২৫. উপোসথপৱাৰণাৱিনিচ্ছযকথা
১৬৮. এৱং সীমাৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি উপোসথপৱাৰণাৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘উপোসথপৱাৰণাতি এত্থ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ উপোসথসদ্দো তাৱ –
‘‘উদ্দেসে পাতিমোক্খস্স, পণ্ণত্তিযমুপোসথো;
উপৱাসে চ অট্ঠঙ্গে, উপোসথদিনে সিযা’’তি. –
ৱচনতো পাতিমোক্খুদ্দেসে পণ্ণত্তিযং উপৱাসে অট্ঠঙ্গসীলে উপোসথদিনে চ ৱত্ততি. তথা হেস ‘‘আযামাৱুসো কপ্পিন উপোসথং গমিস্সামা’’তিআদীসু (দী. নি. অট্ঠ. ১.১৫০; ম. নি. অট্ঠ. ৩.৮৫) পাতিমোক্খুদ্দেসে আগতো, ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.২৪৬) পণ্ণত্তিযং, ‘‘সুদ্ধস্স ৱে সদা ফেগ্গু, সুদ্ধস্স উপোসথো সদা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৭৯) উপৱাসে, ‘‘এৱং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতো খো, ৱিসাখে, উপোসথো উপৱুত্থো’’তিআদীসু (অ. নি. ৮.৪৩) অট্ঠঙ্গসীলে. ‘‘ন, ভিক্খৱে, উপোসথে সভিক্খুকাআৱাসা অভিক্খুকো আৱাসো’’তিআদীসু (পাচি. ১০৪৮) উপোসথদিনে ৱত্ততি. ‘‘পাৰিসুদ্ধিউপোসথো অধিট্ঠানুপোসথো’’তিআদীসু পাৰিসুদ্ধিঅধিট্ঠানেসুপি ৱত্ততি. তে পন পাতিমোক্খুদ্দেসে অন্তোগধাতি কত্ৱা ৱিসুং ন ৱুত্তা. ইধ পন পাতিমোক্খুদ্দেসে উপোসথদিনে চ ৱত্ততি. তত্থ পাতিমোক্খুদ্দেসে উপৱসনং উপোসথো, সীলেন উপেতা হুত্ৱা ৱসনন্ত্যত্থো. উপোসথদিনে উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো, এতস্মিং দিৱসে সীলেন উপেতা হুত্ৱা ৱসন্তীত্যত্থো.
পৱাৰণা-সদ্দো পন ‘‘পৱাৰণা পটিক্খেপে, কথিতাজ্ঝেসনায চা’’তি অভিধানপ্পদীপিকাযং ৱচনতো পটিক্খেপে অজ্ঝেসনে চ ৱত্ততি. তত্থ ‘‘যো পন ভিক্খু ভুত্তাৱী পৱাৰিতো অনতিৰিত্তং খাদনীযং ৱা ভোজনীযং ৱা খাদেয্য ৱা ভুঞ্জেয্য ৱা, পাচিত্তিয’’ন্তিআদীসু (পাচি. ২৩৮) পটিক্খেপে, ‘‘সঙ্ঘো পৱাৰেয্যা’’তিআদীসু (মহাৱ. ২১০) অজ্ঝেসনে, ‘‘অজ্জপৱাৰণা চাতুদ্দসী’’তিআদীসু (মহাৱ. অট্ঠ. ২১২) পৱাৰণাদিৱসে. সো পন অজ্ঝেসনদিৱসোযেৱাতি ৱিসুং ন ৱুত্তো. ইধ পন অজ্ঝেসনে ৱত্ততি, তস্মা পৱাৰীযতে পৱাৰণা, পকাৰেন ইচ্ছীযতেত্যত্থো. প-পুব্ব ৱৰধাতু চুৰাদিগণিকাযং.
এত্থ চ কিঞ্চাপি পাড়িযং উপোসথক্খন্ধকানন্তৰং ৱস্সূপনাযিকক্খন্ধকো, তদনন্তৰং পৱাৰণক্খন্ধকো সঙ্গীতো, তথাপি উপোসথপৱাৰণকম্মানং যেভুয্যেন সমানত্তা যমকমিৱ ভূতত্তা মিস্সেত্ৱা কথেন্তো সুৱিঞ্ঞেয্যো হোতি সল্লহুকগন্থো চাতি মন্ত্ৱা খন্ধকদ্ৱযসঙ্গহিতং অত্থং একেনেৱ পৰিচ্ছেদেন দস্সেতি আচৰিযো. তত্থ চাতুদ্দসিকো পন্নৰসিকো সামগ্গীউপোসথোতি দিৱসৱসেন তযো উপোসথা হোন্তীতি সম্বন্ধো. চতুদ্দসিযং নিযুত্তো চাতুদ্দসিকো, এৱং পন্নৰসিকো. সামগ্গীউপোসথো নাম সঙ্ঘসামগ্গিকদিৱসে কাতব্বউপোসথো. হেমন্তগিম্হৱস্সানং তিণ্ণং উতূনন্তি এত্থ হেমন্তউতু নাম অপৰকত্তিককাড়পক্খস্স পাটিপদতো পট্ঠায ফগ্গুনপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা. গিম্হউতু নাম ফগ্গুনস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায আসাড়্হিপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা. ৱস্সানউতু নাম আসাড়্হস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায অপৰকত্তিকপুণ্ণমপৰিযোসানা চত্তাৰো মাসা. ততিযসত্তমপক্খেসু দ্ৱে দ্ৱে কত্ৱা ছ চাতুদ্দসিকাতি হেমন্তস্স উতুনো ততিযে চ সত্তমে চ পক্খে দ্ৱে চাতুদ্দসিকা, মিগসিৰমাসস্স কাড়পক্খে, মাঘমাসস্স কাড়পক্খে চাতি অত্থো. এৱং গিম্হস্স উতুনো ততিযে চিত্তমাসস্স কাড়পক্খে সত্তমে জেট্ঠমাসস্স কাড়পক্খে চ, ৱস্সানস্স উতুনো ততিযে সাৱণস্স কাড়পক্খে চ সত্তমে অস্সযুজমাসস্স কাড়পক্খে চাতি অত্থো. সেসা পন্নৰসিকাতি সেসা অট্ঠাৰস পন্নৰসিকা.
হোতি চেত্থ –
‘‘কত্তিকস্স চ কাড়ম্হা;
যাৱ ফগ্গুনপুণ্ণমা;
হেমন্তকালোতি ৱিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘ফগ্গুনস্স চ কাড়ম্হা;
যাৱ আসাড়্হিপুণ্ণমা;
গিম্হকালোতি ৱিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘আসাড়্হস্স চ কাড়ম্হা;
যাৱ কত্তিকপুণ্ণমা;
ৱস্সকালোতি ৱিঞ্ঞেয্যো;
অট্ঠ হোন্তি উপোসথা.
‘‘উতূনং পন তিণ্ণন্নং, পক্খে ততিযসত্তমে;
চতুদ্দসোতি পাতিমোক্খং, উদ্দিসন্তি নযঞ্ঞুনো’’তি. (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৱণ্ণনা);
এৱং একসংৱচ্ছৰে চতুৱীসতি উপোসথাতি এৱং ইমিনা ৱুত্তনযেন হেমন্তাদীনং তিণ্ণং উতূনং একেকস্মিং উতুম্হি পচ্চেকং অট্ঠঅট্ঠউপোসথত্তা উতুত্তযসমোধানভূতে একস্মিং সংৱচ্ছৰে চতুৱীসতি উপোসথা হোন্তীতি অত্থো. ইদং তাৱ পকতিচাৰিত্তন্তি ইদং একস্মিং সংৱচ্ছৰে ছচাতুদ্দসিকঅট্ঠাৰসপন্নৰসিকউপোসথকৰণং তাৱ পঠমং পকতিযা সভাৱেন চাৰিত্তং কাতব্বং কম্মং হোতি, ন বহুতৰাৱাসিকাদিনা কাৰণেন কাতব্বন্তি অত্থো.
তথাৰূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৱট্টতীতি ‘‘সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৱা পন্নৰসে ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৬) ৱচনতো ‘‘যো পন আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৭৮) চ তথাৰূপপচ্চযে সতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং ৱট্টতীতি অত্থো. তত্থ সকিন্তি একৱাৰং. আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বন্তি আৱাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে কৰিযমানে অনুৱত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. আদি-সদ্দেন ‘‘আৱাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৱত্তিতব্ব’’ন্তি ৱচনং, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৱে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতৰং পৱাৰেয্যামা’’তি (মহাৱ. ২৪০) ৱচনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. এত্থ চ পঠমসুত্তস্স একেকস্স উতুনো ততিযসত্তমপক্খস্স চাতুদ্দসে ৱা অৱসেসস্স পন্নৰসে ৱা সকিং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বন্তি. পকতিচাৰিত্তৱসেনপি অত্থসম্ভৱতো ‘‘আগন্তুকেহী’’তিআদীনি সুত্তানি দস্সিতানীতি ৱেদিতব্বং. তথাৰূপপচ্চযে সতীতি অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসে উপোসথং কাতুং অনুৰূপে আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তীতি এৱমাদিকে পচ্চযে সতি. অঞ্ঞস্মিম্পি চাতুদ্দসেতি তিণ্ণং উতূনং ততিযসত্তমপক্খচাতুদ্দসতো অঞ্ঞস্মিং চাতুদ্দসে.
তত্ৰাযং পাড়ি (মহাৱ. ১৭৮) –
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, আৱাসিকানং ভিক্খূনং চাতুদ্দসো হোতি, আগন্তুকানং পন্নৰসো. সচে আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতৰা হোন্তি, আৱাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৱত্তিতব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, আৱাসিকানং ভিক্খূনং পন্নৰসো হোতি, আগন্তুকানং চাতুদ্দসো. সচে আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতৰা হোন্তি, আৱাসিকেহি আগন্তুকানং অনুৱত্তিতব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, আৱাসিকানং ভিক্খূনং পাটিপদো হোতি, আগন্তুকানং পন্নৰসো. সচে আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তি, আৱাসিকেহি আগন্তুকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আগন্তুকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৱা উপোসথো কাতব্বো. সচে সমসমা হোন্তি, আৱাসিকেহি আগন্তুকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আগন্তুকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৱা উপোসথো কাতব্বো. সচে আগন্তুকা বহুতৰা হোন্তি, আৱাসিকেহি আগন্তুকানং সামগ্গী ৱা দাতব্বা, নিস্সীমং ৱা গন্তব্বং.
‘‘ইধ পন, ভিক্খৱে, আৱাসিকানং ভিক্খূনং পন্নৰসো হোতি, আগন্তুকানং পাটিপদো. সচে আৱাসিকা বহুতৰা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং সামগ্গী ৱা দাতব্বা, নিস্সীমং ৱা গন্তব্বং. সচে সমসমা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং সামগ্গী ৱা দাতব্বা, নিস্সীমং ৱা গন্তব্বং. সচে আগন্তুকা বহুতৰা হোন্তি, আগন্তুকেহি আৱাসিকানং নাকামা দাতব্বা সামগ্গী, আৱাসিকেহি নিস্সীমং গন্ত্ৱা উপোসথো কাতব্বো’’তি.
তত্ৰাযং অট্ঠকথা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৭৮) –
আৱাসিকানং ভিক্খূনং চাতুদ্দসো হোতি, আগন্তুকানং পন্নৰসোতি এত্থ যেসং পন্নৰসো, তে তিৰোৰট্ঠতো ৱা আগতা, অতীতং ৱা উপোসথং চাতুদ্দসিকং অকংসূতি ৱেদিতব্বা. আৱাসিকানং অনুৱত্তিতব্বন্তি আৱাসিকেহি ‘‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’’তি পুব্বকিচ্চে কৰিযমানে অনুৱত্তিতব্বং, ন পটিক্কোসিতব্বং. নাকামা দাতব্বাতি ন অনিচ্ছায দাতব্বাতি.
‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে’’তিআদিম্হি অযং পৱাৰণক্খন্ধকাগতা পাড়ি (মহাৱ. ২৪০) – ইধ পন, ভিক্খৱে, সম্বহুলা সন্দিট্ঠা সম্ভত্তা ভিক্খূ অঞ্ঞতৰস্মিং আৱাসে ৱস্সং উপগচ্ছন্তি, তেসং সামন্তা অঞ্ঞে ভিক্খূ ভণ্ডনকাৰকা কলহকাৰকা ৱিৱাদকাৰকা ভস্সকাৰকা সঙ্ঘে অধিকৰণকাৰকা ৱস্সং উপগচ্ছন্তি ‘‘মযং তেসং ভিক্খূনং ৱস্সংৱুত্থানং পৱাৰণায পৱাৰণং ঠপেস্সামা’’তি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, তেহি ভিক্খূহি দ্ৱে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুং, কথং মযং তেহি ভিক্খূহি পঠমতৰং পৱাৰেয্যামাতি.
তত্ৰাযং অট্ঠকথা (মহাৱ. অট্ঠ. ২৪০) – দ্ৱে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতুন্তি এত্থ চতুত্থপঞ্চমা দ্ৱে, ততিযো পন পকতিযাপি চাতুদ্দসিকোযেৱাতি, তস্মা ততিযচতুত্থা ৱা ততিযচতুত্থপঞ্চমা ৱা দ্ৱে তযো চাতুদ্দসিকা কাতব্বা. অথ চতুত্থে কতে সুণন্তি, পঞ্চমো চাতুদ্দসিকো কাতব্বো, এৱম্পি দ্ৱে চাতুদ্দসিকা হোন্তি. এৱং কৰোন্তা ভণ্ডনকাৰকানং তেৰসে ৱা চাতুদ্দসে ৱা ইমে পন্নৰসীপৱাৰণং পৱাৰেস্সন্তীতি.
তত্থ অযং সাৰত্থদীপনীপাঠো (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.২৪০) – চতুত্থে কতে সুণন্তীতি চতুত্থে পন্নৰসিকুপোসথে কতে অম্হাকং পৱাৰণং ঠপেস্সন্তীতি সুণন্তি. এৱম্পি দ্ৱে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি ততিযেন সদ্ধিং দ্ৱে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি.
তত্ৰাযং ৱিমতিৱিনোদনীপাঠো (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.২৪০) – দ্ৱে চাতুদ্দসিকা হোন্তীতি ততিযপক্খে চাতুদ্দসিযা সদ্ধিং দ্ৱে চাতুদ্দসিকা হোন্তি. ভণ্ডনকাৰকানং তেৰসে ৱা চাতুদ্দসে ৱা ইমে পন্নৰসীপৱাৰণং পৱাৰেস্সন্তীতি ইমিনা যথাসকং উপোসথকৰণদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খূনং চাতুদ্দসীপন্নৰসীৱোহাৰো, ন চন্দগতিসিদ্ধিযা তিথিযা ৱসেনাতি দস্সেতি. কিঞ্চাপি এৱং ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, ৰাজূনং অনুৱত্তিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৮৬) ৱচনতো পনেত্থ লোকিযানং তিথিং অনুৱত্তন্তেহিপি অত্তনো উপোসথক্কমেন চাতুদ্দসিং পন্নৰসিং ৱা পন্নৰসিং চাতুদ্দসিং ৱা কৰোন্তেহেৱ অনুৱত্তিতব্বং, ন পন সোড়সমদিৱসং ৱা তেৰসমদিৱসং ৱা উপোসথদিৱসং কৰোন্তেহি. তেনেৱ পাড়িযম্পি (মহাৱ. ২৪০) ‘‘দ্ৱে তযো উপোসথে চাতুদ্দসিকে কাতু’’ন্তি ৱুত্তং. অঞ্ঞথা ‘‘দ্ৱাদসিযং, তেৰসিযং ৱা উপোসথো কাতব্বো’’তি ৱত্তব্বতো. ‘‘সকিং পক্খস্স চাতুদ্দসে ৱা পন্নৰসে ৱা’’তিআদিৱচনম্পি (মহাৱ. ১৩৬) উপৱুত্তক্কমেনেৱ ৱুত্তং, ন তিথিক্কমেনাতি গহেতব্বন্তি.
ন কেৱলং উপোসথদিৱসাযেৱ তযো হোন্তি, অথ খো পৱাৰণাদিৱসাপীতি আহ ‘‘পুৰিমৱস্সংৱুত্থানং পনা’’তিআদি. মাইতি চন্দো ৱুচ্চতি তস্স গতিযা দিৱসস্স মিনিতব্বতো, সো এত্থ সব্বকলাপপাৰিপূৰিযা পুণ্ণোতি পুণ্ণমা. পুব্বকত্তিকায পুণ্ণমা পুব্বকত্তিকপুণ্ণমা, অস্সযুজপুণ্ণমা. সা হি পচ্ছিমকত্তিকং নিৱত্তেতুং এৱং ৱুত্তা. তেসংযেৱাতি পুৰিমৱস্সংৱুত্থানংযেৱ. ভণ্ডনকাৰকেহীতি কলহকাৰকেহি. পচ্চুক্কড্ঢন্তীতি উক্কড্ঢন্তি, ভণ্ডনকাৰকে অনুৱাদৱসেন অস্সযুজপুণ্ণমাদিং পৰিচ্চজন্তা পৱাৰণং কাড়পক্খং জুণ্হপক্খন্তি উদ্ধং কড্ঢন্তীতি অত্থো, ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তো আৱাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং কৰেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে কাড়ে পৱাৰেয্যামা’’তি, ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তো আৱাসিকা, যদাযস্মন্তানং পত্তকল্লং, ইদানি উপোসথং কৰেয্যাম, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যাম, আগমে জুণ্হে পৱাৰেয্যামা’’তি (মহাৱ. ২৪০) চ এৱং ঞত্তিযা পৱাৰণং উদ্ধং কড্ঢন্তীতি ৱুত্তং হোতি.
অথাতি অনন্তৰত্থে নিপাতো. চতুদ্দসন্নং পূৰণো চাতুদ্দসো, দিৱসো. যং সন্ধায ‘‘আগমে কাড়ে পৱাৰেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু. পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা ৱাতি কোমুদিচাতুমাসিনিপুণ্ণমদিৱসো ৱা. যং সন্ধায ‘‘আগমে জুণ্হে পৱাৰেয্যামা’’তি ঞত্তিং ঠপযিংসু. তস্মিং পন আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অৱস্সং পৱাৰেতব্বং. ন হি তং অতিক্কমিত্ৱা পৱাৰেতুং লব্ভতি. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘তে চে, ভিক্খৱে, ভিক্খূ ভণ্ডনকাৰকা কলহকাৰকা ৱিৱাদকাৰকা ভস্সকাৰকা সঙ্ঘে অধিকৰণকাৰকা তম্পি জুণ্হং অনুৱসেয্যুং. তেহি, ভিক্খৱে, ভিক্খূহি সব্বেহেৱ আগমে জুণ্হে কোমুদিযা চাতুমাসিনিযা অকামা পৱাৰেতব্ব’’ন্তি (মহাৱ. ২৪০). তেনেৱাহ ‘‘পচ্ছিমৱস্সংৱুত্থানঞ্চ পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমা এৱ ৱা’’তি. যদি হি তং অতিক্কমিত্ৱা পৱাৰেয্য, দুক্কটাপত্তিং আপজ্জেয্যুং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন চ, ভিক্খৱে, অপৱাৰণায পৱাৰেতব্বং অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৱ. ২৩৩). ৱিসুদ্ধিপৱাৰণাযোগতো পৱাৰণাদিৱসা. পি-সদ্দেন ন কেৱলং পৱাৰণাদিৱসাৱ, অথ খো তদঞ্ঞে উপোসথদিৱসাপি হোন্তীতি দস্সেতি. ইদম্পীতি পৱাৰণত্তযম্পি. তথাৰূপপচ্চযেতি বহুতৰাৱাসিকাদিপচ্চযে. দ্ৱিন্নং কত্তিকপুণ্ণমানন্তি পুব্বকত্তিকপচ্ছিমকত্তিকসঙ্খাতানং দ্ৱিন্নং অস্সযুজকোমুদিপুণ্ণমানং.
ইদানি যো সো সামগ্গিউপোসথদিৱসো ৱুত্তো, তঞ্চ তপ্পসঙ্গেন সামগ্গিপৱাৰণাদিৱসঞ্চ দস্সেন্তো ‘‘যদা পনা’’তিআদিমাহ. তত্থ ওসাৰিতে তস্মিং ভিক্খুস্মিন্তি উক্খিত্তকে ভিক্খুস্মিং ওসাৰিতে, তং গহেত্ৱা সীমং গন্ত্ৱা আপত্তিং দেসাপেত্ৱা কম্মৱাচায কম্মপটিপ্পস্সদ্ধিৱসেন পৱেসিতেতি ৱুত্তং হোতি. তস্স ৱত্থুস্সাতি তস্স অধিকৰণস্স. তদা ঠপেত্ৱা চুদ্দসপন্নৰসে অঞ্ঞো যো কোচি দিৱসো উপোসথদিৱসো নাম হোতীতি সম্বন্ধো. কস্মাতি আহ ‘‘তাৱদেৱ উপোসথো কাতব্বো. ‘পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’ন্তি ৱচনতো’’তি. তত্থ তাৱদেৱাতি তং দিৱসমেৱ. ৱচনতোতি কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৱ. ৪৭৫) ৱুত্তত্তা. যত্ৰ পন পত্তচীৱৰাদীনং অত্থায অপ্পমত্তকেন কাৰণেন ৱিৱদন্তা উপোসথং ৱা পৱাৰণং ৱা ঠপেন্তি, তত্থ তস্মিং অধিকৰণে ৱিনিচ্ছিতে ‘‘সমগ্গা জাতম্হা’’তি অন্তৰা সামগ্গিউপোসথং কাতুং ন লভন্তি, কৰোন্তেহি অনুপোসথে উপোসথো কতো নাম হোতি.
কত্তিকমাসব্ভন্তৰেতি এত্থ কত্তিকমাসো নাম পুব্বকত্তিকমাসস্স কাড়পক্খপাটিপদতো পট্ঠায যাৱ অপৰকত্তিকপুণ্ণমা, তাৱ একূনতিংসৰত্তিদিৱা, তস্স অব্ভন্তৰে. ততো পুৰে ৱা পন পচ্ছা ৱা ৱট্টতি. অযমেৱাতি যো কোচি দিৱসোযেৱ. ইধাপি কোসম্বকক্খন্ধকে সামগ্গিযা সদিসাৱ সামগ্গী ৱেদিতব্বা. যে পন কিস্মিঞ্চিদেৱ অপ্পমত্তকে পৱাৰণং ঠপেত্ৱা সমগ্গা হোন্তি, তেহি পৱাৰণাযমেৱ পৱাৰণা কাতব্বা, তাৱদেৱ ন কাতব্বা, কৰোন্তেহি অপৱাৰণায পৱাৰণা কতা নাম হোতি, ‘‘ন কাতব্বাযেৱা’’তি নিযমেন যদি কৰোতি, দুক্কটন্তি দস্সেতি. তত্থ হি উপোসথকৰণে দুক্কটং. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘ন, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘসামগ্গিযা’’তি (মহাৱ. ১৮৩).
১৬৯. সঙ্ঘে উপোসথো নাম একসীমাযং সন্নিপতিতেন চতুৱগ্গাদিসঙ্ঘেন কত্তব্বো উপোসথো, সো চ পাতিমোক্খুদ্দেসোযেৱ. গণে উপোসথো নাম একসীমাযং সন্নিপতিতেহি দ্ৱীহি, তীহি ৱা ভিক্খূহি কত্তব্বো উপোসথো, সো চ পাৰিসুদ্ধিউপোসথোযেৱ. পুগ্গলে উপোসথো নাম একসীমাযং নিসিন্নেন একেন ভিক্খুনা কত্তব্বো উপোসথো, সো চ অধিট্ঠানুপোসথোযেৱ. তেনাহ ‘‘কাৰকৱসেন অপৰেপি তযো উপোসথা’’তি. কত্তব্বাকাৰৱসেন ৱুত্তেসু তীসু উপোসথেসু সুত্তুদ্দেসো নাম পাতিমোক্খুদ্দেসো. সো দুৱিধো ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসো চ আণাপাতিমোক্খুদ্দেসো চ. তত্ৰ ওৱাদোৱ পাতিমোক্খং, তস্স উদ্দেসো সৰূপেন কথনং ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসো. ‘‘ইমস্মিং ৱীতিক্কমে অযং নাম আপত্তী’’তি এৱং আপত্তিৱসেন আণাপনং পঞ্ঞাপনং আণা. সেসং অনন্তৰসদিসমেৱ.
তত্থ ওৱাদপাতিমোক্খুদ্দেসো নাম –
‘‘খন্তি পৰমং তপো তিতিক্খা;
নিব্বানং পৰমং ৱদন্তি বুদ্ধা;
ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতী;
ন সমণো হোতি পৰং ৱিহেঠযন্তো.
‘‘সব্বপাপস্স অকৰণং, কুসলস্স উপসম্পদা;
সচিত্তপৰিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসনং.
‘‘অনুপৱাদো অনুপঘাতো, পাতিমোক্খে চ সংৱৰো;
মত্তঞ্ঞুতা চ ভত্তস্মিং, পন্তঞ্চ সযনাসনং;
অধিচিত্তে চ আযোগো, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (দী. নি. ২.৯০; ধ. প. ১৮৩-১৮৫) –
ইমা তিস্সো গাথা.
তত্থ খন্তি পৰমং তপোতি অধিৱাসনখন্তি নাম পৰমং তপো. তিতিক্খাতি খন্তিযা এৱ ৱেৱচনং, তিতিক্খাসঙ্খাতা অধিৱাসনখন্তি উত্তমং তপোতি অত্থো. নিব্বানং পৰমং ৱদন্তীতি সব্বাকাৰেন পন নিব্বানং পৰমন্তি ৱদন্তি বুদ্ধা. ন হি পব্বজিতো পৰূপঘাতীতি যো অধিৱাসনখন্তিৱিৰহিতত্তা পৰং উপঘাতেতি বাধতি ৱিহিংসতি, সো পব্বজিতো নাম ন হোতি. চতুত্থপাদো পন তস্সেৱ ৱেৱচনং. ‘‘ন হি পব্বজিতো’’তি এতস্স হি ন সমণো হোতীতি ৱেৱচনং. ‘‘পৰূপঘাতী’’তি এতস্স পৰং ৱিহেঠযন্তোতি ৱেৱচনং. অথ ৱা পৰূপঘাতীতি সীলূপঘাতী. সীলঞ্হি উত্তমট্ঠেন পৰন্তি ৱুচ্চতি. যো চ সমণো পৰং যং কঞ্চি সত্তং ৱিহেঠযন্তো পৰূপঘাতী হোতি অত্তনো সীলৱিনাসকো, সো পব্বজিতো নাম ন হোতীতি অত্থো. অথ ৱা যো অধিৱাসনখন্তিযা অভাৱা পৰূপঘাতী হোতি, পৰং অন্তমসো ডংসমকসম্পি সঞ্চিচ্চ জীৱিতা ৱোৰোপেতি, সো ন হি পব্বজিতো. কিং কাৰণা? মলস্স অপব্বজিতত্তা. ‘‘পব্বাজযমত্তনো মলং, তস্মা ‘পব্বজিতো’তি ৱুচ্চতী’’তি (ধ. প. ৩৮৮) ইদঞ্হি পব্বজিতলক্খণং. যোপি ন হেৱ খো উপঘাতেতি ন মাৰেতি, অপিচ দণ্ডাদীহি ৱিহেঠেতি, সোপি পৰং ৱিহেঠযন্তো ন সমণো হোতি. কিংকাৰণা? ৱিহেসায অসমিতত্তা. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং, সমণোতি পৱুচ্চতী’’তি (ধ. প. ২৬৫) ইদঞ্হি সমণলক্খণং.
দুতিযগাথায সব্বপাপস্সাতি সব্বাকুসলস্স. অকৰণন্তি অনুপ্পাদনং. কুসলস্সাতি চতুভূমককুসলস্স. উপসম্পদাতি উপসম্পাদনং পটিলাভো. সচিত্তপৰিযোদপনন্তি অত্তনো চিত্তস্স ৱোদাপনং পভস্সৰভাৱকৰণং সব্বসো পৰিসোধনং, তং পন অৰহত্তেন হোতি, ইতি সীলসংৱৰেন সব্বপাপং পহায লোকিযলোকুত্তৰাহি সমথৱিপস্সনাহি কুসলং সম্পাদেত্ৱা অৰহত্তফলেন চিত্তং পৰিযোদপেতব্বন্তি এতং বুদ্ধান সাসনং ওৱাদো অনুসিট্ঠি.
ততিযগাথায অনুপৱাদোতি ৱাচায কস্সচি অনুপৱদনং. অনুপঘাতোতি কাযেন কস্সচি উপঘাতাকৰণং. পাতিমোক্খেতি যং তং পাতিমোক্খং পঅতিমোক্খং অতিপমোক্খং উত্তমসীলং. পাতি ৱা অগতিৱিসেসেহি মোক্খেতি দুগ্গতিভযেহি, যো ৱা নং পাতি, তং মোক্খেতীতি পাতিমোক্খন্তি ৱুচ্চতি, তস্মিং পাতিমোক্খে চ. সংৱৰোতি সত্তন্নং আপত্তিক্খন্ধানং অৱীতিক্কমলক্খণো সংৱৰো. মত্তঞ্ঞুতাতি পটিগ্গহণপৰিভোগৱসেন পমাণঞ্ঞুতা. পন্তঞ্চ সযনাসনন্তি জনসঙ্ঘট্টনৱিৰহিতং নিজ্জনসম্বাধং ৱিৱিত্তং সেনাসনঞ্চ. এত্থ চ দ্ৱীহিযেৱ পচ্চযেহি চতুপচ্চযসন্তোসো দীপিতোতি ৱেদিতব্বো পচ্চযসন্তোসসামঞ্ঞেন ইতৰদ্ৱযস্সপি লক্খণহাৰনযেন জোতিতত্তা. অধিচিত্তে চ আযোগোতি ৱিপস্সনাপাদকং অট্ঠসমাপত্তিচিত্তং অধিচিত্তং, ততোপি মগ্গফলচিত্তমেৱ অধিচিত্তং, তস্মিং যথাৱুত্তে অধিচিত্তে আযোগো চ অনুযোগো চাতি অত্থো. এতং বুদ্ধান সাসনন্তি এতং পৰস্স অনুপৱদনং, অনুপঘাতনং, পাতিমোক্খসংৱৰো, পটিগ্গহণপৰিভোগেসু মত্তঞ্ঞুতা, অট্ঠসমাপত্তিৱসিভাৱায ৱিৱিত্তসেনাসনসেৱনঞ্চ বুদ্ধানং সাসনং ওৱাদো অনুসিট্ঠীতি. ইমা পন তিস্সো গাথাযো সব্ববুদ্ধানং পাতিমোক্খুদ্দেসগাথা হোন্তীতি ৱেদিতব্বা, তং বুদ্ধা এৱ উদ্দিসন্তি, ন সাৱকা. ‘‘সুণাতু মে ভন্তে সঙ্ঘো’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৩৪) নযেন ৱুত্তং আণাপাতিমোক্খং নাম, তং সাৱকা এৱ উদ্দিসন্তি, ন বুদ্ধা. ইদমেৱ চ ইমস্মিং অত্থে পাতিমোক্খন্তি অধিপ্পেতং.
অনুপগতো নাম তত্থেৱ উপসম্পন্নো, অসতিযা পুৰিমিকায অনুপগতো ৱা. চাতুমাসিনিযন্তি চতুমাসিযং. সা হি চতুন্নং মাসানং পাৰিপূৰিভূতাতি চাতুমাসী, সা এৱ ‘‘চাতুমাসিনী’’তি ৱুচ্চতি, তস্সং চাতুমাসিনিযং, পচ্ছিমকত্তিকপুণ্ণমাসিযন্তি অত্থো. কাযসামগ্গিন্তি কাযেন সমগ্গভাৱং, হত্থপাসূপগমনন্তি ৱুত্তং হোতি.
অযং পনেত্থ ৱিনিচ্ছযো – সচে পুৰিমিকায পঞ্চ ভিক্খূ ৱস্সং উপগতা পচ্ছিমিকাযপি পঞ্চ, পুৰিমেহি ঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰিতে পচ্ছিমেহি তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো, ন একস্মিং উপোসথগ্গে দ্ৱে ঞত্তিযো ঠপেতব্বা. সচে পচ্ছিমিকায উপগতা চত্তাৰো তযো দ্ৱে একো ৱা হোতি, এসেৱ নযো. অথ পুৰিমিকায চত্তাৰো, পচ্ছিমিকাযপি চত্তাৰো তযো দ্ৱে একো ৱা, এসেৱ নযো. অথ পুৰিমিকায তযো, পচ্ছিমিকায তযো দ্ৱে একো ৱা, এসেৱ নযো. ইদঞ্হেত্থ লক্খণং – সচে পুৰিমিকায উপগতেহি পচ্ছিমিকায উপগতা থোকতৰা চেৱ হোন্তি সমসমা চ, সঙ্ঘপৱাৰণায চ গণং পূৰেন্তি, সঙ্ঘপৱাৰণাৱসেন ঞত্তি ঠপেতব্বা. সচে পন পচ্ছিমিকায একো হোতি, তেন সদ্ধিং তে চত্তাৰো হোন্তি, চতুন্নং সঙ্ঘঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেতুং ন ৱট্টতি. গণঞত্তিযা পন সো গণপূৰকো হোতি, তস্মা গণৱসেন ঞত্তিং ঠপেত্ৱা পুৰিমেহি পৱাৰেতব্বং. ইতৰেন তেসং সন্তিকে পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুৰিমিকায দ্ৱে, পচ্ছিমিকায দ্ৱে ৱা একো ৱা, এত্থাপি এসেৱ নযো. সচে পুৰিমিকাযপি একো, পচ্ছিমিকাযপি একো, একেন একস্স সন্তিকে পৱাৰেতব্বং, একেন পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. সচে পুৰিমেহি ৱস্সূপগতেহি পচ্ছা ৱস্সূপগতা একেনপি অধিকতৰা হোন্তি, পঠমং পাতিমোক্খং উদ্দিসিত্ৱা পচ্ছা থোকতৰেহি তেসং সন্তিকে পৱাৰেতব্বং. কত্তিকচাতুমাসিনিপৱাৰণায পন সচে পঠমৱস্সূপগতেহি মহাপৱাৰণায পৱাৰিতেহি পচ্ছা উপগতা অধিকতৰা ৱা সমসমা ৱা হোন্তি, পৱাৰণাঞত্তিং ঠপেত্ৱা পৱাৰেতব্বং, তেহি পৱাৰিতে পচ্ছা ইতৰেহি পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. অথ মহাপৱাৰণায পৱাৰিতা বহূ হোন্তি, পচ্ছা ৱস্সূপগতা থোকা ৱা একো ৱা, পাতিমোক্খে উদ্দিট্ঠে পচ্ছা তেসং সন্তিকে তেন পৱাৰেতব্বন্তি.
ঠপেত্ৱা পন পৱাৰণাদিৱসং অঞ্ঞস্মিং কালেতি অঞ্ঞস্মিং উপোসথদিৱসে. উদ্দিট্ঠমত্তে পাতিমোক্খেতি ‘‘পৰিযোসিতমত্তে উদ্দিস্সমানে’’তি অপৰিযোসিতে আগতে সতি অৱসেসস্স পাতিমোক্খস্স সোতব্বত্তা পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কাতুং ন ৱট্টতি. অৱুট্ঠিতাযাতিআদীনিপি পাতিমোক্খস্স নিট্ঠিতকালমেৱ পৰিসায ৱিসেসেত্ৱা ৱদতি. সমসমা ৱাতি পুৰিমেহি সমপৰিমাণা. থোকতৰা ৱাতি পুৰিমেহি থোকতৰপৰিমাণা. এতেন বহুতৰেসু আগতেসু পুন পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বং, ন পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বোতি দস্সেতি.
একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱাতি একস্মিং অংসে সাধুকং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱাতি অত্থো. সুত্তনিপাতট্ঠকথাযং (সু. নি. অট্ঠ. ২.৩৪৫) পন ‘‘একংসং চীৱৰং কত্ৱাতি এত্থ পন পুন সণ্ঠাপনেন এৱং ৱুত্তং. একংসন্তি চ ৱামংসং পাৰুপিত্ৱা ঠিতস্সেতং অধিৱচনং. যতো যথা ৱামংসং পাৰুপিত্ৱা ঠিতং হোতি, তথা চীৱৰং কত্ৱাতি এৱমস্স অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং. অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱাতি দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং উক্খিপিত্ৱা. সচে পন তত্থ পাৰিৱাসিকোপি অত্থি, সঙ্ঘনৱকট্ঠানে নিসীদিত্ৱা তত্থেৱ নিসিন্নেন অত্তনো পাড়িযা পাৰিসুদ্ধিউপোসথো কাতব্বো. পাতিমোক্খে পন উদ্দিসিযমানে পাড়িযা অনিসীদিত্ৱা পাড়িং ৱিহায হত্থপাসং অমুঞ্চন্তেন নিসীদিতব্বং. পৱাৰণাযপি এসেৱ নযো.
সব্বং পুব্বকৰণীযন্তি সম্মজ্জনাদিনৱৱিধং পুব্বকিচ্চং. ইমিনা বহূনং ৱসনট্ঠানেযেৱ উপোসথদিৱসে পুব্বকিচ্চং কাতব্বং ন হোতি, অথ খো একস্স ৱসনট্ঠানেপি কাতব্বংযেৱাতি দস্সেতি. যথা চ সব্বো সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপজ্জিত্ৱা ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো…পে… পটিকৰিস্সতী’’তি (মহাৱ. ১৭১) ঞত্তিং ঠপেত্ৱা উপোসথং কাতুং লভতি, এৱমেত্থাপি তীহি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না, যদা অঞ্ঞং ভিক্খুং সুদ্ধং অনাপত্তিকং পস্সিস্সন্তি, তদা তস্স সন্তিকে তং আপত্তিং পটিকৰিস্সন্তী’’তি গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা, দ্ৱীহিপি ‘‘অঞ্ঞং সুদ্ধং পস্সিত্ৱা পটিকৰিস্সামা’’তি ৱত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. একেনপি ‘‘পৰিসুদ্ধং লভিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি আভোগং কত্ৱা কাতুং ৱট্টতি.
তদহূতি তস্মিং অহু, তস্মিং দিৱসেতি অত্থো. নানাসংৱাসকেহীতি লদ্ধিনানাসংৱাসকেহি. অনাৱাসো নাম নৱকম্মসালাদিকো যো কোচি পদেসো. অঞ্ঞত্ৰ সঙ্ঘেনাতি সঙ্ঘপ্পহোনকেহি ভিক্খূহি ৱিনা. অঞ্ঞত্ৰ অন্তৰাযাতি পুব্বে ৱুত্তং দসৱিধমন্তৰাযং ৱিনা. সব্বন্তিমেন পন পৰিচ্ছেদেন অত্তচতুত্থে ৱা অন্তৰাযে ৱা সতি গন্তুং ৱট্টতি. যথা চ আৱাসাদযো ন গন্তব্বা, এৱং সচে ৱিহাৰে উপোসথং কৰোন্তি, উপোসথাধিট্ঠানত্থং সীমাপি নদীপি ন গন্তব্বা. সচে পনেত্থ কোচি ভিক্খু হোতি, তস্স সন্তিকং গন্তুং ৱট্টতি, ৱিস্সট্ঠউপোসথাপি আৱাসা গন্তুং ৱট্টতি. এৱং গতো অধিট্ঠাতুম্পি লভতি. আৰঞ্ঞকেনপি ভিক্খুনা উপোসথদিৱসে গামে পিণ্ডায চৰিত্ৱা অত্তনো ৱিহাৰমেৱ আগন্তব্বং. সচে অঞ্ঞং ৱিহাৰং ওক্কমতি, তত্থ উপোসথং কত্ৱাৱ আগন্তব্বং, অকত্ৱা আগন্তুং ন ৱট্টতি, যং জঞ্ঞা ‘‘অজ্জেৱ তত্থ গন্তুং সক্কোমী’’তি এৱৰূপো পন আৱাসো গন্তব্বো. তত্থ ভিক্খূহি সদ্ধিং উপোসথং কৰোন্তেনপি হি ইমিনা নেৱ উপোসথন্তৰাযো কতো ভৱিস্সতীতি.
১৭০. বহি উপোসথং কত্ৱা আগতেনাতি নদিযা ৱা সীমায ৱা যত্থ কত্থচি উপোসথং কত্ৱা আগতেন ছন্দো দাতব্বো, ‘‘কতো মযা উপোসথো’’তি অচ্ছিতুং ন লভতীতি অধিপ্পাযো. কিচ্চপসুতো ৱাতি গিলানুপট্ঠানাদিকিচ্চপসুতো ৱা. সঙ্ঘো নপ্পহোতীতি দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং অন্তৰা হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা পটিপাটিযা ঠাতুং নপ্পহোতি.
‘‘অধম্মেন ৱগ্গ’’ন্তি এত্থ একসীমায চতূসু ভিক্খূসু ৱিজ্জমানেসু পাতিমোক্খুদ্দেসোৱ অনুঞ্ঞাতো, তীসু দ্ৱীসু চ পাৰিসুদ্ধিউপোসথোৱ, ইধ পন তথা অকতত্তা ‘‘অধম্মেনা’’তি ৱুত্তং. যস্মা পন ছন্দপাৰিসুদ্ধি সঙ্ঘে এৱ আগচ্ছতি, ন গণে ন পুগ্গলে, তস্মা ‘‘ৱগ্গ’’ন্তি ৱুত্তং. সচে পন দ্ৱে সঙ্ঘা একসীমাযং অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দং আহৰিত্ৱা একস্মিং খণে ৱিসুং সঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি, এত্থ কথন্তি? কেচি পন ‘‘তং ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং ৱগ্গকম্মত্তা. ৱগ্গকম্মং কৰোন্তানঞ্হি ছন্দপাৰিসুদ্ধি অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি তথা ৱচনাভাৱা, ৱিসুং ৱিসুং কম্মকৰণত্থমেৱ সীমায অনুঞ্ঞাতত্তা চাতি গহেতব্বং. ৱিহাৰসীমায পন সঙ্ঘে ৱিজ্জমানেপি কেনচি পচ্চযেন খণ্ডসীমায তীসু, দ্ৱীসু ৱা পাৰিসুদ্ধিউপোসথং কৰোন্তেসু কম্মং ধম্মেন সমগ্গমেৱ ভিন্নসীমট্ঠত্তাতি দট্ঠব্বং.
‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তদহুপোসথে পাৰিসুদ্ধিং দেন্তেন ছন্দম্পি দাতুং, সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীয’’ন্তি (মহাৱ. ১৬৫) ৱুত্তত্তা ভগৱতো আণং কৰোন্তেন ‘‘ছন্দং দম্মী’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছন্দহাৰকো চে, ভিক্খৱে, দিন্নে ছন্দে তত্থেৱ পক্কমতি, অঞ্ঞস্স দাতব্বো ছন্দো’’তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ১৬৫) পুন অত্তনো ছন্দদানপৰিস্সমৱিনোদনত্থং ‘‘ছন্দং মে হৰা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ছন্দহাৰকো চে, ভিক্খৱে, দিন্নে ছন্দে সঙ্ঘপ্পত্তো সঞ্চিচ্চ নাৰোচেতি, আহটো হোতি ছন্দো, ছন্দহাৰকস্স আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি ৱুত্তত্তা দুক্কটতো তং মোচেতুং ‘‘ছন্দং মে আৰোচেহী’’তি ৱুত্তং. কাযেন ৱা ৱাচায ৱা উভযেন ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বোতি মনসাৱ অচিন্তেত্ৱা কাযপ্পযোগং কৰোন্তেন যেন কেনচি অঙ্গপচ্চঙ্গেন ৱা, ৱাচং পন নিচ্ছাৰেতুং সক্কোন্তেন তথেৱ ৱাচায ৱা, উভযথাপি সক্কোন্তেন কাযৱাচাহি ৱা ৱিঞ্ঞাপেতব্বো, জানাপেতব্বোতি অত্থো. ‘‘অযমত্থো’’তিৱচনতো পন যায কাযচিপি ভাসায ৱিঞ্ঞাপেতুং ৱট্টতি.
পাৰিসুদ্ধিদানেপি ছন্দদানে ৱুত্তসদিসোৱ ৱিনিচ্ছযো, তং পন দেন্তেন পঠমং সন্তী আপত্তি দেসেতব্বা. ন হি সাপত্তিকো সমানো ‘‘পাৰিসুদ্ধিং দম্মি, পাৰিসুদ্ধিং মে হৰ, পাৰিসুদ্ধিং মে আৰোচেহী’’তি ৱত্তুমৰহতি. ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীযানী’’তি ৱত্তব্বে ৱচনৱিপল্লাসেন ‘‘সন্তি সঙ্ঘস্স কৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং. তেসঞ্চ অত্তনো চ ছন্দপাৰিসুদ্ধিং দেতীতি এত্থ ছন্দো চ পাৰিসুদ্ধি চ ছন্দপাৰিসুদ্ধি চ ছন্দপাৰিসুদ্ধি, তং দেতীতি সৰূপেকসেসেন অত্থো দট্ঠব্বো. ইতৰাতি অঞ্ঞেসং ছন্দপাৰিসুদ্ধি. বিড়ালসঙ্খলিকা ছন্দপাৰিসুদ্ধীতি এত্থ বিড়ালসঙ্খলিকা নাম বিড়ালবন্ধনং. তত্থ হি সঙ্খলিকায পঠমৱলযং দুতিযৱলযংযেৱ পাপুণাতি, ন ততিযং, এৱমযম্পি ছন্দপাৰিসুদ্ধি দাযকেন যস্স দিন্না, ততো অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি, তস্মা সা বিড়ালসঙ্খলিকসদিসত্তা ‘‘বিড়ালসঙ্খলিকা’’তি ৱুত্তা. বিড়ালসঙ্খলিকাগ্গহণঞ্চেত্থ যাসং কাসঞ্চি সঙ্খলিকানং উপলক্খণমত্তন্তি দট্ঠব্বং.
১৭৩. পৱাৰণাদানেপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ ‘‘ছন্দং মে আৰোচেহী’’তি, ইধ পন ‘‘মমত্থায পৱাৰেহী’’তি. তত্থ ছন্দহাৰকে সঙ্ঘস্স হত্থং উপগতমত্তেযেৱ আগতা হোতি. ইধ পন এৱং দিন্নায পৱাৰণায পৱাৰণাহাৰকেন সঙ্ঘং উপসঙ্কমিত্ৱা এৱং পৱাৰেতব্বং ‘‘তিস্সো, ভন্তে, ভিক্খু…পে… পটিকৰিস্সামী’’তি. ৱিমতিৱিনোদনিযং ‘‘এৱমেতং ধাৰযামি, সুতা খো পনাযস্মন্তেহীতি এত্থ ‘এৱমেতং ধাৰযামী’তি ৱত্ৱা উদ্দিট্ঠং খো আযস্মন্তো নিদানং, সুতা খো পনাযস্মন্তেহি চত্তাৰো পাৰাজিকা ধম্মা’’তিআদিনা ৱত্তব্বং. মাতিকাট্ঠকথাযঞ্হি এৱমেৱ ৱুত্তং. সুতেনাতি সুতপদেন.
১৭৪. নিদানুদ্দেসে অনিট্ঠিতে পাতিমোক্খং নিদ্দিট্ঠং নাম ন হোতীতি আহ ‘‘দুতিযাদীসু উদ্দেসেসূ’’তিআদি.
১৭৫. তীহিপি ৱিধীহীতি ওসাৰণকথনসৰভঞ্ঞেহি. এত্থ চ অত্থং ভণিতুকামতায ৱা ভণাপেতুকামতায ৱা সুত্তস্স ওতাৰণং ওসাৰণং নাম. তস্সেৱ অত্থপ্পকাসনা কথনং নাম. কেৱলং পাঠস্সেৱ সৰেন ভণনং সৰভঞ্ঞং নাম. সজ্ঝাযং অধিট্ঠহিত্ৱাতি ‘‘সজ্ঝাযং কৰোমী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৱা. ওসাৰেত্ৱা পন কথেন্তেনাতি সযমেৱ পাঠং ৱত্ৱা পচ্ছা অত্থং কথেন্তেন. নৱৱিধন্তি সঙ্ঘগণপুগ্গলেসু তযো, সুত্তুদ্দেসপাৰিসুদ্ধিঅধিট্ঠানৱসেন তযো, চাতুদ্দসীপন্নৰসীসামগ্গিৱসেন তযোতি নৱৱিধং. চতুব্বিধন্তি অধম্মেনৱগ্গাদি চতুব্বিধং. দুৱিধন্তি ভিক্খুভিক্খুনীনং পাতিমোক্খৱসেন দুৱিধং পাতিমোক্খং. নৱৱিধন্তি ভিক্খূনং পঞ্চ, ভিক্খুনীনং চত্তাৰোতি নৱৱিধং পাতিমোক্খুদ্দেসং. কতিমীতি কতিসদ্দাপেক্খং ইত্থিলিঙ্গং দট্ঠব্বং.
উতুৱস্সেযেৱাতি হেমন্তগিম্হেসুযেৱ. ৱিঞ্ঞাপেতীতি এত্থ মনসা চিন্তেত্ৱা কাযৱিকাৰকৰণমেৱ ৱিঞ্ঞাপনন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযং অঞ্ঞস্স দাতব্বা পাৰিসুদ্ধীতি পাৰিসুদ্ধিদাযকেন পুন অঞ্ঞস্স ভিক্খুনো সন্তিকে দাতব্বা. ‘‘ভূতং এৱ সামণেৰভাৱং আৰোচেতী’’তি ৱুত্তত্তা ঊনৱীসতিৱস্সকালে উপসম্পন্নস্স, অন্তিমৱত্থুঅজ্ঝাপন্নসিক্খাপচ্চক্খাতকাদীনং ৱা যাৱ ভিক্খুপটিঞ্ঞা ৱট্টতি, তাৱ তেহি আহটাপি ছন্দপাৰিসুদ্ধি আগচ্ছতি. যদা পন তে অত্তনো সামণেৰাদিভাৱং পটিজানন্তি, ততো পট্ঠায নাগচ্ছতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযম্পি (মহাৱ. ১৬৪) হি ‘‘দিন্নায পাৰিসুদ্ধিযা সঙ্ঘপ্পত্তো ৱিব্ভমতি…পে… পণ্ডকো পটিজানাতি, তিৰচ্ছানগতো পটিজানাতি, উভতোব্যঞ্জনকো পটিজানাতি, আহটা হোতি পাৰিসুদ্ধী’’তি ৱুত্তত্তা পণ্ডকাদীনং ভিক্খুপটিঞ্ঞায ৱত্তমানকালেসু পন ছন্দপাৰিসুদ্ধিযাৱ আগমনং সিদ্ধমেৱ. তেনাহ ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি. উম্মত্তকখিত্তচিত্তৱেদনাট্টানং পন পকতত্তা অন্তৰামগ্গে উম্মত্তকাদিভাৱে পটিঞ্ঞাতেপি তেসং সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেনেৱ ছন্দাদি আগচ্ছতীতি দস্সেতি.
ভিক্খূনং হত্থপাসন্তি ইমিনা গণপুগ্গলেসু ছন্দপাৰিসুদ্ধিযা অনাগমনং দস্সেতি. ‘‘সঙ্ঘপ্পত্তো’’তি হি পাড়িযং (মহাৱ. ১৬৫) ৱুত্তং. সঙ্ঘসন্নিপাততো পঠমং কাতব্বং পুব্বকৰণং সঙ্ঘসন্নিপাতে কাতব্বং পুব্বকিচ্চন্তি দট্ঠব্বং. পাড়িযং ‘‘নো চে অধিট্ঠহেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি এত্থ অসঞ্চিচ্চ অস্সতিযা অনাপত্তি. যথা চেত্থ, এৱং উপৰিপি, যত্থ পন অচিত্তকাপত্তি অত্থি, তত্থ ৱক্খাম. পঞ্ঞত্তং হোতীতি ইমিনা ন সাপত্তিকেন উপোসথো কাতব্বোতি ৱিসুং পটিক্খেপাভাৱেপি যথাৱুত্তসুত্তসামত্থিযতো পঞ্ঞত্তমেৱাতি দস্সেতি. ইমিনা এৱ নযেন ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং তথাগতো অপৰিসুদ্ধায পৰিসায উপোসথং কৰেয্য, পাতিমোক্খং উদ্দিসেয্যা’’তিআদিসুত্তনযতোৱ (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৬) অলজ্জীহি সদ্ধিং উপোসথকৰণম্পি পটিক্খিত্তমেৱ অলজ্জীনিগ্গহত্থত্তা সব্বসিক্খাপদানন্তি দট্ঠব্বং. পাৰিসুদ্ধিদানপঞ্ঞাপনেনাতি ইমিনা সাপত্তিকেন পাৰিসুদ্ধিপি ন দাতব্বাতি দীপিতং হোতি.
১৭৬. উভোপি দুক্কটন্তি এত্থ সভাগাপত্তিভাৱং অজানিত্ৱা কেৱলং আপত্তিনামেনেৱ দেসেন্তস্স পটিগ্গণ্হন্তস্স চ অচিত্তকমেৱ দুক্কটং হোতীতি ৱদন্তি. যথা সঙ্ঘো সভাগাপত্তিং আপন্নোতি ঞত্তিং ঠপেত্ৱা উপোসথং কাতুং লভতি, এৱং তযোপি ‘‘সুণন্তু মে, আযস্মন্তা, ইমে ভিক্খূ সভাগং আপত্তিং আপন্না’’তিআদিনা ৱুত্তনযানুসাৰেনেৱ গণঞত্তিং ঠপেত্ৱা দ্ৱীহি অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰোচেত্ৱা উপোসথং কাতুং ৱট্টতি. একেন পন সাপত্তিকেন দূৰং গন্ত্ৱাপি পটিকাতুমেৱ ৱট্টতি, অসম্পাপুণন্তেন ‘‘ভিক্খূ লভিত্ৱা পটিকৰিস্সামী’’তি উপোসথো কাতব্বো, পটিকৰিত্ৱা চ পুন উপোসথো কাতব্বো. কেনচি কৰণীযেন গন্ত্ৱাতি সীমাপৰিচ্ছেদতো বহিভূতং গামং ৱা অৰঞ্ঞং ৱা গন্ত্ৱাতি অত্থো. এতেনেৱ উপোসথঞত্তিযা ঠপনকালে সমগ্গা এৱ তে ঞত্তিং ঠপেসুন্তি সিদ্ধং. তেনেৱ পাড়িযং (মহাৱ. ১৭২) ‘‘উদ্দিট্ঠং সুউদ্দিট্ঠ’’ন্তি সব্বপন্নৰসকেসুপি ৱুত্তং.
সচে পন ৱুড্ঢতৰো হোতীতি পৱাৰণদাযকো ভিক্খু ৱুড্ঢতৰো হোতি. এৱঞ্হি তেন তস্সত্থায পৱাৰিতং হোতীতি এত্থ এৱং তেন অপ্পৱাৰিতেপি তস্স সঙ্ঘপ্পত্তমত্তেন সঙ্ঘস্স পৱাৰণাকম্মং সমগ্গকম্মমেৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. তেন চ ভিক্খুনাতি পৱাৰণদাযকেন ভিক্খুনা. বহূপি সমানৱস্সিকা একতো পৱাৰেতুং লভন্তীতি একস্মিং সংৱচ্ছৰে লদ্ধুপসম্পদতায সমানুপসম্পদৱস্সা সব্বে একতো পৱাৰেতুং লভন্তীতি অত্থো.
এত্থ পন পণ্ডিতেহি চিন্তেতব্বং ৱিচাৰেতব্বং কাৰণং অত্থি, কিং পন তন্তি? ইদানি পাতিমোক্খুদ্দেসকালে –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকৰণন্তি ৱুচ্চতি.
‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতি.
‘‘উপোসথো যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা;
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তি;
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি;
পত্তকল্লন্তি ৱুচ্চতী’’তি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮) –
ইমা গাথাযো ধম্মজ্ঝেসকেন পাঠংযেৱ ভণাপেত্ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসকো অত্থং কথেতি. ততো পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৱা ‘‘দেসিতাপত্তিকস্স সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আৰাধনং কৰোমা’’তি ইমং ৱাক্যং পাঠমেৱ অজ্ঝেসকেন ভণাপেত্ৱা অত্থং অৱত্ৱাৱ ‘‘সাধূ’’তি ৱত্ৱা পাতিমোক্খং উদ্দিসতি. পৱাৰণাযপি এসেৱ নযো. ‘‘পৱাৰণায এতানী’’তি চ ‘‘পৱাৰণং কাতু’’ন্তি চ ইমানি পদানিযেৱ ৱিসিট্ঠানি.
কিং ইমানি ধম্মজ্ঝেসকস্স ৱচনানি, উদাহু পাতিমোক্খুদ্দেসকস্সাতি? কিঞ্চেত্থ – যদি ধম্মজ্ঝেসকস্স ৱচনানি, এৱং সতি গাথাত্তযং ৱত্ৱা তাসং অত্থম্পি সো এৱ কথেত্ৱা এতানি পুব্বকৰণানি চ এতানি পুব্বকিচ্চানি চ সঙ্ঘেন কতানি, ইদঞ্চ সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং সমানীতং, তস্মা ‘‘উদ্দিসতু, ভন্তে, পাতিমোক্খ’’ন্তি তেনেৱ ৱত্তব্বং সিযা. অথ পাতিমোক্খুদ্দেসকস্স ৱচনানি, এৱঞ্চ সতি ‘‘সঙ্ঘো, ভন্তে, থেৰং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেৰো পাতিমোক্খ’’ন্তি ধম্মজ্ঝেসকেন যাৱততিযং অজ্ঝোসাপেত্ৱা ‘‘সম্মজ্জনী…পে… ৱুচ্চতী’’তি গাথং ৱত্ৱা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তানি এতানি পুব্বকৰণানি কতানী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধি …পে… ৱুচ্চতী’’তি গাথং ৱত্ৱা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তানি এতানি পুব্বকিচ্চানি কতানী’’তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘উপোসথো…পে… ৱুচ্চতী’’তি গাথং ৱত্ৱা ইতি ‘‘অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তং ইদং পত্তকল্লং সমানীত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৱা ‘‘আম ভন্তে’’তি ৱুত্তে ‘‘পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৱা পত্তকল্লে সমানীতে সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আৰাধনং মযং কৰোমা’’তি পাতিমোক্খুদ্দেসকেন ৱত্তব্বং সিযা, এৱং সতি অজ্ঝেসকঅজ্ঝেসিতব্বানং ৱচনং অসঙ্কৰতো জানিতব্বং ভৱেয্যাতি.
এত্থ চ গাথাত্তযস্স অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তভাৱো অট্ঠকথাযমেৱ আগতো. পচ্ছিমৱাক্যং পন নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং, ন টীকাদীসু দিস্সতি. খুদ্দসিক্খাপকৰণেপি –
‘‘পুব্বকিচ্চে চ কৰণে;
পত্তকল্লে সমানিতে;
সুত্তং উদ্দিসতি সঙ্ঘো;
পঞ্চধা সো ৱিভাৱিতো’’তি চ.
‘‘পুব্বকিচ্চে চ কৰণে;
পত্তকল্লে সমানিতে;
ঞত্তিং ৱত্ৱান সঙ্ঘেন;
কত্তব্বেৱং পৱাৰণা’’তি চ. –
ৱুত্তং, ন ৱুত্তং তথা. মূলসিক্খাপকৰণেযেৱ তথা ৱুত্তং, তস্মা আচৰিযানং অত্তনোমতি ভৱেয্য.
তত্থ ‘‘পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৱা’’তি ইমিনা পুৰিমগাথাদ্ৱযস্স অত্থমেৱ কথেত্ৱা ততিযগাথায অত্থো ন কথিতো. ‘‘দেসিতাপত্তিকস্সা’’তি ইমিনা চ আপত্তিযা দেসিতভাৱোযেৱ কথিতো, ন সব্বং পত্তকল্লং. আপত্তিযা দেসিতভাৱে চ সভাগাপত্তিযা দেসিতভাৱোযেৱ পত্তকল্লস্মিং অন্তোগধো, ন ইতৰো. ৱুত্তঞ্হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘এতাসু হি সভাগাপত্তীসু অৱিজ্জমানাসু, ৱিসভাগাপত্তীসু ৱিজ্জমানাসুপি পত্তকল্লং হোতিযেৱা’’তি. ‘‘পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৱা দেসিতাপত্তিকস্স সমগ্গস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং আৰাধনং কৰোমা’’তি এত্তকেযেৱ ৱুত্তে অৱসেসানি তীণি পত্তকল্লঙ্গানি. সেয্যথিদং – উপোসথো, যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা, ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তীতি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮). তেসু অসন্তেসুপি উপোসথো কাতব্বোতি আপজ্জতি, ন পন কাতব্বো. তেন ৱুত্তং ‘‘ন, ভিক্খৱে, অনুপোসথে উপোসথো কাতব্বো, যো কৰেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৮৩) চ, ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, চতুন্নং পাতিমোক্খং উদ্দিসিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৬৮) চ, ‘‘ন, ভিক্খৱে, সগহট্ঠায পৰিসায পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্ব’’ন্তিআদি (মহাৱ. ১৫৪) চ, তস্মা উপোসথদিৱসেসু সঙ্ঘে সন্নিপতিতে সচে পুব্বেৱ সম্মতো ধম্মজ্ঝেসকো অত্থি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে, একং ব্যত্তং পটিবলং ভিক্খুং সঙ্ঘেন সম্মন্নাপেত্ৱা তেন ধম্মজ্ঝেসকেন পাতিমোক্খুদ্দেসকং উপসঙ্কমিত্ৱা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৱা এৱমস্স ৱচনীযো – সঙ্ঘো, ভন্তে, থেৰং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু থেৰো পাতিমোক্খং. দুতিযম্পি, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… ততিযম্পি, ভন্তে, সঙ্ঘো…পে… উদ্দিসতু থেৰো পাতিমোক্খন্তি তিক্খত্তুং যাচাপেত্ৱা ততো পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘সম্মজ্জনী পদীপো চ, উদকং আসনেন চ;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকৰণন্তি ৱুচ্চতীতি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তানি চত্তাৰি পুব্বকৰণানি, কিং তানি কতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘ছন্দপাৰিসুদ্ধিউতুক্খানং, ভিক্খুগণনা চ ওৱাদো;
উপোসথস্স এতানি, পুব্বকিচ্চন্তি ৱুচ্চতীতি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তানি পঞ্চ পুব্বকিচ্চানি, কিং তানি কতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম ভন্তে’’তি ৱুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকেন –
‘‘উপোসথো যাৱতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা;
সভাগাপত্তিযো চ ন ৱিজ্জন্তি;
ৱজ্জনীযা চ পুগ্গলা তস্মিং ন হোন্তি;
পত্তকল্লন্তি ৱুচ্চতীতি. (মহাৱ. অট্ঠ. ১৬৮; কঙ্খা অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) –
অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তানি চত্তাৰি পত্তকল্লঙ্গানি, কিং তানি সমানীতানী’’তি পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘‘আম, ভন্তে’’তি ৱুত্তে পুন পাতিমোক্খুদ্দেসকো ‘‘পুব্বকৰণপুব্বকিচ্চানি সম্মা নিট্ঠাপেত্ৱা পত্তকল্লঙ্গে সমানীতে সঙ্ঘস্স অনুমতিযা পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামা’’তি ৱত্ৱা ‘‘সাধু সাধূ’’তি ভিক্খুসঙ্ঘেন সম্পটিচ্ছিতে ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো’’তিআদিনা পাতিমোক্খুদ্দেসকো পাতিমোক্খং উদ্দিসতীতি অযমম্হাকং খন্তি.
এত্থ চ ‘‘ধম্মজ্ঝেসকেন…পে… এৱমস্স ৱচনীযো’’তি ৱুত্তং, সো ধম্মজ্ঝেসকেন ৱচনীযভাৱো কথং ৱেদিতব্বোতি? ‘‘ন, ভিক্খৱে, সঙ্ঘমজ্ঝে অনজ্ঝিট্ঠেন পাতিমোক্খং উদ্দিসিতব্বং, যো উদ্দিসেয্য, আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১৫৪) ৱচনতোতি. ‘‘সঙ্ঘেন সম্মন্নাপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, তং কথন্তি? ‘‘অজ্ঝেসনা চেত্থ সঙ্ঘেন সম্মতধম্মজ্ঝেসকাযত্তা ৱা সঙ্ঘত্থেৰাযত্তা ৱা’’তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা. ‘‘সঙ্ঘো, ভন্তে, থেৰং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেৰো পাতিমোক্খ’’ন্তি অযং অজ্ঝেসনাকাৰো কুতো লব্ভতীতি? পাড়িতো. পাড়িযঞ্হি (মহাৱ. ১৫৫) ‘‘তে থেৰং অজ্ঝেসন্তি, উদ্দিসতু, ভন্তে, থেৰো পাতিমোক্খ’’ন্তি আগতো.
সচে পন ধম্মজ্ঝেসকো ৱুড্ঢতৰো, পাতিমোক্খুদ্দেসকো নৱকো, ‘‘সঙ্ঘো, আৱুসো, আযস্মন্তং পাতিমোক্খুদ্দেসং অজ্ঝেসতি, উদ্দিসতু আযস্মা পাতিমোক্খ’’ন্তি ৱত্তব্বং. তং কুতো লব্ভতি? পাড়িতোযেৱ. পাড়িযঞ্হি (মহাৱ. ১৫৫) ‘‘এতেনেৱ উপাযেন যাৱ সঙ্ঘনৱকং অজ্ঝেসন্তি উদ্দিসতু আযস্মা পাতিমোক্খ’’ন্তি আগতো. ততো ‘‘পাতিমোক্খুদ্দেসকেন সম্মজ্জনী…পে… পুচ্ছিতে ধম্মজ্ঝেসকেন ‘আম, ভন্তে’তি ৱুত্তে’’তি ইদং কুতো লব্ভতীতি? পাড়িতো অট্ঠকথাতো চ. নিদানপাড়িযম্পি হি ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি আগতং, অট্ঠকথাযম্পি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চন্তি সঙ্ঘো উপোসথং কৰেয্যাতি…পে… এৱং দ্ৱীহি নামেহি নৱৱিধং পুব্বকিচ্চং দস্সিতং, কিং তং কতন্তি পুচ্ছতী’’তি আগতন্তি.
ননু চেতং অন্তোনিদানেযেৱ আগতং, অথ কস্মা পাতিমোক্খুদ্দেসকেন পুব্বভাগে ৱত্তব্বন্তি? সচ্চং, তথাপি তদনুলোমতো জানিতব্বতো ৱত্তব্বং. অট্ঠকথাযঞ্হি ইমা গাথাযো সম্মজ্জনাদীনং পুব্বকৰণাদিভাৱঞাপকভাৱেনেৱ ৱুত্তা, ন পাতিমোক্খাৰম্ভকালে ভণিতব্বভাৱেন. অথ চ পন ইদানি ভণন্তি, এৱং সন্তে কিমত্থং ভণন্তীতি চিন্তাযং অন্তোনিদানে ‘‘কিং সঙ্ঘস্স পুব্বকিচ্চ’’ন্তি ৱুত্তপুচ্ছানুলোমেন পুব্বকৰণাদীনং নিট্ঠভাৱপুচ্ছনত্থং ভণন্তীতি জানিতব্বং. ৱুত্তঞ্হি ‘‘এৱং ৱুত্তং চতুব্বিধং পুব্বকৰণং কত্ৱাৱ উপোসথো কাতব্বো’’তি (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৭৭), তস্মা পাড়িঅট্ঠকথানুলোমতো ইমিনা অনুক্কমেন কতে সতি ধম্মজ্ঝেসকো পঞ্ঞাযতি, তস্স অজ্ঝেসনাকাৰো পঞ্ঞাযতি, পাতিমোক্খুদ্দেসকো পঞ্ঞাযতি, তস্স পুব্বকৰণাদীনং নিট্ঠভাৱপুচ্ছনং পঞ্ঞাযতি, ধম্মজ্ঝেসকস্স ৱিস্সজ্জনং পঞ্ঞাযতি, তানি নিট্ঠাপেত্ৱা পাতিমোক্খুদ্দেসকস্স পাতিমোক্খং উদ্দিসিতুং পটিঞ্ঞা পঞ্ঞাযতি, এৱং ইমেসং গাথাৱাক্যানং ৱচনে পযোজনং পঞ্ঞাযতীতি কত্ৱা পণ্ডিতেহি ৱিনযঞ্ঞূহি চিৰপটিচ্ছন্নো অযং কথামগ্গো পটিপজ্জিতব্বোতি. পৱাৰণাযপি এসেৱ নযো.
পাড়িযট্ঠকথাদীনঞ্হি, অনুৰূপং ইমং নযং;
পুনপ্পুনং চিন্তযন্তু, পণ্ডিতা ৱিনযঞ্ঞুনো.
পুনপ্পুনং চিন্তযিত্ৱা, যুত্তং চে ধাৰযন্তু তং;
নো চে যুত্তং ছড্ডযন্তু, সম্মাসম্বুদ্ধসাৱকাতি.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
উপোসথপৱাৰণাৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম
পঞ্চৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো.