২৪. সীমাৱিনিচ্ছযকথা
১৫৬. এৱং নিস্সযৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি সীমাৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘সীমাতি এত্থ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ সীমাতি সিনীযতে সমগ্গেন সঙ্ঘেন কম্মৱাচায বন্ধীযতেতি সীমা. সি বন্ধনেতি ধাতু, ম-পচ্চযো, কিযাদিগণোযং. ৱিভাগৱন্তানং সভাৱৱিভাৱনং ৱিভাগেন ৱিনা ন হোতীতি আহ ‘‘সীমা নামেসা…পে… হোতী’’তি. তত্থ বদ্ধসীমং তাৱ দস্সেতুং ‘‘তত্থ একাদস’’ত্যাদিমাহ.
ৱীসতিৱগ্গকৰণীযপৰমত্তা সঙ্ঘকম্মস্স হেট্ঠিমন্ততো যত্থ কম্মাৰহেন সদ্ধিং একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং সক্কোন্তি, তত্তকে পদেসে সীমং বন্ধিতুং ৱট্টতি, ন ততো ওৰন্তি আহ ‘‘অতিখুদ্দকা নাম যত্থ একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তী’’তি. পুৰত্থিমায দিসাযাতি ইদং নিদস্সনমত্তং, তস্সং পন দিসাযং নিমিত্তে অসতি যত্থ অত্থি, ততো পট্ঠায পঠমং ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসাযা’’তিআদিনা সমন্তা ৱিজ্জমানট্ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা পুন ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসাযা’’তি পঠমকিত্তিতং পটিকিত্তেতুং ৱট্টতি তীহি নিমিত্তেহি সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাযপি সীমায সম্মন্নিতব্বতো. তিক্খত্তুং সীমমণ্ডলং সম্বন্ধন্তেনাতি ৱিনযধৰেন সযং একস্মিংযেৱ ঠানে ঠত্ৱা কেৱলং নিমিত্তকিত্তনৱচনেনেৱ সীমমণ্ডলং সমন্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং বন্ধন্তেনাতি অত্থো. তংতংনিমিত্তট্ঠানং অগন্ত্ৱাপি হি কিত্তেতুং ৱট্টতি. তিযোজনপৰমাযপি সীমায সমন্ততো তিক্খত্তুং অনুপৰিগমনস্স একদিৱসেন দুক্কৰত্তা ৱিনযধৰেন সযং অদিট্ঠম্পি পুব্বে ভিক্খূহি যথাৱৱত্থিতং নিমিত্তং ‘‘পাসাণো ভন্তে’’তিআদিনা কেনচি ৱুত্তানুসাৰেন সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তিআদিনা কিত্তেতুম্পি ৱট্টতি এৱ.
সংসট্ঠৱিটপাতি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৱুত্তং. একৰতনমত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যতৰা হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পচ্ছিমকোটিযা হত্থমত্তা সীমন্তৰিকা ঠপেতব্বা’’তি. একঙ্গুলিমত্তাপি সীমন্তৰিকা ৱট্টতিযেৱ. তত্তকেনপি হি সীমা অসম্ভিন্নাৱ হোতি. দ্ৱিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিৰত্তা সীমসম্ভেদো ন হোতীতি ৱুত্তং. সীমসঙ্কৰং কৰোতীতি ৱড্ঢিত্ৱা সীমপ্পদেসং পৱিট্ঠে দ্ৱিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং, ন, পন তত্থ কম্মং কাতুং ন ৱট্টতীতি দস্সনত্থং. ন হি সীমা তত্তকেন অসীমা হোতি, দ্ৱে পন সীমা পচ্ছা ৱড্ঢিতৰুক্খেন অজ্ঝোত্থটত্তা একাবদ্ধা হোন্তি, তস্মা একত্থ ঠত্ৱা কম্মং কৰোন্তেহি ইতৰং সোধেত্ৱা কাতব্বং. তস্সা পদেসন্তি যত্থ ঠত্ৱা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং, যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং অন্তোকৰিত্ৱা বন্ধন্তা সীমায সীমং সংভিন্দন্তি নাম. ন কম্মৱাচং ৱগ্গং কৰোন্তীতি কম্মৱাচং ন ভিন্দন্তি, কম্মং ন কোপেন্তীতি অধিপ্পাযো.
১৫৮. সুদ্ধপংসুপব্বতোতি ন কেনচি কতো সযংজাতোৱ ৱুত্তো. তথা সেসাপি. ইতৰোপীতি সুদ্ধপংসুপব্বতাদিকো পব্বতোপি. হত্থিপ্পমাণোতি এত্থ ভূমিতো উগ্গতপদেসেন হত্থিপ্পমাণং গহেতব্বং. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) পন ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযঞ্চ (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) ‘‘হত্থিপ্পমাণো নাম পব্বতো হেট্ঠিমকোটিযা অড্ঢট্ঠমৰতনুব্বেধো’’তি ৱুত্তং. চতূহি ৱা তীহি ৱাতি সীমভূমিযং চতূসু, তীসু ৱা দিসাসু ঠিতেহি, একিস্সা এৱ পন দিসায ঠিতেহি ততো বহূহিপি সম্মন্নিতুং ন ৱট্টতি, দ্ৱীহি পন দ্ৱীসু দিসাসু ঠিতেহিপি ন ৱট্টতি. তস্মাতি যস্মা একেন ন ৱট্টতি, তস্মা. তং বহিদ্ধা কত্ৱাতি কিত্তিতনিমিত্তস্স অসীমত্তা অন্তোসীমায কৰণং অযুত্তন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সচে’’তিআদি.
দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপ্পমাণতা সণ্ঠানতো গহেতব্বা, ন তুলগণনাৱসেন, ভাৰতো পলপৰিমাণঞ্চ মগধতুলায গহেতব্বং, সা চ লোকিযতুলায দ্ৱিগুণাতি ৱদন্তি. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপ্পমাণতা তুলতায গহেতব্বা, ন তুলগণনাযা’’তি ৱুত্তং. অতিমহন্তোপীতি ভূমিতো হত্থিপ্পমাণং অনুগন্ত্ৱা হেট্ঠাভূমিযং ওতিণ্ণঘনতো অনেকযোজনপ্পমাণোপি. সচে হি ততো হত্থিপ্পমাণং কূটং উগ্গচ্ছতি, পব্বতসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) – সচে একাবদ্ধো হোতি, ন কাতব্বোতি এত্থ চতূসু দিসাসু চতুন্নং পব্বতকূটানং হেট্ঠা পিট্ঠিপাসাণসদিসে পাসাণে ঠিতত্তা একাবদ্ধভাৱে সতিপি পথৱিতো উদ্ধং তেসং সম্বন্ধে অসতি হেট্ঠা পথৱীগতসম্বন্ধমত্তে অব্বোহাৰিকং কত্ৱা কিত্তেতুং ৱট্টতি. তেনেৱ ‘‘পিট্ঠিপাসাণো অতিমহন্তোপি পাসাণসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতী’’তি ৱুত্তং. পথৱিতো হেট্ঠা তস্স মহন্তভাৱে গয্হমানে পব্বতমেৱ হোতীতি অনুগণ্ঠিপদে ৱুত্তং. চিনিত্ৱা কতপংসুপুঞ্জে তিণগুম্বৰুক্খা চে জাযন্তি, পব্বতো হোতীতি ধম্মসিৰিত্থেৰো, নেৱাতি উপতিস্সত্থেৰোতি ৱুত্তং. পাসাণোতি সুধামযপাসাণোপি ৱট্টতীতি ৱদন্তি, ৱীমংসিতব্বং ইট্ঠকায পটিক্খিত্তত্তা. সোপীতি খাণুকো ৱিয উট্ঠিতপাসাণোপি. চতুপঞ্চৰুক্খনিমিত্তমত্তম্পীতি একচ্চেসু নিমিত্তসদ্দো নত্থীতি ৱুত্তং.
অন্তোসাৰানন্তি তস্মিং খণে তৰুণতায সাৰে অৱিজ্জমানেপি পৰিণামেন ভৱিস্সমানসাৰেপি সন্ধায ৱুত্তং. তাদিসানঞ্হি সূচিদণ্ডকপ্পমাণপৰিণাহানং চতুপঞ্চমত্তানম্পি ৱনং ৱট্টতি. অন্তোসাৰমিস্সকানন্তি অন্তোসাৰেহি ৰুক্খেহি সম্মিস্সানং. এতেন তচসাৰৰুক্খমিস্সকানম্পি ৱনং ৱট্টতীতি দস্সেতি. চতুপঞ্চৰুক্খমত্তম্পীতি সাৰৰুক্খে সন্ধায ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) পন ‘‘এত্থ তযো চে সাৰৰুক্খা হোন্তি, দ্ৱে অসাৰা, সাৰৰুক্খানং বহুত্তং ইচ্ছিতব্বং. সুসানম্পি ইধ ৱনমেৱাতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি সযংজাতত্তাতি ৱুত্তং. কেচি পন ‘চতূসু দ্ৱে অন্তোসাৰা চে, ৱট্টতি, অন্তোসাৰা অধিকা, সমা ৱা, ৱট্টতি, তস্মা বহূসুপি দ্ৱে চে অন্তোসাৰা অত্থি, ৱট্টতী’তি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. ৱনমজ্ঝে ৱিহাৰং কৰোন্তীতি ৰুক্খঘটায অন্তৰে ৰুক্খে অচ্ছিন্দিত্ৱা ৱতিআদীহি ৱিহাৰপৰিচ্ছেদং কত্ৱাৱ অন্তোৰুক্খন্তৰেসু এৱ পৰিৱেণপণ্ণসালাদীনং কৰণৱসেন যথা অন্তোৱিহাৰম্পি ৱনমেৱ হোতি, এৱং ৱিহাৰং কৰোন্তীতি অত্থো. যদি হি সব্বং ৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা ৱিহাৰং কৰেয্যুং, ৱিহাৰস্স অৱনত্তা তং পৰিক্খিপিত্ৱা ঠিতৱনং একত্থ কিত্তেতব্বং সিযা, ইধ পন অন্তোপি ৱনত্তা ‘‘ৱনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. সচে হি তং কিত্তেন্তি, ‘‘নিমিত্তস্স উপৰি ৱিহাৰো হোতী’’তিআদিনা অনন্তৰে ৱুত্তদোসো আপজ্জতি. একদেসন্তি ৱনেকদেসং, ৰুক্খৱিৰহিতট্ঠানে কতৱিহাৰস্স একপস্সে ঠিতৱনস্স একদেসন্তি অত্থো.
সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি ৱংসদণ্ডপ্পমাণো. ‘‘লেখনিদণ্ডপ্পমাণো’’তি কেচি. মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. দুব্বলসিক্খাপদৱণ্ণনা) পন অৱেভঙ্গিযৱিনিচ্ছযে ‘‘যো কোচি অট্ঠঙ্গুলসূচিদণ্ডমত্তোপি ৱেড়ু…পে… গৰুভণ্ড’’ন্তি ৱুত্তত্তা তনুতৰো ৱেড়ুদণ্ডোতি চ সূচিদণ্ডোতি চ গহেতব্বং. ৱংসনড়কসৰাৱাদীসূতি ৱেড়ুপব্বে ৱা নড়পব্বে ৱা কপল্লকাদিমত্তিকভাজনেসু ৱাতি অত্থো. তঙ্খণম্পীতি তৰুণপোতকে অমিলাযিত্ৱা ৱিৰুহনজাতিকে সন্ধায ৱুত্তং. যে পন পৰিণতা সমূলং উদ্ধৰিত্ৱা ৰোপিতাপি ছিন্নসাখা ৱিয মিলাযিত্ৱা চিৰেন নৱমূলঙ্কুৰুপ্পত্তিযা জীৱন্তি, মিযন্তিযেৱ ৱা, তাদিসে কিত্তেতুং ন ৱট্টতি. এতন্তি নৱমূলসাখানিগ্গমনং. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘সূচিদণ্ডকপ্পমাণোতি সীহড়দীপে লেখনিদণ্ডপ্পমাণোতি ৱদন্তি, সো চ কনিট্ঠঙ্গুলিপৰিমাণোতি দট্ঠব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
মজ্ঝেতি সীমায মহাদিসানং অন্তো. কোণন্তি সীমায চতূসু কোণেসু দ্ৱিন্নং দ্ৱিন্নং মগ্গানং সম্বন্ধট্ঠানং. পৰভাগে কিত্তেতুং ৱট্টতীতি তেসং চতুন্নং কোণানং বহি নিক্খমিত্ৱা ঠিতেসু অট্ঠসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অঞ্ঞিস্সা দিসায চাপৰন্তি এৱং চত্তাৰোপি মগ্গা চতূসু দিসাসু কিত্তেতুং ৱট্টতীতি অধিপ্পাযো. এৱং পন কিত্তিতমত্তেন কথং একাবদ্ধতা ৱিগচ্ছতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. পৰতো গতট্ঠানেপি এতে এৱ তে চত্তাৰো মগ্গা. ‘‘চত্তাৰো মগ্গা চতূসু দিসাসু গচ্ছন্তী’’তি হি ৱুত্তং, তস্মা এত্থ কাৰণং ৱিচিনিতব্বন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) ৱুত্তং. ৱিচিনন্তো পন এৱং কাৰণং পঞ্ঞাযতি – পুব্বৱাক্যেপি ‘‘ৱিহাৰং পৰিক্খিপিত্ৱা চত্তাৰো মগ্গা’’তি, পৰৱাক্যেপি ‘‘ৱিহাৰমজ্ঝেন নিব্বিজ্ঝিত্ৱা গতমগ্গোপী’’তি ৱিহাৰমেৱ সন্ধায ৱুত্তো, তস্মা ইধাপি ‘‘কোণং নিব্বিজ্ঝিত্ৱা গতং পনা’’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা এতে মগ্গা ৱিহাৰস্স কোণমেৱ নিব্বিজ্ঝিংসু, ন অঞ্ঞমঞ্ঞং মিস্সিংসু, তস্মা একাবদ্ধভাৱাভাৱা চতুন্নং মগ্গানং চতূসু ঠানেসু কিত্তেতুং ৱট্টতীতি. সাৰত্থদীপনিযং পন ‘‘পৰভাগে কিত্তেতুং ৱট্টতীতি বহি নিক্খমিত্ৱা ঠিতেসু অট্ঠসু মগ্গেসু একিস্সা দিসায একং, অপৰায একন্তি এৱং চতূসু ঠানেসু কিত্তেতুং ৱট্টতী’’তি এত্তকমেৱ ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) পন ‘‘পৰভাগেতি এত্থ এতেহি বদ্ধট্ঠানতো গতত্তা ৱট্টতি, তথা দীঘমগ্গেপি গহিতট্ঠানতো গতট্ঠানস্স অঞ্ঞত্তাতি ৱদন্তী’’তি ৱুত্তং. তম্পি একাবদ্ধনিমিত্তত্তা ৱিচাৰেতব্বং.
উত্তৰন্তিযা ভিক্খুনিযাতি ইদঞ্চ পাড়িযং ভিক্খুনীনং নদীপাৰগমনে নদীলক্খণস্স আগতত্তা ৱুত্তং, ভিক্খূনং অন্তৰৱাসকতেমনমত্তম্পি ৱট্টতিযেৱ. সাৰত্থদীপনিযম্পি (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) ‘‘ভিক্খুনিযা এৱ গহণঞ্চেত্থ ভিক্খুনীৱিভঙ্গে ভিক্খুনীৱসেন নদীলক্খণস্স পাড়িযং আগতত্তা তেনেৱ নযেন দস্সনত্থং কতং. সীমং বন্ধন্তানং নিমিত্তং হোতীতি অযং ৱুত্তলক্খণা নদী সমুদ্দং ৱা পৱিসতু তড়াকং ৱা, পভৱতো পট্ঠায নিমিত্তং হোতী’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) পন ‘‘অন্তৰৱাসকো তেমিযতীতি ৱুত্তত্তা তত্তকপ্পমাণউদকেযেৱ কাতুং ৱট্টতীতি কেচি. ‘তেমিযতী’তি ইমিনা হেট্ঠিমকোটিযা নদীলক্খণং ৱুত্তং, এৱৰূপায নদিযা যস্মিং ঠানে চত্তাৰো মাসে অপ্পং ৱা বহুং ৱা উদকং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা পৱত্ততি, তস্মিং ঠানে অপ্পোদকেপি ঠত্ৱা কাতুং ৱট্টতীতি একে’’তি ৱুত্তং.
নদীচতুক্কেপি এসেৱ নযোতি ইমিনা একত্থ কিত্তেত্ৱা অঞ্ঞত্থ পৰতো গতট্ঠানেপি কিত্তেতুং ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. তেনেৱ চ ‘‘অসম্মিস্সা নদিযো পন চতস্সোপি কিত্তেতুং ৱট্টতী’’তি অসম্মিস্সগ্গহণং কতং. অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা আৱৰণং পৱত্ততিযেৱাতি আৱৰণং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা সন্দতিযেৱ. অপৱত্তমানাতি অসন্দমানুদকা. আৱৰণঞ্হি পত্ৱা নদিযা যত্তকে পদেসে উদকং অসন্দমানং সন্তিট্ঠতি, তত্থ নদীনিমিত্তং কাতুং ন ৱট্টতি, উপৰি সন্দমানট্ঠানেযেৱ ৱট্টতি. অসন্দমানট্ঠানে পন উদকনিমিত্তং কাতুং ৱট্টতি. ঠিতমেৱ হি উদকং উদকনিমিত্তে ৱট্টতি, ন সন্দমানং. তেনেৱাহ ‘‘পৱত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তং, অপৱত্তনট্ঠানে উদকনিমিত্তং কাতুং ৱট্টতী’’তি. ‘‘পৱত্তনট্ঠানে নদীনিমিত্তন্তি ৱুত্তত্তা সেতুতো পৰতো তত্তকং উদকং যদি পৱত্ততি, নদী এৱাতি ৱদন্তি. জাতস্সৰাদীসু ঠিতোদকং জাতস্সৰাদিপদেসেন অন্তৰিকম্পি নিমিত্তং কাতুং ৱট্টতি নদীপাৰসীমায নিমিত্তং ৱিয. সচে সো পদেসো কালন্তৰেন গামখেত্তভাৱং পাপুণাতি, তত্থ অঞ্ঞং সীমং সম্মন্নিতুং ৱট্টতী’’তি ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) ৱুত্তং. মূলেতি আদিকালে. নদিং ভিন্দিত্ৱাতি যথা উদকং অনিচ্ছন্তেহি কস্সকেহি মহোঘে নিৱট্টেতুং ন সক্কা, এৱং কূলং ভিন্দিত্ৱা. নদিং ভিন্দিত্ৱাতি ৱা মাতিকামুখদ্ৱাৰেন নদীকূলং ভিন্দিত্ৱা.
উক্খেপিমন্তি দীঘৰজ্জুনা কূটেহি উস্সিঞ্চনীযং. উক্খেপিমন্তি ৱা কূপতো ৱিয উক্খিপিত্ৱা গহেতব্বং. উক্খেপিমন্তি ৱা উদ্ধৰিত্ৱা গহেতব্বকং.
অসম্মিস্সেহীতি সব্বদিসাসু ঠিতপব্বতেহি এৱ ৱা পাসাণাদীসু অঞ্ঞতৰেহি ৱা নিমিত্তন্তৰাব্যৱহিতেহি. সম্মিস্সেহীতি একত্থ পব্বতো, অঞ্ঞত্থ পাসাণোতি এৱং ঠিতেহি অট্ঠহি. নিমিত্তানং সতেনাপীতি ইমিনা একিস্সাযেৱ দিসায বহূনিপি নিমিত্তানি ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং, পব্বতো, ভন্তে. পুন পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং, পাসাণো, ভন্তে’’তিআদিনা (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) কিত্তেতুং ৱট্টতীতি দস্সেতি. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি তিকোণা. সিঙ্ঘাটকসণ্ঠানাতি ৱা তিকোণৰচ্ছাসণ্ঠানা. চতুৰস্সাতি সমচতুৰস্সা. মুদিঙ্গসণ্ঠানা পন আযতচতুৰস্সা, এককোটিযং সঙ্কোচিতা, তদঞ্ঞায ৱিত্থিণ্ণা ৱা হোতি. মুদিঙ্গসণ্ঠানাতি ৱা মুদিঙ্গভেৰী ৱিয মজ্ঝে ৱিত্থতা উভোসু কোটীসু সঙ্কোচিতা হোতি.
১৫৯. এৱং বদ্ধসীমায নিমিত্তসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৱা ইদানি পৰিসসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেতুং ‘‘পৰিসসম্পত্তিযুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেনাতি সব্বহেট্ঠিমেন গণনপৰিচ্ছেদেন, অপ্পতৰো চে গণো হোতীতি অধিপ্পাযো. ইমস্স পন সীমাসম্মুতিকম্মস্স চতুৱগ্গকৰণীযত্তা ‘‘চতূহি ভিক্খূহী’’তি ৱুত্তং. সন্নিপতিতাতি সমগ্গা হুত্ৱা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা সন্নিপতিতা. ইমিনা ‘‘চতুৱগ্গকৰণীযে কম্মে চত্তাৰো ভিক্খূ পকতত্তা কম্মপ্পত্তা, তে আগতা হোন্তী’’তি ৱুত্তং পঠমসম্পত্তিলক্খণং দস্সেতি. যাৱতিকা তস্মিং গামক্খেত্তেতি যস্মিং পদেসে সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মিং একস্স গামভোজকস্স আযুপ্পত্তিট্ঠানভূতে গামক্খেত্তে ঠিতা ভিক্খূতি সম্বন্ধো. বদ্ধসীমং ৱা নদীসমুদ্দজাতস্সৰে ৱা অনোক্কমিত্ৱাতি এতেন এতা বদ্ধসীমাদযো গামসীমতো সীমন্তৰভূতা, ন তাসু ঠিতা গামসীমায কম্মং কৰোন্তানং ৱগ্গং কৰোন্তি, তস্মা ন তেসং ছন্দো আহৰিতব্বোতি দস্সেতি. তে সব্বে হত্থপাসে ৱা কত্ৱাতি ৱগ্গকম্মপৰিহৰণত্থং সন্নিপতিতুং সমত্থে তে গামক্খেত্তট্ঠে সব্বে ভিক্খূ সঙ্ঘস্স হত্থপাসে কত্ৱাতি অত্থো. ছন্দং ৱা আহৰিত্ৱাতি সন্নিপতিতুং অসমত্থানং ছন্দং আহৰিত্ৱা. তস্মিং গামক্খেত্তে যদিপি সহস্সভিক্খূ হোন্তি, তেসু চত্তাৰোযেৱ কম্মপ্পত্তা, অৱসেসা ছন্দাৰহা, তস্মা অনাগতানং ছন্দো আহৰিতব্বোতি অত্থো, ইমিনা ‘‘ছন্দাৰহানং ছন্দো আহটো হোতী’’তি ৱুত্তং দুতিযসম্পত্তিলক্খণমাহ. ‘‘সম্মুখীভূতা ন পটিক্কোসন্তী’’তি ৱুত্তং ততিযসম্পত্তিলক্খণং পন ইমেসং সামত্থিযেন ৱুত্তং হোতি.
১৬০. এৱং বদ্ধসীমায পৰিসসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেত্ৱা ইদানি কম্মৱাচাসম্পত্তিযুত্ততং দস্সেতুং ‘‘কম্মৱাচাসম্পত্তিযুত্তা নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘সুণাতু মে’’তিআদীনং অত্থো হেট্ঠা উপসম্পদকম্মৱাচাৱণ্ণনাযং ৱুত্তোৱ. এৱং ৱুত্তাযাতি এৱং ইমিনা অনুক্কমেন উপোসথক্খন্ধকে (মহাৱ. ১৩৮-১৩৯) ভগৱতা ৱুত্তায. পৰিসুদ্ধাযাতি ঞত্তিদোসঅনউস্সাৱনদোসেহি পৰিসমন্ততো সুদ্ধায. ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচাযাতি একায ঞত্তিযা একায অনুস্সাৱনায কৰিযমানত্তা ঞত্তি এৱ দুতিযা ইমিস্সা কম্মৱাচাযাতি ঞত্তিদুতিযকম্মৱাচা, তায. নিমিত্তানং অন্তো সীমা হোতি, নিমিত্তানি সীমতো বহি হোন্তি নিমিত্তানি বহি কত্ৱা হেট্ঠা পথৱীসন্ধাৰউদকং পৰিযন্তং কত্ৱা সীমায গতত্তা.
১৬১. এৱং সমানসংৱাসকসীমাসম্মুতিযা কম্মৱাচাসম্পত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অধিট্ঠিততেচীৱৰিকানং ভিক্খূনং চীৱৰে সুখপৰিভোগত্থং ভগৱতা পঞ্ঞত্তং অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মুতিকম্মৱাচাসম্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘এৱং বদ্ধায চ’’ত্যাদিমাহ. তত্থ তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসং সম্মন্নেয্যাতি যথা অধিট্ঠিততেচীৱৰিকো ভিক্খু অন্তোসীমাযং তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱসন্তোপি অৱিপ্পৱাসোযেৱ হোতি, দুতিযকথিনসিক্খাপদেন (পাৰা. ৪৭১ আদযো) আপত্তি ন হোতি, এৱং তং সমানসংৱাসকসীমং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসং সম্মন্নেয্যাতি অত্থো. ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চাতি যদি তিস্সা সমানসংৱাসকসীমায অন্তো গামো অত্থি, তং গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ ঠপেত্ৱা ততো ৱিনিমুত্তং তং সমানসংৱাসকসীমং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসং সম্মন্নেয্যাতি অত্থো.
সীমসঙ্খ্যংযেৱ গচ্ছতীতি অৱিপ্পৱাসসীমসঙ্খ্যংযেৱ গচ্ছতি. একম্পি কুলং পৱিট্ঠং ৱাতি অভিনৱকতগেহেসু সব্বপঠমং একম্পি কুলং পৱিট্ঠং অত্থি. অগতং ৱাতি পোৰাণকগামে অঞ্ঞেসু কুলেসু গেহানি ছড্ডেত্ৱা গতেসুপি একম্পি কুলং অগতং অত্থীতি অত্থো.
১৬২. এৱং সঙ্খেপেন সীমাসম্মুতিং দস্সেত্ৱা পুন ৱিত্থাৰেন দস্সেন্তো ‘‘অযমেত্থ সঙ্খেপো, অযং পন ৱিত্থাৰো’’তিআদিমাহ. সীমায উপচাৰং ঠপেত্ৱাতি আযতিং বন্ধিতব্বায সীমায নেসং ৱিহাৰানং পৰিচ্ছেদতো বহি সীমন্তৰিকপ্পহোনকং উপচাৰং ঠপেত্ৱা. বদ্ধা সীমাযেসু ৱিহাৰেসু, তে বদ্ধসীমা. পাটিযেক্কন্তি পচ্চেকং. বদ্ধসীমাসদিসানীতি যথা বদ্ধসীমাসু ঠিতা অঞ্ঞমঞ্ঞং ছন্দাদিং অনপেক্খিত্ৱা পচ্চেকং কম্মং কাতুং লভন্তি, এৱং গামসীমাসু ঠিতাপীতি দস্সেতি. অন্তোনিমিত্তগতেহি পনাতি একস্স গামস্স উপড্ঢং অন্তোকত্তুকামতায সতি সব্বেসং আগমনে পযোজনং নত্থীতি কত্ৱা ৱুত্তং. আগন্তব্বন্তি চ সামীচিৱসেন ৱুত্তং, নাযং নিযমো ‘‘আগন্তব্বমেৱা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘আগমনম্পি অনাগমনম্পি ৱট্টতী’’তি. অবদ্ধায হি সীমায নানাগামক্খেত্তানং নানাসীমসভাৱত্তা তেসং অনাগমনেপি ৱগ্গকম্মং ন হোতি, তস্মা অনাগমনম্পি ৱট্টতি. বদ্ধায পন সীমায একসীমভাৱতো পুন অঞ্ঞস্মিং কম্মে কৰিযমানে অন্তোসীমগতেহি আগন্তব্বমেৱাতি আহ ‘‘অৱিপ্পৱাসসীমা…পে… আগন্তব্ব’’ন্তি. নিমিত্তকিত্তনকালে অসোধিতাযপি সীমায নেৱত্থি দোসো নিমিত্তকিত্তনস্স অপলোকনাদীসু অঞ্ঞতৰাভাৱতো.
ভেৰিসঞ্ঞং ৱাতি সম্মন্ননপৰিযোসানং কৰোমাতি ৱত্ৱাতি লিখিতং. তেন তাদিসে কালে তং কপ্পতীতি সিদ্ধং হোতি. ভেৰিসঞ্ঞং ৱা সঙ্খসঞ্ঞং ৱাতি পন তেসং সদ্দং সুত্ৱা ইদানি সঙ্ঘো সীমং বন্ধতীতি ঞত্ৱা আগন্তুকভিক্খূনং তং গামক্খেত্তং অপ্পৱেসনত্থং, আৰামিকাদীনঞ্চ তেসং নিৱাৰণত্থং কম্মৱাচাৰদ্ধকালেযেৱ সঞ্ঞা কৰীযতি, এৱং সতি তং কৰণং সপ্পযোজনং হোতি. তেনেৱ ‘‘ভেৰিসঙ্খসদ্দং কত্ৱা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ভেৰিসঙ্খসঞ্ঞং কত্ৱা’’তি সঞ্ঞাগ্গহণং কতং. ‘‘সঞ্ঞং কত্ৱা’’তি চ পুব্বকালকিৰিযং ৱত্ৱা ‘‘কম্মৱাচায সীমা বন্ধিতব্বা’’তি অপৰকালকিৰিযং ৱদতি, পৰিযোসানকালে পন সব্বতূৰিযাতালিকসঙ্ঘুট্ঠং কত্ৱা দেৱমনুস্সানং অনুমোদনং কাৰেতব্বং হোতীতি ৱেদিতব্বং.
১৬৩. ভণ্ডুকম্মাপুচ্ছনং সন্ধায পব্বজ্জাগ্গহণং. সুখকৰণত্থন্তি সব্বেসং সন্নিপাতনপৰিস্সমং পহায অপ্পতৰেহি সুখকৰণত্থং. একৱীসতি ভিক্খূ গণ্হাতীতি ৱীসতিৱগ্গকৰণীযপৰমত্তা সঙ্ঘকম্মস্স কম্মাৰহেন সদ্ধিং একৱীসতি ভিক্খূ গণ্হাতি. ইদঞ্চ নিসিন্নানং ৱসেন ৱুত্তং. হেট্ঠিমন্ততো হি যত্থ একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং সক্কোন্তি, তত্তকে পদেসে সীমং বন্ধিতুং ৱট্টতি. ইদঞ্চ কম্মাৰহেন সহ অব্ভানকাৰকানম্পি পহোনকত্থং ৱুত্তং. নিমিত্তুপগা পাসাণা ঠপেতব্বাতি ইদং যথাৰুচিতট্ঠানে ৰুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতায ৱড্ঢিত্ৱা উভিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্কৰকৰণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স চ তদভাৱতো যত্থ কত্থচি আনেত্ৱা ঠপেতুং সুকৰতায চ ৱুত্তং. তথা সীমন্তৰিকপাসাণা ঠপেতব্বাতি এত্থাপি. চতুৰঙ্গুলপ্পমাণাপীতি যথা খণ্ডসীমপৰিচ্ছেদতো বহি নিমিত্তপাসাণং চতুৰঙ্গুলমত্তং ঠানং সমন্তা নিগচ্ছতি, অৱসেসং ঠানং অন্তোখণ্ডসীমাযং হোতিযেৱ, এৱং তেসু ঠপিতেসু চতুৰঙ্গুলমত্তা সীমন্তৰিকা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমন্তৰিকপাসাণাতি সীমন্তৰিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা. তে পন কিত্তেন্তেন দক্খিণতো অনুপৰিযাযন্তেনেৱ কিত্তেতব্বা. কথং? খণ্ডসীমতো হি পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থিমাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা, তথা উত্তৰায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা, তথা পুৰত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা, তথা দক্খিণায দিসায উত্তৰাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘উত্তৰায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা পুন পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থিমাভিমুখেন ঠত্ৱা পুৰিমকিত্তিতং ৱুত্তনযেন পুন কিত্তেতব্বং. এৱং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তৰিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা. ততোতি পচ্ছা. অৱসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিৰন্তৰেসু অৱসেসনিমিত্তানি. ন সক্খিস্সন্তীতি অৱিপ্পৱাসসীমায বদ্ধভাৱং অসল্লক্খেত্ৱা ‘‘সমানসংৱাসকসীমমেৱ সমূহনিস্সামা’’তি ৱাযমন্তা ন সক্খিস্সন্তি. বদ্ধায হি অৱিপ্পৱাসসীমায তং সমূহনিত্ৱা ‘‘সমানসংৱাসকসীমং সমূহনিস্সামা’’তি কতাযপি কম্মৱাচায অসমূহতাৱ হোতি সীমা. পঠমঞ্হি অৱিপ্পৱাসং সমূহনিত্ৱা পচ্ছা সীমা সমূহনিতব্বা. খণ্ডসীমতো পট্ঠায বন্ধনং আচিণ্ণং, আচিণ্ণকৰণেনেৱ চ সম্মোহো ন হোতীতি আহ ‘‘খণ্ডসীমতোৱ পট্ঠায বন্ধিতব্বা’’তি. উভিন্নম্পি ন কোপেন্তীতি উভিন্নম্পি কম্মং ন কোপেন্তি. এৱং বদ্ধাসু পন…পে… সীমন্তৰিকা হি গামক্খেত্তং ভজতীতি ন আৱাসৱসেন সামগ্গিপৰিচ্ছেদো, কিন্তু সীমাৱসেনেৱাতি দস্সনত্থং ৱুত্তং.
কুটিগেহেতি ভূমিযং কততিণকুটিযং. উদুক্খলন্তি উদুক্খলাৱাটসদিসখুদ্দকাৱাটং. নিমিত্তং ন কাতব্বন্তি ৰাজি ৱা উদুক্খলং ৱা নিমিত্তং ন কাতব্বং. ইদঞ্চ যথাৱুত্তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু অনাগতত্তেন ন ৱট্টতীতি সিদ্ধম্পি ‘‘অৱিনস্সকসঞ্ঞাণমিদ’’ন্তি সঞ্ঞায কোচি মোহেন নিমিত্তং কৰেয্যাতি দূৰতো ৱিপত্তিপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং. নিমিত্তুপগপাসাণে ঠপেত্ৱাতি সঞ্চাৰিমনিমিত্তস্স কম্পনতায ৱুত্তং. এৱং উপৰি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৱা’’তিআদীসুপি সিদ্ধমেৱত্থং পুনপ্পুনং কথনে কাৰণং ৱেদিতব্বং. সীমাৱিপত্তি হি উপসম্পদাদিসব্বকম্মৱিপত্তিমূলন্তি তস্স দ্ৱাৰং সব্বথাপি পিদহনৱসেন ৱত্তব্বং. সব্বং ৱত্ৱাৱ ইধ আচৰিযা ৱিনিচ্ছযং কথেসুন্তি দট্ঠব্বং.
ভিত্তিন্তি ইট্ঠকদাৰুমত্তিকামযং. সিলামযায পন ভিত্তিযা নিমিত্তুপগং একং পাসাণং তংতংদিসায কিত্তেতুং ৱট্টতি. অনেকসিলাহি চিনিতং সকলং ভিত্তিং কিত্তেতুং ন ৱট্টতি ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি একৱচনেন ৱত্তব্বতো. অন্তোকুট্টমেৱাতি এত্থ অন্তোকুট্টেপি নিমিত্তানং ঠিতোকাসতো অন্তো এৱ সীমাতি গহেতব্বং. পমুখে নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৱাতি গব্ভাভিমুখেপি বহিপমুখে গব্ভৱিত্থাৰপ্পমাণে ঠানে পাসাণে ঠপেত্ৱা সম্মন্নিতব্বা. এৱঞ্হি গব্ভপমুখানং অন্তৰে ঠিতকুট্টম্পি উপাদায অন্তো চ বহি চ চতুৰস্সসণ্ঠানাৱ সীমা হোতি. বহীতি সকলস্স কুটিলেণস্স সমন্ততো বহি.
অন্তো চ বহি চ সীমা হোতীতি মজ্ঝে ঠিতভিত্তিযা সহ চতুৰস্সসীমা হোতি. উপৰিপাসাদেযেৱ হোতী’’তি ইমিনা গব্ভস্স চ পমুখস্স চ অন্তৰা ঠিতভিত্তিযা একত্তা তত্থ চ একৱীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসাভাৱেন হেট্ঠা ন ওতৰতি, উপৰিভিত্তি পন সীমট্ঠাৱ হোতীতি দস্সেতি. হেট্ঠা ন ওতৰতীতি ভিত্তিতো ওৰং নিমিত্তানি ঠপেত্ৱা কিত্তিতত্তা হেট্ঠা আকাসপ্পদেসং ন ওতৰতি, উপৰি কতে পাসাদেতি অত্থো. হেট্ঠিমতলে কুট্টোতি হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু ঠিতকুট্টো. সচে হি দ্ৱীসু, তীসু এৱ ৱা দিসাসু কুট্টো তিট্ঠেয্য, হেট্ঠা ন ওতৰতি. হেট্ঠাপি ওতৰতীতি সচে হেট্ঠা অন্তোভিত্তিযং একৱীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসো হোতি, ওতৰতি. ওতৰমানা চ ন উপৰিসীমপ্পমাণেন ওতৰতি, সমন্তা ভিত্তিপ্পমাণেন ওতৰতি. চতুন্নং পন ভিত্তীনং বাহিৰন্তপৰিচ্ছেদেন হেট্ঠাভূমিভাগে উদকপৰিযন্তং কত্ৱা ওতৰতি, ন পন ভিত্তীনং বহি কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং. পাসাদভিত্তিতোতি উপৰিমতলে ভিত্তিতো. ওতৰণানোতৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি সচে হেট্ঠা একৱীসতিযা ভিক্খূনং ওকাসো হোতি, ওতৰতি, নো চে, ন ওতৰতীতি অধিপ্পাযোতি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) পন ‘‘উপৰিসীমপ্পমাণস্স অন্তোগধানং হেট্ঠিমতলে চতূসু দিসাসু কুট্টানং তুলাৰুক্খেহি একসম্বন্ধতং, তদন্তো পচ্ছিমসীমপ্পমাণতাদিঞ্চ সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপেত্থ নিয্যূহকাদযো নিমিত্তানং ঠিতোকাসতায বজ্ঝমানক্খণে সীমা ন হোন্তি, বদ্ধায পন সীমায সীমট্ঠাৱ হোন্তীতি দট্ঠব্বা.
পৰিযন্তথম্ভানন্তি নিমিত্তগতপাসাণত্থম্ভে সন্ধায ৱুত্তং. উপৰিমতলেন সম্বদ্ধো হোতীতি ইদং কুট্টানং অন্তৰা সীমট্ঠানং থম্ভানং অভাৱতো ৱুত্তং. যদি হি ভৱেয্যুং, কুট্টে উপৰিমতলেন অসম্বন্ধেপি সীমট্ঠথম্ভানং উপৰি ঠিতো পাসাদো সীমট্ঠোৱ হোতি. সচে পন বহূনং থম্ভপন্তীনং উপৰি কতপাসাদস্স হেট্ঠাপথৱিযং সব্ববাহিৰায থম্ভপন্তিযা অন্তো নিমিত্তপাসাণে ঠপেত্ৱা সীমা বদ্ধা হোতি, এত্থ কথন্তি? এত্থাপি ‘‘যং তাৱ সীমট্ঠথম্ভেহেৱ ধাৰিযমানানং তুলানং উপৰিমতলং, সব্বং তং সীমট্ঠমেৱ, এত্থ ৱিৱাদো নত্থি, যং পন সীমট্ঠথম্ভপন্তিযা, অসীমট্ঠায বাহিৰথম্ভপন্তিযা চ সমধুৰং ধাৰযমানানং তুলানং উপৰিমতলং, তত্থ উপড্ঢং সীমা’’তি কেচি ৱদন্তি. ‘‘সকলম্পি গামসীমা’’তি অপৰে. ‘‘বদ্ধসীমা এৱা’’তি অঞ্ঞে. তস্মা কম্মং কৰোন্তেহি গৰূহি নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৱা সব্বং তং আসঙ্কট্ঠানং সোধেত্ৱাৱ কম্মং কাতব্বং, সন্নিট্ঠানকাৰণং ৱা গৱেসিত্ৱা তদনুগুণং কাতব্বং.
তালমূলকপব্বতেতি তালক্খন্ধমূলসদিসে হেট্ঠা থূলো হুত্ৱা কমেন কিসো হুত্ৱা উগ্গতো হিন্তালমূলসদিসো নাম হোতি. ৱিতানসণ্ঠানোতি অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানো. পণৱসণ্ঠানোতি মজ্ঝে তনুকো, হেট্ঠা চ উপৰি চ ৱিত্থিণ্ণো. হেট্ঠা ৱা মজ্ঝে ৱাতি মুদিঙ্গসণ্ঠানস্স হেট্ঠা, পণৱসণ্ঠানস্স মজ্ঝে. সপ্পফণসদিসো পব্বতোতি সপ্পফণো ৱিয খুজ্জো, মূলট্ঠানতো অঞ্ঞত্থ অৱনতসীসো. আকাসপব্ভাৰন্তি ভিত্তিযা অপৰিক্খিত্তপব্ভাৰং. সীমপ্পমাণোতি অন্তো আকাসেন সদ্ধিং পচ্ছিমসীমপ্পমাণো. সো চ পাসাণো সীমট্ঠোতি ইমিনা ঈদিসেহি সুসিৰপাসাণলেণকুট্টাদীহি পৰিচ্ছিন্নে ভূমিভাগে এৱ সীমা পতিট্ঠাতি, ন অপৰিচ্ছিন্নে. তে পন সীমট্ঠত্তা সীমা হোন্তি, ন সৰূপেন সীমট্ঠমঞ্চাদি ৱিযাতি দস্সেতি. সচে পন সো সুসিৰপাসাণো ভূমিং অনাহচ্চ আকাসগতো ওলম্বতি, সীমা ন ওতৰতি. সুসিৰপাসাণো পন সযং সীমাপটিবদ্ধত্তা সীমা হোতি, কথং পন পচ্ছিমপ্পমাণৰহিতেহি এতেহি সুসিৰপাসাণাদীহি সীমা ন ওতৰতীতি ইদং সদ্ধাতব্বন্তি? অট্ঠকথাপমাণতো.
অপিচেত্থ সুসিৰপাসাণভিত্তিঅনুসাৰেন মূসিকাদীনং ৱিয সীমায হেট্ঠিমতলে ওতৰণকিচ্চং নত্থি, হেট্ঠা পন পচ্ছিমসীমপ্পমাণে আকাসে দ্ৱঙ্গুলমত্তবহলেহি পাসাণভিত্তিআদীহিপি উপৰিমতলং আহচ্চ ঠিতেহি সব্বসো, যেভুয্যেন ৱা পৰিচ্ছিন্নে সতি উপৰি বজ্ঝমানা সীমা তেহি পাসাণাদীহি অন্তৰিতায তপ্পৰিচ্ছিন্নায হেট্ঠাভূমিযাপি উপৰিমতলেন সদ্ধিং একক্খণে পতিট্ঠাতি, নদীপাৰসীমা ৱিয নদীঅন্তৰিতেসু উভোসু তীৰেসু লেণাদীসু অপনীতেসুপি হেট্ঠা ওতিণ্ণসীমা যাৱ সাসনন্তৰধানা ন ৱিগচ্ছতি, পঠমং পন উপৰি সীমায বদ্ধায পচ্ছা লেণাদিকতেসুপি হেট্ঠাভূমিযং সীমা ওতৰতি এৱ, কেচি তং ন ইচ্ছন্তি, এৱং উভযত্থ পতিট্ঠিতা চ সা সীমা একাৱ হোতি গোত্তাদিজাতি ৱিয ব্যত্তিভেদেসূতি গহেতব্বং. সব্বা এৱ হি বদ্ধসীমা অবদ্ধসীমা চ অত্তনো অত্তনো পকতিনিস্সযকে গামাৰঞ্ঞাদিকে খেত্তে যথাপৰিচ্ছেদং সব্বত্থ সাকল্যেন একস্মিং খণে ব্যাপিনী পৰমত্থতো অৱিজ্জমানম্পি তে তে নিস্সযভূতে পৰমত্থধম্মে, তং তং কিৰিযাৱিসেসম্পি ৱা উপাদায লোকিযেহি সাসনিকেহি চ যথাৰহং একত্তেন পঞ্ঞত্তত্তা সনিস্সযেকৰূপা এৱ. তথা হি একো গামো অৰঞ্ঞং নদী জাতস্সৰো সমুদ্দোতি এৱং লোকে, ‘‘সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন, অগামকে চে, ভিক্খৱে, অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তিআদিনা সাসনে চ একৱোহাৰো দিস্সতি, ন পৰমত্থতো. একস্স অনেকধম্মেসু ব্যাপনমত্থি কসিণেকদেসাদিৱিকপ্পাসমানতায একত্তহানিতোতি অযং নো মতি.
অস্স হেট্ঠাতি সপ্পফণপব্বতস্স হেট্ঠা আকাসপব্ভাৰে. লেণস্সাতি লেণং চে কতং, তস্স লেণস্সাতি অত্থো. তমেৱ পুন লেণং পঞ্চহি পকাৰেহি ৱিকপ্পেত্ৱা ওতৰণানোতৰণৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং আহ ‘‘সচে পন হেট্ঠা’’তিআদি. তত্থ ‘‘হেট্ঠা’’তি ইমস্স ‘‘লেণং হোতী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. হেট্ঠা লেণঞ্চ একস্মিং পদেসেতি আহ ‘‘অন্তো’’তি, পব্বতস্স অন্তো, পব্বতমূলেতি অত্থো. তমেৱ অন্তোসদ্দং সীমাপৰিচ্ছেদেন ৱিসেসেতুং ‘‘উপৰিমস্স সীমাপৰিচ্ছেদস্স পাৰতো’’তি ৱুত্তং. পব্বতপাদং পন অপেক্খিত্ৱা ‘‘ওৰতো’’তি ৱত্তব্বেপি সীমানিস্সযং পব্বতগ্গং সন্ধায ‘‘পাৰতো’’তি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনেৱ ‘‘বহি লেণ’’ন্তি এত্থ বহিসদ্দং ৱিসেসেন্তো ‘‘উপৰিমস্স সীমাপৰিচ্ছেদস্স ওৰতো’’তি আহ. বহিসীমা ন ওতৰতীতি এত্থ বহীতি পব্বতপাদে লেণং সন্ধায ৱুত্তং. লেণস্স চ বহিভূতে উপৰিসীমাপৰিচ্ছেদস্স হেট্ঠাভাগে সীমা ন ওতৰতীতি অত্থো. অন্তো সীমাতি লেণস্স চ পব্বতপাদস্স চ অন্তো অত্তনো ওতৰণাৰহট্ঠানে ন ওতৰতীতি অত্থো. ‘‘বহি সীমা ন ওতৰতি, অন্তো সীমা ন ওতৰতী’’তি চেত্থ অত্তনো ওতৰণাৰহট্ঠানে লেণাভাৱেন সীমায সব্বথা অনোতৰণমেৱ দস্সিতন্তি গহেতব্বং. তত্থ হি অনোতৰন্তী উপৰি এৱ হোতীতি অযং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) আগতো ৱিনিচ্ছযো.
সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) পন ‘‘অন্তোলেণং হোতীতি পব্বতস্স অন্তোলেণং হোতী’’তি এত্তকমেৱ আগতো. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) ন ‘‘অন্তোলেণন্তি পব্বতস্স অন্তোলেণং. দ্ৱাৰং পন সন্ধায ‘পাৰতো ওৰতো’তি ৱুত্তং, সব্বথাপি সীমতো বহিলেণেন ওতৰতীতি অধিপ্পাযো’’তি আগতো. অযং পন অন্তোলেণবহিলেণৱিনিচ্ছযো গম্ভীৰো দুদ্দসো দুৰনুবোধোতি আচৰিযা ৱদন্তি, তথাপি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) আগতং নযং নিস্সায সুট্ঠু ৱিনিচ্ছিতব্বো ৱিঞ্ঞূহীতি. বহি পতিতং অসীমাতিআদিনা উপৰিপাসাদাদীসু অথিৰনিস্সযেসু ঠিতা সীমাপি তেসং ৱিনাসেন ৱিনস্সতীতি দস্সিতন্তি দট্ঠব্বং.
পোক্খৰণিং খণন্তি, সীমাযেৱাতি এত্থ সচে হেট্ঠা উমঙ্গনদী সীমপ্পমাণতো অনূনা পঠমমেৱ পৱত্তা হোতি, সীমা চ পচ্ছা বদ্ধা নদিতো উপৰি এৱ হোতি, নদিং আহচ্চ পোক্খৰণিযা চ খতায সীমা ৱিনস্সতীতি দট্ঠব্বং. হেট্ঠাপথৱীতলেতি অনন্তৰা ভূমিৱিৱৰে.
সীমমাড়কেতি খণ্ডসীমঙ্গণে. ৱটৰুক্খোতি ইদং পাৰোহোপত্থম্ভেন অতিদূৰম্পি গন্তুং সমত্থসাখাসমঙ্গিতায ৱুত্তং. সব্বৰুক্খলতাদীনম্পি সম্বন্ধো ন ৱট্টতি এৱ. তেনেৱ নাৱাৰজ্জুসেতুসম্বন্ধোপি পটিক্খিত্তো. ততোতি ততো সাখতো. মহাসীমায পথৱীতলন্তি এত্থ আসন্নতৰম্পি গামসীমং অগ্গহেত্ৱা বদ্ধসীমায এৱ গহিতত্তা গামসীমবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসো নত্থি অঞ্ঞমঞ্ঞং নিস্সযনিস্সিতভাৱেন পৱত্তিতোতি গহেতব্বং. যদি হি তাসম্পি সম্বন্ধদোসো ভৱেয্য, কথং গামসীমায বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা ভৱেয্য? যস্সা হি সীমায যায সীমায সদ্ধিং সম্বন্ধে দোসো ভৱেয্য, সা তত্থ বন্ধিতুমেৱ ন ৱট্টতি বদ্ধসীমউদকুক্খেপসীমাসু বদ্ধসীমা ৱিয, অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীসু উদকুক্খেপসীমা ৱিয চ, তেনেৱ ‘‘সচে পন ৰুক্খস্স সাখা ৱাততো নিক্খন্তপাৰোহো ৱা বহিনদীতীৰে ৱিহাৰসীমায ৱা গামসীমায ৱা পতিট্ঠিতো’’তিআদিনা উদকুক্খেপসীমায অত্তনো অনিস্সযভূতগামসীমাদীহি এৱ সম্বন্ধদোসো দস্সিতো, ন নদীসীমায, এৱমিধাপীতি দট্ঠব্বং. অযঞ্চত্থো উপৰি পাকটো ভৱিস্সতি. আহচ্চাতি ফুসিত্ৱা.
মহাসীমং ৱা সোধেত্ৱাতি মহাসীমগতানং সব্বেসং ভিক্খূনং হত্থপাসানযনছন্দাহৰণাদিৱসেন সকলং মহাসীমং সোধেত্ৱা. এতেন সব্বৱিপত্তিযো মোচেত্ৱা পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানম্পি দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং পচ্ছা ৰুক্খাদিসম্বন্ধেন উপ্পজ্জনতো ঈদিসো পাড়িমুত্তকো সম্বন্ধদোসো অত্থীতি দস্সেতি, সো চ ‘‘ন, ভিক্খৱে, সীমায সীমা সম্ভিন্দিতব্বা’’তিআদিনা বদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে সীমং সম্মন্নন্তেন সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱা সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৪৮) উভিন্নং বদ্ধসীমানং অন্তৰা সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱা বন্ধিতুং অনুজাননেন সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণে ৱিয তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসিত্ৱা তিট্ঠনৱসেন বন্ধনম্পি ন ৱট্টতীতি সিদ্ধত্তা বদ্ধানম্পি তাসং পচ্ছা অঞ্ঞমঞ্ঞং একৰুক্খাদীহি ফুসিত্ৱা ঠানম্পি ন ৱট্টতীতি ভগৱতো অধিপ্পাযঞ্ঞূহি সঙ্গীতিকাৰকেহি নিদ্ধাৰিতো বন্ধনকালে পটিক্খিত্তস্স সম্বন্ধদোসস্স অনুলোমেন অকপ্পিযানুলোমত্তা. অযং পন সম্বন্ধদোসো পুব্বে সুট্ঠু বদ্ধানং পচ্ছা সঞ্জাতত্তা বজ্ঝমানক্খণে ৱিয অসীমত্তং কাতুং ন সক্কোতি, তস্মা ৰুক্খাদিসম্বন্ধে অপনীতমত্তে তা সীমা পাকতিকা হোন্তি. যথা চাযং পচ্ছা ন ৱট্টতি, এৱং বজ্ঝমানক্খণেপি তাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তা বন্ধিতুং ন ৱট্টতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন মহাসীমং ৱা সোধেত্ৱাতি এত্থ ‘‘মহাসীমগতা ভিক্খূ যথা তং সাখং ৱা পাৰোহং ৱা কাযকাযপটিবদ্ধেহি ন ফুসন্তি, এৱং সোধনমেৱ ইধাধিপ্পেতং, ন সকলসীমাসোধন’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝনতো. তথা হি ‘‘মহাসীমায পথৱীতলং ৱা তত্থজাতকৰুক্খাদীনি ৱা আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি এৱং সাখাপাৰোহানং মহাসীমং ফুসিত্ৱা ঠানমেৱ সম্বন্ধদোসে কাৰণত্তেন ৱুত্তং, ন পন তত্থ ঠিতভিক্খূহি সাখাদীনং ফুসনং. যদি হি ভিক্খূনং সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠানমেৱ কাৰণং সিযা, ‘‘তস্স সাখং ৱা ততো নিগ্গতপাৰোহং ৱা মহাসীমায পৱিট্ঠং তত্ৰট্ঠো কোচি ভিক্খু ফুসিত্ৱা তিট্ঠতী’’তি ভিক্খুফুসনমেৱ ৱত্তব্বং সিযা. যঞ্হি তত্থ মহাসীমাসোধনে কাৰণং, তদেৱ তস্মিং ৱাক্যে পধানতো দস্সেতব্বং. ন হি আহচ্চট্ঠিতমেৱ সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতো ভিক্খু সোধেতব্বো আকাসট্ঠসাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতভিক্খুস্সপি সোধেতব্বতো, কিং নিৰত্থকেন আহচ্চট্ঠানৱচনেন, আকাসট্ঠসাখাসু চ ভিক্খুফুসনমেৱ কাৰণত্তেন ৱুত্তং, সোধনঞ্চ তস্সেৱ ভিক্খুস্স হত্থপাসানযনাদিৱসেন সোধনং ৱুত্তং. ইধ পন ‘‘মহাসীমং সোধেত্ৱা’’তি সকলসীমাসাধাৰণৱচনেন সোধনং ৱুত্তং, অপি চ সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতভিক্খুমত্তসোধনে অভিমতে ‘‘মহাসীমায পথৱীতল’’ন্তি ৱিসেসসীমোপাদানং নিৰত্থকং সিযা যত্থ কত্থচি অন্তমসো আকাসেপি ঠত্ৱা সাখাদিং ফুসিত্ৱা ঠিতস্স সোধেতব্বতো.
ছিন্দিত্ৱা বহিট্ঠকা কাতব্বাতি তত্থ পতিট্ঠিতভাৱৱিযোজনৱচনতো চ ৱিসভাগসীমানং ফুসনেনেৱ সকলসীমাসোধনহেতুকো অট্ঠকথাসিদ্ধোযং একো সম্বন্ধদোসো অত্থেৱাতি গহেতব্বো. তেনেৱ উদকুক্খেপসীমাকথাযম্পি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘ৱিহাৰসীমায ৱা গামসীমায ৱা পতিট্ঠিতো’’তি চ ‘‘নদীতীৰে পন খাণুকং কোট্টেত্ৱা তত্থ বদ্ধনাৱায ৱা ন ৱট্টতী’’তি চ ‘‘সচে পন সেতু ৱা সেতুপাদা ৱা বহিতীৰে পতিট্ঠিতা, কম্মং কাতুং ন ৱট্টতী’’তি চ এৱং ৱিসভাগাসু গামসীমাসু সাখাদীনং ফুসনমেৱ সঙ্কৰদোসকাৰণত্তেন ৱুত্তং, ন ভিক্খুফুসনং. তথা হি ‘‘অন্তোনদিযং জাতৰুক্খে বন্ধিত্ৱা কম্মং কাতব্ব’’ন্তি নদিযং নাৱাবন্ধনং অনুঞ্ঞাতং উদকুক্খেপনিস্সযত্তেন নদীসীমায সভাগত্তা. যদি হি ভিক্খূনং ফুসনমেৱ পটিচ্চ সব্বত্থ সম্বন্ধদোসো ৱুত্তো সিযা, নদিযম্পি বন্ধনং পটিক্খিপিতব্বং ভৱেয্য. তত্থাপি হি ভিক্খুফুসনং কম্মকোপকাৰণং হোতি, তস্মা সভাগসীমাসু পৱিসিত্ৱা ভূমিআদিং ফুসিত্ৱা, অফুসিত্ৱা ৱা সাখাদিম্হি ঠিতে তং সাখাদিং ফুসন্তোৱ ভিক্খু সোধেতব্বো. ৱিসভাগসীমাসু পন সাখাদিম্হি ফুসিত্ৱা ঠিতে তং সাখাদিং অফুসন্তাপি সব্বে ভিক্খূ সোধেতব্বা, অফুসিত্ৱা ঠিতে পন তং সাখাদিং ফুসন্তাৱ ভিক্খূ সোধেতব্বাতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বং.
যং পনেত্থ কেচি ‘‘বদ্ধসীমানং দ্ৱিন্নং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিয বদ্ধসীমগামসীমানম্পি তদঞ্ঞাসম্পি সব্বাসং সমানসংৱাসকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি তদুভযম্পি একসীমং ৱিয সোধেত্ৱা একত্থেৱ কম্মং কাতব্বং, অঞ্ঞথা কতং কম্মং ৱিপজ্জতি, নত্থেত্থ সভাগৱিসভাগভেদো’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং সভাগসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধদোসাভাৱস্স ৱিসভাগসীমানমেৱ তব্ভাৱস্স সুত্তসুত্তানুলোমাদিৱিনযনযেহি সিদ্ধত্তা. তথা হি ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৮) গামসীমাযমেৱ বদ্ধসীমং সম্মন্নিতুং অনুঞ্ঞাতত্তা তাসং নিস্সযনিস্সিতভাৱেন সভাগতা, সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণদোসাভাৱো চ সুত্ততোৱ সিদ্ধো. বন্ধনকালে পন অনুঞ্ঞাতস্স সম্বন্ধস্স অনুলোমতো পচ্ছা সঞ্জাতৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি তাসং ৱট্টতি এৱ. ‘‘যং, ভিক্খৱে…পে… কপ্পিযং অনুলোমেতি, অকপ্পিযং পটিবাহতি, তং ৱো কপ্পতী’’তি (মহাৱ. ৩০৫) ৱুত্তত্তা এৱং তাৱ গামবদ্ধসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৱো চ সুত্তসুত্তানুলোমতো সিদ্ধো, ইমিনা এৱ নযেন অৰঞ্ঞসীমসত্তব্ভন্তৰসীমানং নদীআদিসীমউদকুক্খেপসীমানঞ্চ সুত্তসুত্তানুলোমতো অঞ্ঞমঞ্ঞং সভাগতা, সম্ভেদাদিদোসাভাৱো চ সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বো.
বদ্ধসীমায পন অঞ্ঞায বদ্ধসীমায নদীআদিসীমাসু চ বন্ধিতুং পটিক্খেপসিদ্ধিতো চেৱ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তৰসীমানং নদীআদীসু এৱ কাতুং নিযমনসুত্তসামত্থিযেন বদ্ধসীমগামসীমাসু কৰণপটিক্খেপসিদ্ধো চ তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞসভাগতা উপ্পত্তিক্খণে পচ্ছা চ ৰুক্খাদীহি সম্ভেদাদিদোসসম্ভৱো চ ৱুত্তনযেন সুত্তসুত্তানুলোমতোৱ সিজ্ঝন্তি. তেনেৱ অট্ঠকথাযং ৱিসভাগসীমানমেৱ ৱটৰুক্খাদিৱচনেহি সম্বন্ধদোসং দস্সেত্ৱা সভাগানং বদ্ধসীমগামসীমাদীনং সম্বন্ধদোসো ন দস্সিতো. ন কেৱলঞ্চ ন দস্সিতো, অথ খো তাসং সভাগসীমানং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি দোসাভাৱোপি পাড়িঅট্ঠকথাসু ঞাপিতো এৱ. তথা হি পাড়িযং (মহাৱ. ১৩৮) ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৱননিমিত্তং ৰুক্খনিমিত্ত’’ন্তিআদিনা ৱড্ঢনকনিমিত্তানি অনুঞ্ঞাতানি, তেন নেসং ৰুক্খাদিনিমিত্তানং ৱড্ঢনে বদ্ধসীমগামসীমানং সঙ্কৰদোসাভাৱো ঞাপিতোৱ হোতি, দ্ৱিন্নং পন বদ্ধসীমানং ঈদিসো সম্বন্ধো ন ৱট্টতি. ৱুত্তঞ্হি ‘‘একৰুক্খোপি দ্ৱিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতি, সো পন ৱড্ঢন্তো সীমসঙ্কৰং কৰোতি, তস্মা ন কাতব্বো’’তি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিযোজনপৰমং সীমং বন্ধিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৪০) ৱচনতোপি চাযং ঞাপিতো. তিযোজনপৰমায হি সীমায সমন্তা পৰিযন্তেসু ৰুক্খলতাগুম্বাদীহি বদ্ধগামসীমানং নিযমেন অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্বন্ধস্স সম্ভৱতো ‘‘ঈদিসং সম্বন্ধং ৱিনাসেত্ৱাৱ সীমা সম্মন্নিতব্বা’’তি অট্ঠকথাযম্পি ন ৱুত্তং.
যদি চেত্থ ৰুক্খাদিসম্বন্ধেন কম্মৱিপত্তি ভৱেয্য, অৱস্সমেৱ ৱত্তব্বং সিযা. ৱিপত্তিপৰিহাৰত্থঞ্হি আচৰিযা নিৰাসঙ্কট্ঠানেসুপি ‘‘ভিত্তিং অকিত্তেত্ৱা’’তিআদিনা সিদ্ধমেৱত্থং পুনপ্পুনং অৱোচুং, ইধ পন ‘‘ৱনমজ্ঝে ৱিহাৰং কৰোন্তি, ৱনং ন কিত্তেতব্ব’’ন্তিআদিনা ৰুক্খলতাদীহি নিৰন্তৰে ৱনমজ্ঝেপি সীমাবন্ধনমৱোচুং. তথা থম্ভানং উপৰি কতপাসাদাদীসু হেট্ঠা থম্ভাদীহি একাবদ্ধেসু উপৰিমতলাদীসু সীমাবন্ধনং বহুধা ৱুত্তং, তস্মা বদ্ধসীমগামসীমানং ৰুক্খাদিসম্বন্ধো তেহি মুখতোৱ ৱিহিতো, অপিচ গামসীমানম্পি পাটেক্কং বদ্ধসীমাসদিসতায একায গামসীমায কম্মং কৰোন্তেহি দব্বতিণমত্তেনপি সম্বন্ধা গামন্তৰপৰম্পৰা অৰঞ্ঞনদীসমুদ্দা চ সোধেতব্বাতি সকলং দীপং সোধেত্ৱাৱ কাতব্বং সিযা. এৱং পন অসোধেত্ৱা পঠমমহাসঙ্গীতিকালতো পভুতি কতানং উপসম্পদাদিকম্মানং সীমাসম্মুতীনঞ্চ ৱিপজ্জনতো সব্বেসম্পি ভিক্খূনং অনুপসম্পন্নসঙ্কাপসঙ্গো চ দুন্নিৱাৰো হোতি, ন চেতং যুত্তং, তস্মা ৱুত্তনযেন ৱিসভাগসীমানমেৱ ৰুক্খাদিসম্বন্ধদোসো, ন বদ্ধসীমগামসীমাদীনং সভাগসীমানন্তি গহেতব্বং.
মহাসীমাসোধনস্স দুক্কৰতায খণ্ডসীমাযমেৱ যেভুয্যেন সঙ্ঘকম্মকৰণন্তি আহ ‘‘সীমমাড়কে’’তিআদি. মহাসঙ্ঘসন্নিপাতেসু পন খণ্ডসীমায অপ্পহোনকতায মহাসীমায কম্মে কৰিযমানেপি অযং নযো গহেতব্বোৱ. উক্খিপাপেত্ৱাতি ইমিনা কাযপটিবদ্ধেন সীমং ফুসন্তোপি সীমট্ঠোৱ হোতীতি দস্সেতি. পুৰিমনযেপীতি খণ্ডসীমতো মহাসীমং পৱিট্ঠসাখানযেপি. সীমট্ঠৰুক্খসাখায নিসিন্নো সীমট্ঠোৱ হোতীতি আহ ‘হত্থপাসমেৱ আনেতব্বো’’তি. এত্থ চ ‘‘ৰুক্খসাখাদীহি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাসু এতাসু খণ্ডসীমায তযো ভিক্খূ, মহাসীমায দ্ৱেতি এৱং দ্ৱীসু সীমাসু সীমন্তৰিকং অফুসিত্ৱা, হত্থপাসঞ্চ অৱিজহিত্ৱা ঠিতেহি পঞ্চহি ভিক্খূহি উপসম্পদাদি কম্মং কাতুং ৱট্টতী’’তি কেচি ৱদন্তি, তং ন যুত্তং ‘‘নানাসীমাযং ঠিতচতুত্থো কম্মং কৰেয্য, অকম্মং ন চ কৰণীয’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. ৩৮৯). তেনেৱেত্থাপি মহাসীমং সোধেত্ৱা মাড়কসীমাযমেৱ কম্মকৰণং ৱিহিতং. অঞ্ঞথা ভিন্নসীমট্ঠতায তত্ৰট্ঠস্স গণপূৰকত্তাভাৱা কম্মকোপোৱ হোতীতি.
যদি এৱং কথং ছন্দপাৰিসুদ্ধিআহৰণৱসেন মহাসীমাসোধনন্তি? তম্পি ৱিনযঞ্ঞূ ন ইচ্ছন্তি, হত্থপাসানযনবহিসীমকৰণৱসেন পনেত্থ সোধনং ইচ্ছন্তি, দিন্নস্সপি ছন্দস্স অনাগমনেন মহাসীমট্ঠো কম্মং কোপেতীতি. যদি চস্স ছন্দাদি নাগচ্ছতি, কথং সো কম্মং কোপেস্সতীতি? দ্ৱিন্নং ৱিসভাগসীমানং সম্বন্ধদোসতো, সো চ সম্বন্ধদোসো অট্ঠকথাৱচনপ্পমাণতো. ন হি ৱিনযে সব্বত্থ যুত্তি সক্কা ঞাতুং বুদ্ধগোচৰত্তাতি ৱেদিতব্বং. কেচি পন ‘‘সচে দ্ৱেপি সীমাযো পূৰেত্ৱা নিৰন্তৰং ঠিতেসু ভিক্খূসু কম্মং কৰোন্তেসু একায এৱ সীমায গণো চ উপসম্পদাপেক্খো চ অনুস্সাৱকো চ একতো তিট্ঠতি, কম্মং সুকতমেৱ হোতি. সচে পন কম্মাৰহো ৱা অনুস্সাৱকো ৱা সীমন্তৰট্ঠো হোতি, কম্মং ৱিপজ্জতী’’তি ৱদন্তি, তঞ্চ বদ্ধসীমগামসীমাদিসভাগসীমাসু এৱ যুজ্জতি. যাসু অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেসুপি দোসো নত্থি, যাসু পন অত্থি, ন তাসু, ৱিসভাগসীমাসু ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি একত্থ ঠিতো ইতৰট্ঠানং কম্মং কোপেতি এৱ অট্ঠকথায সামঞ্ঞতো সোধনস্স ৱুত্তত্তাতি অম্হাকং খন্তি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং.
সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৩৮) ‘‘উক্খিপাপেত্ৱা কাতুং ন ৱট্টতীতি খণ্ডসীমায অন্তো ঠিতত্তা ৰুক্খস্স তত্থ ঠিতো হত্থপাসমেৱ আনেতব্বোতি উক্খিপাপেত্ৱা কাতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৩৮) পন ‘‘উক্খিপাপেত্ৱা কাতুং ন ৱট্টতি, কস্মা? অন্তো ঠিতত্তা. ৰুক্খস্স হি হেট্ঠা পথৱীগতং মূলং খণ্ডসীমাযেৱ হোতি. অব্বোহাৰিকং ৱাতি অপৰে. ‘মজ্ঝে পন ছিন্নে মহাসীমায ঠিতং মূলং মহাসীমমেৱ ভজতি, খণ্ডসীমায ঠিতং খণ্ডসীমমেৱ ভজতি তদাযত্তপথৱীআদীহি অনুগ্গহিতত্তা’তি চ ৱুত্তং. ‘সীমায পচ্ছা উট্ঠিতৰুক্খে নিসীদিত্ৱা কম্মং কাতুং ৱট্টতি পচ্ছা সীমাযং কতগেহে ৱিযা’তি ৱত্ৱা ‘বন্ধনকালে ঠিতে ৰুক্খে নিসীদিত্ৱা কাতুং ন ৱট্টতি উপৰিসীমায অগমনতো’তি কাৰণং ৱদন্তি. এৱং সতি বন্ধনকালে পুন আৰোহণং নাম নত্থি, বন্ধিতকালে এৱ আৰোহতীতি আপজ্জতি পচ্ছা উট্ঠিতৰুক্খো পন তপ্পটিবদ্ধত্তা সীমাসঙ্খমেৱ গতো. এৱং পুব্বে উট্ঠিতৰুক্খোপীতি গহেতব্বং. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৱচনতো তিণাদিপি সঙ্গহিতং, মহাথেৰাপি তিণং সোধেত্ৱাৱ কৰোন্তী’’তি ৱুত্তং.
ন ওতৰতীতি পণৱসণ্ঠানপব্বতাদীসু হেট্ঠা পমাণৰহিতং ঠানং ন ওতৰতি. কিঞ্চাপি পনেত্থ বজ্ঝমানক্খণে উদ্ধম্পি পমাণৰহিতপব্বতাদি নাৰোহতি, তথাপি তং পচ্ছা সীমট্ঠতায সীমা হোতি. হেট্ঠা পণৱসণ্ঠানাদি পন উপৰি বদ্ধাযপি সীমায সীমসঙ্খং ন গচ্ছতি, তস্সেৱ ৱসেন ‘‘ন ওতৰতী’’তি ৱুত্তং, ইতৰথা ওৰোহণাৰোহণানং সাধাৰণৱসেন ‘‘ন ওতৰতী’’তিআদিনা ৱত্তব্বতো. জাতং যং কিঞ্চীতি নিট্ঠিতসীমায উপৰি জাতং ৱিজ্জমানং পুব্বে ঠিতং পচ্ছা সঞ্জাতং পৱিট্ঠঞ্চ যং কিঞ্চি সৱিঞ্ঞাণকাৱিঞ্ঞাণকং সব্বম্পীতি অত্থো. অন্তোসীমায হি হত্থিক্খন্ধাদিসৱিঞ্ঞাণকেসু নিসিন্নোপি ভিক্খু সীমট্ঠোৱ হোতি. বদ্ধায সীমাযাতি ইদঞ্চ পকৰণৱসেন উপলক্খণতো ৱুত্তং. অবদ্ধসীমাসুপি সব্বাসু ঠিতং তং সীমাসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. একসম্বন্ধেন গতন্তি ৰুক্খলতাদিতত্ৰজাতমেৱসন্ধায ৱুত্তং. তাদিসঞ্হি ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৱত্তব্বতং অৰহতি.
যং পন ‘‘ইতো গত’’ন্তি ৱা ‘‘ততো আগত’’ন্তি ৱা ৱত্তুং অসক্কুণেয্যং উভোসু বদ্ধসীমগামসীমাসু উদকুক্খেপনদীআদীসু চ তিৰিযং পতিতৰজ্জুদণ্ডাদি, তত্থ কিং কাতব্বন্তি? এত্থ পন ‘‘বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতভাগো বদ্ধসীমা, গামসীমায পতিট্ঠিতভাগো গামসীমা তদুভযসীমট্ঠপব্বতাদি ৱিয, বদ্ধসীমতো উট্ঠিতৱটৰুক্খস্স পাৰোহে, গামসীমায গামসীমতো উট্ঠিতৱটৰুক্খস্স পাৰোহে চ বদ্ধসীমায পতিট্ঠিতেপি এসেৱ নযো. মূলে পতিট্ঠিতকালতো পট্ঠায হি ‘ইতো গতং, ততো আগত’ন্তি ৱত্তুং অসক্কুণেয্যতো সো ভাগো যথাপৱিট্ঠসীমট্ঠসঙ্খমেৱ গচ্ছতি. তেসং ৰুক্খপাৰোহানং অন্তৰা পন আকাসট্ঠসাখা ভূমিযং সীমাপৰিচ্ছেদপ্পমাণেন তদুভযসীমা হোতী’’তি কেচি ৱদন্তি. যস্মা পনস্সা সাখায পাৰোহো পৱিট্ঠসীমায পথৱিযং মূলেহি পতিট্ঠহিত্ৱাপি যাৱ সাখং ৱিনা ঠাতুং ন সক্কোতি, তাৱ মূলসীমট্ঠতং ন ৱিজহতি. যদা পন সণ্ঠাতুং সক্কোতি, তদাপি পাৰোহমত্তমেৱ পৱিট্ঠসীমতং সমুপেতি, তস্মা সব্বোপি আকাসট্ঠসাখাভাগো পুৰিমসীমট্ঠতং ন ৱিজহতি ততো আগতভাগস্স অৱিজহিতত্তাতি অম্হাকং খন্তি. উদকুক্খেপনদীআদীসুপি এসেৱ নযো. তত্থ চ ৱিসভাগসীমায এৱ পৱিট্ঠে সকলসীমাসোধনং, সভাগায পৱিট্ঠে ফুসিত্ৱা ঠিতমত্তভিক্খুসোধনঞ্চ সব্বং পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ.
১৬৪. এত্থ চ নদীপাৰসীমাকথায পাৰযতীতি অজ্ঝোত্থৰতি. নদিযা উভোসু তীৰেসু পতিট্ঠহমানা সীমা নদীঅজ্ঝোত্থৰা নাম হোতীতি আহ ‘‘নদিং অজ্ঝোত্থৰমান’’ন্তি. অন্তোনদিযঞ্হি সীমা ন ওতৰতি. নদীলক্খণে পন অসতি ওতৰতি. সা চ তদা নদীপাৰসীমা ন হোতীতি আহ ‘‘নদিযা লক্খণং নদীনিমিত্তে ৱুত্তনযমেৱা’’তি. অস্সাতি ভৱেয্য. অৱস্সং লব্ভনেয্যা পন ধুৱনাৱাৱ হোতীতি সম্বন্ধো. ন নাৱাযাতি ইমিনা নাৱং ৱিনাপি সীমা বদ্ধা সুবদ্ধা এৱ হোতি, আপত্তিপৰিহাৰত্থা নাৱাতি দস্সেতি.
ৰুক্খসঙ্ঘাটমযোতি অনেকৰুক্খে একতো ঘটেত্ৱা কতসেতু. ৰুক্খং ছিন্দিত্ৱা কতোতি পাঠসেসো. ‘‘সব্বনিমিত্তানং অন্তো ঠিতভিক্খূ হত্থপাসে কত্ৱাতি ইদং উভিন্নং তীৰানং একগামখেত্তভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. পব্বতসণ্ঠানাতি একতো উগ্গতদীপসিখৰত্তা সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তং.
১৬৫. সীমাসমূহনকথাযং সোতি ভিক্খুনিসঙ্ঘো. দ্ৱেপীতি দ্ৱে সমানসংৱাসঅৱিপ্পৱাসসীমাযো. অৱিপ্পৱাসসীমাতি মহাসীমং সন্ধায ৱদতি. তত্থেৱ যেভুয্যেন অৱিপ্পৱাসাতি. অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপীতি ইদং মহাসীমায ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানত্তং, তস্সা বাহিৰপৰিচ্ছেদঞ্চ অজানন্তানং ৱসেন ৱুত্তং. এৱং অজানন্তেহিপি অন্তোসীমায ঠত্ৱা কম্মৱাচায কতায সা সীমা সমূহতাৱ হোতীতি আহ ‘‘সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি. নিৰাসঙ্কট্ঠানেতি খণ্ডসীমাৰহিতট্ঠানে. ইদঞ্চ মহাসীমায ৱিজ্জমানাযপি কম্মকৰণসুখত্থং খণ্ডসীমা ইচ্ছিতাতি তং চেতিযঙ্গণাদিবহুসন্নিপাতট্ঠানে ন বন্ধতীতি ৱুত্তং. তত্থাপি সা বদ্ধা সুবদ্ধা এৱ মহাসীমা ৱিয. পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৱাতি ইদং খণ্ডসীমায অসমূহতত্তা, তস্সা অৱিজ্জমানত্তস্স অজাননতো চ মহাসীমাবন্ধনং সন্ধায ৱুত্তং. খণ্ডসীমা পন নিৰাসঙ্কট্ঠানে বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তেৱ. সীমাসম্ভেদং কত্ৱাতি খণ্ডসীমায ৱিজ্জমানপক্খে সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰণসম্ভেদং কত্ৱা অৱিজ্জমানপক্খেপি সম্ভেদসঙ্কায অনিৱত্তনেন সম্ভেদসঙ্কং কত্ৱা. অৱিহাৰং কৰেয্যুন্তি সঙ্ঘকম্মানাৰহং কৰেয্যুং. পুব্বে হি চেতিযঙ্গণাদিনিৰাসঙ্কট্ঠানে কম্মং কাতুং সক্কা, ইদানি তম্পি ৱিনাসিতন্তি অধিপ্পাযো. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা. উভোপি ন জানন্তীতি উভিন্নং পদেসনিযমং ৱা তাসং দ্ৱিন্নম্পি ৱা অঞ্ঞতৰায ৱা ৱিজ্জমানতং ৱা অৱিজ্জমানতং ৱা ন জানন্তি, সব্বত্থ সঙ্কা এৱ হোতি. নেৱ সমূহনিতুং, ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তীতি ইদং নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠত্ৱা সমূহনিতুং সক্কোন্তাপি মহাসীমং পটিবন্ধিতুং ন সক্খিস্সন্তীতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. ন চ সক্কা…পে… কম্মৱাচা কাতুন্তি ইদং সীমাবন্ধনকম্মৱাচং সন্ধায ৱুত্তং. তস্মাতি যস্মা বন্ধিতুং ন সক্কা, তস্মা ন সমূহনিতব্বাতি অত্থো.
কেচি পন ‘‘ঈদিসেসুপি ৱিহাৰেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৱা ৱিহাৰকোটিতো পট্ঠায ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিৰন্তৰং ঠত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমং, ততো সমানসংৱাসকসীমঞ্চ সমূহননৱসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৱিহাৰে খণ্ডসীমায, মহাসীমায ৱা ঠিতৱিজ্জমানত্তে সতি অৱস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৱ অৱসিস্সেয্য. ন হেত্থ সীমায, তপ্পৰিচ্ছেদস্স ৱা জাননং অঙ্গং. সীমায পন অন্তোঠানং ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৱাচাকৰণঞ্চেত্থ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৱং মহাসীমায পৰিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহননস্স ৱুত্তত্তা গামসীমায এৱ চ অৱসিট্ঠায তত্থ যথাৰুচি দুৱিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৱ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৱট্টতী’’তি ৱদন্তি, তং যুত্তং ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) আগতো ৱিনিচ্ছযো. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৪) পন ‘‘অৱিপ্পৱাসসীমা ন সমূহন্তব্বাতি মহাসীমং সন্ধায ৱদতি. নিৰাসঙ্কট্ঠানেসু ঠত্ৱাতি চেতিযঙ্গণাদীনং খণ্ডসীমায অনোকাসত্তা ৱুত্তং. খণ্ডসীমঞ্হি বন্ধন্তা তাদিসং ঠানং পহায অঞ্ঞস্মিং ৱিৱিত্তে ওকাসে বন্ধন্তি. অপ্পেৱ নাম সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তীতি অৱিপ্পৱাসসীমংযেৱ সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, ন খণ্ডসীমং. পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৱাতি খণ্ডসীমাযং অঞ্ঞাতত্তা ন সক্খিস্সন্তি. ন সমূহনিতব্বাতি খণ্ডসীমং অজানন্তেহি ন সমূহনিতব্বা’’তি ৱুত্তং.
১৬৬. এৱং বদ্ধসীমাৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি অবদ্ধসীমাৱিনিচ্ছযং দস্সেতুং ‘‘অবদ্ধসীমা পনা’’তি আহ. সা কতিৱিধাতি আহ ‘‘গামসীমা সত্তব্ভন্তৰসীমা উদকুক্খেপসীমাতি তিৱিধা’’তি. পাড়িযং (মহাৱ. ১৪৭) ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৱে, সীমাযা’’তিআদিনা গামসীমা এৱ বদ্ধসীমায খেত্তং অৰঞ্ঞনদীআদযো ৱিয সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপাদীনং, সা চ গামসীমা বদ্ধসীমায ৰহিতট্ঠানে সযমেৱ সমানসংৱাসা হোতীতি দস্সেতি. ‘‘যা তস্স গামস্স গামসীমা’’তি এত্থ গামপৰিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ খেত্তৱত্থুঅৰঞ্ঞপব্বতাদিকং সব্বং গামক্খেত্তং সন্ধায ‘‘গামস্সা’’তি ৱুত্তং, ন অন্তৰঘৰমেৱ, তস্মা তস্স সকলস্স গামক্খেত্তস্স সম্বন্ধনীযা গামসীমাতি এৱমত্থো গহেতব্বো. যো হি সো অন্তৰঘৰখেত্তাদীসু অনেকেসু ভূমিভাগেসু ‘‘গামো’’তি একত্তেন লোকজনেহি পঞ্ঞত্তো গামৱোহাৰো, সোৱ ইধ ‘‘গামসীমা’’তিপি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযো. গামো এৱ হি গামসীমা. ইমিনাৱ নযেন উপৰি অৰঞ্ঞং নদী সমুদ্দো জাতস্সৰোতি, এৱং তেসু তেসু ভূমিপ্পদেসেসু একত্তেন লোকজনপঞ্ঞত্তানমেৱ অৰঞ্ঞাদীনং অৰঞ্ঞসীমাদিভাৱো ৱেদিতব্বো, লোকে পন গামসীমাদিৱোহাৰো গামাদীনং মৰিযাদাযমেৱ ৱত্তুং ৱট্টতি, ন গামক্খেত্তাদীসু সব্বত্থ. সাসনে পন তে গামাদযো ইতৰনিৱত্তিঅত্থেন সযমেৱ অত্তনো মৰিযাদাতি কত্ৱা গামো এৱ গামসীমা, অৰঞ্ঞমেৱ অৰঞ্ঞসীমা, সমুদ্দো এৱ সমুদ্দসীমাতি সীমাৱোহাৰেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বো. পাড়িযং নিগমস্স ৱাতি ইদং গামসীমপ্পভেদং উপলক্খণৱসেন দস্সেতুং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘নগৰম্পি গহিতমেৱা’’তি.
বলিং লভন্তীতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. ‘‘অযং গামো এত্তকো কৰীসভাগো’’তিআদিনা পন ৰাজপণ্ণেসু আৰোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তড়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৱ. ৰাজাদীহি পৰিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৱ ঠপেত্ৱা নদীলোণিজাতস্সৰে গামসীমাতি ৱেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতী’’তি. সচে পন তত্থ ৰাজা কঞ্চি পদেসং গামন্তৰেন যোজেতি, সো পৱিট্ঠগামসীমতং এৱ ভজতি. নদীজাতস্সৰে ৱিনাসেত্ৱা তড়াকাদিভাৱং ৱা পূৰেত্ৱা খেত্তাদিভাৱং ৱা পাপিতেসুপি এসেৱ নযো.
যে পন গামা ৰাজচোৰাদিভযপীড়িতেহি মনুস্সেহি ছড্ডিতা চিৰম্পি নিম্মনুস্সা তিট্ঠন্তি, সমন্তা পন গামা সন্তি, তেপি পাটেক্কং গামসীমাৱ. তেসু হি ৰাজানো সমন্তগামৱাসীহি কসাপেত্ৱা ৱা যেহি কেহিচি কসিতট্ঠানং লিখিত্ৱা ৱা বলিং গণ্হন্তি, অঞ্ঞেন ৱা গামেন একীভাৱং উপনেন্তি, যে পন গামা ৰাজূহিপি পৰিচ্চত্তা গামখেত্তানন্তৰিকা মহাঅৰঞ্ঞেন একীভূতা, তে অগামকাৰঞ্ঞসীমতং পাপুণন্তি, পুৰিমা গামসীমা ৱিনস্সতি, ৰাজানো পন একস্মিং অৰঞ্ঞাদিপদেসে মহন্তং গামং কত্ৱা অনেকসহস্সানি কুলানি ৱাসাপেত্ৱা তত্থ ৱাসীনং ভোগগামাতি সমন্তা ভূতগামে পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দেন্তি, পুৰাণনামং পন পৰিচ্ছেদঞ্চ ন ৱিনাসেন্তি, তেপি পচ্চেকং গামসীমা এৱ, এত্তাৱতা পুৰিমগামসীমতং ন ৱিজহন্তি. সা চ ইতৰা চাতিআদি ‘‘সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তি পাড়িপদস্স (মহাৱ. ১৪৩) অধিপ্পাযৱিৱৰণং. তত্থ হি সা চ ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তেত্ৱা সমুপ্পন্না অভিনৱা, ইতৰা চ অপৰিৱত্তা পকতিগামসীমা যথা বদ্ধসীমায সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি, এৱমেতাপি সব্বকম্মাৰহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা সমানসংৱাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো. সামঞ্ঞতো ‘‘বদ্ধসীমাসদিসা’’তি ৱুত্তে তিচীৱৰাৱিপ্পৱাসসীমং বদ্ধসীমং এৱ মঞ্ঞন্তীতি তংসদিসতানিৱত্তনমুখেন উপৰিসত্তব্ভন্তৰসীমায তংসদিসতাপি অত্থীতি দস্সননযস্স ইধেৱ পসঙ্গং দস্সেতুং ‘‘কেৱল’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসে অৰঞ্ঞেতি যত্থ ‘‘অসুকগামস্স ইদং খেত্ত’’ন্তি গামৱোহাৰো নত্থি, যত্থ চ নেৱ কসন্তি ন ৱপন্তি, তাদিসে অৰঞ্ঞে. মচ্ছবন্ধানং অগমনপথা নিম্মনুস্সাৱাসা সমুদ্দন্তৰদীপকাপি এত্থেৱ সঙ্গয্হন্তি. যং যঞ্হি অগামক্খেত্তভূতং নদীসমুদ্দজাতস্সৰৱিৰহিতপদেসং, তং সব্বং অৰঞ্ঞসীমাতি ৱেদিতব্বং. সা চ সত্তব্ভন্তৰসীমং ৱিনা সযমেৱ সমানসংৱাসা বদ্ধসীমাসদিসা, নদীআদিসীমাসু ৱিয সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি. নদীসমুদ্দজাতস্সৰানং তাৱ অট্ঠকথাযং ‘‘অত্তনো সভাৱেনেৱ বদ্ধসীমাসদিসা’’তিআদিনা ৱুত্তত্তা সীমতা সিদ্ধা. অৰঞ্ঞস্স পন সীমতা কথন্তি? সত্তব্ভন্তৰসীমানুজাননসুত্তাদিসামত্থিযতো. যথা হি গামসীমায ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং বহূ বদ্ধসীমাযো অনুঞ্ঞাতা, তাসঞ্চ দ্ৱিন্নং অন্তৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং অসম্ভেদত্থং সীমন্তৰিকা অনুঞ্ঞাতা, এৱমিধ অৰঞ্ঞেপি সত্তব্ভন্তৰসীমা. তাসঞ্চ দ্ৱিন্নং অন্তৰাপি সীমন্তৰিকায পাড়িঅট্ঠকথাসু ৱিধানসামত্থিযতো অৰঞ্ঞস্সপি সভাৱেনেৱ নদীআদীনং ৱিয সীমভাৱো তত্থ ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থমেৱ সত্তব্ভন্তৰসীমায অনুঞ্ঞাতত্তাৱ সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বং. তত্থ সীমাযমেৱ হি ঠিতা সীমট্ঠানং ৱগ্গকম্মং কৰোন্তি, ন অসীমাযং আকাসে ঠিতা ৱিয আকাসট্ঠানং. এৱমেৱ হি সামত্থিযং গহেত্ৱা ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৪৭) পটিক্খিত্তবদ্ধসীমানম্পি নদীসমুদ্দজাতস্সৰানং অত্তনো সভাৱেনেৱ সীমভাৱো অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৱুত্তোতি গহেতব্বো.
অথস্স ঠিতোকাসতোতি তস্স ভিক্খুস্স ঠিতোকাসতো. সচেপি হি ভিক্খুসহস্সং তিট্ঠতি, তস্স ঠিতোকাসস্স বাহিৰন্ততো পট্ঠায ভিক্খূনং ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সীমাপেক্খায উপ্পন্নায তায সহ সযমেৱ উপ্পন্না সত্তব্ভন্তৰসীমা সমানসংৱাসকাতি অধিপ্পাযো. যত্থ পন খুদ্দকে অৰঞ্ঞে মহন্তেহি ভিক্খূহি পৰিপুণ্ণতায ৱগ্গকম্মসঙ্কাভাৱেন সত্তব্ভন্তৰসীমাপেক্খা নত্থি, তত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমা ন উপ্পজ্জতি. কেৱলাৰঞ্ঞসীমাযমেৱ, তত্থ সঙ্ঘেন কম্মং কাতব্বং. নদীআদীসুপি এসেৱ নযো. ৱক্খতি হি ‘‘সচে নদী নাতিদীঘা হোতি, পভৱতো পট্ঠায যাৱ মুখদ্ৱাৰা সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতি, উদকুক্খেপসীমায কম্মং নত্থী’’তিআদি (ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ১৬৭), ইমিনা এৱ চ ৱচনেন ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সীমাপেক্খায সতি এৱ উদকুক্খেপসত্তব্ভন্তৰসীমা উপ্পজ্জন্তি, নাসতীতি দট্ঠব্বং.
কেচি পন ‘‘সমন্তা অব্ভন্তৰং মিনিত্ৱা পৰিচ্ছেদকৰণেনেৱ সীমা সঞ্জাযতি, ন সযমেৱা’’তি ৱদন্তি, তং ন গহেতব্বং. যদি হি অব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদকৰণপ্পকাৰেন সীমা উপ্পজ্জেয্য, অবদ্ধসীমাৱ ন সিযা ভিক্খূনং কিৰিযাপকাৰসিদ্ধিতো. অপিচ ৱড্ঢকিহত্থানং পকতিহত্থানঞ্চ লোকে অনেকৱিধত্তা, ৱিনযে ‘‘ঈদিসং হত্থপমাণ’’ন্তি অৱুত্তত্তা চ ‘‘যেন কেনচি মিনিতে ভগৱতা অনুঞ্ঞাতেন নু খো হত্থেন মিনিতং, ন নু খো’’তি সীমায ৱিপত্তিসঙ্কা ভৱেয্য, মিনন্তেহি চ অনুমত্তম্পি ঊনমধিকমকত্ৱা মিনিতুং অসক্কুণেয্যতায ৱিপত্তি এৱ সিযা, পৰিসৱসেন চাযং ৱড্ঢমানা তেসং মিননেন ৱড্ঢতি, হাযতি ৱা. সঙ্ঘে চ কম্মং কত্ৱা গতে অযং ভিক্খূনং পযোগেন সমুপ্পন্না সীমা তেসং পযোগেন ৱিগচ্ছতি ন ৱিগচ্ছতি চ, কথং বদ্ধসীমা ৱিয যাৱ সাসনন্তৰধানা ন তিট্ঠেয্য, ঠিতিযা চ পুৰাণৱিহাৰেসু ৱিয সকলেপি ৱিসুং অৰঞ্ঞে কতসীমা সম্ভেদসঙ্কা ন ভৱেয্য, তস্মা সীমাপেক্খায এৱ সমুপ্পজ্জতি, তব্বিগমেন ৱিগচ্ছতীতি গহেতব্বং. যথা চেত্থ, এৱং উদকুক্খেপসীমাযম্পি নদীআদীসুপি.
তত্থাপি হি মজ্ঝিমপুৰিসো ন পঞ্ঞাযতি, তথা সব্বথামেন খিপনং, উভযত্থপি চ যস্সং দিসাযং সত্তব্ভন্তৰস্স, উদকুক্খেপস্স ৱা ওকাসো নপ্পহোতি, তত্থ কথং মিননং, খিপনং ৱা ভৱেয্য, গামক্খেত্তাদীসু পৱিসনতো অখেত্তে সীমা পৱিট্ঠা কিন্নাম সীমা ন ৱিপজ্জেয্য. অপেক্খায সীমুপ্পত্তিযং পন যতো পহোতি, তত্থ সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা সযমেৱ পৰিপুণ্ণা জাযন্তি. যতো পন নপ্পহোতি, তত্থ অত্তনো খেত্তপ্পমাণেনেৱ জাযন্তি, ন বহি. যং পনেত্থ অব্ভন্তৰমিননপ্পমাণস্স ৱালুকাদিখিপনকম্মস্স চ দস্সনং, তং সযংজাতসীমানং ঠিতট্ঠানস্স পৰিচ্ছেদনত্থং কতং গামূপচাৰঘৰূপচাৰজাননত্থং লেড্ডুসুপ্পাদিখিপনৱিধানদস্সনং ৱিয. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. ঊনৱীসতিৱস্সসিক্খাপদৱণ্ণনা) ‘‘সীমং ৱা সম্মন্নতি, উদকুক্খেপং ৱা পৰিচ্ছিন্দতী’’তি ৱুত্তং. এৱং কতেপি তস্স পৰিচ্ছেদস্স যাথাৱতো ঞাতুং অসক্কুণেয্যত্তেন পুথুলতো ঞত্ৱা অন্তো তিট্ঠন্তেহি নিৰাসঙ্কট্ঠানে ঠাতব্বং, অঞ্ঞং বহি কৰোন্তেহি অতিদূৰে নিৰাসঙ্কট্ঠানে পেসেতব্বং.
অপৰে পন ‘‘সীমাপেক্খায কিচ্চং নত্থি, মগ্গগমননহানাদিঅত্থেহি একভিক্খুস্মিম্পি অৰঞ্ঞে ৱা নদীআদীসু ৱা পৱিট্ঠে তং পৰিক্খিপিত্ৱা সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা সযমেৱ পভা ৱিয পদীপস্স সমুপ্পজ্জতি. গামক্খেত্তাদীসু তস্মিং ওতিণ্ণমত্তে ৱিগচ্ছতি. তেনেৱেত্থ দ্ৱিন্নং সঙ্ঘানং ৱিসুং কম্মং কৰোন্তানং সীমাদ্ৱযস্স অন্তৰা সীমন্তৰিকং অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তৰং উদকুক্খেপঞ্চ ঠপেতুং অনুঞ্ঞাতং. সীমাপৰিযন্তে হি কেনচি কম্মেন পেসিতস্স ভিক্খুনো সমন্তা সঞ্জাতা সীমা ইতৰেসং সীমায ফুসিত্ৱা সীমাসম্ভেদং কৰেয্য, সো মা হোতূতি ৱা, ইতৰথা হত্থচতুৰঙ্গুলমত্তাযপেত্থ সীমন্তৰিকায অনুজানিতব্বতো. অপিচ সীমন্তৰিকায ঠিতস্স উভযত্থ কম্মকোপৱচনতোপি চেতং সিজ্ঝতি তম্পি পৰিক্খিপিত্ৱা সযমেৱ সঞ্জাতায সীমায উভিন্নম্পি সীমানং, একায এৱ ৱা সঙ্কৰতো. ইতৰথা তস্স কম্মকোপৱচনং ন যুজ্জেয্য. ৱুত্তঞ্হি মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতী’তি. কিঞ্চ অগামকাৰঞ্ঞে ঠিতস্স কম্মকৰণিচ্ছাৱিৰহিতস্সপি ভিক্খুনো সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছিন্নে অব্ভোকাসে চীৱৰৱিপ্পৱাসো ভগৱতা অনুঞ্ঞাতো, সো চ পৰিচ্ছেদো সীমা, এৱং অপেক্খং ৱিনা সমুপ্পন্না. তেনেৱেত্থ ‘অযং সীমা চীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰম্পি লভতী’তি (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৱুত্তং, তস্মা কম্মকৰণিচ্ছং ৱিনাপি ৱুত্তনযেন সমুপ্পত্তি গহেতব্বা’’তি ৱদন্তি. তং ন যুত্তং পদীপপভা ৱিয সব্বপুগ্গলানম্পি পচ্চেকং সীমাসম্ভৱেন সঙ্ঘে, গণে ৱা কম্মং কৰোন্তে তত্থ ঠিতানং ভিক্খূনং সমন্তা পচ্চেকং সমুপ্পন্নানং অনেকসীমানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰদোসপ্পসঙ্গতো. পৰিসৱসেন চস্সা ৱড্ঢি হানি চ সম্ভৱতি, পচ্ছা আগতানং অভিনৱসীমন্তৰুপ্পত্তি এৱ, গতানং সমন্তা ঠিতসীমাৱিনাসো চ ভৱেয্য.
পাড়িযং (মহাৱ. ১৪৭) পন ‘‘সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা’’তিআদিনা একা এৱ সত্তব্ভন্তৰা উদকুক্খেপা চ অনুঞ্ঞাতা, ন চেসা সীমা সভাৱেন, কাৰণসামত্থিযেন ৱা পভা ৱিয পদীপস্স উপ্পজ্জতি, কিন্তু ভগৱতো অনুজাননেনেৱ. ভগৱা চ ইমা অনুজানন্তো ভিক্খূনং ৱগ্গকম্মপৰিহাৰেন কম্মকৰণসুখত্থমেৱ অনুঞ্ঞাসীতি কথং নহানাদিকিচ্চেন পৱিট্ঠানম্পি সমন্তা তাসং সীমানং সমুপ্পত্তি পযোজনাভাৱা, পযোজনে চ একং এৱ পযোজনন্তি কথং পচ্চেকং ভিক্খুগণনায অনেকসীমাসমুপ্পত্তি. ‘‘একসীমায হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা ঠিতা’’তি (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) হি ৱুত্তং. যং পন দ্ৱিন্নং সীমানং অন্তৰা তত্তকপৰিচ্ছেদেনেৱ সীমন্তৰিকাঠপনৱচনং, তত্থ ঠিতানং কম্মকোপৱচনঞ্চ, তম্পি ইমাসং সীমানং পৰিচ্ছেদস্স দুব্বোধতায সীমায সম্ভেদসঙ্কং কম্মকোপসঙ্কঞ্চ দূৰতো পৰিহৰিতুং ৱুত্তং.
যো চ চীৱৰৱিপ্পৱাসত্থং ভগৱতা অব্ভোকাসে দস্সিতো সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদো, সো সীমা এৱ ন হোতি, খেত্ততড়াকাদিপৰিচ্ছেদো ৱিয অযমেত্থ একো পৰিচ্ছেদোৱ. তত্থ চ বহূসু ভিক্খূসু একতো ঠিতেসু তেসং ৱিসুং ৱিসুং অত্তনো ঠিতট্ঠানতো পট্ঠায সমন্তা সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে এৱ চীৱৰং ঠপেতব্বং, ন পৰিসপৰিযন্ততো. পৰিসপৰিযন্ততো পট্ঠায হি অব্ভন্তৰে গয্হমানে সত্তব্ভন্তৰপৰিযোসানে ঠপিতচীৱৰং মজ্ঝে ঠিতস্স সত্তব্ভন্তৰতো বহি হোতীতি তং অৰুণুগ্গমনে নিস্সগ্গিযং সিযা. সীমা পন পৰিসপৰিযন্ততোৱ গহেতব্বা. চীৱৰৱিপ্পৱাসপৰিহাৰোপেত্থ অজ্ঝোকাসপৰিচ্ছেদস্স ৱিজ্জমানত্তা ৱুত্তো, ন পন যাৱ সীমাপৰিচ্ছেদং লব্ভমানত্তা মহাসীমায অৱিপ্পৱাসসীমাৱোহাৰো ৱিয. মহাসীমাযম্পি হি গামগামূপচাৰেসু চীৱৰং নিস্সগ্গিযং হোতি, ইধাপি মজ্ঝে ঠিতস্স সীমাপৰিযন্তে নিস্সগ্গিযং হোতি, তস্মা যথাৱুত্তসীমাপেক্খাৱসেনেৱ তাসং সত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমানং উপ্পত্তি, তব্বিগমেন ৱিনাসো চ গহেতব্বোতি অম্হাকং খন্তি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. অঞ্ঞো ৱা পকাৰো ইতো যুত্ততৰো গৱেসিতব্বো.
ইধ পন ‘‘অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা’’তি এৱং পাড়িযং (মহাৱ. ১৪৭), ‘‘ৱিঞ্ঝাটৱিসদিসে অৰঞ্ঞে সমন্তা সত্তব্ভন্তৰা’’তি অট্ঠকথাযঞ্চ (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৰুক্খাদিনিৰন্তৰেপি অৰঞ্ঞে সত্তব্ভন্তৰসীমায ৱিহিতত্তা অত্তনো নিস্সযভূতায অৰঞ্ঞসীমায সহ এতিস্সা ৰুক্খাদিসম্বন্ধে দোসাভাৱো, পগেৱ অগামকে ৰুক্খেতি নিস্সিতেপি পদেসে চীৱৰৱিপ্পৱাসস্স ৰুক্খপৰিহাৰং ৱিনাৱ অজ্ঝোকাসপৰিহাৰো চ অনুমতোতি সিদ্ধোতি ৱেদিতব্বং.
উপচাৰত্থাযাতি সীমন্তৰিকত্থায. সত্তব্ভন্তৰতো অধিকং ৱট্টতি, ঊনকং পন ন ৱট্টতি এৱ সত্তব্ভন্তৰপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানত্তা. তস্মা সঙ্ঘং ৱিনা একেনপি ভিক্খুনা বহি তিট্ঠন্তেন অঞ্ঞং সত্তব্ভন্তৰং অতিক্কমিত্ৱা দূৰে এৱ ঠাতব্বং. ইতৰথা কম্মকোপসঙ্কৰতো. উদকুক্খেপেপি এসেৱ নযো. তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি (ৱি. সঙ্গ.অট্ঠ. ১৬৭). ইদঞ্চেত্থ সীমন্তৰিকাৱিধানং দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং সীমন্তৰিকানুজাননসুত্তানুলোমতো সিদ্ধন্তি দট্ঠব্বং. কিঞ্চাপি হি ভগৱতা নিদানৱসেন একগামনিস্সিতানং একসভাগানঞ্চ দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানমেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদঅজ্ঝোত্থৰণদোসপৰিহাৰায সীমন্তৰিকা অনুঞ্ঞাতা, তথাপি তদনুলোমতো একং অৰঞ্ঞসীমং নদীআদিসীমঞ্চ নিস্সিতানং একসভাগানং দ্ৱিন্নং সত্তব্ভন্তৰসীমানম্পি উদকুক্খেপসীমানম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং, সীমন্তৰিকং ৱিনা অব্যৱধানেন ঠানঞ্চ ভগৱতা অনভিমতমেৱাতি ঞত্ৱা অট্ঠকথাচৰিযা ইধাপি সীমন্তৰিকাৱিধানমকংসু. ৱিসভাগসীমানম্পি হি একসীমানিস্সিতত্তং একসভাগত্তঞ্চাতি দ্ৱীহঙ্গেহি সমন্নাগমে সতি এৱ সীমন্তৰিকং ৱিনা ঠানং সম্ভেদায হোতি, নাসতীতি দট্ঠব্বং. সীমন্তৰিকৱিধানসামত্থিযেনেৱ চেতাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি বদ্ধসীমা ৱিয অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৱট্টতীতি অযম্পি নযতো দস্সিতোৱাতি গহেতব্বং.
১৬৭. সভাৱেনেৱাতি ইমিনা গামসীমা ৱিয অবদ্ধসীমাতি দস্সেতি. সব্বমেত্থ সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতীতি সমানসংৱাসা একূপোসথাতি দস্সেতি. যেন কেনচীতি অন্তমসো সূকৰাদিনা সত্তেন. মহোঘেন পন উণ্ণতট্ঠানতো নিন্নট্ঠানে পতন্তেন খতো খুদ্দকো ৱা মহন্তো ৱা লক্খণযুত্তো ‘‘জাতস্সৰো’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. এত্থপি খুদ্দকে উদকুক্খেপকিচ্চং নত্থি. সমুদ্দে পন সব্বত্থ উদকুক্খেপসীমাযমেৱ কম্মং কাতব্বং সোধেতুং দুক্কৰত্তা. পুন তত্থাতি লোকৱোহাৰসিদ্ধীসু এৱ তাসু নদীআদীসু তীসু অবদ্ধসীমাসু পুন ৱগ্গকম্মপৰিহাৰত্থং সাসনৱোহাৰসিদ্ধায অবদ্ধসীমায পৰিচ্ছেদং দস্সেন্তোতি অধিপ্পাযো. পাড়িযং (মহাৱ. ১৪৭) ‘‘যং মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্সা’’তিআদীসু উদকং উক্খিপিত্ৱা খিপীযতি এত্থাতি উদকুক্খেপো, উদকস্স পতনোকাসো, তস্মা উদকুক্খেপা, অযঞ্হেত্থ পদসম্বন্ধৱসেন অত্থো – পৰিসপৰিযন্ততো পট্ঠায সমন্তা যাৱ মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স উদকুক্খেপো উদকস্স পতনট্ঠানং, তাৱ যং তং পৰিচ্ছিন্নট্ঠানং, অযং তত্থ নদীআদীসু অপৰা সমানসংৱাসা উদকুক্খেপসীমাতি.
তস্স অন্তোতি তস্স উদকুক্খেপপৰিচ্ছিন্নস্স ঠানস্স অন্তো. ন কেৱলঞ্চ তস্সেৱ অন্তো, ততো বহিপি, ‘‘একস্স উদকুক্খেপস্স অন্তো ঠাতুং ন ৱট্টতী’’তি ৱচনং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানতো কম্মকোপসঙ্কা হোতীতি. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি, ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৭) ‘‘তস্স অন্তোহত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা পৰিচ্ছেদতো বহি যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতী’’তি ৱত্ৱা মাতিকাট্ঠকথাৱচনম্পি পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নেৱ পাড়িযং ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতী’’তিআদি বহু পপঞ্চিতং, তং ন সুন্দৰং ইধ অট্ঠকথাৱচনেন মাতিকাট্ঠকথাৱচনস্স নযতো সংসন্দনতো সঙ্ঘটনতো. তথা হি দ্ৱিন্নং উদকুক্খেপপঅচ্ছেদানমন্তৰা ৱিদত্থিচতুৰঙ্গুলমত্তম্পি সীমন্তৰিকং অঠপেত্ৱা ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তৰিকায ঠপেতব্বো, ‘‘ততো অধিকং ৱট্টতি এৱ, ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি এৱং ইধেৱ ৱুত্তেন ইমিনা অট্ঠকথাৱচনেন সীমন্তৰিকোপচাৰে উদকুক্খেপতো ঊনকে ঠপিতে সীমায সীমাসম্ভেদতো কম্মকোপোপি ৱুত্তো এৱ. যদগ্গেন চ এৱং ৱুত্তো, তদগ্গেন চ তত্থ একভিক্খুনো পৱেসেপি সতি তস্স সীমট্ঠভাৱতো কম্মকোপো ৱুত্তো এৱ হোতি. অট্ঠকথাযং ‘‘ঊনকং পন ন ৱট্টতী’’তি কথনঞ্চেতং উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স দুব্বিজানন্তেনপি সীমাসম্ভেদসঙ্কাপৰিহাৰত্থং ৱুত্তং. সত্তব্ভন্তৰসীমানমন্তৰা তত্তকপৰিচ্ছেদেনেৱ সীমন্তৰিকৱিধানৱচনতোপি এতাসং দুব্বিজানপৰিচ্ছেদতা, তত্থ চ ঠিতানং কম্মকোপসঙ্কা সিজ্ঝতি. কম্মকোপসঙ্কট্ঠানম্পি আচৰিযা দূৰতো পৰিহাৰত্থং ‘‘কম্মকোপট্ঠান’’ন্তি ৱত্ৱাৱ ঠপেসুন্তি গহেতব্বং.
সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৭) পন – অপৰিচ্ছিন্নাযাতি বদ্ধসীমাৱসেন অকতপৰিচ্ছেদায. যেন কেনচি খণিত্ৱা অকতোতি অন্তমসো তিৰচ্ছানেনপি খণিত্ৱা অকতো. তস্স অন্তোহত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা পৰিচ্ছেদতো বহি যত্থ কত্থচি ঠিতো কম্মং ন কোপেতীতি দীপেতি. যং পন ৱুত্তং মাতিকাট্ঠকথাযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পৰিচ্ছেদব্ভন্তৰে হত্থপাসং ৱিজহিত্ৱা ঠিতোপি পৰিচ্ছেদতো বহি অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতি, ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি. তত্থ অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদং অনতিক্কমিত্ৱা ঠিতোপি কম্মং কোপেতীতি ইদং নেৱ পাড়িযং, ন অট্ঠকথাযং উপলব্ভতি, যদি চেতং দ্ৱিন্নং সঙ্ঘানং ৱিসুং উপোসথাদিকম্মকৰণাধিকাৰে ৱুত্তত্তা উদকুক্খেপতো বহি অঞ্ঞং উদকুক্খেপং অনতিক্কমিত্ৱা উপোসথাদিকৰণত্থং ঠিতো সঙ্ঘো সীমাসম্ভেদসম্ভৱতো কম্মং কোপেতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ৱুত্তং সিযা, এৱম্পি যুজ্জেয্য. তেনেৱ মাতিকাট্ঠকথায লীনত্থপ্পকাসনিযং (কঙ্খা. টী. নিদানৱণ্ণনা) ৱুত্তং ‘‘অঞ্ঞং তত্তকংযেৱ পৰিচ্ছেদন্তি দুতিযং উদকুক্খেপং অনতিক্কন্তোপি কোপেতি. কস্মা? অত্তনো উদকুক্খেপসীমায পৰেসং উদকুক্খেপসীমায অজ্ঝোত্থটত্তা সীমাসম্ভেদো হোতি, তস্মা কোপেতী’’তি. ‘‘ইদং সব্বঅট্ঠকথাসু সন্নিট্ঠান’’ন্তি চ ইমিনাৱ অধিপ্পাযেন ৱুত্তন্তি গহেতব্বং সব্বাসুপি অট্ঠকথাসু সীমাসম্ভেদস্স অনিচ্ছিতত্তা. তেনেৱ হি ‘‘অত্তনো চ অঞ্ঞেসঞ্চ উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স অন্তৰা অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তৰিকত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৱুত্তং. অঞ্ঞে পনেত্থ অঞ্ঞথাপি পপঞ্চেন্তি, তং ন গহেতব্বং.
সব্বত্থ সঙ্ঘো নিসীদতীতি হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা নিসীদতি. উদকুক্খেপসীমায কম্মং নত্থীতি যস্মা সব্বোপি নদীপদেসো ভিক্খূহি অজ্ঝোত্থটো, তস্মা সমন্ততো নদিযা অভাৱা উদকুক্খেপপ্পযোজনং নত্থি. উদকুক্খেপপ্পমাণা সীমন্তৰিকা সুৱিঞ্ঞেয্যতৰা হোতি, সীমাসম্ভেদসঙ্কা চ ন সিযাতি সামীচিদস্সনত্থং ‘‘অঞ্ঞো উদকুক্খেপো সীমন্তৰিকত্থায ঠপেতব্বো’’তি ৱুত্তং. যত্তকেন পন সীমাসম্ভেদো ন হোতি, তত্তকং ঠপেতুং ৱট্টতিযেৱ. তেনেৱাহু পোৰাণা ‘‘যত্তকেন সীমাসম্ভেদো ন হোতি, তত্তকম্পি ঠপেতুং ৱট্টতী’’তি. ঊনকং পন ন ৱট্টতীতি ইদম্পি উদকুক্খেপসীমায পৰিসৱসেন ৱড্ঢনতো সীমাসম্ভেদসঙ্কা সিযাতি তন্নিৱাৰণত্থমেৱ ৱুত্তন্তি ৱুত্তং.
ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযম্পি (ৱজিৰ. টী. মহাৱগ্গ ১৪৭) – যং মজ্ঝিমস্স পুৰিসস্স সমন্তা উদকুক্খেপাতি পন এতিস্সা নদিযা চতুৱগ্গাদীনং সঙ্ঘানং ৱিসুং চতুৱগ্গকৰণীযাদিকম্মকৰণকালে সীমাপৰিচ্ছেদদস্সনত্থং ৱুত্তং তিচীৱৰেন ৱিপ্পৱাসাৱিপ্পৱাসপৰিচ্ছেদদস্সনত্থম্পি সত্তব্ভন্তৰসীমায পৰিচ্ছেদদস্সনং ৱিযাতি আচৰিযা, তস্মা উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদাভাৱেপি অন্তোনদিযং কম্মং কাতুং ৱট্টতীতি সিদ্ধং. অযং পন ৱিসেসো – তত্থ নাৱাগতো চে, নাৱাযং ৱুত্তনযেন, সত্থগতো চে, সত্থে ৱুত্তনযেন. সো চে অতিৰেকচাতুমাসনিৱুত্থো চে, গামে ৱুত্তনযেন তিচীৱৰাৱিপ্পৱাসো ৱেদিতব্বো. তত্থাপি অযং ৱিসেসো – সচে সত্থো উদকুক্খেপস্স অন্তো হোতি, উদকুক্খেপসীমা পমাণন্তি একে. সত্থোৱ পমাণন্তি আচৰিযা. সচে পনেত্থ বহূ ভিক্খূতিআদিম্হি কেচি অধিট্ঠানুপোসথং, কেচি গণুপোসথং, কেচি সঙ্ঘুপোসথন্তি ৱত্তুকামতায ‘‘বহূ সঙ্ঘা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱুত্তং. ঊনকং পন ন ৱট্টতীতি এত্থ সীমাসম্ভেদসম্ভৱতোতি উপতিস্সত্থেৰো. ঠপেন্তে হি ঊনকং ন ঠপেতব্বং, ‘‘অট্ঠপেতুম্পি ৱট্টতি এৱা’’তি ৱুত্তন্তি ৱুত্তং.
তন্তি সীমং. সীঘমেৱ অতিক্কমতীতি ইমিনা তং অনতিক্কমিত্ৱা অন্তো এৱ পৰিৱত্তমানায কাতুং ৱট্টতীতি দস্সেতি. এতদত্থমেৱ হি ৱালিকাদীহি সীমাপৰিচ্ছিন্দনং, ইতৰথা বহি পৰিৱত্তা নু খো, নো ৱাতি কম্মকোপসঙ্কা ভৱেয্যাতি. অঞ্ঞিস্সা অনুস্সাৱনাতি কেৱলায নদীসীমায অনুস্সাৱনা. অন্তোনদিযং জাতৰুক্খে ৱাতি উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদস্স বহি ঠিতে ৰুক্খে ৱা. বহিনদীতীৰমেৱ হি ৱিসভাগসীমত্তা অবন্ধিতব্বট্ঠানং, ন অন্তোনদী নিস্সযত্তেন সভাগত্তা. তেনেৱ ‘‘বহিনদীতীৰে ৱিহাৰসীমায ৱা’’তিআদিনা তীৰমেৱ অবন্ধিতব্বট্ঠানত্তেন দস্সিতং, ন পন নদী. জাতৰুক্খেপি ঠিতেহীতি ইদং অন্তোউদকুক্খেপট্ঠং সন্ধায ৱুত্তং. ন হি বহিউদকুক্খেপে ভিক্খূনং ঠাতুং ৱট্টতি.
ৰুক্খস্সাতি তস্সেৱ অন্তোউদকুক্খেপট্ঠস্স ৰুক্খস্স. সীমং ৱা সোধেত্ৱাতি যথাৱুত্তং ৱিহাৰে বদ্ধসীমং গামসীমঞ্চ তত্থ ঠিতভিক্খূনং হত্থপাসানযনবহিসীমকৰণৱসেনেৱ সোধেত্ৱা. যথা চ উদকুক্খেপসীমাযং কম্মং কৰোন্তেহি, এৱং বদ্ধসীমাযং ৱা গামসীমাযং ৱা কম্মং কৰোন্তেহিপি উদকুক্খেপসীমট্ঠে সোধেত্ৱাৱ কাতব্বং. এতেনেৱ সত্তব্ভন্তৰঅৰঞ্ঞসীমাহিপি সদ্ধিং উদকুক্খেপসীমায, ইমায চ সদ্ধিং তাসং ৰুক্খাদিসম্বন্ধদোসোপি নযতো দস্সিতোৱ হোতি. ইমিনাৱ নযেন সত্তব্ভন্তৰসীমায বদ্ধসীমগামসীমাহিপি সদ্ধিং, এতাসঞ্চ সত্তব্ভন্তৰসীমায সদ্ধিং সম্বন্ধদোসো ঞাতব্বো. অট্ঠকথাযং পনেতং সব্বং ৱুত্তনযতোৱ সক্কা ৱিঞ্ঞাতুন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞাসন্নানমেৱেত্থ দস্সিতং.
তত্ৰিদং সুত্তানুলোমতো নযগ্গহণমুখং – যথা হি বদ্ধসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা ৱিপত্তিসীমা হোতীতি তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৱট্টতি, এৱং নদীআদীসু সম্মতাপি বদ্ধসীমা ৱিপত্তিসীমাৱ হোতীতি তাহিপি সদ্ধিং তস্সা ৰুক্খাদিসম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি সিজ্ঝতি. ইমিনা নযেন সত্তব্ভন্তৰসীমায গামনদীআদীহি সদ্ধিং, উদকুক্খেপসীমায চ অৰঞ্ঞাদীহি সদ্ধিং ৰুক্খাদিসম্বন্ধস্সনৱট্টনকভাৱো ঞাতব্বো, এৱমেতা ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা বদ্ধসীমসত্তব্ভন্তৰউদকুক্খেপসীমা অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চেৱ অত্তনো নিস্সযৱিৰহিতাহি ইতৰীতৰাসং নিস্সযসীমাহি চ ৰুক্খাদিসম্বন্ধে সতি সম্ভেদদোসমাপজ্জতীতি সুত্তানুলোমনযো ঞাতব্বোৱ.
অত্তনো অত্তনো পন নিস্সযভূতগামাদীহি সদ্ধিং বদ্ধসীমাদীনং তিস্সন্নং উপ্পত্তিকালে ভগৱতা অনুঞ্ঞাতস্স সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণস্স অনুলোমনতো ৰুক্খাদিসম্বন্ধোপি অনুঞ্ঞাতোৱ হোতীতি দট্ঠব্বং. যদি এৱং উদকুক্খেপবদ্ধসীমাদীনং অন্তৰা কস্মা সীমন্তৰিকা ন ৱিহিতাতি? নিস্সযভেদসভাৱভেদেহি সযমেৱ ভিন্নত্তা. একনিস্সযএকসভাৱানমেৱ হি সীমন্তৰিকায ৱিনাসং কৰোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. এতেনেৱ নদীনিমিত্তং কত্ৱা বদ্ধায সীমায সঙ্ঘে কম্মং কৰোন্তে নদিযম্পি যাৱ গামক্খেত্তং আহচ্চ ঠিতায উদকুক্খেপসীমায অঞ্ঞেসং কম্মং কাতুং ৱট্টতীতি সিদ্ধং হোতি. যা পনেতা লোকৱোহাৰসিদ্ধা গামাৰঞ্ঞনদীসমুদ্দজাতস্সৰসীমা পঞ্চ, তা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰুক্খাদিসম্বন্ধেপি সম্ভেদদোসং নাপজ্জতি তথা লোকৱোহাৰাভাৱতো. ন হি গামাদযো গামন্তৰাদীহি নদীআদীহি চ ৰুক্খাদিসম্বন্ধমত্তেন সম্ভিন্নাতি লোকে ৱোহৰন্তি. লোকৱোহাৰসিদ্ধানঞ্চ লোকৱোহাৰতোৱ সম্ভেদো ৱা অসম্ভেদো ৱা গহেতব্বো, ন অঞ্ঞথা. তেনেৱ অট্ঠকথাযং তাসং অঞ্ঞমঞ্ঞং কত্থচিপি সম্ভেদনযো ন দস্সিতো, সাসনৱোহাৰসিদ্ধো এৱ দস্সিতোতি.
এত্থ পন বদ্ধসীমায তাৱ ‘‘হেট্ঠা পথৱীসন্ধাৰকং উদকং পৰিযন্তং কত্ৱা সীমা গতা হোতী’’তিআদিনা অধোভাগপৰিচ্ছেদো অট্ঠকথাযং সব্বথা দস্সিতো, গামসীমাদীনং পন ন দস্সিতো. কথমযং জানিতব্বোতি? কেচি তাৱেত্থ ‘‘গামসীমাদযোপি বদ্ধসীমা ৱিয পথৱীসন্ধাৰকং উদকং আহচ্চ তিট্ঠতী’’তি ৱদন্তি.
কেচি পন তং পটিক্খিপিত্ৱা ‘‘নদীসমুদ্দজাতস্সৰসীমা, তাৱ তন্নিস্সিতউদকুক্খেপসীমা চ পথৱিযা উপৰিতলে হেট্ঠা চ উদকেন অজ্ঝোত্থৰণপ্পদেসে এৱ তিট্ঠন্তি, ন ততো হেট্ঠা উদকস্স অজ্ঝোত্থৰণাভাৱা. সচে পন উদকোঘাদিনা যোজনপ্পমাণম্পি নিন্নট্ঠানং হোতি, নদীসীমাদযোৱ হোন্তি, ন ততো হেট্ঠা. তস্মা নদীআদীনং হেট্ঠা বহিতীৰমুখেন উমঙ্গেন, ইদ্ধিযা ৱা পৱিট্ঠো ভিক্খু নদিযং ঠিতানং কম্মং ন কোপেতি, সো পন আসন্নগামে ভিক্খূনং কম্মং কোপেতি. সচে পন সো উভিন্নং তীৰগামানং মজ্ঝে নিসিন্নো হোতি, উভযগামট্ঠানং কম্মং কোপেতি. সচে পন তীৰং গামক্খেত্তং ন হোতি, অগামকাৰঞ্ঞমেৱ. তত্থ পন তীৰদ্ৱযেপি সত্তব্ভন্তৰসীমং ৱিনা কেৱলায খুদ্দকাৰঞ্ঞসীমাযমেৱ কম্মং কোপেতি. সচে সত্তব্ভন্তৰসীমায কৰোন্তি, তদা যদি তেসং সত্তব্ভন্তৰসীমায পৰিচ্ছেদো এতস্স নিসিন্নোকাসস্স পৰতো একং সত্তব্ভন্তৰং অতিক্কমিত্ৱা ঠিতো ন কম্মকোপো. নো চে, কম্মকোপো. গামসীমাযং পন অন্তোউমঙ্গে ৱা বিলে ৱা খণিত্ৱা ৱা যত্থ পৱিসিতুং সক্কা, যত্থ ৱা সুৱণ্ণমণিআদিং খণিত্ৱা গণ্হন্তি, গহেতুং সক্কাতি ৱা সম্ভাৱনা হোতি, তত্তকং হেট্ঠাপি গামসীমা, তত্থ ইদ্ধিযা অন্তো নিসিন্নোপি কম্মং কোপেতি. যত্থ পন পকতিমনুস্সানং পৱেসসম্ভাৱনাপি নত্থি, তং সব্বং যাৱ পথৱীসন্ধাৰকউদকা অৰঞ্ঞসীমাৱ, ন গামসীমা. অৰঞ্ঞসীমাযম্পি এসেৱ নযো. তত্থপি হি যত্তকে পদেসে পৱেসসম্ভাৱনা, তত্তকমেৱ উপৰিতলে অৰঞ্ঞসীমা পৱত্ততি. ততো পন হেট্ঠা ন অৰঞ্ঞসীমা তত্থ উপৰিতলেন সহ একাৰঞ্ঞৱোহাৰাভাৱতো. ন হি তত্থ পৱিট্ঠং অৰঞ্ঞং পৱিট্ঠোতি ৱোহৰন্তি, তস্মা তত্ৰট্ঠো উপৰি অৰঞ্ঞট্ঠানং কম্মং ন কোপেতি উমঙ্গনদিযং ঠিতো ৱিয উপৰিনদিযং ঠিতানং. একস্মিঞ্হি চক্কৱাড়ে গামনদীসমুদ্দজাতস্সৰে মুঞ্চিত্ৱা তদৱসেসং অমনুস্সাৱাসং দেৱব্ৰহ্মলোকং উপাদায সব্বং অৰঞ্ঞমেৱ. ‘গামা ৱা অৰঞ্ঞা ৱা’তি ৱুত্তত্তা হি নদীসমুদ্দজাতস্সৰাদিপি অৰঞ্ঞমেৱ. ইধ পন নদীআদীনং ৱিসুং সীমাভাৱেন গহিতত্তা তদৱসেসমেৱ অৰঞ্ঞং গহেতব্বং. তত্থ চ যত্তকে পদেসে একং অৰঞ্ঞন্তি ৱোহৰন্তি, অযমেকা অৰঞ্ঞসীমা. ইন্দপুৰঞ্হি সব্বং একাৰঞ্ঞসীমা, তথা অসুৰযক্খপুৰাদি. আকাসট্ঠদেৱব্ৰহ্মৱিমানানি পন সমন্তা আকাসপৰিচ্ছিন্নানি পচ্চেকং অৰঞ্ঞসীমা সমুদ্দমজ্ঝে পব্বতদীপকা ৱিয. তত্থ সব্বত্থ সত্তব্ভন্তৰসীমাযং, অৰঞ্ঞসীমাযমেৱ ৱা কম্মং কাতব্বং, তস্মা ইধাপি উপৰিঅৰঞ্ঞতলেন সদ্ধিং হেট্ঠাপথৱিযা একাৰঞ্ঞৱোহাৰাভাৱা ৱিসুং অৰঞ্ঞসীমাতি গহেতব্বং. তেনেৱেত্থ গামনদীআদিসীমাকথায অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘ইদ্ধিমা ভিক্খু হেট্ঠাপথৱিতলে ঠিতো কম্মং কোপেতী’তি বদ্ধসীমাযং দস্সিতনযো ন দস্সিতো’’তি ৱদন্তি.
ইদঞ্চেতাসং গামসীমাদীনং হেট্ঠাপমাণদস্সনং সুত্তাদিৱিৰোধাভাৱা যুত্তং ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. এৱং গহণে চ গামসীমাযং সম্মতা বদ্ধসীমা উপৰিগামসীমং, হেট্ঠা উদকপৰিযন্তং অৰঞ্ঞসীমঞ্চ অৱত্থৰতীতি তস্সা অৰঞ্ঞসীমাপি খেত্তন্তি সিজ্ঝতি. ভগৱতা চ ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা’’তিআদিনা (মহাৱ. ১৪৭) নদীসমুদ্দজাতস্সৰা বদ্ধসীমায অখেত্তভাৱেন ৱুত্তা, ন পন অৰঞ্ঞং, তস্মা অৰঞ্ঞম্পি বদ্ধসীমায খেত্তমেৱাতি গহেতব্বং. যদি এৱং কস্মা তত্থ সা ন বজ্ঝতীতি? পযোজনাভাৱা. সীমাপেক্খানন্তৰমেৱ হি সত্তব্ভন্তৰসীমায সম্ভৱতো, তস্সা চ উপৰি সম্মতায বদ্ধসীমায সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণানুলোমতো ৱিপত্তিসীমা এৱ সিযা. গামক্খেত্তে পন ঠত্ৱা অগামকাৰঞ্ঞেকদেসম্পি অন্তোকৰিত্ৱা সম্মতা কিঞ্চাপি সুসম্মতা অগামকাৰঞ্ঞে ভগৱতা ৱিহিতায সত্তব্ভন্তৰসীমাযপি অনিৱত্তনতো, তত্থ পন কম্মং কাতুং পৱিট্ঠানম্পি ততো বহি কেৱলাৰঞ্ঞে কৰোন্তানম্পি অন্তৰা তীণি সত্তব্ভন্তৰানি ঠপেতব্বানি. অঞ্ঞথা ৱিপত্তি এৱ সিযাতি সব্বথা নিৰত্থকমেৱ অগামকে অৰঞ্ঞে বদ্ধসীমাকৰণন্তি ৱেদিতব্বং.
অন্তোনদিযং পৱিট্ঠসাখাযাতি নদিযা পথৱীতলং আহচ্চ ঠিতায সাখাযপি, পগেৱ অনাহচ্চ ঠিতায. পাৰোহেপি এসেৱ নযো. এতেন সভাগনদীসীমং ফুসিত্ৱা ঠিতেন ৱিসভাগসীমাসম্বন্ধসাখাদিনা উদকুক্খেপসীমায সম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. এতেনেৱ মহাসীমং গামসীমঞ্চ ফুসিত্ৱা ঠিতেন সাখাদিনা মাড়কসীমায সম্বন্ধো ন ৱট্টতীতি ঞাপিতোতি দট্ঠব্বো. অন্তোনদিযংযেৱাতি সেতুপাদানং তীৰট্ঠিতত্তং নিৱত্তেতি. তেন উদকুক্খেপপৰিচ্ছেদতো বহিনদিযং পতিট্ঠিতত্তেপি সম্ভেদাভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বহিতীৰে পতিট্ঠিতা’’তিআদি. যদি হি উদকুক্খেপতো বহি অন্তোনদিযম্পি পতিট্ঠিতত্তে সম্ভেদো ভৱেয্য, তম্পি পটিক্খিপিতব্বং ভৱেয্য কম্মকোপস্স সমানত্তা, ন চ পটিক্খিত্তং, তস্মা সব্বত্থ অত্তনো নিস্সযসীমায সম্ভেদদোসো নত্থেৱাতি গহেতব্বং.
আৱৰণেন ৱাতি দাৰুআদীনি খণিত্ৱা উদকনিৱাৰণেন. কোট্টকবন্ধনেন ৱাতি মত্তিকাদীহি পূৰেত্ৱা কতসেতুবন্ধনেন ৱা, উভযেনাপি আৱৰণমেৱ দস্সেতি. ‘‘নদিং ৱিনাসেত্ৱা’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘হেট্ঠা পাড়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৱৰিত্ৱা পাড়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতোদকন্তি অতিৰিত্তোদকং. নদিং ওতৰিত্ৱা সন্দনট্ঠানতোতি ইমিনা তড়াকনদীনং অন্তৰা পৱত্তনট্ঠানে ন ৱট্টতীতি দস্সেতি. উপ্পতিত্ৱাতি তীৰাদিভিন্দনৱসেন ৱিপুলা হুত্ৱা. ৱিহাৰসীমন্তি বদ্ধসীমং.
অগমনপথেতি তদহেৱ গন্ত্ৱা নিৱত্তিতুং অসক্কুণেয্যে. অৰঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতীতি লোকৱোহাৰসিদ্ধং অগামকাৰঞ্ঞসীমং সন্ধায ৱদতি. তত্থাতি পকতিযা মচ্ছবন্ধানং গমনপথেসু দীপকেসু.
তং ঠানন্তি তেসং আৱাটাদীনং কতট্ঠানমেৱ, ন অকতন্তি অত্থো. লোণীতি সমুদ্দোদকস্স উপ্পত্তিৱেগনিন্নো মাতিকাকাৰেন পৱত্তনকো.
সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৭) পন – গচ্ছন্তিযা পন নাৱায কাতুং ন ৱট্টতীতি এত্থ উদকুক্খেপমনতিক্কমিত্ৱা পৰিৱত্তমানায কাতুং ৱট্টতীতি ৱেদিতব্বং. সীমং ৱা সোধেত্ৱাতি এত্থ সীমাসোধনং নাম গামসীমাদীসু ঠিতানং হত্থপাসানযনাদি. ‘‘নদিং ৱিনাসেত্ৱা তড়াকং কৰোন্তী’’তি ৱুত্তমেৱত্থং ৱিভাৱেতি ‘‘হেট্ঠা পাড়ি বদ্ধা’’তি, হেট্ঠা নদিং আৱৰিত্ৱা পাড়ি বদ্ধাতি অত্থো. ছড্ডিতোদকন্তি তড়াকৰক্খণত্থং একমন্তেন ছড্ডিতমুদকং. দেৱে অৱস্সন্তেতি দুব্বুট্ঠিকালে ৱস্সানেপি দেৱে অৱস্সন্তে. উপ্পতিত্ৱাতি উত্তৰিত্ৱা. গামনিগমসীমং ওত্থৰিত্ৱা পৱত্ততীতি ৱুত্তপ্পকাৰে ৱস্সকালে চত্তাৰো মাসে অব্বোচ্ছিন্না পৱত্ততি. ৱিহাৰসীমন্তি বদ্ধসীমং সন্ধায ৱদতি.
অগমনপথেতি যত্থ তদহেৱ গন্ত্ৱা পচ্চাগন্তুং ন সক্কোতি, তাদিসে পদেসে. অৰঞ্ঞসীমাসঙ্খ্যমেৱ গচ্ছতীতি সত্তব্ভন্তৰসীমং সন্ধায ৱদতি. তেসন্তি মচ্ছবন্ধানং. গমনপৰিযন্তস্স ওৰতোতি গমনপৰিযন্তস্স ওৰিমভাগে দীপকং পব্বতঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং, ন সমুদ্দপ্পদেসন্তি ৱুত্তং.
সম্ভিন্দন্তীতি যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্থ ততো পট্ঠায যাৱ কেসগ্গমত্তম্পি অত্তনো সীমায কৰোন্তা সম্ভিন্দন্তি, চতুন্নম্পি ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৱ সকলম্পি অন্তোকৰোন্তা অজ্ঝোত্থৰন্তীতি ৱেদিতব্বং. সংসট্ঠৱিটপাতি অঞ্ঞমঞ্ঞং সিব্বিত্ৱা ঠিতমহাসাখমূলা, এতেন অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অতিআসন্নতং দীপেতি. সাখায সাখং ফুসন্তাপি হি দূৰট্ঠাপি সিযুং, ততো একংসতো সম্ভেদলক্খণং ন দস্সিতং সিযাতি তং দস্সেতুং ৱিটপগ্গহণং কতং. এৱঞ্হি ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোনকট্ঠানং অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং কৰিত্ৱা পুৰাণৱিহাৰং কৰোন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন ততো পৰন্তি দস্সিতমেৱ হোতি. বদ্ধা হোতীতি পোৰাণকৱিহাৰসীমং সন্ধায ৱুত্তং. তং অম্বন্তি অপৰেন সমযেন পুৰাণৱিহাৰপৰিক্খেপাদীনং ৱিনট্ঠত্তা অজানন্তানং তং পুৰাণৱিহাৰসীমায নিমিত্তভূতং অম্বং. অত্তনো সীমায অন্তোসীমট্ঠং কৰিত্ৱা পুৰাণৱিহাৰসীমট্ঠং জম্বুং কিত্তেত্ৱা অম্বজম্বূনং অন্তৰে যং ঠানং, তং অত্তনো সীমায পৱেসেত্ৱা বদ্ধাতি অত্থো. এত্থ চ পুৰাণসীমায নিমিত্তভূতস্স গামট্ঠস্স অম্বৰুক্খস্স অন্তোসীমট্ঠায জম্বুযা সহ সংসট্ঠৱিটপত্তেপি সীমায বন্ধনকালে ৱিপত্তি ৱা পচ্ছা গামসীমায সহ সম্ভেদো ৱা কম্মৱিপত্তি ৱা নাহোসীতি মুখতোৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
পদেসন্তি সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকং পদেসং. সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱাতিআদিনা সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণং কত্ৱা বদ্ধসীমাপি অঞ্ঞমঞ্ঞং ফুসাপেত্ৱা অব্যৱধানেন বদ্ধসীমাপি অসীমা এৱাতি দস্সেতি, তস্মা একদ্ৱঙ্গুলমত্তাপি সীমন্তৰিকা ৱট্টতি এৱ. সা পন দুব্বোধাতি অট্ঠকথাসু চতুৰঙ্গুলাদিকা ৱুত্তাতি দট্ঠব্বং. দ্ৱিন্নং সীমানন্তি দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং. নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিৰত্তা বন্ধনকালে তাৱ সম্ভেদদোসো নত্থীতি অধিপ্পাযো. ন কেৱলঞ্চ নিমিত্তকতো এৱ সঙ্কৰং কৰোতি, অথ খো সীমন্তৰিকায ঠিতো অঞ্ঞোপি ৰুক্খো কৰোতি এৱ, তস্মা অপ্পমত্তিকায সীমন্তৰিকায ৱড্ঢনকৰুক্খাদযো ন ৱট্টন্তি এৱ. এত্থ চ উপৰি দিস্সমানখন্ধসাখাদিপৱেসেসু এৱ সঙ্কৰদোসস্স সব্বত্থ দস্সিতত্তা অদিস্সমানানং মূলানং পৱেসেপি ভূমিগতিকত্তা দোসো নত্থীতি সিজ্ঝতি. সচে পন মূলানিপি দিস্সমানানি নেৱ পৱিসন্তি, সঙ্কৰোৱ, পব্বতপাসাণা পন দিস্সমানাপি ভূমিগতিকাযেৱ. যদি পন বন্ধনকালে এৱ একো থূলৰুক্খো উভযম্পি সীমং আহচ্চ তিট্ঠতি, পচ্ছা বদ্ধা অসীমা হোতীতি দট্ঠব্বং.
সীমসঙ্কৰন্তি সীমসম্ভেদং. যং পনেত্থ সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৮) ৱুত্তং ‘‘সীমসঙ্কৰং কৰোতীতি ৱড্ঢিত্ৱা সীমপ্পদেসং পৱিট্ঠে দ্ৱিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্ত’’ন্তি, তং ন যুত্তং গামসীমাযপি সহ সঙ্কৰং কৰোতীতি ৱত্তব্বতো. তত্থাপি হি নিমিত্তে ৱড্ঢিতে গামসীমবদ্ধসীমানং গতট্ঠানং দুব্বিঞ্ঞেয্যমেৱ হোতি. তত্থ পন অৱত্ৱা দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানমেৱ সঙ্কৰস্স ৱুত্তত্তা যথাৱুত্তসম্বন্ধদোসোৱ সঙ্কৰসদ্দেন ৱুত্তোতি গহেতব্বং. পাড়িযং (মহাৱ. ১৪৮) পন নিদানৱসেন ‘‘যেসং, ভিক্খৱে, সীমা পচ্ছা সম্মতা, তেসং তং কম্মং অধম্মিক’’ন্তিআদিনা পচ্ছা সম্মতায অসীমত্তে ৱুত্তেপি দ্ৱীসু গামসীমাসু ঠত্ৱা দ্ৱীহি সঙ্ঘেহি সম্ভেদং ৱা অজ্ঝোত্থৰণং ৱা কত্ৱা সীমন্তৰিকং অট্ঠপেত্ৱা ৱা ৰুক্খপাৰোহাদিসম্বন্ধং অৱিযোজেত্ৱা ৱা একস্মিং খণে কম্মৱাচানিট্ঠাপনৱসেন একতো সম্মতানং দ্ৱিন্নম্পি সীমানং অসীমতা পকাসিতাতি ৱেদিতব্বং.
সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.১৪৮) ‘‘সংসট্ঠৱিটপাতি ইমিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আসন্নতং দীপেতি. বদ্ধা হোতীতি পচ্ছিমদিসাভাগে সীমং সন্ধায ৱুত্তং. তস্সা পদেসন্তি যত্থ ঠত্ৱা ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা হোতি, তাদিসং পদেসং অন্তো কৰিত্ৱা বন্ধন্তা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম. দ্ৱিন্নং সীমানং নিমিত্তং হোতীতি নিমিত্তস্স সীমতো বাহিৰত্তা সীমসম্ভেদো ন হোতীতি ৱুত্তং. সীমসঙ্কৰং কৰোতীতি ৱড্ঢিত্ৱা সীমপ্পদেসং পৱিট্ঠে দ্ৱিন্নং সীমানং গতট্ঠানস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং, ন চ পন তত্থ কম্মং কাতুং ন ৱট্টতীতি দস্সনত্থং. ন হি সীমা তত্তকেন অসীমা হোতি, দ্ৱে পন সীমা পচ্ছা ৱড্ঢিতেন ৰুক্খেন অজ্ঝোত্থটা একাবদ্ধা হোন্তি, তস্মা একত্থ ঠত্ৱা কম্মং কৰোন্তেহি ইতৰং সোধেত্ৱা কাতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
সীমাৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম
চতুৱীসতিমো পৰিচ্ছেদো.
সীমাবন্ধনৱিনিচ্ছযকথা
এৱং সীমাৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা পাড়িযং সীমকথায উপোসথক্খন্ধকপৰিযাপন্নত্তা উপোসথক্খন্ধকানন্তৰঞ্চ পৱাৰণক্খন্ধকস্স আগতত্তা তদনুক্কমেন সীমাৱিনিচ্ছযতো উপোসথপৱাৰণৱিনিচ্ছযং কথেতুমাৰদ্ধেপি সাসনৱুদ্ধিকৰণত্থং উপসম্পদাদিৱিনযকম্মকৰণট্ঠানভূতং সীমং বন্ধিতুকামানং লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভিক্খূনং পঞ্ঞাসতিৱীৰিযজননত্থং সীমাবন্ধনকথা অম্হেহি আৰভীযতে. তত্থ অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মকৰণট্ঠানভূতা সীমা নাম বদ্ধঅবদ্ধৱসেন দুৱিধা হোতি. তত্থাপি বদ্ধসীমা খণ্ডসীমা, সমানসংৱাসকসীমা, অৱিপ্পৱাসসীমাতি তিব্বিধা হোতি, তথা অবদ্ধসীমাপি গামসীমা, উদকুক্খেপসীমা, সত্তব্ভন্তৰসীমাতি. ৱুত্তঞ্হেতং আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেন ৱিনযৱিনিচ্ছযে –
‘‘খণ্ডসমানসংৱাসা-ৱিপ্পৱাসাতি ভেদতো;
ইতি বদ্ধা তিধা ৱুত্তা, অবদ্ধাপি তিধা মতা.
‘‘গামতো উদকুক্খেপা, সত্তব্ভন্তৰতোপি চ;
তত্থ গামপৰিচ্ছেদো, গামসীমাতি ৱুচ্চতী’’তি.
তত্থ বদ্ধসীমং বন্ধিতুকামেন অতিখুদ্দিকা, অতিমহতী, খণ্ডনিমিত্তা, ছাযানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমে ঠিতসম্মতা, নদিযা সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সৰে সম্মতা, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতাতি ৱুত্তা ইমা একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা নিমিত্তসম্পত্তি, পৰিসসম্পত্তি, কম্মৱাচাসম্পত্তীতি ৱুত্তায তিৱিধসম্পত্তিযা যুত্তং কত্ৱা পঠমং কিত্তিতনিমিত্তেন সব্বপচ্ছিমকিত্তিতনিমিত্তং সম্বন্ধং কত্ৱা বন্ধিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং অট্ঠকথাচৰিযেন কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘তত্থ একাদস ৱিপত্তিসীমাযো অতিক্কমিত্ৱা তিৱিধসম্পত্তিযুত্তা নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা সম্মতা সীমা বদ্ধসীমা নামা’’তি. এতেন এতেসু একাদসসু ৱিপত্তীসু একাযপি যুত্তায, তিৱিধসম্পত্তীসু একাযপি অযুত্তায, নিমিত্তেন নিমিত্তং অসম্বন্ধং কত্ৱা সম্মতায চ সতি সীমা ন হোতীতি দস্সেতি.
এৱং সীমং বন্ধিতুকামেন ভিক্খুনা সব্বলক্খণপৰিপূৰত্থং মহন্তো উস্সাহো কৰণীযো হোতি, তস্মা সীমাবন্ধনকালে তীসু সম্পত্তীসু পৰিসসম্পত্তিসিদ্ধিযা পঠমং তাৱ গামসীমা উপপৰিক্খিতব্বা. এত্থাহ ‘‘ননু বদ্ধসীমা ৱা বন্ধিতব্বা, অথ কস্মা গামসীমা উপপৰিক্খিতব্বা’’তি? গামসীমাযং ঠত্ৱা বদ্ধসীমায বন্ধিতব্বতো. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘অসম্মতায, ভিক্খৱে, সীমায অট্ঠপিতায যং গামং ৱা নিগমং ৱা উপনিস্সায ৱিহৰতি, যা তস্স ৱা গামস্স গামসীমা, নিগমস্স ৱা নিগমসীমা, অযং তত্থ সমানসংৱাসা একূপোসথা’’তি (মহাৱ. ১৪৭). ইধ পাড়িযং সৰূপেন অনাগতম্পি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ‘‘গামগ্গহণেন চেত্থ নগৰম্পি গহিতমেৱ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা নগৰসীমাপি গহিতা হোতি, তস্মা যস্মিং অবদ্ধসীমৱিহাৰে ভিক্খূ যং গামং উপনিস্সায ৱিহৰন্তি, তস্স গামস্স পৰিচ্ছেদো গামসীমা নাম. যং নিগমং উপনিস্সায ৱিহৰন্তি, তস্স নিগমস্স পৰিচ্ছেদো নিগমসীমা নাম. যং নগৰং উপনিস্সায ৱিহৰন্তি, তস্স নগৰস্স পৰিচ্ছেদো নগৰসীমা নাম. তা সব্বাপি গামসীমাতি ৱুচ্চন্তি. তেসং ভিক্খূনং সমানসংৱাসা একূপোসথবদ্ধসীমা ৱিয একতো উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মকৰণাৰহা হোন্তি, ঈদিসেযেৱ চ পদেসে সীমং বন্ধিতুমৰহতি, ন উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মানৰহে পদেসেতি ৱুত্তং হোতি.
তত্থ ‘‘যত্তকে পদেসে তস্স তস্স গামস্স গামভোজকা বলিং লভন্তি, সো পদেসো অপ্পো ৱা হোতু মহন্তো ৱা, গামসীমাত্ৱেৱ সঙ্খ্যং গচ্ছতী’’তি অট্ঠকথাযং ৱচনতো গামাদিভোজকানং বলিলভনট্ঠানং গামসীমা হোতি, ইদঞ্চ যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. বলিং অলভন্তোপি ৰাজপণ্ণে আৰোপিতপদেসে তস্স গামস্স গামসীমাযেৱ. ৱুত্তঞ্হি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৭) ‘‘বলিং লভন্তীতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. ‘অযং গামো এত্তকো কৰীসভাগো’তিআদিনা পন ৰাজপণ্ণেসু আৰোপিতেসু ভূমিভাগেসু যস্মিং যস্মিং তড়াকমাতিকাসুসানপব্বতাদিকে পদেসে বলিং ন গণ্হন্তি, সোপি গামসীমা এৱ. ৰাজাদীহি পৰিচ্ছিন্নভূমিভাগো হি সব্বোৱ ঠপেত্ৱা নদীলোণিজাতস্সৰে গামসীমাতি ৱেদিতব্বো’’তি. অযং পকতিগামসীমা নাম. ‘‘যম্পি একস্মিংযেৱ গামক্খেত্তে একং পদেসং, ‘অযং ৱিসুংগামো হোতূ’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতি, সোপি ৱিসুংগামসীমা হোতিযেৱা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৭) ৱচনতো ৰাজা ‘‘পকতিগামক্খেত্তেযেৱ পকতিগামতো ৱিসুং পকতিগামেন অসম্মিস্সো গামো হোতূ’’তি যং পদেসং দেতি, সো পদেসো ৱিসুংগামসীমা নাম. ইতি পকতিগামসীমা চ ৰাজূনং ইচ্ছাৱসেন পৱত্তা ৱিসুংগামসীমা চ বদ্ধসীমা ৱিয সব্বকম্মাৰহা, তস্মা অভিনৱবদ্ধসীমং বন্ধিতুকামেহি পকতিগামসীমং ৱা ৱিসুংগামসীমং ৱা সোধেত্ৱা কত্তব্বং হোতি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘তস্মা সা চ ইতৰা চ পকতিগামনগৰনিগমসীমা বদ্ধসীমাসদিসাযেৱ হোন্তী’’তি. ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৭) ‘‘তত্থ হি সা চ ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা সমুপ্পন্না অভিনৱা চ ইতৰা চ অপৰিৱত্তা পকতিগামসীমা, যথা বদ্ধসীমাযং সব্বং সঙ্ঘকম্মং কাতুং ৱট্টতি, এৱমেতাপি সব্বকম্মাৰহতাসদিসেন বদ্ধসীমাসদিসা, সা সমানসংৱাসা একূপোসথাতি অধিপ্পাযো’’তি ৱুত্তং.
কেচি পন আচৰিযা ‘‘মযং সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মা এত্তকো ভূমিপৰিচ্ছেদো ৱিসুং খেত্তং হোতূ’’তি ৰাজানং আপুচ্ছিত্ৱা তেন ওকাসে কতে ‘‘ইদং ঠানং ৱিসুংগামক্খেত্তং হোতী’’তি মনসি কত্ৱা তত্ৰট্ঠেযেৱ ভিক্খূ চ হত্থপাসানযনাদিনা সোধেত্ৱা সীমাসমূহনসীমাবন্ধনাদীনি কৰোন্তি, তং কৰণং ‘‘অযং ৱিসুংগামো হোতূতি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৰাজা কস্সচি দেতী’’তি অট্ঠকথাৱচনেন, ‘‘সা চ ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা সমুপ্পন্না অভিনৱা চা’’তি আগতেন ৱিমতিৱিনোদনীটীকাৱচনেন চ সমেন্তং ৱিয ন দিস্সতি. কথং? অট্ঠকথাৱচনে তাৱ ‘‘অযং ৱিসুংগামো হোতূ’’তি ইমিনা ন কেৱলং পুৰিমগামোযেৱ গামো হোতু, অথ খো ইদানি পৰিচ্ছিন্নপদেসোপি ৱিসুংযেৱ গামো হোতূতি একংযেৱ গামক্খেত্তং দ্ৱে গামে কৰোতীতি দস্সেতি. ‘‘ৰাজা কস্সচি দেতী’’তি ইমিনা গামভোজকস্স দিন্নভাৱং পকাসেতি, ইধ পন নেৱ দ্ৱে গামে কৰোতি, ন চ গামভোজকস্স দেতি, কেৱলং ভিক্খূনং অনুমতিযা যাৱকালিকৱসেনেৱ ওকাসং কৰোতি, এৱং অট্ঠকথাৱচনেনপি সমেন্তং ৱিয ন দিস্সতি. ৱিমতিৱিনোদনীটীকাৱচনেনপি ‘‘ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা’’তি ইমিনা অগামভূতং খেত্তং ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা গামো হোতীতি দস্সেতি. ‘‘অভিনৱা চা’’তি ইমিনা পুৰাণগামসীমা চ অভিনৱগামসীমা চাতি পুৰিমগামেন অমিস্সং ৱিসুংগামলক্খণং দস্সেতি. ইধ পন ৰাজিচ্ছাৱসেন পৰিৱত্তিত্ৱা খেত্তস্স ৱিসুংগামভূতভাৱো চ অভিনৱভাৱেন ৱিসুংগামলক্খণঞ্চ ন দিস্সতি, এৱং টীকাৱচনেনপি সমেন্তং ৱিয ন দিস্সতি.
ৱিনযৱিনিচ্ছযটীকাযঞ্চ ‘‘গামপৰিচ্ছেদোতি সব্বদিসাসু সম্মা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘ইমস্স পদেসস্স এত্তকো কৰো’তি এৱং কৰেন নিযমিতো গামপ্পদেসো’’তি এৱং আযৱসেনেৱ পৰিচ্ছিন্দনং ৱুত্তং, ন অনুমতিকৰণমত্তেন, তস্মা ৱিসুংগামলক্খণং অপ্পত্ততায পকতিগামেন সঙ্কৰো হোতি, ন তত্থ উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মং কাতুমৰহতি, উপোসথাদিসঙ্ঘকম্মকৰণাৰহপদেসেযেৱ সীমাসমূহননসীমাবন্ধনকম্মম্পি কৰণাৰহং হোতি ঞত্তিদুতিযকম্মত্তা তেসং কম্মানং, তস্মা তেসং আচৰিযানং তং কৰণং অঞ্ঞে আচৰিযা ন ইচ্ছন্তি. অঞ্ঞে পন আচৰিযা ‘‘তং পৰিচ্ছিন্নপ্পদেসং ‘ৱিসুংগামো হোতূ’তি ৰাজা কস্সচি দেতি, গামভোজকো চ ততো বলিং পটিগ্গণ্হাতি, তদা ৱিসুংগামো হোতি, ন ততো পুব্বে’’তি ৱদন্তি. তেসং তং ৱচনং ‘‘এৱং কৰেন নিযমিতো পদেসো’’তি ৱিনিচ্ছযটীকাৱচনঞ্চ ‘‘গামাদীনং কৰগ্গাহপৰিচ্ছিন্নো সমন্ততো পদেসো গামসীমা’’তি সীমালঙ্কাৰগণ্ঠিৱচনঞ্চ সন্ধায ৱুত্তং সিযা, তেসু পন ‘‘ইমস্স পদেসস্স এত্তকো কৰো’’তি এৱং কৰপৰিচ্ছিন্দনং ৱুত্তং, ন গামভোজকস্স বলিগ্গহণং. অট্ঠকথাযঞ্চ ‘‘ৰাজা কস্সচি দেতী’’তি দানমেৱ ৱদতি, ন ‘‘গামভোজকো চ বলিং গণ্হাতী’’তি পটিগ্গহণং, তস্মা তম্পি ৱচনং অঞ্ঞে পণ্ডিতা ন সম্পটিচ্ছন্তি, তস্মা পথৱিস্সৰো ৰাজা ‘‘ইমস্মিং গামক্খেত্তে এত্তককৰীসমত্তো পদেসো পুৰিমগামতো ৱিসুংগামো হোতূ’’তি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা দেতি, এত্তাৱতা সো পদেসো বলিং পটিগ্গহিতো ৱা হোতু অপ্পটিগ্গহিতো ৱা, ৱিসুংগামো নাম হোতীতি দট্ঠব্বো.
এৱং পকতিগামলক্খণঞ্চ ৱিসুংগামলক্খণঞ্চ তথতো ঞত্ৱা বদ্ধসীমং বন্ধিতুকামো যদি পকতিগামসীমা নাতিৱিত্থাৰা হোতি সুখৰক্খিতা, তমেৱ পকতিগামসীমং সুট্ঠু ৰক্খাপেত্ৱা সুট্ঠু সোধেত্ৱা সীমাসমূহননসীমাসম্মুতিকম্মানি কাতব্বানি. যদি পন পকতিগামসীমা অতিৱিত্থাৰা হোতি, নিগমসীমা, নগৰসীমা ৱা হোন্তি, বহূনং ভিক্খূনং নিসিন্নট্ঠানসঞ্চৰণট্ঠানত্তা সোধেতুং ৱা ৰক্খিতুং ৱা ন সক্কোন্তি, এৱঞ্চ সতি পথৱিস্সৰৰাজূহি পৰিচ্ছিন্নায ৱিসুংগামসীমায সুট্ঠু সোধেত্ৱা সুৰক্খিতং কত্ৱা সীমাসমূহননসীমাসম্মুতিকম্মং কাতব্বং. কথং পন সুট্ঠু সোধনঞ্চ সুট্ঠু ৰক্খণঞ্চ কাতব্বং? সীমং বন্ধিতুকামেন হি সামন্তৱিহাৰেসু ভিক্খূ তস্স তস্স ৱিহাৰস্স সীমাপৰিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৱা বদ্ধসীমৱিহাৰানং সীমায সীমন্তৰিকং, অবদ্ধসীমৱিহাৰানং সীমায উপচাৰং ঠপেত্ৱা দিসাচাৰিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চাৰসমযে সচে একস্মিং গামক্খেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, যে তত্থ বদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসু ভিক্খূনং ‘‘মযং অজ্জ সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমায পৰিচ্ছেদতো মা নিক্খমথা’’তি পেসেতব্বং. যে অবদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসু ভিক্খূ একজ্ঝং সন্নিপাতেতব্বা, ছন্দাৰহানং ছন্দো আহৰাপেতব্বো. এৱং সন্নিপতিতেসু পন ভিক্খূসু ছন্দাৰহানং ছন্দে আহটে তেসু তেসু মগ্গেসু চ নদীতিত্থগামদ্ৱাৰাদীসু চ আগন্তুকভিক্খূনং সীঘং সীঘং হত্থপাসানযনত্থঞ্চ বহিসীমকৰণত্থঞ্চ আৰামিকে চেৱ সমণুদ্দেসে চ ঠপেত্ৱা ভেৰিসঞ্ঞং ৱা সঙ্খসঞ্ঞং ৱা কত্ৱা সীমা সমূহনিতব্বাতি.
ননু চ ইদং সোধনং ৰক্খণঞ্চ সীমাসম্মুতিকালেযেৱ অট্ঠকথাযং ৱুত্তং, অথ কস্মা ইধ সীমাসমূহননে ৱুত্তন্তি? ইমস্সপি সীমাসমূহননকম্মস্স ঞত্তিদুতিযকম্মত্তা পৰিসসম্পত্তিজননত্থং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এৱং সন্তেপি ইদং সীমাসমূহননকম্মং নাম যদি পোৰাণা বদ্ধসীমা অত্থি, তদট্ঠকসঙ্ঘে হত্থপাসগতে অঞ্ঞেসু ভিক্খূসু গামসীমং পৱিট্ঠেসুপি কম্মভেদো নত্থি. যদি পোৰাণা বদ্ধসীমা নত্থি, এৱম্পি সতি কেৱলং গামসীমাভূতত্তা সীমাসমূহননকম্মে অসম্পজ্জন্তেপি দোসো নত্থি, অথ কস্মা সোধনা ৱুত্তাতি? সচ্চং, তথাপি সমূহনিতব্বা পোৰাণসীমাপৰিচ্ছেদস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা. সচে হি মহতিযা পোৰাণবদ্ধসীমায একস্মিং পদেসে সীমং সমূহনিস্সামাতি সঙ্ঘে সন্নিপতিতে তস্সাযেৱ সীমায অঞ্ঞস্মিং পদেসে ভিক্খুম্হি পৱিট্ঠে অজানন্তস্সপি কম্মং ৱিপজ্জতি, তস্মা মহুস্সাহেন সোধেতব্বাৱাতি দট্ঠব্বং. এৱং গামসীমসোধনং ‘‘পৰিসসম্পত্তিযা যুত্তা নাম সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৱা যাৱতিকা তস্মিং গামক্খেত্তে বদ্ধসীমং ৱা নদীসমুদ্দজাতস্সৰে ৱা অনোক্কমিত্ৱা ঠিতা ভিক্খূ, তে সব্বে হত্থপাসে ৱা কত্ৱা ছন্দং ৱা আহৰিত্ৱা সম্মতা’’তি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) আগতত্তা পৰিসসম্পত্তিকাৰণং হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. ততো ‘‘সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা’’তি ৱুত্তেহি দ্ৱীহি ৱিপত্তিদোসেহি মুচ্চনত্থং সীমসমূহননকম্মং কাতব্বং.
সীমায অসমূহতায সতি কথং ৱিপত্তিদ্ৱযং আপজ্জেয্যাতি, তথা সোধিতাযপি গামসীমায. যদি পোৰাণবদ্ধসীমা ৱিজ্জমানা ভৱেয্য, তস্সা ৱিজ্জমানভাৱং অজানন্তা নৱং বদ্ধসীমং বন্ধেয্যুং. পোৰাণসীমায হি নিমিত্তং অন্তো কত্ৱা তস্স সমীপে পোৰাণসীমায অন্তো ঠিতং অঞ্ঞং নিমিত্তং কত্ৱা নৱং বদ্ধসীমং বন্ধেয্যুং, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা নাম হোতি. তেন ৱুত্তং কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পৰেসং সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা. সচে হি পোৰাণকস্স ৱিহাৰস্স পুৰত্থিমায দিসায অম্বো চেৱ জম্বূ চাতি দ্ৱে ৰুক্খা অঞ্ঞমঞ্ঞং সংসট্ঠৱিটপা হোন্তি, তেসু অম্বস্স পচ্ছিমদিসাভাগে জম্বূ. ৱিহাৰসীমা চ জম্বুং অন্তো কত্ৱা অম্বং কিত্তেত্ৱা বদ্ধা হোতি, অথ পচ্ছা তস্স ৱিহাৰস্স পুৰত্থিমদিসাযং ৱিহাৰে কতে সীমং বন্ধন্তা ভিক্খূ অম্বং অন্তো কত্ৱা জম্বুং কিত্তেত্ৱা বন্ধন্তি, সীমায সীমা সম্ভিন্না নাম হোতী’’তি. পোৰাণসীমায চ একদেসং ৱা সকলপোৰাণসীমং ৱা অন্তো কৰিত্ৱা নৱং সীমং বন্ধেয্যুং, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা নাম. ৱুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা নাম অত্তনো সীমায পৰেসং সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা. সচে হি পৰেসং বদ্ধসীমং সকলং ৱা তস্সা পদেসং ৱা অন্তো কত্ৱা অত্তনো সীমং সম্মন্নন্তি, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰিতা নাম হোতী’’তি.
যস্মিং পদেসে চত্তাৰো ভিক্খূ নিসীদিত্ৱা কম্মং কাতুং ন সক্কোন্তি, তত্থ ততো পট্ঠায যাৱ কেসগ্গমত্তম্পি অঞ্ঞেসং পোৰাণবদ্ধসীমপ্পদেসং অত্তনো সীমায অন্তো কৰোন্তো সীমায সীমং সম্ভিন্দতি নাম. চতুন্নং ভিক্খূনং নিসীদিতুং পহোনকট্ঠানতো পট্ঠায যাৱ সকলম্পি অঞ্ঞেসং পোৰাণবদ্ধসীমাপদেসং অত্তনো সীমায অন্তো কৰোন্তো সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰতি নাম. ৱুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৱিতৰণিযা লীনত্থপকাসনিযং (কঙ্খা. অভি. টী. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘তস্সা পদেসন্তি তস্সা একদেসং, যত্থ ঠত্ৱা চতূহি ভিক্খূহি কম্মং কাতুং সক্কা হোতি, তাদিসং একদেসন্তি ৱুত্তং হোতি. যত্থ পন ঠিতেহি কম্মং কাতুং ন সক্কা, তাদিসং পদেসং অন্তো কৰিত্ৱা সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তি নাম, ন তু অজ্ঝোত্থৰন্তি নামাতি গহেতব্ব’’ন্তি. ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৮) ‘‘যত্থ চতূহি ভিক্খূহি নিসীদিতুং ন সক্কা, তত্তকতো পট্ঠায যাৱ কেসগ্গমত্তম্পি অত্তনো সীমায কৰোন্তা সম্ভিন্দন্তি, চতুন্নম্পি ভিক্খূনং পহোনকতো পট্ঠায যাৱ সকলম্পি অন্তো কৰোন্তা অজ্ঝোত্থৰন্তীতি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং.
এৱং হোতু, তস্মিং গামসীমপৰিচ্ছেদে পোৰাণকসীমায ৱিজ্জমানায ৱিপত্তিদ্ৱযমোচনত্থং সীমাসমূহননকম্মং সাত্থকং, অৱিজ্জমানায কথং সাত্থকং ভৱেয্যাতি সঙ্কানিৱত্তনত্থং সীমাসমূহননকম্মং অকত্ৱা অভিনৱসীমায বজ্ঝমানায সঙ্কা উপ্পজ্জেয্য, ভগৱতো ধৰমানকালতো পট্ঠায যাৱজ্জতনা গণনপথং ৱীতিক্কন্তা ভিক্খূ উপসম্পদাদিকম্মকৰণত্থং তস্মিং তস্মিং পদেসে সীমং বন্ধন্তি. সা সীমা এত্থ অত্থি, এত্থ নত্থীতি ন সক্কা জানিতুং, তস্মা ‘‘অম্হাকং সীমাবন্ধনট্ঠানে পোৰাণকসীমা ভৱেয্য নু খো’’তি সঙ্কা ভৱেয্য, এৱং সতি সা অভিনৱসীমা চ আসঙ্কনীযা হোতীতি সীমাযং কতং উপসম্পদাদিকম্মম্পি আসঙ্কনীযং হোতি, তস্মা সঙ্কানিৱত্তনত্থং অভিনৱসীমং বন্ধিতুকামেহি যতিপুঙ্গৱেহি অৱস্সং সীমাসমূহননকম্মং কাতব্বং হোতি. সমূহনন্তেহি পন ‘‘সীমং, ভিক্খৱে, সমূহনন্তেন পঠমং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসো সমূহন্তব্বো, পচ্ছা সীমা সমূহন্তব্বা’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱচনতো পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমা সমূহনিতব্বা, ততো সমানসংৱাসকসীমা সমূহনিতব্বা. তস্মিং সমূহননকালে চ ‘‘খণ্ডসীমাযং ঠত্ৱা অৱিপ্পৱাসসীমা ন সমূহন্তব্বা, তথা অৱিপ্পৱাসসীমায ঠত্ৱা খণ্ডসীমাপি. খণ্ডসীমায পন ঠিতেন খণ্ডসীমাৱ সমূহনিতব্বা, তথা ইতৰায ঠিতেন ইতৰা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪) ৱচনতো খণ্ডসীমাযং ঠত্ৱাৱ খণ্ডসীমা সমূহনিতব্বা, মহাসীমাযমেৱ ঠত্ৱা মহাসীমা সমূহনিতব্বা, অঞ্ঞিস্সা সীমায ঠত্ৱা অঞ্ঞা সীমা ন সমূহনিতব্বা. অট্ঠকথাযং অৱিপ্পৱাসসীমাতি মহাসীমং ৱদতি তত্থেৱ যেভুয্যেন চীৱৰেন ৱিপ্পৱসনতো.
‘‘তত্থ সচে খণ্ডসীমঞ্চ অৱিপ্পৱাসসীমঞ্চ জানন্তি, সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তি. খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তি. খণ্ডসীমং পন অজানন্তা অৱিপ্পৱাসংযেৱ জানন্তা চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণউপোসথাগাৰাদীসু নিৰাসঙ্কট্ঠানেসু ঠত্ৱা অপ্পেৱ নাম সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, পটিবন্ধিতুং পন ন সক্খিস্সন্তেৱ. সচে বন্ধেয্যুং, সীমাসম্ভেদং কত্ৱা ৱিহাৰং অৱিহাৰং কৰেয্যুং, তস্মা ন সমূহনিতব্বা. যে পন উভোপি ন জানন্তি, তেনেৱ সমূহনিতুং ন বন্ধিতুং সক্খিস্সন্তি. অযঞ্হি সীমা নাম কম্মৱাচায ৱা অসীমা হোতি সাসনন্তৰধানেন ৱা, ন চ সক্কা সীমং অজানন্তেহি কম্মৱাচা কাতুং, তস্মা ন সমূহনিতব্বা, সাধুকং পন ঞত্ৱাযেৱ সমূহনিতব্বা চ বন্ধিতব্বা চা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪) ৱচনতো ‘‘ইদানি সীমং সমূহনিস্সামা’’তি পৰিচ্ছিন্নায গামসীমায অন্তো খণ্ডসীমমহাসীমানং অত্থিভাৱং ৱা নত্থিভাৱং ৱা তাসং সীমানং পৰিচ্ছেদঞ্চ ন জানন্তি, এৱং অজানন্তা ভিক্খূ তা পোৰাণসীমাযো সমূহনিতুং ন সক্কুণেয্যুং, পোৰাণসীমং সমূহনিতুং অসক্কোন্তা চ কথং অভিনৱসীমং বন্ধিতুং সক্কুণিস্সন্তীতি পৰম্পৰেহি আচৰিযেহি সম্মা ৱিনিচ্ছিতং অনুলোমনযং নিস্সায মহন্তং উস্সাহং কৰিত্ৱা অঙ্গং অপৰিহাপেত্ৱা সম্মা ৱিহিতনযেন পোৰাণসীমং সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি.
কথং? তস্মিং সীমাসমূহননকালে যদি পকতিগামসীমাযং আৰদ্ধং, তং পকতিগামপৰিচ্ছেদং, যদি ৱিসুংগামসীমাযং আৰদ্ধং, তং ৱিসুংগামপৰিচ্ছেদং অঞ্ঞেসং ভিক্খূনং অপ্পৱিসনত্থায সমন্ততো সুসংৱিহিতাৰক্খং কাৰাপেত্ৱা কম্মৱাচং সাৱেতুং সমত্থেন ব্যত্তিবলসম্পন্নেন ৱিনযধৰেন সহ সমানসংৱাসকে লজ্জিপেসলে ইমস্স কম্মস্স চতুৱগ্গকৰণীযত্তা চত্তাৰো ভিক্খূ কম্মপ্পত্তে ভিক্খূনং পকতত্তভাৱস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা ৱা ততো অধিকপ্পমাণে ভিক্খূ গহেত্ৱা ইদানি বন্ধিতব্বায সীমায নিমিত্তানং ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স চ অন্তো চ সব্বত্থ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতমত্তে পদেসে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে হত্থপাসং অৱিজহিত্ৱা তিট্ঠন্তা, নিসীদন্তা ৱা হুত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমাসমূহননকম্মৱাচং, ততো সমানসংৱাসকসীমাসমূহননকম্মৱাচং সাৱেত্ৱা সীমায সমুগ্ঘাতে কতে পোৰাণসীমাসু ৱিজ্জমানাসুপি পচ্ছিমন্তেন একৱীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদনাৰহত্তা সীমায মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে তিট্ঠন্তা ভিক্খূ অৱস্সং তাসু সীমাসু তিট্ঠন্তা ভৱেয্যুং, তস্মা সীমট্ঠা হুত্ৱা সীমাসমূহননকম্মৱাচং ৱত্ৱা তা সীমা সমূহনেয্যুং. ততো পোৰাণবদ্ধসীমানং সমূহতত্তা গামসীমাযেৱ অৱসিট্ঠা ভৱেয্যাতি. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ‘‘কেচি পন ঈদিসেসু ৱিহাৰেসু ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৱা ৱিহাৰকোটিতো পট্ঠায ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে সব্বত্থ মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে নিৰন্তৰং ঠত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমং, ততো সমানসংৱাসকসীমঞ্চ সমূহননৱসেন সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৱিহাৰে খণ্ডসীমায মহাসীমায চ ৱিজ্জমানত্তে সতিপি অৱস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৱ অৱসিস্সেয্যা’’তি.
‘‘সাধুকং পন ঞত্ৱাযেৱ সমূহনিতব্বা চেৱ বন্ধিতব্বা চা’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪) ৱচনতো সীমং জানন্তাযেৱ সমূহনিতুং সক্খিস্সন্তি, কথং অজানন্তাতি. ইমস্মিং সীমাসমূহননাধিকাৰে সীমং ৱা সীমাপৰিচ্ছেদং ৱা জাননভাৱো অঙ্গং ন হোতি, অন্তোসীমাযং ঠিতভাৱো, ‘‘সীমং সমূহনিস্সামা’’তি কম্মৱাচাকৰণন্তি ইদমেৱ দ্ৱযং অঙ্গং হোতি, তস্মা ইমিনা অঙ্গদ্ৱযেন সম্পন্নে সতি ইমং অজানন্তাপি সমূহনিতুং সক্কোন্তীতি. ইমিনা অঙ্গদ্ৱযেন সম্পন্নে সতি সীমং অজানন্তানং সমূহনিতুং সমত্থভাৱো কথং ৱিঞ্ঞাতব্বোতি? অট্ঠকথাযং ‘‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি এৱং মহাসীমায পৰিচ্ছেদং অজাননট্ঠানেপি সমূহননস্স ৱুত্তত্তা ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ‘‘ন হেত্থ সীমায, তপ্পৰিচ্ছেদস্স ৱা জাননং অঙ্গং, সীমায পন অন্তোঠানং, ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৱাচাকৰণঞ্চ অঙ্গং. অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪) ‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’তি এৱং মহাসীমায পৰিচ্ছেদস্স অজাননেপি সমূহননস্স ৱুত্তত্তা’’তি ৱুত্তং. ততো পোৰাণবদ্ধসীমানং সমূহতত্তা গামসীমাযেৱ অৱসিট্ঠা ভৱেয্যাতি তস্মিং অৱসিট্ঠায ততো পৰং কিং কাতব্বন্তি. গামসীমায অৱসিট্ঠায সতি তং গামসীমং পুব্বে ৱুত্তনযেন সোধনং ৰক্খণঞ্চ কত্ৱা তিস্সং গামসীমাযং খণ্ডসীমং মহাসীমঞ্চ যথাৰুচি বন্ধিতুং লভতি, সীমং অবন্ধিত্ৱাৱ কেৱলায গামসীমায উপসম্পদাদিসঙ্ঘকম্মঞ্চ কাতুম্পি লভতি.
ৱুত্তঞ্হি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) – ‘‘গামসীমায এৱ চ অৱসিট্ঠায তত্থ যথাৰুচি দুৱিধম্পি সীমং বন্ধিতুঞ্চেৱ উপসম্পদাদিকম্মং কাতুঞ্চ ৱট্টতীতি ৱদন্তি, তং যুত্তং ৱিয দিস্সতি, ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্ব’’ন্তি. তস্মা যদি সট্ঠিহত্থাযামং চত্তালীসহত্থৱিত্থাৰং খণ্ডসীমমেৱ কত্তুকামা হোন্তি, এত্তকে পদেসে মঞ্চট্ঠানং গণ্হন্তো পমাণযুত্তকো মঞ্চোতি সব্বপচ্ছিমপ্পমাণযুত্তো মঞ্চো. সো হি পকতিৱিদত্থিযা নৱৱিদত্থিকো, অট্ঠৱিদত্থিকো ৱা হোতি. ততো খুদ্দকো মঞ্চো সীসুপধানং ঠপেত্ৱা পাদং পসাৰেত্ৱা নিপজ্জিতুং নপ্পহোতীতি সব্বপচ্ছিমমঞ্চস্স আযামপ্পমাণস্স সমন্তপাসাদিকাযং ৱুত্তত্তা ততো অধিকাযামোপি হোতিযেৱ. মঞ্চস্স ৱিত্থাৰো পন আযামস্স উপড্ঢো হোতি, তস্মা মঞ্চপ্পমাণট্ঠানং আযামতো পঞ্চহত্থং, ৱিত্থাৰতো পঞ্চৱিদত্থিকন্তি গহেত্ৱা তেন পমাণেন গণ্হন্তো সট্ঠিহত্থাযামং সীমট্ঠানং চতুৱীসতিমঞ্চকং হোতি, চত্তালীসহত্থৱিত্থাৰং অট্ঠমঞ্চকং হোতি. এৱং গণ্হন্তো দক্খিণুত্তৰাযামো মঞ্চো হোতি, সট্ঠিহত্থাযামং সীমট্ঠানং দ্ৱাদসমঞ্চকং হোতি, চত্তালীসহত্থৱিত্থাৰং সোড়সমঞ্চকং হোতি. এৱং গণ্হন্তো পাচীনপচ্ছিমাযামো মঞ্চো হোতি. দুৱিধেপি আযামং ৱিত্থাৰেন গুণিতং কৰোন্তো সকলং অন্তোসীমট্ঠানং দ্ৱানহুত্তৰসতমঞ্চকং হোতি, বহিসীমট্ঠানম্পি সমন্ততো একমঞ্চকং ৱা দ্ৱিতিমঞ্চকং ৱা গহেতব্বং. তেন সহ গণনং ৱড্ঢেতব্বং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) পন ‘‘সমন্তা লেড্ডুপাতো’’তি ৱুত্তং, তং পন মহাসীমাবন্ধনকালে ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স বহিউপচাৰং সন্ধায ৱুত্তং সিযা. খণ্ডসীমাযপি দূৰতো সমূহননে দোসো নত্থি, দুক্কৰত্তা পন কাৰকানং পমাণং জানিতব্বং. কল্যাণিযং নাম সীমাযং পন আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ পঞ্চহত্থপ্পমাণং ঠানং এককোট্ঠাসং কত্ৱা সমূহনতি. তম্পি পচ্ছিমমঞ্চপ্পমাণতো অধিকমেৱাতি কত্ৱা কতং. ইদানি অম্হেতি ৱুত্তট্ঠানং পন পকৰণনযেন সংসন্দনত্তা যুত্ততৰন্তি দট্ঠব্বং.
সমূহননাকাৰো পন এৱং ৱেদিতব্বো – ইদানি বন্ধিতব্বায সীমায নিমিত্তানং অন্তো চ বহি চ যথাৱুত্তনযেন সমূহনিতব্বসীমট্ঠানং আদাসতলং ৱিয সমং সুদ্ধং ৱিমলং কত্ৱা যথাৱুত্তমঞ্চপ্পমাণং মঞ্চপ্পমাণং ঠানং অট্ঠপদকলেখং ৱিয ৰজ্জুনা ৱা দণ্ডেন ৱা লেখং কাৰাপেত্ৱা লেখানুসাৰেন তম্বমত্তিকচুণ্ণেন ৱা সেতমত্তিকচুণ্ণেন ৱা ৱণ্ণৱিসেসং কাৰাপেত্ৱা পন্তি পন্তি কোট্ঠাসং কোট্ঠাসং কাৰাপেত্ৱা পুব্বে ৱুত্তনযেন আৰক্খং সোধনঞ্চ কাৰাপেত্ৱা ‘‘ইদানি সীমং সমূহনিস্সামা’’তি চত্তাৰো ৱা তদুত্তৰি ৱা সমানসংৱাসকভিক্খূ গহেত্ৱা পঠমপন্তিযং পঠমকোট্ঠাসে মঞ্চট্ঠানে ঠত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমাসমূহননকম্মৱাচং, ততো সমানসংৱাসকসীমাসমূহননকম্মৱাচং সাৱেত্ৱা তস্মিং কোট্ঠাসেযেৱ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স ঠিতট্ঠানং পৰিৱত্তেত্ৱা পৰিৱত্তেত্ৱা তিক্খত্তুং ৱা সত্তক্খত্তুং ৱা সমূহনিত্ৱা ততো নিক্খমিত্ৱা পঠমপন্তিযংযেৱ দুতিযকোট্ঠাসে ঠত্ৱা তথেৱ কত্ৱা ততো পঠমপন্তিযংযেৱ অনুলোমনযেন যাৱ অন্তিমকোট্ঠাসা একেকস্মিং কোট্ঠাসে তথেৱ কত্ৱা পঠমপন্তিযা পৰিক্খীণায দুতিযপন্তিযা অন্তিমকোট্ঠাসে ঠত্ৱা তথেৱ কত্ৱা ততো পট্ঠায দুতিযপন্তিযংযেৱ পটিলোমনযেন যাৱ আদিকোট্ঠাসা তথেৱ কত্ৱা এৱং ততিযপন্তিআদীসুপি একদা অনুলোমতো একদা পটিলোমতো গন্ত্ৱা সব্বাসু পন্তীসু সব্বস্মিং কোট্ঠাসে পৰিক্খীণে ইদং সীমাসমূহননকম্মং নিট্ঠিতং নাম হোতি. ‘‘চত্তাৰো তদুত্তৰি ৱা’’তি ইদং পন ইমস্স কম্মস্স চতুৱগ্গকৰণীযত্তা ৱুত্তং. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) পন ভিক্খূনং পকতত্তভাৱস্স দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা লজ্জীপেসলভিক্খূনঞ্চ দুল্লভত্তা ‘‘ছপঞ্চমত্তে’’তি ৱুত্তং.
কল্যাণীসীমাযং পন সীহড়দীপতো অভিনৱসিক্খং গহেত্ৱা নিৱত্তন্তেহি গৰহৱিৱাদমত্তম্পি অলভন্তেহি ধম্মচেতিযৰঞ্ঞা ৱিচিনিত্ৱা গহিতেহি চুদ্দসহি ভিক্খূহি কতন্তি পাসাণলেখাযং আগতং. ৰতনপূৰনগৰে পন সিৰীসুধম্মৰাজাধিপতিনামকস্স চূড়অগ্গৰাজিনো কালে মহাসীহড়প্পত্তোতি ৱিস্সুতো সিৰীসদ্ধম্মকিত্তিনামকো মহাথেৰৱৰো অত্তনো ৱসনট্ঠানস্স অৱিদূৰে পব্বতমত্থকে সীমং বন্ধন্তো অত্তনো নিস্সিতকে অগ্গহেত্ৱা অত্তনা অভিৰুচিতে লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতে অঞ্ঞে মহাথেৰে গহেত্ৱা অত্তচতুত্থোৱ হুত্ৱা কম্মং কৰোতীতি ৱদন্তি. তং ইমস্স কম্মস্স চতুৱগ্গকৰণীযত্তা তেসঞ্চ থেৰানং পকতত্তভাৱে নিৰাসঙ্কত্তা কতং ভৱেয্য, এৱং সন্তেপি ভিক্খূনং পকতত্তভাৱস্স দুব্বিঞ্ঞেয্যত্তা চতুৱগ্গকৰণীযকম্মস্স অতিৰেকচতুৱগ্গেন কৰণে দোসাভাৱতো অতিৰেকভিক্খূহি কতভাৱো পসত্থতৰো হোতি. তেনেৱ চ কাৰণেন ৱিমতিৱিনোদনীনামিকাযং ৱিনযটীকাযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ‘‘ছপঞ্চমত্তে ভিক্খূ গহেত্ৱা’’তি ৱুত্তং, কল্যাণীসীমাযঞ্চ চুদ্দসহি ভিক্খূহি কতন্তি দট্ঠব্বং. এৱং নিট্ঠিতেপি পন সীমাসমূহননকম্মে নানাৱাদানং নানাচৰিযানং নানানিকাযানং নানাদেসৱাসিকানং ভিক্খূনং চিত্তাৰাধনত্থং গৰহৱিৱাদমোচনত্থঞ্চ পুনপ্পুনং তেহিপি ভিক্খূহি তথেৱ কাৰাপেতব্বং. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (পৰি. অট্ঠ. ৪৮২-৪৮৩; ৱি. সঙ্গ. অট্ঠ. ২৫১) ‘‘পুনপ্পুনং পন কাতব্বং. তঞ্হি কুপ্পস্স কম্মস্স কম্মং হুত্ৱা তিট্ঠতি, অকুপ্পস্স থিৰকম্মভাৱায হোতী’’তি. তেনেৱ চ কাৰণেন হংসাৱতীনগৰে অনেকপণ্ডৰহত্থিসামিমহাধম্মৰাজা সহপুঞ্ঞকম্মভূততো মহাচেতিযতো চতূসু দিসাসু সীমাসমূহননকালে ৰামঞ্ঞদেসৱাসীহি মহাথেৰেহি চ মৰম্মদেসৱাসীহি মহাথেৰেহি চ ৱিসুং ৱিসুং কাৰাপেসীতি দট্ঠব্বং.
যদি পন মহাসীমং বন্ধিতুকামো হোতি, তদা উসভমত্তং ৱা দ্ৱিউসভমত্তং ৱা তদুত্তৰি ৱা পদেসং সল্লক্খেত্ৱা ‘‘এত্তকে ঠানে ৱিহাৰং কৰিস্সামা’’তি পৰিক্খেপং কাৰাপেত্ৱা তস্স ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ সব্বত্থ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতট্ঠানে মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ওকাসে হেট্ঠা ৱুত্তনযেন পন্তিকোট্ঠাসে কত্ৱা কম্মপ্পত্তেহি ভিক্খূহি সদ্ধিং নিৰন্তৰং ঠত্ৱা পঠমং অৱিপ্পৱাসসীমা ততো সমানসংৱাসকসীমা চ সমূহনিতব্বা. এৱং সীমায সমুগ্ঘাতে কতে তস্মিং ৱিহাৰে খণ্ডসীমায মহাসীমায চ ৱিজ্জমানত্তে সতি অৱস্সং একস্মিং মঞ্চট্ঠানে তাসং মজ্ঝগতা তে ভিক্খূ তা সমূহনেয্যুং, ততো গামসীমা এৱ অৱসিস্সেয্য, তস্সং গামসীমাযং খণ্ডসীমামহাসীমাৱসেন দুৱিধা সীমা যথাৰুচি বন্ধিতব্বা. বন্ধনাকাৰং পন উপৰি ৱক্খাম.
কস্মা পন নিমিত্তানং বহিপি সীমাসমূহননং কতং, ননু নিমিত্তানং অন্তোযেৱ অভিনৱসীমা ইচ্ছিতব্বাতি তত্থেৱ সম্ভেদজ্ঝোত্থৰণৱিমোচনত্থং পোৰাণকসীমায সমূহননং কাতব্বন্তি? সচ্চং, দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পন এৱং কতন্তি দট্ঠব্বং. দুৱিঞ্ঞেয্যো হি পোৰাণকসীমায ৱিজ্জমানাৱিজ্জমানভাৱো, তস্মা যদি নিমিত্তানং অন্তোযেৱ সীমাসমূহননং কৰেয্য, ততো বহি পোৰাণকসীমা তিট্ঠেয্য, ততো অপ্পমত্তকং ঠানং অন্তো পৱিসেয্য, তং ঠানং কম্মৱাচাপাঠকেন সহ সীমাসমূহননকাৰকসঙ্ঘস্স পতিট্ঠহনপ্পহোনকং ন ভৱেয্য, এৱং সন্তে সা পোৰাণকসীমা অসমূহতাৱ ভৱেয্য. তং সমূহতসঞ্ঞায সীমাসম্মন্ননকালে অন্তোনিমিত্তট্ঠানং সম্মন্নেয্যুং, তং অসমূহতপোৰাণসীমাকোটিপৱিট্ঠত্তা সীমায সীমং সম্ভেদদোসো, যদি পন তং ঠানং চতুন্নং নিসিন্নপ্পহোনকং ভৱেয্য, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰণদোসো, যদিপি অন্তো ন পৱিসতি, নিৰন্তৰং ফুট্ঠমত্তং হোতি, এৱম্পি সীমাসঙ্কৰদোসোতি ইমস্মা দোসত্তযা ৱিমোচনত্থং নিমিত্তানং বহিপি সীমাসমূহননং কতং. তেনেৱ ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ‘‘বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে’’তিআদি ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
কেচি পন আচৰিযা সমন্তা নিমিত্তানং অন্তো ৰজ্জুপসাৰণং কত্ৱা অন্তো ঠত্ৱা ৰজ্জুযা হেট্ঠা পাদে পৱেসেত্ৱা ৰজ্জুতো বহি কিঞ্চিমত্তং ঠানং অতিক্কমিত্ৱা সীমাসমূহননং কৰোন্তি, তদেতং ৱিচাৰেতব্বং. পাদগ্গট্ঠপনমত্তেন পোৰাণসীমাসমুগ্ঘাতো ন হোতি, অথ খো কম্মৱাচাপাঠকেন সহ কম্মপত্তসঙ্ঘস্স পতিট্ঠানেন কম্মৱাচায পাঠনেন চ সমুগ্ঘাতো হোতি. ৱুত্তঞ্হি ৱিমতিৱিনোদনিপ্পকৰণে (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ‘‘সীমায পন অন্তোঠানং, ‘সমূহনিস্সামা’তি কম্মৱাচায কৰণঞ্চেত্থ অঙ্গ’’ন্তি, তস্মা একদেসেন অন্তোপৱিট্ঠায চ একসম্বন্ধেন ঠিতায পোৰাণকবদ্ধসীমায সমুগ্ঘাতে অকতে ৱুত্তনযেন দোসত্তযতো ন মুচ্চেয্য, তস্মা নিমিত্ততো বহিপি ঠত্ৱা সমূহননকৰণভাৱোৱ পাসংসতৰো হোতি. অঞ্ঞে পন আচৰিযা কম্মকাৰকভিক্খূনং পদৱলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৱা সমূহনন্তি, তং গৰুকৰণৱসেন কতন্তি গয্হমানে দোসো নত্থি. একচ্চে পন থেৰা ‘‘কাৰকসঙ্ঘস্স অক্কন্তট্ঠানেযেৱ সীমা সমূহতা, ন অনক্কন্তট্ঠানেতি সঞ্ঞায পঠমতৰং সালং কৰিত্ৱা পচ্ছা সীমায সমূহতায থম্ভট্ঠানে অক্কমিতুং ন লভতি, তস্মা অসমূহতা সীমা’’তি ৱদন্তি.
পুব্বেপি সিৰীখেত্তনগৰে মহাসত্তধম্মৰাজস্স কালে তেন ৰঞ্ঞা কতস্স নন্দনৱিহাৰস্স পুৰতো তস্স ৰঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা সীমায পতিট্ঠাপিতায পঠমং জেতৱনসালং কত্ৱা পচ্ছা সীমং সমূহনিংসু, তদা তস্মিং নগৰে মহাৰুক্খমূলিকো নাম একো গণপামোক্খত্থেৰো ‘‘সচে থম্ভং ৱিজ্ঝিত্ৱা পাদে ঠপেতুং সক্খিস্সামি, এৱং সন্তে অহং আগচ্ছিস্সামী’’তি ৱত্ৱা নাগচ্ছতি. সব্বে থেৰা ‘‘ন থম্ভমত্তেন পোৰাণসীমা তিট্ঠতি, থম্ভস্স সমন্ততো ঠত্ৱা কম্মৱাচায কতায সীমা সমূহতা হোতী’’তি ৱত্ৱা তস্স ৱচনং অগ্গহেত্ৱা সমূহনিংসু চেৱ বন্ধিংসু চ. হংসাৱতীনগৰে ধম্মচেতিযৰঞ্ঞো কল্যাণিযসীমাবন্ধনকালেপি পঠমং সালং কৰিত্ৱাৱ পচ্ছা সমূহনিংসু, ন চ পাড়িঅট্ঠকথাটীকাদীসু ‘‘পদৱলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৱা সীমা সমূহনিতব্বা’’তি পাঠো অত্থি, ‘‘মঞ্চপ্পমাণে মঞ্চপ্পমাণে ঠানে’’তি (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) পন অত্থি. পোৰাণসীমায অন্তো ঠত্ৱা একস্মিং ঠানে সীমাসমূহননকম্মৱাচায কতায সকলাপি সীমা সমূহতাৱ হোতি, তস্মা ‘‘পদৱলঞ্জসম্বন্ধং কত্ৱা সমূহনিতব্ব’’ন্তি ৱচনং পণ্ডিতা ন সম্পটিচ্ছন্তি. ঈদিসং পন ৱচনং গৰুকৰণৱসেন ৱুত্তন্তি গয্হমানে কিঞ্চাপি দোসো নত্থি, তথাপি সিস্সানুসিস্সানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনকাৰণং হোতি. তে হি ‘‘অম্হাকং আচৰিযা এৱং কথেন্তি, এৱং কৰোন্তী’’তি দড়্হীকম্মৱসেন গহেত্ৱা তথা অকতে সীমা সমূহতা ন হোতীতি মঞ্ঞন্তি, তস্মা পকৰণাগতনযৱসেনেৱ কৰণং ৱৰং পসত্থং হোতীতি দট্ঠব্বং.
অপৰম্পি ইমস্মিং সীমাসমূহননাধিকাৰে ধম্মগাৰৱেহি ৱিনযধৰেহি চিন্তেতব্বং গম্ভীৰং দুদ্দসং ঠানং অত্থি, তং কতমন্তি চে? ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, তিযোজনপৰমং সীমং সম্মন্নিতু’’ন্তি (মহাৱ. ১৪০) ৱচনতো নানাগামক্খেত্তানি অৱত্থৰিত্ৱা সম্মতা তিযোজনিকাদিকাযো মহাসীমাযো ভগৱতা অনুঞ্ঞাতা অত্থি, অথ একং গামক্খেত্তং সোধেত্ৱা আৰক্খং দত্ৱা সীমায সমূহতায যদি ততো অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু ভিক্খূ সন্তি, ন গামসীমা বদ্ধসীমং পৰিচ্ছিন্দিতুং সক্কোতি, তস্মা তে ভিক্খূ তস্মিং কম্মে ৱগ্গং কৰেয্যুং, এৱং সতি সীমা সমূহতা ন ভৱেয্য, তায অসমূহতায সতি অভিনৱসীমা সম্মন্নিতব্বা ন ভৱেয্য, ইতি ইদং ঠানং দুজ্জানং দুদ্দসং, তস্মা পাসাণচ্ছত্তং ৱিয ভগৱতো আণং গৰুং কৰোন্তেহি লজ্জিপেসলবহুস্সুতসিক্খাকামভূতেহি ৱিনযৱিদূহি সুট্ঠু চিন্তেতব্বন্তি.
ইমস্মিং অধিকাৰে চিন্তেন্তো গৱেসন্তো ৱিচিনন্তো ইদং কাৰণং দিস্সতি – তিযোজনিকাদিমহাসীমাযো ইদ্ধিমন্তানং ভিক্খূনং ধৰমানকালে সন্নিপতিতুং ৱা ৱিসোধেতুং ৱা সক্কুণেয্যভাৱতো তমাৰব্ভ ভগৱতা অনুজানিতা ভৱেয্যুং. সব্বস্মিং কালে সব্বস্মিং পদেসে সব্বে ভিক্খূ তাদিসং মহাসীমং সোধেতুং ৱা সন্নিপতিতুং ৱা ন সক্কা, ন চ ভগৱা অসক্কুণেয্যং অলব্ভনেয্যং কাৰণং ৱদেয্য. ভগৱতো ধৰমানকালে ৰাজগহনগৰে অট্ঠাৰস মহাৱিহাৰা একসীমাৱ ধম্মসেনাপতিসাৰিপুত্তত্থেৰেন সম্মতাতি. সীহড়দীপে মহাৱিহাৰসীমা অনুৰাধপুৰং অন্তোকত্ৱা পৱত্তা মহামহিন্দত্থেৰেন সম্মতাতি চ পকৰণেসু দিস্সতি, ন তথা ইমস্মিং নাম দেসে দ্ৱিযোজনিকা ৱা তিযোজনিকা ৱা সীমা অসুকেন ভিক্খুনা সম্মতাতি দিস্সতি. ইমস্মিঞ্চ মৰম্মদেসে তাদিসানং সীমানং নত্থিভাৱো উপপৰিক্খিত্ৱা জানিতব্বো. তথা হি অনেকসতঅনেকসহস্সৱস্সকালতো উপ্পন্না বদ্ধসীমা পাসাণথম্ভনিমিত্তেন সহ তস্মিং তস্মিং পদেসে দিস্সন্তি. অৰিমদ্দনপুৰে চ অনুৰুদ্ধমহাৰাজেন সম্মন্নাপিতা দ্ৱাসট্ঠযাধিকসতহত্থাযামা সত্তচত্তালীসাধিকসতহত্থৱিত্থাৰা মহাসীমা নিমিত্তেন সহ দিস্সতি. ৰতনপূৰনগৰে চ নৰপতিজেয্যসূৰমহাৰাজকালে অট্ঠসত্ততাধিকচতুসতকলিযুগে সম্মন্নিতা সীমা পাসাণলেখায সদ্ধিং দিস্সতি. যদি তিযোজনপৰমাদিমহাসীমাযো অত্থি, পোৰাণাচৰিযা নৱং নৱং বদ্ধসীমং ন বন্ধেয্যুং, অথ চ পন বন্ধন্তি, তাসু চ নৱসীমাসু উপসম্পদাদিসঙ্ঘকম্মং কৰোন্তি, ততো এৱ চ গণনপথমতিক্কন্তা ভিক্খূ পৰম্পৰতো ৱড্ঢেন্তা যাৱজ্জতনা সাসনং পতিট্ঠপেন্তি. ইমিনা চ কাৰণেন ইমস্মিং পদেসে তিযোজনা সীমাযো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি.
অথ ৱা ‘‘ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ বহি চ সমন্তা লেড্ডুপাতে’’তি ৱিহাৰপৰিক্খেপস্স অন্তো চ ৱিহাৰূপচাৰভূতে বহি লেড্ডুপাতে চ ঠানেযেৱ সীমাসমূহননস্স ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৪৪) ৱুত্তত্তাপি তাদিসা মহাসীমাযো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি. যদি অত্থি, সীমাসমূহননং পকৰণাচৰিযা ন কথেয্যুং. কথেন্তাপি সমন্তা তিযোজনং ঠানং সোধেত্ৱা সীমাসমূহননং কৰেয্যুং, তথা পন অকথেত্ৱা ৱিহাৰৱিহাৰূপচাৰেসুযেৱ সীমাসমূহননস্স কথিতত্তা তিযোজনিকাদযো মহাসীমাযো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি.
অথ ৱা ‘‘খণ্ডসীমং পন জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সমূহনিতুঞ্চেৱ বন্ধিতুঞ্চ সক্খিস্সন্তী’’তি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৪৪) ৱচনতোপি তেসু তেসু জনপদেসু তিযোজনিকাদিকাযো মহাসীমাযো নত্থীতি ৱিঞ্ঞাযতি. কথং? যদি তাদিসা সীমাযো অত্থি, সকলম্পি তং সীমং অসোধেত্ৱা সীমাসমূহননং অট্ঠকথাচৰিযা ন কথেয্যুং, অথ চ পন খণ্ডসীমং জানন্তা অৱিপ্পৱাসং অজানন্তাপি সীমং সমূহনিতুং বন্ধিতুঞ্চ সমত্থভাৱং কথেন্তি, সা কথা খন্ধসীমায সীমন্তৰিকন্তৰিতমত্তা হুত্ৱা তস্মিং গামক্খেত্তে অৱিপ্পৱাসসীমা ভৱেয্য, তস্মা তস্মিং ঠানে ঠত্ৱা সমূহনিতুং সমত্থভাৱেন অট্ঠকথাচৰিযেহি কথীযতি, ন নানাগামক্খেত্তানি অৱত্থৰিত্ৱা সম্মতায তিযোজনিকাদিভেদায সীমায অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু অঞ্ঞেসু ভিক্খূসু সন্তেসুপি সমূহনিতুং সমত্থভাৱেন, তেন ঞাযতি ‘‘ন সব্বেসু ঠানেসু তিযোজনিকাদিভেদাযো মহাসীমাযো ন সন্তী’’তি. ঈদিসানি কাৰণানি ভগৱতো আণং গৰুং কৰোন্তেহি ৱিনযত্থৱিদূহি ৱিনযধৰেহি পুনপ্পুনং চিন্তেতব্বানি উপপৰিক্খিতব্বানি, ইতো অঞ্ঞানিপি কাৰণানি গৱেসিতব্বানীতি.
ইতো পৰম্পি ‘‘সচে অঞ্ঞানিপি গামক্খেত্তানি অন্তোকাতুকামা, তেসু গামেসু যে ভিক্খূ ৱসন্তি, তেহিপি আগন্তব্ব’’ন্তিআদিৱচনতো (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) একস্মিংযেৱ গামক্খেত্তে সীমং ন বন্ধন্তি, অথ খো অঞ্ঞানিপি গামক্খেত্তানি অন্তোকৰিত্ৱাপি বন্ধন্তি, তস্মা ইদানি সম্মন্নিতব্বায সীমায নিস্সযভূতং পকতিগামক্খেত্তং ৱা ৱিসুংগামক্খেত্তং ৱা সোধিতন্তি মনসি ন কাতব্বং. কঙ্খচ্ছেদনত্থং সীমাসমূহননকম্মৱাচাভণনসমযে তেন গামক্খেত্তেন সম্বন্ধেসু অঞ্ঞেসু গামক্খেত্তেসু ৱসন্তে ভিক্খূপি যাচিত্ৱা ততো গামক্খেত্ততো বহি দূৰে ৱাসাপেতব্বা. এৱঞ্হি কৰোন্তে অঞ্ঞানি গামক্খেত্তানি অন্তোকৰিত্ৱা পোৰাণসীমায ৱিজ্জমানাযপি তে ৱগ্গং কাতুং ন সক্কোন্তি. ততো সীমাসমূহননকম্মৱাচা সম্পজ্জতি, তস্মা এৱৰূপো সুখুমো নিপুণো অত্থো ৱিনযধৰেহি চিন্তেতব্বো. এৱং সীমাসমূহননৱিধানেন সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতাতি ৱুত্তেহি দ্ৱীহি ৱিপত্তিদোসেহি মুত্তা হোতি.
ততো ‘‘অতিখুদ্দিকা অতিমহন্তী’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তেহি ৱিপত্তিদোসেহি ৱিমুচ্চনত্থং সীমায পমাণং জানিতব্বং. কথং? সীমা নাম একৱীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদিতুং অপ্পহোন্তে সতি অতিখুদ্দিকা নাম হোতি, সম্মতাপি সীমা ন হোতি. তিযোজনতো পৰং কেসগ্গমত্তম্পি ঠানং অন্তো কৰোন্তে সতি অতিমহতী নাম হোতি, সম্মতাপি সীমা ন হোতি, তস্মা একৱীসতিযা ভিক্খূনং নিসীদনপ্পহোনকতো পট্ঠায তিযোজনং অনতিক্কমিত্ৱা যত্থ যং পমাণং সঙ্ঘো ইচ্ছতি, তত্থ তং পমাণং কত্ৱা সীমা সম্মন্নিতব্বা. কথং ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? ‘‘তত্থ অতিখুদ্দিকা নাম যত্থ একৱীসতি ভিক্খূ নিসীদিতুং ন সক্কোন্তি. অতিমহন্তী নাম অন্তমসো কেসগ্গমত্তেনপি তিযোজনং অতিক্কমিত্ৱা সম্মতা’’তি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ৱচনতো ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং সীমায পমাণগ্গহণেন ‘‘অতিখুদ্দিকা অতিমহন্তী’’তি ৱুত্তেহি দ্ৱীহি দোসেহি মুত্তা হোতি.
ততো ‘‘খণ্ডনিমিত্তা ছাযানিমিত্তা অনিমিত্তা’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তেহি তীহি ৱিপত্তিদোসেহি ৱিমুচ্চনত্থং নিমিত্তকিত্তনং কাতব্বং, তত্থ অসম্বন্ধকিত্তনেন নিমিত্তা সীমা খণ্ডনিমিত্তা নাম. কথং? সীমায চতূসু দিসাসু ঠপিতনিমিত্তেসু পুৰত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৱা অনুক্কমেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তৰদিসাসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা পুন পুৰত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেতব্বং, এৱং কতে অখণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. যদি পন পুৰত্থিমদিসায নিমিত্তং কিত্তেত্ৱা অনুক্কমেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তৰদিসাসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা ঠপেতি, পুন পুৰত্থিমদিসায নিমিত্তং ন কিত্তেতি, এৱং খণ্ডনিমিত্তা নাম হোতি. অপৰাপি খণ্ডনিমিত্তা নাম যা অনিমিত্তুপগপাসাণং ৱা বহিসাৰৰুক্খং ৱা খাণুকং ৱা পংসুপুঞ্জং ৱা অন্তৰা একং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা. পব্বতচ্ছাযাদীসু যং কিঞ্চি ছাযং নিমিত্তং কত্ৱা সম্মতা ছাযানিমিত্তা নাম. সব্বসো নিমিত্তং অকিত্তেত্ৱা সম্মতা অনিমিত্তা নাম. ইমেহি তীহি দোসেহি ৱিমুচ্চনত্থায নিমিত্তকিত্তনং কাতব্বং.
কথং? কম্মৱাচায পোৰাণসীমাসমূহননং কত্ৱা পৰিসুদ্ধায কেৱলায গামসীমায সঙ্ঘেন যথাজ্ঝাসযং গহিতপ্পমাণস্স সীমমণ্ডলস্স চতূসু ৱা দিসাসু অট্ঠসু ৱা দিসাসু নিমিত্তুপগে হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন দ্ৱত্তিংসপলগুড়পিণ্ডপ্পমাণে, উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদেন হত্থিপ্পমাণতো ঊনপ্পমাণে পাসাণে ঠপেত্ৱা নিমিত্তানং অন্তো ঠিতেন কম্মৱাচাপাঠকেন ৱিনযধৰেন ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি পুচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞেন ‘‘পাসাণো, ভন্তে’’তি ৱত্তব্বং. পুন ৱিনযধৰেন ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা কিত্তেতব্বং. ইমিনা নযেন সীমমণ্ডলং পদক্খিণং কৰোন্তেন ‘‘পুৰত্থিমায অনুদিসায, দক্খিণায দিসায, দক্খিণায অনুদিসায, পচ্ছিমায দিসায, পচ্ছিমায অনুদিসায, উত্তৰায দিসায, উত্তৰায অনুদিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি কিত্তেত্ৱা পুন ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি কিত্তেত্ৱা নিট্ঠপেতব্বং. ৱুত্তঞ্হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘খণ্ডনিমিত্তা নাম অঘটিতনিমিত্তা ৱুচ্চতী’’তিআদি. এৱং নিমিত্তকিত্তনেন ‘‘খণ্ডনিমিত্তা ছাযানিমিত্তা অনিমিত্তা’’তি ৱুত্তেহি তীহি ৱিপত্তিদোসেহি ৱিমুত্তা হোতি.
ততো পৰং ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তৱিপত্তিদোসতো ৱিমুচ্চনত্থং সীমাসম্মুতিকম্মৱাচাপাঠকালে সঙ্ঘস্স ঠিতট্ঠানং জানিতব্বং. কথং? যদি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা সঙ্ঘো নিমিত্তানং বহি ঠত্ৱা কম্মৱাচায সীমং সম্মন্নতি, বহিসীমে ঠিতসম্মতা নাম হোতি, সীমা ন হোতি, তস্মা নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা সঙ্ঘেন নিমিত্তানং অন্তো ঠত্ৱা কম্মৱাচায সীমা সম্মন্নিতব্বা. ৱুত্তঞ্হেতং কঙ্খাৱিতৰণিযং ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা নাম নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা নিমিত্তানং বহি ঠিতেন সম্মতা’’তি. এৱং সীমাসম্মন্ননট্ঠাননিযমেন ‘‘বহিসীমে ঠিতসম্মতা’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তৱিপত্তিদোসতো মুত্তা হোতি.
ততো পৰং ‘‘নদিযং সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সৰে সম্মতা’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তেহি তীহি ৱিপত্তিদোসেহি চ ৱিমুচ্চনত্থং এৱং মনসি কাতব্বং – ‘‘সব্বা, ভিক্খৱে, নদী অসীমা, সব্বো সমুদ্দো অসীমো, সব্বো জাতস্সৰো অসীমো’’তি (মহাৱ. ১৪৭) ভগৱতা ৱচনতো নদীসমুদ্দজাতস্সৰেসু সম্মতা সীমা ন হোতি, পোৰাণসীমৱিগতায সুদ্ধায গামসীমায সম্মতা এৱ সীমা হোতি, তস্মা গামসীমাযমেৱ বদ্ধসীমা সম্মন্নিতব্বা, ন নদীআদীসূতি. ৱুত্তঞ্হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘নদিযা সমুদ্দে জাতস্সৰে সম্মতা নাম এতেসু নদীআদীসু সম্মতা’’তিআদি. এত্তাৱতা ‘‘অযং সীমা অতিখুদ্দিকা, অতিমহন্তী, খণ্ডনিমিত্তা, ছাযানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমে ঠিতসম্মতা, নদিযং সম্মতা, সমুদ্দে সম্মতা, জাতস্সৰে সম্মতা, সীমায সীমং সম্ভিন্দন্তেন সম্মতা, সীমায সীমং অজ্ঝোত্থৰন্তেন সম্মতা’’তি (পৰি. ৪৮৬) ৱুত্তেহি একাদসহি দোসেহি ৱিমুত্তা হুত্ৱা ‘‘অব্ভা মহিকা ধূমো ৰজো ৰাহূ’’তি ৱুত্তেহি পঞ্চহি উপক্কিলেসেহি মুত্তং চন্দমণ্ডলং ৱিয, সূৰিযমণ্ডলং ৱিয চ সুপৰিসুদ্ধা হোতি.
তিৱিধসম্পত্তি নাম নিমিত্তসম্পত্তিপৰিসসম্পত্তিকম্মৱাচাসম্পত্তিযো. তাসু ‘‘পব্বতনিমিত্তং পাসাণনিমিত্তং ৱননিমিত্তং ৰুক্খনিমিত্তং মগ্গনিমিত্তং ৱম্মিকনিমিত্তং নদীনিমিত্তং উদকনিমিত্ত’’ন্তি (মহাৱ. ১৩৮) ৱুত্তেসু অট্ঠসু নিমিত্তেসু তস্সং তস্সং দিসাযং যথালদ্ধানি নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা সম্মন্নিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিংনিমিত্তং? পাসাণো, ভন্তে. এসো পাসাণো নিমিত্তন্তিআদিনা নযেন কিত্তেত্ৱা সম্মতা’’তি. তেসু চ অট্ঠসু নিমিত্তেসু ৰুক্খনিমিত্তাদীনং যথাজ্ঝাসযট্ঠানেসু দুল্লভভাৱতো ৱড্ঢিত্ৱা দ্ৱিন্নং বদ্ধসীমানং সঙ্কৰকৰণতো চ পাসাণনিমিত্তস্স পন তথা সঙ্কৰকৰণাভাৱতো যথিচ্ছিতট্ঠানং আহৰিত্ৱা ঠপেতুং সুকৰভাৱতো চ সীমং বন্ধন্তেহি ভিক্খূহি সীমমণ্ডলস্স সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা. তেন ৱুত্তং মহাৱগ্গট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধন্তেহি সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা’’তি. ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) ‘‘নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বাতি ইদং যথাৰুচিতট্ঠানে ৰুক্খনিমিত্তাদীনং দুল্লভতাযা’’তিআদি. এত্তাৱতা নিমিত্তসম্পত্তিসঙ্খাতং পঠমঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
ততো সীমাসম্মুতিকৰণত্থং সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চত্তাৰো ভিক্খূ সন্নিপতিত্ৱা যাৱতা তস্মিং গামে বদ্ধসীমং ৱা নদীসমুদ্দজাতস্সৰে ৱা অনোক্কমিত্ৱা ঠিতা ভিক্খূ সন্তি, সব্বে তে হত্থপাসে ৱা কত্ৱা ছন্দং ৱা আহৰিত্ৱা যা সীমা সম্মতা, সা পৰিসসম্পত্তিযুত্তা নাম হোতি. তেন ৱুত্তং কঙ্খাৱিতৰণিযং (কঙ্খা. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা) ‘‘পৰিসসম্পত্তিযুত্তা নাম সব্বন্তিমেন পৰিচ্ছেদেন চতূহি ভিক্খূহি সন্নিপতিত্ৱা’’তিআদি. অথ তং সীমং বন্ধন্তা ভিক্খূ সামন্তৱিহাৰেসু ৱসন্তে ভিক্খূ তস্স তস্স ৱিহাৰস্স সীমাপৰিচ্ছেদং পুচ্ছিত্ৱা যে বদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসং সীমায সীমন্তৰিকং ঠপেত্ৱা, যে অবদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসং সীমায উপচাৰং ঠপেত্ৱা দিসাচাৰিকভিক্খূনং নিস্সঞ্চাৰসমযে যদি একস্মিংযেৱ গামক্খেত্তে সীমং বন্ধিতুকামা, তস্মিং যে ভিক্খূ বদ্ধসীমৱিহাৰা, তেসং পেসেতব্বং ‘‘অজ্জ মযং সীমং বন্ধিস্সাম, তুম্হে সকসকসীমাপৰিচ্ছেদতো মা নিক্খমথা’’তি. যে অবদ্ধসীমৱিহাৰা, তে সব্বে একজ্ঝং সন্নিপাতাপেতব্বা, ছন্দাৰহানং ছন্দো আহৰিতব্বো.
যদি অঞ্ঞং গামক্খেত্তম্পি অন্তোকত্তুকামা, তত্থ নিৱাসিনো ভিক্খূ সমানসংৱাসকসীমাসম্মন্ননকালে আগন্তুম্পি অনাগন্তুম্পি ৱট্টন্তি. অৱিপ্পৱাসসীমাসম্মন্ননকালে পন অন্তোনিমিত্তগতেহি ভিক্খূহি আগন্তব্বং, অনাগচ্ছন্তানং ছন্দো আহৰিতব্বো. ৱুত্তঞ্হেতং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধিতুকামেহি সামন্তৱিহাৰেসু ভিক্খূ’’তিআদি. এৱং ভিক্খূসু সন্নিপতিতেসু ছন্দাৰহানং ছন্দে আহটে তেসু তেসু মগ্গেসু নদীতিত্থগামদ্ৱাৰাদীসু চ আগন্তুকভিক্খূনং সীঘং সীঘং হত্থপাসানযনত্থঞ্চ বহিসীমকৰণত্থঞ্চ আৰামিকসামণেৰে ঠপেত্ৱা ভেৰিসঞ্ঞং ৱা সঙ্খসঞ্ঞং ৱা কাৰাপেত্ৱা নিমিত্তকিত্তনানন্তৰং ৱুত্তায ‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো’’তিআদিকায (মহাৱ. ১৩৯) কম্মৱাচায সীমা বন্ধিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘এৱং সন্নিপতিতেসু পন ভিক্খূসূ’’তিআদি. এত্তাৱতা পৰিসসম্পত্তিসঙ্খাতং দুতিযঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
ততো পৰং কম্মৱাচাপাঠসমযে ‘‘সীমং, ভিক্খৱে, সম্মন্নন্তেন পঠমং সমানসংৱাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা, পচ্ছা তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসো সম্মন্নিতব্বো’’তি (মহাৱ. ১৪৪) ৱচনতো পঠমং সমানসংৱাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা, পচ্ছা অৱিপ্পৱাসসীমা সম্মন্নিতব্বা, সমানসংৱাসককম্মৱাচাপৰিযোসানেযেৱ নিমিত্তানি বহি কত্ৱা নিমিত্তানং অন্তোপমাণেনেৱ সমানসংৱাসকসীমা চতুনহুতাধিকদ্ৱিলক্খযোজনপুথুলং মহাপথৱিং ৱিনিৱিজ্ঝিত্ৱা পথৱীসন্ধাৰকউদকং পৰিযন্তং কত্ৱা গতা. তেন ৱুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘কম্মৱাচাপৰিযোসানেযেৱ…পে… গতা হোতী’’তি. অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচাপৰিযোসানে অৱিপ্পৱাসসীমা যদি অন্তোসীমায গামো অত্থি, গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ মুঞ্চিত্ৱা সমানসংৱাসকসীমায গতপৰিচ্ছেদেনেৱ গতা. ইতি তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসসীমা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ ন অৱত্থৰতি, সমানসংৱাসকসীমাৱ অৱত্থৰতি, সমানসংৱাসকসীমা অত্তনো ধম্মতায গচ্ছতি. অৱিপ্পৱাসসীমা পন যত্থ সমানসংৱাসকসীমা, তত্থেৱ গচ্ছতি. তেন ৱুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং ‘‘ইতি ভিক্খূনং অৱিপ্পৱাসসীমা…পে… গচ্ছতী’’তি. তস্মা –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যাৱতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নেয্য সমানসংৱাসং একূপোসথং, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যাৱতা সমন্তা নিমিত্তা কিত্তিতা, সঙ্ঘো এতেহি নিমিত্তেহি সীমং সম্মন্নতি সমানসংৱাসং একূপোসথং. যস্সাযস্মতো খমতি এতেহি নিমিত্তেহি সীমায সম্মুতি সমানসংৱাসায একূপোসথায, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন এতেহি নিমিত্তেহি সমানসংৱাসা একূপোসথা, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী. এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (মহাৱ. ১৩৯).
এসা সমানসংৱাসককম্মৱাচা,
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যা সা সঙ্ঘেন সীমা সম্মতা সমানসংৱাসা একূপোসথা. যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, সঙ্ঘো তং সীমং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসং সম্মন্নেয্য ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ, এসা ঞত্তি.
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে সঙ্ঘো, যা সা সঙ্ঘেন সীমা সম্মতা সমানসংৱাসা একূপোসথা. সঙ্ঘো তং সীমং তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসং সম্মন্নতি ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ. যস্সাযস্মতো খমতি এতিস্সা সীমায তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসসম্মুতি ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ, সো তুণ্হস্স. যস্স নক্খমতি, সো ভাসেয্য. সম্মতা সা সীমা সঙ্ঘেন তিচীৱৰেন অৱিপ্পৱাসা ঠপেত্ৱা গামঞ্চ গামূপচাৰঞ্চ, খমতি সঙ্ঘস্স, তস্মা তুণ্হী. এৱমেতং ধাৰযামী’’তি (মহাৱ. ১৪৪).
এসা অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচা ঞত্তিদোসঅনুস্সাৱনাদোসে অনুট্ঠপেত্ৱা সুট্ঠু ভণিতব্বা. এত্তাৱতা কম্মৱাচাসম্পত্তিসঙ্খাতং ততিযঙ্গং সূপপন্নং হোতি.
এৱমযং সীমা অন্তো মণিৱিমানং বহি ৰজতপৰিক্খিত্তং ৱিমানসামিকদেৱপুত্তোতি ইমেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্নং চন্দমণ্ডলং ৱিয, অন্তো কনকৱিমানং বহি ফলিকপৰিক্খিত্তং ৱিমানসামিকদেৱপুত্তোতি ইমেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্নং সূৰিযমণ্ডলং ৱিয চ নিমিত্তসম্পত্তিপৰিসসম্পত্তিকম্মৱাচাসম্পত্তিসঙ্খাতেহি তীহি অঙ্গেহি সম্পন্না হুত্ৱা অতিৱিয সোভতি ৱিৰোচতি, জিনসাসনস্স চিৰট্ঠিতিকাৰণভূতা হুত্ৱা তিট্ঠতীতি দট্ঠব্বং. ৱুত্তঞ্হেতং উপোসথক্খন্ধকপাড়িযং ‘‘সীমং, ভিক্খৱে, সম্মন্নন্তেন পঠমং সমানসংৱাসকসীমা সম্মন্নিতব্বা’’তিআদি.
‘‘নিমিত্তেন নিমিত্তং সম্বন্ধিত্ৱা’’তি এত্থ পন পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ পুৰত্থিমদিসতো পট্ঠায পদক্খিণং কত্ৱা সব্বনিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা উত্তৰানুদিসং পত্ৱা তত্থেৱ অট্ঠপেত্ৱা পুব্বে কিত্তিতং পুৰত্থিমদিসায নিমিত্তং পুন কিত্তেত্ৱা সম্মতাতি অত্থো. এৱং সম্মতা অযং সীমা একাদসহি ৱিপত্তীহি মুত্তা, তীহি সম্পত্তীহি সমন্নাগতা হুত্ৱা সব্বাকাৰসম্পন্না পঞ্চৱস্সসহস্সপৰিমাণকালং অপৰিমাণং ভিক্খূনং অপলোকনাদিচতুব্বিধকম্মকৰণট্ঠানভূতা বদ্ধসীমা হোতীতি দট্ঠব্বা.
যদি পন সখণ্ডসীমং মহাসীমং বন্ধিতুকামা, পুব্বে ৱুত্তনযেন সুট্ঠু সোধেত্ৱা সমূহনিতপোৰাণসীমায কেৱলায পকতিগামসীমায ৱা ৱিসুংগামসীমায ৱা বন্ধিতব্বা, তাসু চ দ্ৱীসু সীমাসুপব্বজ্জুপসম্পদাদীনং সঙ্ঘকম্মানং সুখকৰণত্থং সীমা পঠমং বন্ধিতব্বা, তং পন বন্ধন্তেহি ৱত্তং জানিতব্বং. সচে হি বোধিচেতিযভত্তসালাদীনি সব্বৱত্থূনি পতিট্ঠাপেত্ৱা কতৱিহাৰে বন্ধন্তি, ৱিহাৰমজ্ঝে বহূনং সমোসৰণট্ঠানে অবন্ধিত্ৱা ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱিৱিত্তোকাসে বন্ধিতব্বা. অকতৱিহাৰে বন্ধন্তেহি বোধিচেতিযাদীনং সব্বৱত্থূনং পতিট্ঠানং সল্লক্খেত্ৱা যথা পতিট্ঠিতেসু ৱত্থূসু ৱিহাৰপচ্চন্তে ৱিৱিত্তোকাসে হোতি, এৱং বন্ধিতব্বা. তথা হি ৱুত্তং সমন্তপাসাদিকাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘ইমং পন সমানসংৱাসকসীমং সম্মন্নন্তেহী’’তিআদি.
কিত্তকপ্পমাণা পন খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বাতি? হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেন সচে একৱীসতি ভিক্খূ গণ্হাতি, ৱট্টতি, ততো ওৰং ন ৱট্টতি. পৰং ভিক্খুসহস্সং গণ্হন্তীপি ৱট্টতি. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. ১৩৮) ‘‘সা হেট্ঠিমপৰিচ্ছেদেনা’’তিআদি. একৱীসতি ভিক্খূতি চ নিসিন্নে সন্ধায ৱুত্তং, ইদঞ্চ অব্ভানকৰণকালে কম্মাৰহভিক্খুনা সদ্ধিং ৱীসতিগণস্স সঙ্ঘস্স নিসীদনপ্পহোনকত্থং ৱুত্তং. ৱুত্তঞ্হি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) ‘‘একৱীসতি ভিক্খূ’’তিআদি. তং খণ্ডসীমং বন্ধন্তেহি ভিক্খূহি সীমমাড়কস্স সমন্তা নিমিত্তূপগা পাসাণা ঠপেতব্বা. অন্তোখণ্ডসীমাযমেৱ ঠত্ৱা খণ্ডসীমা বন্ধিতব্বা. ‘‘এসো পাসাণো নিমিত্ত’’ন্তি এৱং নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা কম্মৱাচায সীমা বন্ধিতব্বা, তস্সাযেৱ সীমায দড়্হীকম্মত্থং অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচা কাতব্বা. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘তং বন্ধন্তেহী’’তিআদি. এৱং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৱা বহি সীমন্তৰিকপাসাণা ঠপেতব্বা. সীমন্তৰিকা পচ্ছিমকোটিযা একৰতনপ্পমাণা ৱট্টতি, ৱিদত্থিপ্পমাণাপি চতুৰঙ্গুলপ্পমাণাপি ৱট্টতি. সচে পন ৱিহাৰো মহা হোতি, দ্ৱেপি তিস্সোপি ততুত্তৰিপি খণ্ডসীমাযো বন্ধিতব্বা. ৱুত্তঞ্হি অট্ঠকথাযং ‘‘সীমং সম্মন্নিত্ৱা’’তিআদি.
এৱং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৱা মহাসীমাসম্মুতিকালে খণ্ডসীমতো নিক্খমিত্ৱা মহাসীমায ঠত্ৱা সমন্তা অনুপৰিযাযন্তেহি সীমন্তৰিকপাসাণা কিত্তেতব্বা, ততো অৱসেসনিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা হত্থপাসং অৱিজহন্তেহি কম্মৱাচায সমানসংৱাসকসীমং সম্মন্নিত্ৱা তস্স দড়্হীকম্মত্থং অৱিপ্পৱাসকম্মৱাচাপি কাতব্বা. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘এৱং খণ্ডসীমং সম্মন্নিত্ৱা’’তিআদি.
‘‘সমন্তা অনুপৰিযাযন্তেহি সীমন্তৰিকপাসাণা কিত্তেতব্বা’’তি ৱুত্তং. কথং কিত্তেতব্বাতি? দক্খিণতো অনুপৰিযাযন্তেনেৱ কিত্তেতব্বা. তথা হি খণ্ডসীমতো পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পুৰত্থিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা উত্তৰায দিসায দক্খিণাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘দক্খিণায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা পুৰত্থিমায দিসায পচ্ছিমাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘পচ্ছিমায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা তথা দক্খিণায দিসায উত্তৰাভিমুখেন ঠত্ৱা ‘‘উত্তৰায দিসায কিং নিমিত্ত’’ন্তি তত্থ সব্বানি নিমিত্তানি অনুক্কমেন কিত্তেত্ৱা পুন পচ্ছিমায দিসায পুৰত্থাভিমুখেন ঠত্ৱা পুৰিমং কিত্তিতং ৱুত্তনযেনেৱ পুন কিত্তেতব্বং. এৱং বহূনম্পি খণ্ডসীমানং সীমন্তৰিকপাসাণা পচ্চেকং কিত্তেতব্বা, ততো পচ্ছা অৱসেসনিমিত্তানীতি মহাসীমায বাহিৰবন্ধনেসু নিমিত্তানি. এৱং সীমন্তৰিকপাসাণা মহাসীমায অন্তো নিমিত্তানি হোন্তি দ্ৱিন্নং সীমানং সঙ্কৰদোসাপগমনত্থং সীমন্তৰিকপাসাণানং ঠপেতব্বত্তা. এৱং সমন্তা অনুপৰিযাযন্তেন সীমন্তৰিকপাসাণা কিত্তেতব্বা. তথাহি ৱুত্তং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.১৩৮) ‘‘সীমন্তৰিকপাসাণাতি সীমন্তৰিকায ঠপিতনিমিত্তপাসাণা, তে পন কিত্তেন্তেন পদক্খিণতো অনুপৰিযাযন্তেনেৱ কিত্তেতব্বা’’তিআদি.
কিং ইমিনা অনুক্কমেনেৱ সীমা সম্মন্নিতব্বা, উদাহু অঞ্ঞেনপি অনুক্কমেন সম্মন্নিতব্বাতি? সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা ততো সীমন্তৰিকায নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা মহাসীমায নিমিত্তানি কিত্তেন্তি, এৱং তীসু ঠানেসু নিমিত্তানি কিত্তেত্ৱা যং সীমং ইচ্ছন্তি, তং পঠমং বন্ধিতুং ৱট্টতি. এৱং সন্তেপি যথাৱুত্তনযেন খণ্ডসীমতোৱ পট্ঠায বন্ধিতব্বা. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং (মহাৱ. অট্ঠ. ১৩৮) ‘‘সচে পন খণ্ডসীমায নিমিত্তানী’’তিআদি. এৱং খণ্ডসীমমহাসীমবন্ধনেন ভিক্খূনং কো গুণোতি চে? এৱং বদ্ধাসু পন সীমাসু খণ্ডসীমায ঠিতা ভিক্খূ মহাসীমাযং কম্মং কৰোন্তানং ভিক্খূনং কম্মং ন কোপেন্তি, মহাসীমায ৱা ঠিতা খণ্ডসীমায কম্মং কৰোন্তানং, সীমন্তৰিকায পন ঠিতা উভিন্নম্পি ন কোপেন্তি. গামক্খেত্তে ঠত্ৱা কম্মং কৰোন্তানং পন সীমন্তৰিকায ঠিতা কোপেন্তি. সীমন্তৰিকা হি গামক্খেত্তং ভজতি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘এৱং বদ্ধাসু পন সীমাসূ’’তিআদি, এৱং বদ্ধসীমৱিহাৰেসু ৱসন্তা ভিক্খূ তিচীৱৰাধিট্ঠানেন অধিট্ঠিতেহি তিচীৱৰেহি ৱিনা যথাৰুচি ৱসিতুং লভন্তি. সচে পন গামো অত্থি, গামগামূপচাৰেসু ন লভতীতি দট্ঠব্বং.
ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে
সীমাবন্ধনৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো.