২. পৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযকথা

৬. এৱং দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযং কথেত্ৱা ইদানি পৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযং কথেতুং ‘‘পৰিক্খাৰোতি সমণপৰিক্খাৰো’’তিআদিমাহ. তত্থ দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথায আদিম্হি ৱুত্তং ‘‘তত্থা’’তি পদং আনেত্ৱা তত্থ তেসু মাতিকাপদেসু সমভিনিৱিট্ঠস্স ‘‘পৰিক্খাৰো’’তি পদস্স ‘‘সমণপৰিক্খাৰো’’তি অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা, এস নযো ইতো পৰেপি. সমণপৰিক্খাৰো ৱুত্তো, ন গিহিপৰিক্খাৰোতি অধিপ্পাযো. পৰিসমন্ততো কৰিযতেতি পৰিক্খাৰো, ছত্তাদিকো. তত্ৰাতি সমণপৰিক্খাৰে. কপ্পতীতি কপ্পিযো, ন কপ্পিযো অকপ্পিযো, কপ্পিযো চ অকপ্পিযো চ কপ্পিযাকপ্পিযো, সমাহাৰদ্ৱন্দেপি পুল্লিঙ্গমিচ্ছন্তি পণ্ডিতা. কপ্পিযাকপ্পিযো চ সো পৰিক্খাৰো চেতি তথা, তস্স ৱিনিচ্ছযো কপ্পিযাকপ্পিযপৰিক্খাৰৱিনিচ্ছযো.

কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তন্তি ইদং উপলক্খণমত্তং. সব্বম্পি হি ছত্তং তথাকৰিযমানং ন ৱট্টতি. তেনেৱাহ ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৮৫) ‘‘সব্বপৰিক্খাৰেসু ৱণ্ণমট্ঠৱিকাৰং কৰোন্তস্স দুক্কটন্তি দীপেন্তেন ন ৱট্টতীতি ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্ব’’ন্তি. ন ৱণ্ণমট্ঠত্থাযাতি ইমিনা থিৰকৰণত্থং একৱণ্ণসুত্তেন ৱিনন্ধিযমানং যদি ৱণ্ণমট্ঠং হোতি, তত্থ ন দোসোতি দস্সেতি. আৰগ্গেনাতি নিখাদনমুখেন. যদি ন ৱট্টতি, তাদিসং ছত্তদণ্ডং লভিত্ৱা কিং কাতব্বন্তি আহ ‘‘ঘটকং ৱা’’তিআদি. সুত্তকেন ৱা দণ্ডো ৱেঠেতব্বোতি যথা লেখা ন পঞ্ঞাযতি, তথা ৱেঠেতব্বো. দণ্ডবুন্দেতি দণ্ডমূলে, ছত্তদণ্ডস্স হেট্ঠিমকোটিযন্তি অত্থো. ছত্তমণ্ডলিকন্তি ছত্তস্স অন্তো খুদ্দকমণ্ডলং, ছত্তপঞ্জৰে মণ্ডলাকাৰেন বদ্ধদণ্ডৱলযং ৱা. উক্কিৰিত্ৱাতি নিন্নং, উন্নতং ৱা কত্ৱা উট্ঠাপেত্ৱা. সা ৱট্টতীতি সা লেখা ৰজ্জুকেহি বন্ধন্তু ৱা মা ৱা, বন্ধিতুং যুত্তট্ঠানত্তা ৱট্টতি. তেন ৱুত্তং আচৰিযবুদ্ধদত্তমহাথেৰেন –

‘‘ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চি, বহি অন্তো চ সব্বসো;

পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন, সিব্বিতুং ন চ ৱট্টতি.

‘‘ছিন্দিতুং অড্ঢচন্দং ৱা, পণ্ণে মকৰদন্তকং;

ঘটকং ৱাড়ৰূপং ৱা, লেখা দণ্ডে ন ৱট্টতি.

‘‘সিব্বিতুং একৱণ্ণেন, ছত্তং সুত্তেন ৱট্টতি;

থিৰত্থং পঞ্চৱণ্ণেন, পঞ্জৰং ৱা ৱিনন্ধিতুং.

‘‘ঘটকং ৱাড়ৰূপং ৱা, লেখা ৱা পন কেৱলা;

ছিন্দিত্ৱা ৱাপি ঘংসিত্ৱা, ধাৰেতুং পন ৱট্টতি.

‘‘অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানং, দণ্ডবুন্দম্হি ৱট্টতি;

উক্কিৰিত্ৱা কতা লেখা, বন্ধনত্থায ৱট্টতী’’তি.

তস্স ৱণ্ণনাযম্পি ছত্তং পণ্ণমযং কিঞ্চীতি তালপণ্ণাদিপণ্ণচ্ছদনং যং কিঞ্চি ছত্তং. বহীতি উপৰি. অন্তোতি হেট্ঠা. সিব্বিতুন্তি ৰূপং দস্সেত্ৱা সূচিকম্মং কাতুং. পণ্ণেতি ছদনপণ্ণে. অড্ঢচন্দন্তি অড্ঢচন্দাকাৰং. মকৰদন্তকন্তি মকৰদন্তাকাৰং, যং ‘‘গিৰিকূট’’ন্তি ৱুচ্চতি. ছিন্দিতুং ন ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. মুখৱট্টিযা নামেত্ৱা বদ্ধপণ্ণকোটিযা ৱা মত্থকমণ্ডলকোটিযা ৱা গিৰিকূটাদিং কৰোন্তি, ইমিনা তং পটিক্খিত্তং. দণ্ডেতি ছত্তদণ্ডে. ঘটকন্তি ঘটাকাৰো. ৱাড়ৰূপং ৱাতি ব্যগ্ঘাদিৱাড়ানং ৰূপকং ৱা. লেখাতি উক্কিৰিত্ৱা ৱা ছিন্দিত্ৱা ৱা চিত্তকম্মৱসেন ৱা কতৰাজি. পঞ্চৱণ্ণানং সুত্তানং অন্তৰে নীলাদিএকৱণ্ণেন সুত্তেন থিৰত্থং ছত্তং অন্তো চ বহি চ সিব্বিতুং ৱা ছত্তদণ্ডগ্গাহকসলাকপঞ্জৰং থিৰত্থং ৱিনন্ধিতুং ৱা ৱট্টতীতি যোজনা. পঞ্চৱণ্ণানং একৱণ্ণেন থিৰত্থন্তি ইমিনা অনেকৱণ্ণেহি সুত্তেহি ৱণ্ণমট্ঠত্থায সিব্বিতুঞ্চ ৱিনন্ধিতুঞ্চ ন ৱট্টতীতি দীপেতি. পোত্থকেসু পন ‘‘পঞ্চৱণ্ণেনা’’তি পাঠো দিস্সতি, তস্স একৱণ্ণেন পঞ্চৱণ্ণেন ৱা সুত্তেন থিৰত্থং সিব্বিতুং ৱিনন্ধিতুং ৱা ৱট্টতীতি যোজনা কাতব্বা হোতি.

এত্থ চ হেট্ঠা ৱুত্তেন ‘‘পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন সিব্বিতুং ন চ ৱট্টতী’’তি পাঠেন চ ‘‘কেচি তালপণ্ণচ্ছত্তং অন্তো ৱা বহি ৱা পঞ্চৱণ্ণেন সুত্তেন সিব্বেত্ৱা ৱণ্ণমট্ঠং কৰোন্তি, তং ন ৱট্টতি, একৱণ্ণে পন নীলেন ৱা পীতকেন ৱা যেন কেনচি সুত্তেন অন্তো ৱা বহি ৱা সিব্বিতুং, ছত্তদণ্ডগ্গাহকং সলাকপঞ্জৰং ৱা ৱিনন্ধিতুং ৱট্টতি, তঞ্চ খো থিৰকৰণত্থং, ন ৱণ্ণমট্ঠত্থাযা’’তি অট্ঠকথাপাঠেন চ ৱিৰুজ্ঝতি, তস্মা সো ন গহেতব্বো.

লেখা ৱা পন কেৱলাতি যথাৱুত্তপ্পকাৰা সকলা লেখা ৱা. ছিন্দিত্ৱাতি উক্কিৰিত্ৱা কতং ছিন্দিত্ৱা. ঘংসিত্ৱাতি চিত্তকম্মাদিৱসেন কতং ঘংসিত্ৱা. দণ্ডবুন্দম্হীতি ছত্তদণ্ডস্স পঞ্জৰে গাহণত্থায ফালিতবুন্দম্হি, মূলেতি অত্থো. অযমেত্থ নিস্সন্দেহে ৱুত্তনযো. খুদ্দসিক্খাগণ্ঠিপদে পন ‘‘ছত্তপিণ্ডিযা মূলে’’তি ৱুত্তং. অহিচ্ছত্তকসণ্ঠানন্তি ফুল্লঅহিচ্ছত্তকাকাৰং. ৰজ্জুকেহি গাহাপেত্ৱা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৱলযমিৱ উক্কিৰিত্ৱাতি ৱলযং ৱিয উপট্ঠাপেত্ৱা. বন্ধনত্থাযাতি ৱাতেন যথা ন চলতি, এৱং ৰজ্জূহি দণ্ডে পঞ্জৰস্স বন্ধনত্থায. উক্কিৰিত্ৱা কতা লেখা ৱট্টতীতি যোজনা. যথা ৱাতপ্পহাৰেন অচলনত্থং ছত্তমণ্ডলিকং ৰজ্জুকেহি গাহাপেত্ৱা দণ্ডে বন্ধন্তি, তস্মিং বন্ধনট্ঠানে ৱলযমিৱ উক্কিৰিত্ৱা লেখং ঠপেন্তি, সা ৱট্টতীতি. সচেপি ন বন্ধতি, বন্ধনাৰহট্ঠানত্তা ৱলযং উক্কিৰিত্ৱা ৱট্টতীতি গণ্ঠিপদে ৱত্তন্তীতি আগতং, তস্মা পক্খৰণেসু আগতনযেনেৱ ছত্তে পটিপজ্জিতব্বন্তি.

৭. চীৱৰে পন নানাসুত্তকেহীতি (সাৰত্থ. টী. ২.৮৫; ৱি. ৱি. টী. ১.৮৫) নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি. ইদঞ্চ তথা কৰোন্তানং ৱসেন ৱুত্তং, একৱণ্ণসুত্তকেনপি ন ৱট্টতিযেৱ. ‘‘পকতিসূচিকম্মমেৱ ৱট্টতী’’তি হি ৱুত্তং. পট্টমুখেতি দ্ৱিন্নং পট্টানং সঙ্ঘটিতট্ঠানং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. পৰিযন্তেতি চীৱৰপৰিযন্তে. অনুৱাতং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. ৱেণীতি ৱৰকসীসাকাৰেন সিব্বনং. সঙ্খলিকন্তি দ্ৱিগুণসঙ্খলিকাকাৰেন সিব্বনং, বিড়ালসঙ্খলিকাকাৰেন সিব্বনং ৱা. ৱেণিং ৱা সঙ্খলিকং ৱা কৰোন্তীতি কৰণকিৰিযায সম্বন্ধো. অগ্ঘিযং নাম চেতিযসণ্ঠানং, যং ‘‘অগ্ঘিযত্থম্ভো’’তি ৱদন্তি. গযা নাম মূলে তনুকং অগ্গে মহন্তং কত্ৱা গদাকাৰেন সিব্বনং. মুগ্গৰো নাম মূলে চ অগ্গে চ একসদিসং কত্ৱা মুগ্গৰাকাৰেন সিব্বনং. কক্কটক্খীনি উক্কিৰন্তীতি গণ্ঠিকপট্টপাসকপট্টানং অন্তে পাড়িবদ্ধং কত্ৱা কক্কটকানং অক্খিসণ্ঠানং পট্ঠপেন্তি, কৰোন্তীতি অত্থো. ‘‘কোণসুত্তপিড়কাতি গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণেহি নীহটসুত্তানং কোটিযো’’তি তীসুপি গণ্ঠিপদেসু ৱুত্তং. কথং পন তা পিড়কা দুৱিঞ্ঞেয্যৰূপা কাতব্বাতি? কোণেহি নীহটসুত্তানং অন্তেসু একৱাৰং গণ্ঠিককৰণেন ৱা পুন নিৱত্তেত্ৱা সিব্বনেন ৱা দুৱিঞ্ঞেয্যসভাৱং কত্ৱা সুত্তকোটিযো ৰস্সং কত্ৱা ছিন্দিতব্বা. ধম্মসিৰিত্থেৰেন পন ‘‘কোণসুত্তা চ পিড়কা, দুৱিঞ্ঞেয্যাৱ কপ্পৰে’’তি ৱুত্তং, তথা আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেনপি ‘‘সুত্তা চ পিড়কা তত্থ, দুৱিঞ্ঞেয্যাৱ দীপিতা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তেসং মতেন কোণসুত্তা চ পিড়কা চ কোণসুত্তপিড়কাতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিমতিৱিনোদনিযম্পি (ৱি. ৱি. টী. ১.৮৫) কোণসুত্তপিড়কাতি গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণেহি বহি নিগ্গতসুত্তানং পিড়কাকাৰেন ঠপিতকোটিযোতি কেচি ৱদন্তি, তে পিড়কে ছিন্দিত্ৱা দুৱিঞ্ঞেয্যা কাতব্বাতি তেসং অধিপ্পাযো. কেচি পন ‘‘কোণসুত্তা চ পিড়কা চাতি দ্ৱেযেৱা’’তি ৱদন্তি, তেসং মতেন গণ্ঠিকপাসকপট্টানং কোণতো কোণং নীহটসুত্তা কোণসুত্তা নাম. সমন্ততো পন পৰিযন্তেন গতা চতুৰস্সসুত্তা পিড়কা নাম. তং দুৱিধম্পি কেচি চীৱৰতো ৱিসুং পঞ্ঞানত্থায ৱিকাৰযুত্তং কৰোন্তি, তং নিসেধায ‘‘দুৱিঞ্ঞেয্যৰূপা ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং, ন পন সব্বথা অচক্খুগোচৰভাৱেন সিব্বনত্থায তথাসিব্বনস্স অসক্কুণেয্যত্তা, যথা পকতিচীৱৰতো ৱিকাৰো ন পঞ্ঞাযতি, এৱং সিব্বিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ৰজনকম্মতো পুব্বে পঞ্ঞাযমানোপি ৱিসেসো চীৱৰে ৰত্তে একৱণ্ণতো ন পঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘চীৱৰে ৰত্তে’’তি.

৮. মণিনাতি নীলমণিআদিপাসাণেন, অংসবদ্ধককাযবন্ধনাদিকং অচীৱৰত্তা সঙ্খাদীহি ঘংসিতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. কণ্ণসুত্তকন্তি চীৱৰস্স দীঘতো তিৰিযঞ্চ সিব্বিতানং চতূসু কণ্ণেসু কোণেসু চ নিক্খন্তানং সুত্তসীসানমেতং নামং, তং ছিন্দিত্ৱাৱ পাৰুপিতব্বং. তেনাহ ‘‘ৰজিতকালে ছিন্দিতব্ব’’ন্তি. ভগৱতা অনুঞ্ঞাতং একং কণ্ণসুত্তম্পি অত্থি, তং পন নামেন সদিসম্পি ইতো অঞ্ঞমেৱাতি দস্সেতুং ‘‘যং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. লগ্গনত্থাযাতি চীৱৰৰজ্জুযং চীৱৰবন্ধনত্থায. ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৮৫) এত্তকমেৱ ৱুত্তং.

সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৮৫) পন ‘‘পাসকং কত্ৱা বন্ধিতব্বন্তি ৰজনকালে বন্ধিতব্বং, সেসকালে মোচেত্ৱা ঠপেতব্ব’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিনযসঙ্গহপ্পকৰণস্স পোৰাণটীকাযম্পি ইদমেৱ গহেত্ৱা ৱুত্তং, তং পন চীৱৰক্খন্ধকে (মহাৱ. ৩৪৪) ‘‘মজ্ঝেন লগ্গেন্তি, উভতো গলতি, ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৱে, কণ্ণে বন্ধিতুন্তি. কণ্ণো জীৰতি. ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. অনুজানামি, ভিক্খৱে, কণ্ণসুত্তক’’ন্তি এৱং অনুঞ্ঞাতচীৱৰৰজ্জুযং ৰজিত্ৱা পসাৰিতচীৱৰস্স ওলম্বকসুত্তং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

গণ্ঠিকেতি চীৱৰপাৰুপনকালে পাসকে লগ্গাপনত্থং কতে দন্তাদিমযে গণ্ঠিকে. পিড়কাতি বিন্দুং বিন্দুং কত্ৱা উট্ঠাপেতব্বপিড়কা. ৱুত্তঞ্হেতং ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণে –

‘‘নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি, মণ্ডনত্থায চীৱৰং;

সমং সতপদাদীনং, সিব্বিতুং ন চ ৱট্টতি.

‘‘পত্তস্স পৰিযন্তে ৱা, তথা পত্তমুখেপি চ;

ৱেণিং সঙ্খলিকং ৱাপি, কৰোতো হোতি দুক্কটং.

‘‘পট্টম্পি গণ্ঠিপাসানং, অট্ঠকোণাদিকং ৱিধিং;

তত্থগ্ঘিযগদাৰূপং, মুগ্গৰাদিং কৰোন্তি চ.

‘‘তত্থ কক্কটকক্খীনি, উট্ঠাপেন্তি ন ৱট্টতি;

সুত্তা চ পিড়কা তত্থ, দুৱিঞ্ঞেয্যাৱ দীপিতা.

‘‘চতুকোণাৱ ৱট্টন্তি, গণ্ঠিপাসকপট্টকা;

কণ্ণকোণেসু সুত্তানি, ৰত্তে ছিন্দেয্য চীৱৰে.

‘‘সূচিকম্মৱিকাৰং ৱা, অঞ্ঞং ৱা পন কিঞ্চিপি;

চীৱৰে ভিক্খুনা কাতুং, কাৰাপেতুং ন ৱট্টতি.

‘‘যো চ পক্খিপতি ভিক্খু চীৱৰং,

কঞ্জিপিট্ঠখলিঅল্লিকাদিসু;

ৱণ্ণমট্ঠমভিপত্থযং পৰং;

তস্স নত্থি পন মুত্তি দুক্কটা.

‘‘সূচিহত্থমলাদীনং, কৰণে চীৱৰস্স চ;

তথা কিলিট্ঠকালে চ, ধোৱনত্থং তু ৱট্টতি.

‘‘ৰজনে পন গন্ধং ৱা, তেলং ৱা লাখমেৱ ৱা;

কিঞ্চি পক্খিপিতুং তত্থ, ভিক্খুনো ন চ ৱট্টতি.

‘‘সঙ্খেন মণিনা ৱাপি, অঞ্ঞেনপি চ কেনচি;

চীৱৰং ন চ ঘট্টেয্য, ঘংসিতব্বং ন দোণিযা.

‘‘চীৱৰং দোণিযং কত্ৱা, নাতিঘট্টেয্য মুট্ঠিনা;

ৰত্তং পহৰিতুং কিঞ্চি, হত্থেহেৱ চ ৱট্টতি.

‘‘গণ্ঠিকে পন লেখা ৱা, পিড়কা ৱা ন ৱট্টতি;

কপ্পবিন্দুৱিকাৰো ৱা, পাড়িকণ্ণিকভেদতো’’তি.

ৱিনযসাৰত্থসন্দীপনিযম্পি সমং সতপদাদীনন্তি সতপদাদীহি সদিসং. তুল্যত্থে কৰণৱচনপ্পসঙ্গে সামিৱচনং. পট্টস্স পৰিযন্তে ৱাতি অনুৱাতস্স উভযপৰিযন্তে ৱা. পট্টমুখেপি ৱাতি দ্ৱিন্নং আযামৱিত্থাৰপট্টানং সঙ্ঘটিতট্ঠানে, কণ্ণেপি ৱা একস্সেৱ ৱা পট্টস্স ঊনপূৰণত্থং ঘটিতট্ঠানেপি ৱা. ৱেণীতি কুদ্ৰূসসীসাকাৰেন সিব্বনং. কেচি ‘‘ৱৰকসীসাকাৰেনা’’তি ৱদন্তি. সঙ্খলিকন্তি বিড়ালদামসদিসসিব্বনং. কেচি ‘‘সতপদিসদিস’’ন্তি ৱদন্তি.

পট্টম্পীতি পত্তম্পি. অট্ঠকোণাদিকো ৱিধি পকাৰো এতস্সাতি অট্ঠকোণাদিকৱিধি, তং. অট্ঠকোণাদিকন্তি ৱা গাথাবন্ধৱসেন নিগ্গহিতাগমো. ‘‘অট্ঠকোণাদিকং ৱিধি’’ন্তি এতং ‘‘পট্ট’’ন্তি এতস্স সমানাধিকৰণৱিসেসনং, কিৰিযাৱিসেসনং ৱা. ‘‘কৰোন্তী’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. অথ ৱা পট্টন্তি এত্থ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং, পট্টেতি অত্থো. ইমস্মিং পক্খে অট্ঠকোণাদিকন্তি উপযোগৱচনং. ৱিধিন্তি এতস্স ৱিসেসনং. ইধ ৱক্খমানচতুকোণসণ্ঠানতো অঞ্ঞং অট্ঠকোণাদিকং নাম. তত্থাতি তস্মিং পট্টদ্ৱযে. অগ্ঘিযগদাৰূপন্তি অগ্ঘিযসণ্ঠানঞ্চেৱ গদাসণ্ঠানঞ্চ সিব্বনং. মুগ্গৰন্তি লগুড়সণ্ঠানসিব্বনং. আদি-সদ্দেন চেতিযাদিসণ্ঠানানং গহণং.

তত্থাতি পট্টদ্ৱযে তস্মিং ঠানে. কক্কটকক্খীনীতি কুড়ীৰকচ্ছিসদিসানি সিব্বনৱিকাৰানি. উট্ঠাপেন্তীতি কৰোন্তি. তত্থাতি তস্মিং গণ্ঠিকপাসকপট্টকে. সুত্তাতি কোণতো কোণং সিব্বিতসুত্তা চেৱ চতুৰস্সে সিব্বিতসুত্তা চ. পিড়কাতি তেসমেৱ সুত্তানং নিৱত্তেত্ৱা সিব্বিতকোটিযো চ. দুৱিঞ্ঞেয্যাৱাতি ৰজনকালে দুৱিঞ্ঞেয্যৰূপা অনোড়াৰিকা দীপিতা ৱট্টন্তীতি. যথাহ ‘‘কোণসুত্তপিড়কা চ চীৱৰে ৰত্তে দুৱিঞ্ঞেয্যৰূপা ৱট্টন্তী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৫).

গণ্ঠিকপট্টিকা পাসপট্টিকাতি যোজনা. কণ্ণকোণেসু সুত্তানীতি চীৱৰকণ্ণে সুত্তা চেৱ পাসকপট্টানং কোণেসু সুত্তানি চ অচ্ছিন্দতি. এত্থ চ চীৱৰে আযামতো ৱিত্থাৰতো চ সিব্বিত্ৱা অনুৱাততো বহি নিক্খমিতসুত্তং চীৱৰং ৰজিত্ৱা সুক্খাপনকালে ৰজ্জুযা ৱা চীৱৰৱংসে ৱা বন্ধিত্ৱা ওলম্বিতুং অনুৱাতে বন্ধসুত্তানি চ কণ্ণসুত্তানি নাম. যথাহ ‘‘চীৱৰস্স কণ্ণসুত্তকং ন চ ৱট্টতি, ৰজিতকালে ছিন্দিতব্বং, যং পন ‘অনুজানামি ভিক্খৱে কণ্ণসুত্তক’ন্তি এৱং অনুঞ্ঞাতং, তং অনুৱাতে পাসকং কত্ৱা বন্ধিতব্বং ৰজনকালে লগ্গনত্থাযা’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৫).

সূচিকম্মৱিকাৰং ৱাতি চীৱৰমণ্ডনত্থায নানাসুত্তকেহি সতপদিসদিসং সিব্বন্তা আগন্তুকপট্টং ঠপেন্তি, এৱৰূপং সূচিকম্মৱিকাৰং ৱা. অঞ্ঞং ৱা পন কিঞ্চিপীতি অঞ্ঞম্পি যং কিঞ্চি মালাকম্মমিগপক্খিপদাদিকং সিব্বনৱিকাৰং. কাতুন্তি সযং কাতুং. কাৰাপেতুন্তি অঞ্ঞেন ৱা কাৰাপেতুং.

যো ভিক্খু পৰং উত্তমং ৱণ্ণমট্ঠমভিপত্থযন্তো কঞ্জিকপিট্ঠখলিঅল্লিকাদীসু চীৱৰং পক্খিপতি, তস্স পন ভিক্খুনো দুক্কটা মোক্খো ন ৱিজ্জতীতি যোজনা. কঞ্জিকন্তি ৱাযনতন্তমক্খনং কঞ্জিকসদিসা সুলাকঞ্জিকং. পিট্ঠন্তি তণ্ডুলপিট্ঠং. তণ্ডুলপিট্ঠেহি পক্কা খলি. অল্লিকাতি নিয্যাসো. আদি-সদ্দেন লাখাদীনং গহণং. চীৱৰস্স কৰণে কৰণকালে সমুট্ঠিতানং সূচিহত্থমলাদীনং কিলিট্ঠকালে ধোৱনত্থঞ্চ কঞ্জিকপিট্ঠখলিঅল্লিকাদীসু পক্খিপতি, ৱট্টতীতি যোজনা.

তত্থাতি যেন কসাৱেন চীৱৰং ৰজতি, তস্মিং ৰজনে চীৱৰস্স সুগন্ধভাৱত্থায গন্ধং ৱা উজ্জলভাৱত্থায তেলং ৱা ৱণ্ণত্থায লাখং ৱা. কিঞ্চীতি এৱৰূপং যং কিঞ্চি. মণিনাতি পাসাণেন. অঞ্ঞেনপি চ কেনচীতি যেন উজ্জলং হোতি, এৱৰূপেন মুগ্গৰাদিনা অঞ্ঞেনপি কেনচি ৱত্থুনা. দোণিযাতি ৰজনম্বণে ন ঘংসিতব্বং হত্থেন গাহাপেত্ৱা ন গহেতব্বং. ৰত্তং চীৱৰং হত্থেহি কিঞ্চি থোকং পহৰিতুং ৱট্টতীতি যোজনা. যত্থ পক্কৰজনং পক্খিপন্তি, সা ৰজনদোণী. তত্থ অংসবদ্ধককাযবন্ধনাদিং ঘট্টেতুং ৱট্টতীতি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং.

গণ্ঠিকেতি ৱেড়ুদন্তৱিসাণাদিমযগণ্ঠিকে. লেখা ৱাতি ৱট্টাদিভেদা লেখা ৱা. পিড়কাতি সাসপবীজসদিসা খুদ্দকবুব্বুড়া. পাড়িকণ্ণিকভেদতোতি মণিকাৱড়িৰূপপুপ্ফকণ্ণিকৰূপভেদতো. ‘‘কপ্পবিন্দুৱিকাৰো ৱা ন ৱট্টতীতি যোজনা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তথেৱ চীৱৰে পটিপজ্জিতব্বং.

৯. পত্তে ৱা থালকে ৱাতিআদীসু থালকেতি তম্বাদিমযে পুগ্গলিকে তিৱিধেপি কপ্পিযথালকে. ন ৱট্টতীতি মণিৱণ্ণকৰণপযোগো ন ৱট্টতি, তেলৱণ্ণপযোগো পন ৱট্টতি. তেলৱণ্ণোতি সমণসাৰুপ্পৱণ্ণং সন্ধায ৱুত্তং, মণিৱণ্ণং পন পত্তং অঞ্ঞেন কতং লভিত্ৱা পৰিভুঞ্জিতুং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. পত্তমণ্ডলেতি তিপুসীসাদিমযে পত্তট্ঠপনকমণ্ডলে. ‘‘ন ভিক্খৱে ৱিচিত্ৰানি পত্তমণ্ডলানি ধাৰেতব্বানি ৰূপকাকিণ্ণানি ভিত্তিকম্মকতানী’’তি (চূড়ৱ. ২৫৩) ৱুত্তত্তা ‘‘ভিত্তিকম্মং ন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৱে, মকৰদন্তকং ছিন্দিতু’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৫৩) ৱুত্তত্তা ‘‘মকৰদন্তকং পন ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. তেনাহু পোৰাণা –

‘‘থালকস্স চ পত্তস্স, বহি অন্তোপি ৱা পন;

আৰগ্গেন কতা লেখা, ন চ ৱট্টতি কাচিপি.

‘‘আৰোপেত্ৱা ভমং পত্তং, মজ্জিত্ৱা চে পচন্তি চ;

‘মণিৱণ্ণং কৰিস্সাম’, ইতি কাতুং ন ৱট্টতি.

‘‘পত্তমণ্ডলকে কিঞ্চি;

ভিত্তিকম্মং ন ৱট্টতি;

ন দোসো কোচি তত্থস্স;

কাতুং মকৰদন্তক’’ন্তি.

ৱিনযসাৰত্থসন্দীপনিযম্পি আৰগ্গেনাতি আৰকণ্টকগ্গেন, সূচিমুখেন ৱা. কাচিপি লেখাতি ৱট্টকগোমুত্তাদিসণ্ঠানা যা কাচিপি ৰাজি. ভমং আৰোপেত্ৱাতি ভমে অল্লীযাপেত্ৱা. পত্তমণ্ডলকেতি পত্তে ছৱিৰক্খণত্থায তিপুসীসাদীহি কতে পত্তস্স হেট্ঠা আধাৰাদীনং উপৰি কাতব্বে পত্তমণ্ডলকে. ভিত্তিকম্মন্তি নানাকাৰৰূপককম্মৱিচিত্তং. যথাহ ‘‘ন, ভিক্খৱে, ৱিচিত্ৰানি পত্তমণ্ডলানি ধাৰেতব্বানি ৰূপকাকিণ্ণানি ভিত্তিকম্মকতানী’’তি. তত্থাতি তস্মিং পত্তমণ্ডলে. অস্সাতি ভিক্খুস্স. মকৰদন্তকন্তি গিৰিকূটন্তি ৱুত্তং, তস্মা এৱং পত্তথালকাদীসু পটিপজ্জিতব্বং.

ধমকৰণ…পে… লেখা ন ৱট্টতীতি আৰগ্গেন দিন্নলেখা ন ৱট্টতি, জাতিহিঙ্গুলিকাদিৱণ্ণেহি কতলেখা পন ৱট্টতি. ছত্তমুখৱট্টিযন্তি ধমকৰণস্স হত্থেন গহণত্থং কতস্স ছত্তাকাৰস্স মুখৱট্টিযং. ‘‘পৰিস্সাৱনবন্ধট্ঠানে’’তি কেচি. ৱিনযৱিনিচ্ছযেপি –

‘‘ন ধম্মকৰণচ্ছত্তে, লেখা কাচিপি ৱট্টতি;

কুচ্ছিযং ৱা ঠপেত্ৱা তং, লেখং তু মুখৱট্টিয’’ন্তি. –

ৱুত্তং. তট্টীকাযং পন ‘‘মুখৱট্টিযা যা লেখা পৰিস্সাৱনবন্ধনত্থায অনুঞ্ঞাতা, তং লেখং ঠপেত্ৱা ধমকৰণচ্ছত্তে ৱা কুচ্ছিযং ৱা কাচি লেখা ন ৱট্টতীতি যোজনা’’তি ৱুত্তং, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ধমকৰণে পটিপজ্জিতব্বং.

১০. কাযবন্ধনে পন কক্কটক্খীনীতি কক্কটকস্স অক্খিসদিসানি. মকৰমুখন্তি মকৰমুখসণ্ঠানং. দেড্ডুভসীসন্তি উদকসপ্পসীসসদিসসণ্ঠানানি. অচ্ছীনীতি কুঞ্জৰচ্ছিসণ্ঠানানি. একমেৱ ৱট্টতীতি এত্থ একৰজ্জুকং দ্ৱিগুণতিগুণং কত্ৱা বন্ধিতুং ন ৱট্টতি, একমেৱ পন সতৱাৰম্পি সৰীৰং পৰিক্খিপিত্ৱা বন্ধিতুং ৱট্টতি. ‘‘বহুৰজ্জুকে একতো কত্ৱা একেন নিৰন্তৰং ৱেঠেত্ৱা কতং বহুৰজ্জুকন্তি ন ৱত্তব্বং, তং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তত্তা তং মুৰজসঙ্খং ন গচ্ছতীতি ৱেদিতব্বং. মুৰজঞ্হি নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি মুৰজৱট্টিসণ্ঠানং ৱেঠেত্ৱা কৰোন্তি. ইদং পন মুৰজং মদ্দৱীণসঙ্খাতং পামঙ্গসণ্ঠানঞ্চ দসাসু ৱট্টতি ‘‘কাযবন্ধনস্স দসা জীৰন্তি. অনুজানামি, ভিক্খৱে, মুৰজং মদ্দৱীণ’’ন্তি (চূড়ৱ. ২৭৮) ৱুত্তত্তা.

ৱিধেতি দসাপৰিযোসানে থিৰভাৱায দন্তৱিসাণসুত্তাদীহি কতে ৱিধে. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৮৫) পন ‘‘কাযবন্ধনস্স পাসন্তে দসামূলে তস্স থিৰভাৱত্থং কত্তব্বে দন্তৱিসাণাদিমযে ৱিধে’’তি ৱুত্তং. অট্ঠমঙ্গলানি নাম সঙ্খো, চক্কং, পুণ্ণকুম্ভো, গযা, সিৰীৱচ্ছো, অঙ্কুসো, ধজং, সোৱত্থিকন্তি. মচ্ছযুগড়ছত্তনন্দিযাৱট্টাদিৱসেনপি ৱদন্তি. পৰিচ্ছেদলেখামত্তন্তি দন্তাদীহি কতস্স ৱিধস্স উভোসু কোটীসু কাতব্বপৰিচ্ছেদৰাজিমত্তং. ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণেপি –

‘‘সুত্তং ৱা দিগুণং কত্ৱা, কোট্টেন্তি চ তহিং তহিং;

কাযবন্ধনসোভত্থং, তং ন ৱট্টতি ভিক্খুনো.

‘‘দসামুখে দড়্হত্থায, দ্ৱীসু অন্তেসু ৱট্টতি;

মালাকম্মলতাকম্ম-চিত্তিকম্পি ন ৱট্টতি.

‘‘অক্খীনি তত্থ দস্সেত্ৱা;

কোট্টিতে পন কা কথা.

কক্কটক্খীনি ৱা তত্থ;

উট্ঠাপেতুং ন ৱট্টতি.

‘‘ঘটং দেড্ডুভসীসং ৱা, মকৰস্স মুখম্পি ৱা;

ৱিকাৰৰূপং যং কিঞ্চি, ন ৱট্টতি দসামুখে.

‘‘উজুকং মচ্ছকণ্টং ৱা, মট্ঠং ৱা পন পট্টিকং;

খজ্জূৰিপত্তকাকাৰং, কত্ৱা ৱট্টতি কোট্টিতং.

‘‘পট্টিকা সূকৰন্তন্তি, দুৱিধং কাযবন্ধনং;

ৰজ্জুকা দুস্সপট্টাদি, সব্বং তস্সানুলোমিকং.

‘‘মুৰজং মদ্দৱীণঞ্চ, দেড্ডুভঞ্চ কলাবুকং;

ৰজ্জুযো চ ন ৱট্টন্তি, পুৰিমা দ্ৱেদসা সিযুং.

‘‘দসা পামঙ্গসণ্ঠানা, নিদ্দিট্ঠা কাযবন্ধনে;

একা দ্ৱিতিচতস্সো ৱা, ৱট্টন্তি ন ততো পৰং.

‘‘একৰজ্জুমযং ৱুত্তং, মুনিনা কাযবন্ধনং;

তঞ্চ পামঙ্গসণ্ঠানং, একম্পি চ ন ৱট্টতি.

‘‘ৰজ্জুকে একতো কত্ৱা, বহূ একায ৰজ্জুযা;

নিৰন্তৰঞ্হি ৱেঠেত্ৱা, কতং ৱট্টতি বন্ধিতুং.

‘‘দন্তকট্ঠৱিসাণট্ঠি-লোহৱেড়ুনড়ব্ভৱা;

জতুসঙ্খমযা সুত্ত-ফলজা ৱিধকা মতা.

‘‘কাযবন্ধনৱিধেপি, ৱিকাৰো ন চ ৱট্টতি;

তত্থ তত্থ পৰিচ্ছেদ-লেখামত্তং তু ৱট্টতী’’তি. –

ৱুত্তং.

ৱিনযসাৰত্থসন্দীপনিযম্পি তহিং তহিন্তি পট্টিকায তত্থ তত্থ. তন্তি তথাকোট্টিতদিগুণসুত্তকাযবন্ধনং. অন্তেসু দড়্হত্থায দসামুখে দিগুণং কত্ৱা কোট্টেন্তি, ৱট্টতীতি যোজনা. চিত্তকম্পীতি মালাকম্মলতাকম্মচিত্তযুত্তম্পি কাযবন্ধনং. অক্খীনীতি কুঞ্জৰক্খীনি. তত্থাতি কাযবন্ধনে ন ৱট্টতীতি কা কথা. উট্ঠাপেতুন্তি উক্কিৰিতুং.

ঘটন্তি ঘটসণ্ঠানং. দেড্ডুভসীসং ৱাতি উদকসপ্পসীসং মুখসণ্ঠানং ৱা. যং কিঞ্চি ৱিকাৰৰূপং দসামুখে ন ৱট্টতীতি যোজনা. এত্থ চ উভযপস্সেসু মচ্ছকণ্টকযুত্তং মচ্ছস্স পিট্ঠিকণ্টকং ৱিয যস্সা পট্টিকায ৱাযনং হোতি, ইদং কাযবন্ধনং মচ্ছকণ্টকং নাম. যস্স খজ্জূৰিপত্তসণ্ঠানমিৱ ৱাযনং হোতি, তং খজ্জূৰিপত্তকাকাৰং নাম.

পকতিৱিকাৰা পট্টিকা সূকৰন্তং নাম কুঞ্চিকাকোসসণ্ঠানং. তস্স দুৱিধস্স কাযবন্ধনস্স. তত্থ ৰজ্জুকা সূকৰন্তানুলোমিকা, দুস্সপট্টং পট্টিকানুলোমিকং. আদি-সদ্দেন মুদ্দিককাযবন্ধনং গহিতং, তঞ্চ সূকৰন্তানুলোমিকং. যথাহ ‘‘একৰজ্জুকং পন মুদ্দিককাযবন্ধনঞ্চ সূকৰন্তং অনুলোমেতী’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ২৭৮). তত্থ ৰজ্জুকা নাম একাৱট্টা, বহুৰজ্জুকস্স অকপ্পিযভাৱং ৱক্খতি. মুদ্দিককাযবন্ধনং নাম চতুৰস্সং অকত্ৱা সজ্জিতন্তি গণ্ঠিপদে ৱুত্তং.

মুৰজং নাম মুৰজৱট্টিসণ্ঠানং ৱেঠেত্ৱা কতং. ৱেঠেত্ৱাতি নানাসুত্তেহি ৱেঠেত্ৱা. সিক্খাভাজনৱিনিচ্ছযে পন ‘‘বহুকা ৰজ্জুযো একতো কত্ৱা একায ৰজ্জুযা ৱেঠিত’’ন্তি ৱুত্তং. মদ্দৱীণং নাম পামঙ্গসণ্ঠানং. দেড্ডুভকং নাম উদকসপ্পসদিসং. কলাবুকং নাম বহুৰজ্জুকং. ৰজ্জুযোতি উভযকোটিযং একতো অবন্ধা বহুৰজ্জুযো, তথাবন্ধা কলাবুকং নাম হোতি. ন ৱট্টন্তীতি মুৰজাদীনি ইমানি সব্বানি কাযবন্ধনানি ন ৱট্টন্তি. পুৰিমা দ্ৱেতি মুৰজং মদ্দৱীণনামঞ্চাতি দ্ৱে. ‘‘দসাসু সিযু’’ন্তি ৱত্তব্বে গাথাবন্ধৱসেন ৱণ্ণলোপেন ‘‘দসা সিযু’’ন্তি ৱুত্তং. যথাহ ‘‘মুৰজং মদ্দৱীণন্তি ইদং দসাসুযেৱ অনুঞ্ঞাত’’ন্তি.

পামঙ্গসণ্ঠানাতি পামঙ্গদামং ৱিয চতুৰস্সসণ্ঠানা. একৰজ্জুমযন্তি নানাৱট্টে একতো ৱট্টেত্ৱা কতং ৰজ্জুমযং কাযবন্ধনং ৱত্তুং ৱট্টতীতি ‘‘ৰজ্জুকা দুস্সপট্টাদী’’তি এত্থ একৱট্টৰজ্জুকা গহিতা. ইধ পন নানাৱট্টে একতো ৱট্টেত্ৱা কতা একাৱ ৰজ্জু গহিতা. তঞ্চাতি তং ৱা নযম্পি একৰজ্জুককাযবন্ধনং পামঙ্গসণ্ঠানেন গন্থিতং. একম্পি চ ন ৱট্টতীতি কেৱলম্পি ন ৱট্টতি.

বহূ ৰজ্জুকে একতো কত্ৱাতি যোজনা. ৱট্টতি বন্ধিতুন্তি মুৰজং কলাবুকঞ্চ ন হোতি, ৰজ্জুককাযবন্ধনমেৱ হোতীতি অধিপ্পাযো. অযং পন ৱিনিচ্ছযো ‘‘বহুৰজ্জুকে একতো কত্ৱা একেন নিৰন্তৰং ৱেঠেত্ৱা কতং বহুৰজ্জুকন্তি ন ৱত্তব্বং, তং ৱট্টতী’’তি অট্ঠকথাগতো ইধ ৱুত্তো. সিক্খাভাজনৱিনিচ্ছযে ‘‘বহুৰজ্জুযো একতো কত্ৱা একায ৱেঠিতং মুৰজং নামা’’তি যং ৱুত্তং, তং ইমিনা ৱিৰুজ্ঝনতো ন গহেতব্বং.

দন্ত-সদ্দেন হত্থিদন্তা ৱুত্তা. জতূতি লাখা. সঙ্খমযন্তি সঙ্খনাভিমযং. ৱিধকা মতাতি এত্থ ৱেধিকাতিপি পাঠো, ৱিধপৰিযাযো. কাযবন্ধনৱিধেতি কাযবন্ধনস্স দসায থিৰভাৱত্থং কট্ঠদন্তাদীহি কতে ৱিধে. ৱিকাৰো অট্ঠমঙ্গলাদিকো. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ঠানে. তু-সদ্দেন ঘটাকাৰোপি ৱট্টতীতি দীপেতীতি অত্থো পকাসিতো, তস্মা তেন নযেন কাযবন্ধনৱিচাৰো কাতব্বোতি.

১১. অঞ্জনিযং ‘‘উজুকমেৱা’’তি ৱুত্তত্তা চতুৰস্সাদিসণ্ঠানাপি ৱঙ্কগতিকা ন ৱট্টতি. সিপাটিকাযাতি ৱাসিআদিভণ্ডপক্খিপনে. ৱিনযৱিনিচ্ছযপ্পকৰণে পন –

‘‘মালাকম্মলতাকম্ম-নানাৰূপৱিচিত্তিতা;

ন চ ৱট্টতি ভিক্খূনং, অঞ্জনী জনৰঞ্জনী.

‘‘তাদিসং পন ঘংসিত্ৱা, ৱেঠেত্ৱা সুত্তকেন ৱা;

ৱড়ঞ্জন্তস্স ভিক্খুস্স, ন দোসো কোচি ৱিজ্জতি.

‘‘ৱট্টা ৱা চতুৰস্সা ৱা, অট্ঠংসা ৱাপি অঞ্জনী;

ৱট্টতেৱাতি নিদ্দিট্ঠা, ৱণ্ণমট্ঠা ন ৱট্টতি.

‘‘তথাঞ্জনিসলাকাপি, অঞ্জনিথৱিকায চ;

নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি, চিত্তকম্মং ন ৱট্টতি.

‘‘একৱণ্ণেন সুত্তেন, সিপাটিং যেন কেনচি;

যং কিঞ্চি পন সিব্বেত্ৱা, ৱড়ঞ্জন্তস্স ৱট্টতী’’তি. –

আগতং.

তট্টীকাযম্পি মালা…পে… চিত্তিতাতি মালাকম্মলতাকম্মেহি চ মিগপক্খিৰূপাদিনানাৰূপেহি চ ৱিচিত্তিতা. জনৰঞ্জনীতি বালজনপলোভিনী. অট্ঠংসা ৱাপীতি এত্থ অপি-সদ্দেন সোড়সংসাদীনং গহণং. ৱণ্ণমট্ঠাতি মালাকম্মাদিৱণ্ণমট্ঠা. অঞ্জনীসলাকাপি তথা ৱণ্ণমট্ঠা ন ৱট্টতীতি যোজনা. অঞ্জনীথৱিকায চ নানাৱণ্ণেহি সুত্তেহি চিত্তকম্মং ন ৱট্টতীতি পাঠো যুজ্জতি, ‘‘থৱিকাপি ৱা’’তি পাঠো দিস্সতি, সো ন গহেতব্বো. ‘‘পীতাদিনা যেন কেনচি একৱণ্ণেন সুত্তেন পিলোতিকাদিমযং কিঞ্চিপি সিপাটিকং সিব্বেত্ৱা ৱড়ঞ্জন্তস্স ৱট্টতীতি যোজনা’’তি আগতং.

১২. আৰকণ্টকাদীসু আৰকণ্টকেতি পোত্থকাদিঅভিসঙ্খৰণত্থং কতে দীঘমুখসত্থকে. ভমকাৰানং দাৰুআদিলিখনসত্থকন্তি কেচি. ৱট্টমণিকন্তি ৱট্টং কত্ৱা উট্ঠাপেতব্ববুব্বুড়কং. অঞ্ঞন্তি ইমিনা পিড়কাদিং সঙ্গণ্হাতি. পিপ্ফলিকেতি যং কিঞ্চি ছেদনকে খুদ্দকসত্থে. মণিকন্তি একৱট্টমণি. পিড়কন্তি সাসপমত্তিকামুত্তৰাজিসদিসা বহুৱট্টলেখা. ইমস্মিং অধিকাৰে অৱুত্তত্তা লেখনিযং যং কিঞ্চি ৱণ্ণমট্ঠং ৱট্টতীতি ৱদন্তি. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং পন ‘‘কুঞ্চিকায সেনাসনপৰিক্খাৰত্তা সুৱণ্ণৰূপিযমযাপি ৱট্টতীতি ছাযা দিস্সতি. ‘কুঞ্চিকায ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ন ৱট্টতী’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৮৫) ৱচনতো অঞ্ঞে কপ্পিযলোহাদিমযাৱ কুঞ্চিকা কপ্পন্তি পৰিহৰণীযপৰিক্খাৰত্তা’’তি ৱুত্তং. আৰকণ্টকো পোত্থকাদিকৰণসত্থকজাতি, আমণ্ডসাৰকো আমলকফলমযোতি ৱদন্তি.

ৱলিতকন্তি নখচ্ছেদনকালে দড়্হগ্গহণত্থং ৱলিযুত্তমেৱ কৰোন্তি. তস্মা তং ৱট্টতীতি ইমিনা অঞ্ঞম্পি ৱিকাৰং দড়্হীকম্মাদিঅত্থায কৰোন্তি, ন ৱণ্ণমট্ঠত্থায, তং ৱট্টতীতি দীপিতং, তেন চ কত্তৰদণ্ডকোটিযং অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্ঘট্টনেন সদ্দনিচ্ছৰণত্থায কতৱলযাদিকং অৱুত্তম্পি যতো উপপন্নং হোতি. এত্থ চ দড়্হীকম্মাদীতি আদি-সদ্দেন পৰিস্সযৱিনোদনাদিং সঙ্গণ্হাতি, তেন কত্তৰযট্ঠিকোটিযং কতৱলযানং অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্ঘট্টনেন সদ্দনিচ্ছৰণং দীঘজাতিকাদিপৰিস্সযৱিনোদনত্থং হোতি, তস্মা ৱট্টতীতি দীপেতি. তেনাহ আচৰিযৱৰো –

‘‘মণিকং পিড়কং ৱাপি, পিপ্ফলে আৰকণ্টকে;

ঠপেতুং পন যং কিঞ্চি, ন চ ৱট্টতি ভিক্খুনো.

‘‘দণ্ডকেপি পৰিচ্ছেদ-লেখামত্তং তু ৱট্টতি;

ৱলিত্ৱা চ নখচ্ছেদং, কৰোন্তীতি হি ৱট্টতী’’তি.

তস্স ৱণ্ণনাযম্পি মণিকন্তি থূলবুব্বুড়ং. পীড়কন্তি সুখুমবুব্বুড়ং. পিপ্ফলেতি ৱত্থচ্ছেদনসত্থে. আৰকণ্টকেতি পত্তধাৰৱলযানং ৱিজ্ঝনকণ্টকে. ঠপেতুন্তি উট্ঠাপেতুং. যং কিঞ্চীতি সেসৱণ্ণমট্ঠম্পি চ. দণ্ডকেতি পিপ্ফলিদণ্ডকে. যথাহ ‘‘পিপ্ফলিকেপি মণিকং ৱা পিড়কং ৱা যং কিঞ্চি ঠপেতুং ন ৱট্টতি, দণ্ডকে পন পৰিচ্ছেদলেখা ৱট্টতী’’তি. পৰিচ্ছেদলেখামত্তন্তি আণিবন্ধনট্ঠানং পত্ৱা পৰিচ্ছিন্দনত্থং একাৱ লেখা ৱট্টতীতি. ৱলিত্ৱাতি উভযকোটিমুখং কত্ৱা মজ্ঝে ৱলিযো গাহেত্ৱা নখচ্ছেদং যস্মা কৰোন্তি, তস্মা ৱট্টতীতি যোজনাতি আগতা.

উত্তৰাৰণিযং মণ্ডলন্তি উত্তৰাৰণিযা পৱেসনত্থং আৱাটমণ্ডলং হোতি. দন্তকট্ঠচ্ছেদনৱাসিযং উজুকমেৱ বন্ধিতুন্তি সম্বন্ধো. এত্থ চ উজুকমেৱাতি ইমিনা ৱঙ্কং কত্ৱা বন্ধিতুং ন ৱট্টতীতি দস্সেতি, তেনেৱ অঞ্জনিযম্পি তথা দস্সিতং. উভোসু পস্সেসু একপস্সে ৱাতি ৱচনসেসো, ৱাসিদণ্ডস্স উভোসু পস্সেসু দণ্ডকোটীনং অচলনত্থং বন্ধিতুন্তি অত্থো. কপ্পিযলোহেন চতুৰস্সং ৱা অট্ঠংসং ৱা কাতুং ৱট্টতীতি যোজনা.

১৩. আমণ্ডসাৰকেতি আমলকফলানি পিসিত্ৱা তেন কক্কেন কততেলভাজনে. তত্থ কিৰ পক্খিত্তং তেলং সীতং হোতি. তথা হি ৱুত্তং আচৰিযেন –

‘‘উত্তৰাৰণিযং ৱাপি, ধনুকে পেল্লদণ্ডকে;

মালাকম্মাদি যং কিঞ্চি, ৱণ্ণমট্ঠং ন ৱট্টতি.

‘‘সণ্ডাসে দন্তকট্ঠানং, তথা ছেদনৱাসিযা;

দ্ৱীসু পস্সেসু লোহেন, বন্ধিতুং পন ৱট্টতি.

‘‘তথা কত্তৰদণ্ডেপি, চিত্তকম্মং ন ৱট্টতি;

ৱট্টলেখাৱ ৱট্টন্তি, একা ৱা দ্ৱেপি হেট্ঠতো.

‘‘ৱিসাণে নাড়িযং ৱাপি, তথেৱামণ্ডসাৰকে;

তেলভাজনকে সব্বং, ৱণ্ণমট্ঠং তু ৱট্টতী’’তি.

টীকাযম্পি অৰণিসহিতে ভন্তকিচ্চকৰো দণ্ডো উত্তৰাৰণী নাম. ৱাপীতি পি-সদ্দেন অধৰাৰণিং সঙ্গণ্হাতি. উদুক্খলদণ্ডস্সেতং অধিৱচনং. অঞ্ছনকযন্তধনু ধনুকং নাম. মুসলমত্থকপীড়নদণ্ডকো পেল্লদণ্ডকো নাম. সণ্ডাসেতি অগ্গিসণ্ডাসে. দন্তকট্ঠানং ছেদনৱাসিযা তথা যং কিঞ্চি ৱণ্ণমট্ঠং ন ৱট্টতীতি সম্বন্ধো. দ্ৱীসু পস্সেসূতি ৱাসিযা উভোসু পস্সেসু. লোহেনাতি কপ্পিযলোহেন. বন্ধিতুং ৱট্টতীতি উজুকমেৱ ৱা চতুৰস্সং ৱা অট্ঠংসং ৱা বন্ধিতুং ৱট্টতি. সণ্ডাসেতি অগ্গিসণ্ডাসেতি নিস্সন্দেহে ৱুত্তং. অট্ঠকথাযং পনেত্থ সূচিসণ্ডাসো দস্সিতো. হেট্ঠাতি হেট্ঠা অযোপট্টৱলযে. ‘‘উপৰি অহিচ্ছত্তকমকুড়মত্ত’’ন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. ৱিসাণেতি তেলাসিঞ্চনকগৱযমহিংসাদিসিঙ্গে. নাড়িযং ৱাপীতি ৱেড়ুনাড়িকাদিনাড়িযং. অপি-সদ্দেন অলাবুং সঙ্গণ্হাতি. আমণ্ডসাৰকেতি আমলকচুণ্ণমযতেলঘটে. তেলভাজনকেতি ৱুত্তপ্পকাৰেযেৱ তেলভাজনে. সব্বং ৱণ্ণমট্ঠং ৱট্টতীতি পুমিত্থিৰূপৰহিতং মালাকম্মাদি সব্বং ৱণ্ণমট্ঠং ৱট্টতীতি আগতং.

ভূমত্থৰণেতি কটসাৰাদিমযে পৰিকম্মকতায ভূমিযা অত্থৰিতব্বঅত্থৰণে. পানীযঘটেতি ইমিনা সব্বভাজনে সঙ্গণ্হাতি. সব্বং…পে… ৱট্টতীতি যথাৱুত্তেসু মঞ্চাদীসু ইত্থিপুৰিসৰূপম্পি ৱট্টতি. তেলভাজনেসুযেৱ ইত্থিপুৰিসৰূপানং পটিক্খিপিতত্তা তেলভাজনেন সহ অগণেত্ৱা ৱিসুং মঞ্চাদীনং গহিতত্তা চাতি ৱদন্তি. কিঞ্চাপি ৱদন্তি, এতেসং পন মঞ্চাদীনং হত্থেন আমসিতব্বভণ্ডত্তা ইত্থিৰূপমেত্থ ন ৱট্টতীতি গহেতব্বং. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৮৫) পন ‘‘তালৱণ্টবীজনিআদীসু ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. কিঞ্চাপি তানি কুঞ্চিকা ৱিয পৰিহৰণীযানি, অথ খো উচ্চাৱচানি ন ধাৰেতব্বানীতি পটিক্খেপাভাৱতো ৱুত্তং. কেৱলঞ্হি তানি ‘‘অনুজানামি ভিক্খৱে ৱিধূপনঞ্চ তালৱণ্টঞ্চা’’তিআদিনা ৱুত্তানি. গণ্ঠিপদে পন ‘‘তেলভাজনেসু ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ৱট্টতি, সেনাসনপৰিক্খাৰত্তা ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং. আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেনপি ৱুত্তমেৱ –

‘‘পানীযস্স উড়ুঙ্কেপি, দোণিযং ৰজনস্সপি;

ঘটে ফলকপীঠেপি, ৱলযাধাৰকাদিকে.

‘‘তথা পত্তপিধানে চ, তালৱণ্টে চ বীজনে;

পাদপুঞ্ছনিযং ৱাপি, সম্মুঞ্জনিযমেৱ চ.

‘‘মঞ্চে ভূমত্থৰে পীঠে, ভিসিবিম্বোহনেসু চ;

মালাকম্মাদিকং চিত্তং, সব্বমেৱ চ ৱট্টতী’’তি.

১৪. এৱং সমণপৰিক্খাৰেসু কপ্পিযাকপ্পিযং কথেত্ৱা ইদানি সেনাসনে কথেতুং ‘‘সেনাসনে পনা’’ত্যাদিমাহ. এত্থ পন-সদ্দো ৱিসেসজোতকো. তেন সব্বৰতনমযম্পি ৱণ্ণমট্ঠকম্মং ৱট্টতি, কিমঙ্গং পন অঞ্ঞৱণ্ণমট্ঠকম্মন্তি অত্থং জোতেতি. যদি এৱং কিস্মিঞ্চি পটিসেধেতব্বে সন্তেপি তথা ৱত্তব্বং সিযাতি আহ ‘‘সেনাসনে কিঞ্চি পটিসেধেতব্বং নত্থী’’তি. ৱুত্তম্পি চেতং আচৰিযবুদ্ধদত্তত্থেৰেন –

‘‘নানামণিমযত্থম্ভ-কৱাটদ্ৱাৰভিত্তিকং;

সেনাসনমনুঞ্ঞাতং, কা কথা ৱণ্ণমট্ঠকে.

‘‘সোৱণ্ণিযং দ্ৱাৰকৱাটবদ্ধং;

সুৱণ্ণনানামণিভিত্তিভূমিং;

ন কিঞ্চি একম্পি নিসেধনীযং;

সেনাসনং ৱট্টতি সব্বমেৱা’’তি.