খাৰং, তং সম্মুখীভূতেন সঙ্ঘেন ভাজেতুং, যং তত্থ গৰুভণ্ডং গৰুপৰিক্খাৰং, তং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স সঙ্ঘস্স অৱিস্সজ্জিযং অৱেভঙ্গিক’’ন্তি (মহাৱ. ৩৬৯) ৱুত্তং, তস্মা ইমিনা নযেন ৱিনিচ্ছযো কাতব্বো.
সঙ্ঘিকে পন পাড়িযং আগতানং ‘‘পুৰিমকো পচ্ছিমকো অন্তৰামুত্তকো চা’’তি (চূড়ৱ. ৩১৮) ৱুত্তানং তিণ্ণং সেনাসনগ্গাহানঞ্চ অট্ঠকথাযং (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩১৮) আগতানং ‘‘উতুকালে চ ৱস্সাৱাসে চা’’তি ৱুত্তানং দ্ৱিন্নং সেনাসনগ্গাহানঞ্চ এতৰহি অসম্পজ্জনতো অনুট্ঠাপনীযপাড়িযং আগতস্স অত্তনো সভাৱেন অনুট্ঠাপনীযস্স ধুৱৱাসত্থায সঙ্ঘেন দিন্নতায অনুট্ঠাপনীযস্স ৱসেনেৱ ৱিনিচ্ছযো হোতি. ৱুড্ঢতৰগিলানা হি অত্তনো সভাৱেন অনুট্ঠাপনীযা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ‘‘ৱুড্ঢতৰো অত্তনো ৱুড্ঢতায নৱকতৰেন ন ৱুট্ঠাপেতব্বো, গিলানো অত্তনো গিলানতাযা’’তি. ভণ্ডাগাৰিকধম্মকথিকাদযো ধুৱৱাসত্থায সঙ্ঘেন দিন্নতায অনুট্ঠাপনীযা হোন্তি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰাদীনং ৱা…পে… ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সম্মন্নিত্ৱা দেতি, তস্মা যস্স সঙ্ঘেন দিন্নো, সোপি অনুট্ঠাপনীযো’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা). সো এৱং ৱেদিতব্বো – এতৰহি সঙ্ঘিকৱিহাৰেসু সঙ্ঘত্থেৰেসু যথাকম্মঙ্গতেসু তস্মিং ৱিহাৰে যো ভিক্খু ৱুড্ঢতৰো, সোপি ‘‘অযং ৱিহাৰো মযা ৱসিতব্বো’’তি ৱদতি. যো তত্থ ব্যত্তো পটিবলো, সোপি তথেৱ ৱদতি. যেন সো ৱিহাৰো কাৰিতো, সোপি ‘‘মযা পসীদিতপুগ্গলো আৰোপেতব্বো’’তি ৱদতি. সঙ্ঘোপি ‘‘মযমেৱ ইস্সৰা, তস্মা অম্হেহি ইচ্ছিতপুগ্গলো আৰোপেতব্বো’’তি ৱদতি. এৱংদ্ৱিধা ৱা তিধা ৱা চতুধা ৱা ভিন্নেসু মহন্তং অধিকৰণং হোতি.
তেসু ৱুড্ঢতৰো ‘‘ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে, কেনচি পৰিযাযেন ৱুড্ঢতৰস্স আসনং পটিবাহিতব্বন্তি ৱদামি, যো পটিবাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি পাড়িপাঠঞ্চ (মহাৱ. ৪৭৩; চূড়ৱ. ৩১৬), ‘‘ৱুড্ঢতৰো অত্তনো ৱুড্ঢতায নৱকতৰেন ন ৱুট্ঠাপেতব্বো’’তি অট্ঠকথাৱচনঞ্চ (পাচি. অট্ঠ. ১১৯ আদযো; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) গহেত্ৱা ‘‘অহমেৱ এত্থ ৱুড্ঢতৰো, মযা ৱুড্ঢতৰো অঞ্ঞো নত্থি, তস্মা অহমেৱ ইমস্মিং ৱিহাৰে ৱসিতুমনুচ্ছৱিকো’’তি সঞ্ঞী হোতি. ব্যত্তোপি ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি পৰিৱাৰট্ঠকথাৱচনঞ্চ (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬), ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ব্যত্তেন ভিক্খুনা পটিবলেন দসৱস্সেন ৱা অতিৰেকদসৱস্সেন ৱা উপসম্পাদেতুং, নিস্সযং দাতু’’ন্তিআদিপাড়িৱচনঞ্চ (মহাৱ. ৭৬, ৮২) গহেত্ৱা ‘‘অহমেৱ এত্থ ব্যত্তো পটিবলো, ন মযা অঞ্ঞো ব্যত্ততৰো অত্থি, তস্মা অহমেৱ ইমস্স ৱিহাৰস্স অনুচ্ছৱিকো’’তি সঞ্ঞী. ৱিহাৰকাৰকোপি ‘‘যেন ৱিহাৰো কাৰিতো, সো ৱিহাৰসামিকোতি ৱিনযপাঠো (পাচি. অট্ঠ. ১১৬) অত্থি, মযা চ বহুং ধনং চজিত্ৱা অযং ৱিহাৰো কাৰিতো, তস্মা মযা পসন্নপুগ্গলো আৰোপেতব্বো, ন অঞ্ঞো’’তি সঞ্ঞী. সঙ্ঘোপি ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৱিহাৰো সঙ্ঘস্স দিন্নো হোতি পৰিচ্চত্তো’’তিআদিপাড়িৱচনঞ্চ (পাচি. ১১৬, ১২১, ১২৬, ১৩১), অন্তমসো চতুৰঙ্গুলপাদকং গামদাৰকেহি পংস্ৱাগাৰকেসু কীড়ন্তেহি কতম্পি সঙ্ঘস্স দিন্নকালতো পট্ঠায গৰুভণ্ডং হোতী’’তিআদিঅট্ঠকথাৱচনঞ্চ (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩২১) গহেত্ৱা ‘‘অযং ৱিহাৰো সঙ্ঘিকো সঙ্ঘসন্তকো, তস্মা অম্হেহি অভিৰুচিতপুগ্গলোৱ আৰোপেতব্বো, ন অঞ্ঞো’’তি সঞ্ঞী.
তত্থ ৱুড্ঢতৰস্স ৱচনেপি ‘‘ন ত্ৱেৱাহং, ভিক্খৱে’’ত্যাদিৱচনং (চূড়ৱ. ৩১৬) তেসু তেসু আসনসালাদীসু অগ্গাসনস্স ৱুড্ঢতৰাৰহত্তা ভত্তং ভুঞ্জিত্ৱা নিসিন্নোপি ভিক্খু ৱুড্ঢতৰে আগতে ৱুট্ঠায আসনং দাতব্বং সন্ধায ভগৱতা ৱুত্তং, ন ধুৱৱাসং সন্ধায. ‘‘ৱুড্ঢতৰো অত্তনো ৱুড্ঢতায’’ত্যাদিৱচনঞ্চ (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) যথাৱুড্ঢং সেনাসনে দীযমানে ৱুড্ঢতৰে আগতে নৱকতৰো ৱুট্ঠাপেতব্বো, ৱুট্ঠাপেত্ৱা ৱুড্ঢতৰস্স সেনাসনং দাতব্বং, ৱুড্ঢতৰো পন নৱকতৰেন ন ৱুট্ঠাপেতব্বো. কস্মা? ‘‘অত্তনো ৱুড্ঢতৰতাযা’’তি উতুকালে যথাৱুড্ঢং সেনাসনদানং সন্ধায ৱুত্তং, ন ধুৱৱাসত্থায দানং সন্ধায, তস্মা ইদম্পি ৱচনং উপপৰিক্খিতব্বং, ন সীঘং অনুজানিতব্বং.
ব্যত্তৱচনেপি ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকস্স’’ত্যাদিৱচনঞ্চ (পৰি. অট্ঠ. ৪৪৫-৪৯৬) ন বহুস্সুতমত্তেন সঙ্ঘিকৱিহাৰস্স ইস্সৰভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, অথ খো তস্স ভিক্খুস্স বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা সঙ্ঘেন ফাসুকং আৱাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দিন্নে সো ভিক্খু কেনচি তম্হা ৱিহাৰা অনুট্ঠাপনীযো হোতি, ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে’’ত্যাদিৱচনঞ্চ (মহাৱ. ৮২) নিস্সযাচৰিযানং লক্খণং পকাসেতুং ভগৱতা ৱুত্তং, ন সঙ্ঘিকৱিহাৰস্স ইস্সৰত্তং, তস্মা ইদম্পি ৱচনং উপপৰিক্খিতব্বং, ন সীঘং অনুজানিতব্বং.
দাযকৱচনং পন নানুজানিতব্বং পটিবাহিতব্বং. কস্মা? ‘‘যেন ৱিহাৰো কাৰিতো’’ত্যাদিপাঠস্স অমুখ্যৱোহাৰত্তা. যথা হি পুথুজ্জনকালে ৰূপাদীসু সঞ্জনস্স ভূতপুব্বত্তা ভূতপুব্বগতিযা অৰহাপি ‘‘সত্তো’’তি, এৱং দানকালতো পুব্বে তস্স ৱিহাৰস্স সামিভূতপুব্বত্তা দাযকো ‘‘ৱিহাৰসামিকো’’তি ৱুচ্চতি, ন ইস্সৰত্তা. ন হি সকলে ৱিনযপিটকে অট্ঠকথাটীকাসু চ ‘‘ৱিস্সজ্জেত্ৱা দিন্নস্স ৱিহাৰস্স দাযকো ইস্সৰো’’তি ৱা ‘‘দাযকেন ৱিচাৰেতব্বো’’তি ৱা ‘‘দাযকসন্তকৱিহাৰো’’তি ৱা পাঠো অত্থি, ‘‘সঙ্ঘিকো, গণসন্তকো, পুগ্গলিকো’’ইচ্চেৱ অত্থি, তস্মা তস্স ৱচনং নানুজানিতব্বং.
সঙ্ঘস্স ৱচনেপি ‘‘সঙ্ঘিকো নাম ৱিহাৰো’’ত্যাদিৱচনং (পাচি. ১১৬, ১২১, ১২৬, ১৩১) সঙ্ঘসন্তকভাৱং সঙ্ঘেন ৱিচাৰেতব্বভাৱং দীপেতি, সঙ্ঘো পন ৱিচাৰেন্তো পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং ভিক্খুং সেনাসনগ্গাহাপকং সম্মন্নিত্ৱা তেন যথাৱুড্ঢং ৱিচাৰেতব্বো ৱা হোতি, সমগ্গেন সঙ্ঘেন দুৱঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো অপলোকনকম্মেন ধুৱৱাসত্থায দাতব্বো ৱা. তেসু পঞ্চঙ্গসমন্নাগতস্স ভিক্খুনো দুল্লভত্তা সেনাসনগ্গাহাপকসম্মুতিযা অভাৱে সতি দুৱঙ্গসমন্নাগতো ভিক্খু পৰিযেসিতব্বো. এৱং পন অপৰিযেসিত্ৱা ভণ্ডাগাৰিকতাদিবহঊপকাৰতাযুত্তস্স বহুস্সুততাদিগুণৱিসিট্ঠতাৱিৰহস্স ভিক্খুনো আমিসগৰুকতাদিৱসেন সঙ্ঘেন ৱিহাৰো দাতব্বো ন হোতি, তস্মা সঙ্ঘৱচনম্পি উপপৰিক্খিতব্বং, ন তাৱ অনুজানিতব্বং.
অথ তীণিপি ৱচনানি সংসন্দেতব্বানি. তত্থ সঙ্ঘস্স ইস্সৰত্তা সঙ্ঘো পুচ্ছিতব্বো ‘‘কো পুগ্গলো তুম্হেহি অভিৰুচিতো’’তি, পুচ্ছিত্ৱা ‘‘এসো’’তি ৱুত্তে ‘‘কস্মা অভিৰুচিতো’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘এসো পুগ্গলো অম্হে চীৱৰাদিপচ্চযেহি অনুগ্গহেতা, অম্হাকং ঞাতিসালোহিতো, উপজ্ঝাযো, আচৰিযো, সদ্ধিৱিহাৰিকো, অন্তেৱাসিকো, সমানুপজ্ঝাযকো, সমানাচৰিযকো, পিযসহাযো, লাভী, যসস্সী, তস্মা অম্হেহি অভিৰুচিতো’’তি ৱুত্তে ‘‘ন এত্তাৱতা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰো দাতব্বো’’তি পটিক্খিপিতব্বো. অথ ‘‘এসো পুগ্গলো সব্বেহি অম্হেহি ৱুড্ঢতৰো অগ্গাসনং অগ্গোদকং অগ্গপিণ্ডং অৰহতি, ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰো পন তস্স দাতব্বোতি অট্ঠকথাচৰিযেহি ন ৱুত্তো’’তি ৱত্ৱা পটিক্খিপিতব্বো. অথ ‘‘ধম্মকথিকো, ৱিনযধৰো, গণৱাচকআচৰিযো’’তি ৱুত্তে ‘‘এসো ধুৱৱাসত্থায দিন্নৱিহাৰস্স অনুচ্ছৱিকো, এতস্স দাতব্বো’’তি অনুমোদিতব্বো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰাদীনং ৱা গণৱাচকআচৰিযস্স ৱা বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেন্তো ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সম্মন্নিত্ৱা দেতী’’তি ৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি (পাচি. অট্ঠ. ১২৯; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা).
ইধ পন সাধকপাঠে ‘‘ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা’’তি ৱিজ্জমানে কস্মা সাধ্যৱচনে ভণ্ডাগাৰিকো ন ৱুত্তোতি? এতৰহি ভণ্ডাগাৰস্স অভাৱা. যদি কেসুচি ৱিহাৰেসু ভণ্ডাগাৰং সম্মন্নেয্য, সো ভণ্ডাগাৰৱিহাৰে নিসিন্নো সঙ্ঘস্স পত্তচীৱৰৰক্খণাদিকং উপকাৰং কৰেয্য, তস্স বহূপকাৰতং সল্লক্খেন্তো সঙ্ঘো ভণ্ডাগাৰিকস্স ফাসুকং আৱাসং এতৰহিপি ধুৱৱাসত্থায দদেয্য, সো তস্স ৱিসুং ধুৱৱাসৱিহাৰোতি. এত্থ সাধকপাঠে ‘‘ধম্মকথিকৱিনযধৰাদীনং ৱা’’তিআদিসদ্দেন বহুস্সুতো আগতাগমো ধম্মধৰো ৱিনযধৰো মাতিকাধৰো পণ্ডিতো ব্যত্তো মেধাৱী লজ্জী কুক্কুচ্চকো সিক্খাকামোতি ৱুত্তগুণৱন্তে সঙ্গণ্হাতি. অথাপি ‘‘এসো পুগ্গলো বহুস্সুতো উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি ভিক্খূনং বহূপকাৰো সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকো’’তি ৱদতি, ‘‘সাধু এসোপি ফাসুকাৱাসস্স অৰহো, অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰো এতস্সপি দাতব্বো’’তি ৱত্ৱা অনুমোদিতব্বো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন বহুস্সুতস্স উদ্দেসপৰিপুচ্ছাদীহি বহূপকাৰস্স ভাৰনিত্থাৰকস্স ফাসুকং আৱাসং অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দেতী’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ৩৪৩) ৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি.
অথাপি ‘‘অযং পুগ্গলো ধম্মকথিকো ৱিনযধৰো গণৱাচকাচৰিযো সঙ্ঘস্স বহূপকাৰো ৱিসিট্ঠগুণযুত্তো’’তি ৱদতি, ‘‘সাধু এতস্সপি পুগ্গলস্স ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সল্লক্খেত্ৱা সম্মন্নিত্ৱাৱ দাতব্বো’’তি ৱত্ৱা অনুমোদিতব্বো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘সঙ্ঘো পন ভণ্ডাগাৰিকস্স ৱা ধম্মকথিকৱিনযধৰাদীনং ৱা গণৱাচকাচৰিযস্স ৱা বহূপকাৰতং গুণৱিসিট্ঠতঞ্চ সল্লক্খেত্ৱা ধুৱৱাসত্থায ৱিহাৰং সম্মন্নিত্ৱা দেতী’’তি (পাচি. অট্ঠ. ১২০; কঙ্খা. অট্ঠ. অনুপখজ্জসিক্খাপদৱণ্ণনা) ৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি.
অথাপি ‘‘এসো পুগ্গলো বহুস্সুতো সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকো’’তি ৱদতি, ‘‘সাধু এতস্সপি অনুট্ঠাপনীযং কত্ৱা দাতব্বো’’তি ৱত্ৱা অনুমোদিতব্বো. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘বহুস্সুতস্স সঙ্ঘভাৰনিত্থাৰকস্স ভিক্খুনো অনুট্ঠাপনীযসেনাসনম্পী’’তি পৰিৱাৰট্ঠকথাযং (পৰি. অট্ঠ. ৪৯৫-৪৯৬) ৱুত্তত্তা ৱিঞ্ঞাযতি. ততো ‘‘এৱং দুৱঙ্গসম্পন্নো পুগ্গলো অন্তোসীমট্ঠো ৱা বহিসীমট্ঠো ৱা’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘অন্তোসীমট্ঠো’’তি ৱুত্তে ‘‘সাধু সুট্ঠু তস্স দাতব্বো’’তি সম্পটিচ্ছিতব্বং. ‘‘বহিসীমট্ঠো’’তি ৱুত্তে ‘‘ন দাতব্বো’’তি পটিক্খিপিতব্বং. কস্মাতি চে? ‘‘ন, ভিক্খৱে, নিস্সীমে ঠিতস্স সেনাসনং গাহেতব্বং, যো গাহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (চূড়ৱ. ৩১৮) ৱচনতোতি.