১. দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথা

১. এৱং পাড়িমুত্তৱিনিচ্ছযকথানং মাতিকং ঠপেত্ৱা ইদানি যথাঠপিতমাতিকানুক্কমেন নিদ্দিসন্তো ‘‘তত্থ দিৱাসেয্যাতি দিৱানিপজ্জন’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ তত্থাতি তেসু মাতিকাপদেসু সমভিনিৱিট্ঠস্স ‘‘দিৱাসেয্যা’’তি পদস্স ‘‘দিৱানিপজ্জন’’ন্তি অত্থো দট্ঠব্বোতি যোজনা. তত্থ দিৱা-সদ্দো অহৱাচকো আকাৰন্তো নিপাতো. ৱুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং ‘‘আনুকূল্যেতু সদ্ধঞ্চ, নত্তং দোসো দিৱা ত্ৱহে’’তি. সযনং সেয্যা, কৰজকাযগতৰূপানং উদ্ধং অনুগ্গন্ত্ৱা দীঘৱসেন ৱিত্থাৰতো পৱত্তনসঙ্খাতো ইৰিযাপথৱিসেসো. দিৱাকালস্মিং সেয্যা দিৱাসেয্যা. অৰুণুগ্গমনতো পট্ঠায যাৱ সূৰিযত্থঙ্গমনা, এতস্মিং কালে সযনইৰিযাপথকৰণন্তি. তেনাহ ‘‘দিৱানিপজ্জনন্তি অত্থো’’তি.

তত্ৰাতি তস্মিং দিৱাসযনে অযং ৱক্খমানো ৱিনিচ্ছযো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. ‘‘অনুজানামি…পে… ৱচনতো’’তি (পাৰা. ৭৭) অযং পঠমপাৰাজিকসিক্খাপদস্স ৱিনীতৱত্থূসু আগতো ভগৱতা আহচ্চভাসিতো ঞাপকপাঠো. তত্থ দিৱা পটিসল্লীযন্তেনাতি দিৱা নিপজ্জন্তেন. দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতুন্তি দ্ৱাৰং পিদহিত্ৱা নিপজ্জিতুং. ‘‘দিৱা…পে… নিপজ্জিতব্বন্তি ঞাপ্যং. ননু পাড়িযং ‘‘অযং নাম আপত্তী’’তি ন ৱুত্তা, অথ কথমেত্থ আপত্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থ চ কিঞ্চাপী’’তিআদি. তত্থ এত্থাতি এতস্মিং দিৱানিপজ্জনে. চ-সদ্দো ৱাক্যাৰম্ভজোতকো, কিঞ্চাপি-সদ্দো নিপাতসমুদাযো, যদিপীত্যত্থো. পাড়িযং অযং নাম আপত্তীতি কিঞ্চাপি ন ৱুত্তা, পন তথাপি অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জন্তস্স অট্ঠকথাযং (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৭) দুক্কটং যস্মা ৱুত্তং, তস্মা এত্থ আপত্তি ৱিঞ্ঞাযতীতি যোজনা. এৱং সন্তেপি অসতি ভগৱতো ৱচনে কথং অট্ঠকথাযং ৱুত্তং সিযাতি আহ ‘‘ৱিৱৰিত্ৱা…পে… অনুঞ্ঞাতত্তা’’তি. এতেন ভগৱতো অনুজাননম্পি তং অকৰোন্তস্স আপত্তিকাৰণং হোতীতি দস্সেতি.

তত্থ ‘‘উপ্পন্নে ৱত্থুম্হীতি ইত্থিযা কতঅজ্ঝাচাৰৱত্থুস্মি’’ন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং, সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ২.৭৭) পন ‘‘মেথুনৱত্থুস্মিং উপ্পন্নে’’তি ৱুত্তং, পোৰাণটীকাযম্পি তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘উপ্পন্নে মেথুনৱত্থুস্মি’’ন্তি ৱুত্তং, তদেতং ৱিচাৰেতব্বং মেথুনলক্খণস্স অভাৱা. ননু সিক্খাপদপঞ্ঞাপনং নাম বুদ্ধৱিসযো, অথ কস্মা অট্ঠকথাযং দুক্কটং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ভগৱতো’’তিআদি. ন কেৱলং উপালিত্থেৰাদীহি এৱ অট্ঠকথা ঠপিতা, অথ খো পাড়িতো চ অত্থতো চ বুদ্ধেন ভগৱতা ৱুত্তো. ন হি ভগৱতা অব্যাকতং তন্তিপদং নাম অত্থি, সব্বেসংযেৱ অত্থো কথিতো, তস্মা সম্বুদ্ধেনেৱ তিণ্ণং পিটকানং অত্থৱণ্ণনক্কমোপি ভাসিতোতি দট্ঠব্বং. তত্থ তত্থ হি ভগৱতা পৱত্তিতা পকিণ্ণকদেসনাযেৱ অট্ঠকথাতি.

কিং পনেত্থ এতং দিৱা দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জন্তস্স দুক্কটাপত্তিআপজ্জনং অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা এৱ সিদ্ধং, উদাহু অঞ্ঞেনপীতি আহ ‘‘অত্থাপত্তী’’তিআদি. এতং দুক্কটাপত্তিআপজ্জনং ন কেৱলং অট্ঠকথাযং ৱুত্তত্তা এৱ সিদ্ধং, অথ খো ‘‘অত্থাপত্তি দিৱা আপজ্জতি, নো ৰত্তি’’ন্তি (পৰি. ৩২৩) ইমিনা পৰিৱাৰপাঠেনপি সিদ্ধং হোতীতি যোজনা. কতৰস্মিং পন ৱত্থুস্মিং ইদং সিক্খাপদং ৱুত্তন্তি? ‘‘তেন খো পন সমযেন অঞ্ঞতৰো ভিক্খু ৱেসালিযং মহাৱনে কূটাগাৰসালাযং দিৱা ৱিহাৰগতো দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিপন্নো অহোসি. তস্স অঙ্গমঙ্গানি ৱাতুপত্থদ্ধানি অহেসুং. তেন খো পন সমযেন সম্বহুলা ইত্থিযো গন্ধঞ্চ মালঞ্চ আদায ৱিহাৰং আগমিংসু ৱিহাৰপেক্খিকাযো. অথ খো তা ইত্থিযো তং ভিক্খুং পস্সিত্ৱা অঙ্গজাতে অভিনিসীদিত্ৱা যাৱদত্থং কত্ৱা ‘পুৰিসুসভো ৱতায’ন্তি ৱত্ৱা গন্ধঞ্চ মালঞ্চ আৰোপেত্ৱা পক্কমিংসু. ভিক্খূ কিলিন্নং পস্সিত্ৱা ভগৱতো এতমত্থং আৰোচেসুং. পঞ্চহি, ভিক্খৱে, আকাৰেহি অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি ৰাগেন, ৱচ্চেন, পস্সাৱেন, ৱাতেন, উচ্চালিঙ্গপাণকদট্ঠেন. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহাকাৰেহি অঙ্গজাতং কম্মনিযং হোতি. অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং তস্স ভিক্খুনো ৰাগেন অঙ্গজাতং কম্মনিযং অস্স, অৰহং সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু, অনাপত্তি ভিক্খৱে তস্স ভিক্খুনো. অনুজানামি ভিক্খৱে দিৱা পটিসল্লীযন্তেন দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা পটিসল্লীযিতু’’ন্তি (পাৰা. ৭৭) এতস্মিং ৱত্থুস্মিং ইদং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

২. ইদানি দ্ৱাৰৱিসেসং দস্সেতুং ‘‘কীদিস’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পৰিৱত্তকদ্ৱাৰমেৱাতি সংৱৰণৱিৱৰণৱসেন ইতো চিতো চ পৰিৱত্তনযোগ্গদ্ৱাৰমেৱ. ৰুক্খসূচিকণ্টকদ্ৱাৰন্তি ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং কণ্টকদ্ৱাৰঞ্চ. ‘‘ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰকণ্টকদ্ৱাৰ’’মিচ্চেৱ ৱা পাঠো. যং উভোসু পস্সেসু ৰুক্খত্থম্ভে নিখনিত্ৱা তত্থ ৱিজ্ঝিত্ৱা মজ্ঝে দ্ৱে তিস্সো ৰুক্খসূচিযো পৱেসেত্ৱা কৰোন্তি, তং ৰুক্খসূচিদ্ৱাৰং নাম. পৱেসননিক্খমনকালে অপনেত্ৱা থকনযোগ্গং একায, বহূহি ৱা কণ্টকসাখাহি কতং কণ্টকদ্ৱাৰং নাম. গামদ্ৱাৰস্স পিধানত্থং পদৰেন ৱা কণ্টকসাখাদীহি ৱা কতস্স কৱাটস্স উদুক্খলপাসকৰহিততায একেন সংৱৰিতুং ৱিৱৰিতুঞ্চ অসক্কুণেয্যস্স হেট্ঠা একং চক্কং যোজেন্তি, যেন পৰিৱত্তমানককৱাটং সুখথকনকং হোতি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্কলকযুত্তদ্ৱাৰ’’ন্তি. চক্কমেৱ হি লাতব্বত্থেন সংৱৰণৱিৱৰণত্থায গহেতব্বত্থেন চক্কলকং, তেন যুত্তকৱাটম্পি চক্কলকং নাম, তেন যুত্তদ্ৱাৰং চক্কলকযুত্তদ্ৱাৰং.

মহাদ্ৱাৰেসু পন দ্ৱে তীণি চক্কলকানি যোজেতীতি আহ ‘‘ফলকেসূ’’তিআদি. কিটিকাসূতি ৱেড়ুপেসিকাদীহি কণ্টকসাখাদীহি চ কতথকনকেসু. সংসৰণকিটিকদ্ৱাৰন্তি চক্কলকযন্তেন সংসৰণকিটিকাযুত্তমহাদ্ৱাৰং. গোপ্ফেত্ৱাতি আৱুণিত্ৱা, ৰজ্জূহি গন্থেত্ৱা ৱা. একং দুস্সসাণিদ্ৱাৰমেৱাতি এত্থ কিলঞ্জসাণিদ্ৱাৰম্পি সঙ্গহং গচ্ছতি. ৱজিৰবুদ্ধিটীকাযং (ৱজিৰ. টী. পাৰাজিক ৭৬-৭৭) পন ‘‘দুস্সদ্ৱাৰং সাণিদ্ৱাৰঞ্চ দুস্সসাণিদ্ৱাৰং. দুস্সসাণি কিলঞ্জসাণীতিআদিনা ৱুত্তং সব্বম্পি দুস্সসাণিযমেৱ সঙ্গহেত্ৱা ৱুত্তং, একসদিসত্তা একন্তি ৱুত্ত’’ন্তি ৱুত্তং.

৩. এৱং দ্ৱাৰৱিসেসং দস্সেত্ৱা ইদানি যত্তকেন দ্ৱাৰং সংৱুতং হোতি, তং পমাণং দস্সেতুং ‘‘কিত্তকেন’’ত্যাদিমাহ. তত্থ সূচীতি মজ্ঝে ছিদ্দং কত্ৱা পৱেসিতা. ঘটিকাতি উপৰি যোজিতা. ইদানি যত্থ দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা নিপজ্জিতুং ন সক্কা হোতি, তত্থ কাতব্বৱিধিং দস্সেতুং ‘‘সচে বহূনং ৱড়ঞ্জনট্ঠানং হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. বহূনং অৱড়ঞ্জনট্ঠানেপি একং আপুচ্ছিত্ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতিযেৱ. অথ ভিক্খূ…পে… নিসিন্না হোন্তীতি ইদং তত্থ ভিক্খূনং সন্নিহিতভাৱদস্সনত্থং ৱুত্তং, ন সেসইৰিযাপথসমঙ্গিতানিৱত্তনত্থং, তস্মা নিপন্নেপি আভোগং কাতুং ৱট্টতি. নিপজ্জিত্ৱা নিদ্দাযন্তে পন আভোগং কাতুং ন ৱট্টতি. অসন্তপক্খে ঠিতত্তা ৰহো নিসজ্জায ৱিয দ্ৱাৰসংৱৰণং নাম মাতুগামানং পৱেসনিৱাৰণত্থং অনুঞ্ঞাতন্তি আহ ‘‘কেৱলং ভিক্খুনিং ৱা’’তিআদি.

এত্থ চ তং যুত্তং, এৱং সব্বত্থপি যো যো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোৱ পমাণন্তি গহেতব্বন্তি ইদং অট্ঠকথাৱচনতো অতিৰেকং আচৰিযস্স ৱচনং. ইতো পুব্বাপৰৱচনং অট্ঠকথাৱচনমেৱ. তত্থ তং যুত্তন্তি ‘‘কুৰুন্দট্ঠকথাযং পন…পে… ন ৱত্ততী’’তি যং ৱচনং অট্ঠকথাচৰিযেহি ৱুত্তং, তং ৱচনং যুত্তন্তি অত্থো. এৱং…পে… গহেতব্বন্তি যথা চেত্থ কুৰুন্দিযং ৱুত্তৱচনং যুত্তং, এৱং সব্বত্থপি ৱিনিচ্ছযে যো যো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোৱ পমাণন্তি গহেতব্বং, পুৰে ৱুত্তো থেৰৱাদো ৱা অট্ঠকথাৱাদো ৱা পমাণন্তি ন গহেতব্বন্তি অধিপ্পাযো. ইদং ৱচনং অট্ঠানে ৱুত্তং ৱিয দিস্সতি. কথং? যং তাৱ ৱুত্তং, তং যুত্তন্তি. তং ইমস্মিং আপুচ্ছনআভোগকৰণৱিনিচ্ছযে অঞ্ঞস্স অযুত্তস্স অট্ঠকথাৱাদস্স ৱা থেৰৱাদস্স ৱা অভাৱা ৱত্তুং ন সক্কা. ন হি পুব্বৱাক্যে ‘‘ভিক্খূ এৱা’’তি অৱধাৰণং কতং, অথ খো আসন্নৱসেন ৱা পট্ঠানৱসেন ৱা ‘‘ভিক্খূ চীৱৰকম্মং’’ইচ্চাদিকংযেৱ ৱুত্তং. যম্পি ৱুত্তং ‘‘এৱং সব্বত্থপী’’ত্যাদি, তম্পি অনোকাসং. ইমস্মিং ৱিনিচ্ছযে অঞ্ঞস্স অট্ঠকথাৱাদস্স ৱা আচৰিযৱাদস্স ৱা অৱচনতো পুৰে পচ্ছাভাৱো চ ন দিস্সতি, অযং ‘‘পমাণ’’ন্তি গহেতব্বো, অযং ‘‘ন গহেতব্বো’’তি ৱত্তব্বভাৱো চ.

উপৰি পন ‘‘কো মুচ্চতি, কো ন মুচ্চতী’’তি ইমস্স পঞ্হস্স ৱিস্সজ্জনে মহাপচ্চৰিৱাদো চ কুৰুন্দিৱাদো চ মহাঅট্ঠকথাৱাদো চাতি তযো অট্ঠকথাৱাদা আগতা, একো মহাপদুমত্থেৰৱাদো, তস্মা তত্থেৱ যুত্তাযুত্তভাৱো চ পমাণাপমাণভাৱো চ গহেতব্বাগহেতব্বভাৱো চ দিস্সতি, তস্মা তস্মিংযেৱ ঠানে ৱত্তব্বং সিযা, সুৱিমলৱিপুলপঞ্ঞাৱেয্যত্তিযসমন্নাগতেন পন আচৰিযাসভেন অৱত্তব্বট্ঠানে ৱুত্তং ন সিযা, তস্মা উপৰি অট্ঠকথাৱাদসংসন্দনাৱসানে মহাপদুমত্থেৰেন ৱুত্তন্তি ইমস্স ৱচনস্স পচ্ছতো ৱুত্তং সিযা, তং পচ্ছা লেখকেহি পৰিৱত্তেত্ৱা লিখিতং ভৱেয্য, পাৰাজিককণ্ডট্ঠকথাযঞ্চ ইদং ৱচনং ৱুত্তং. টীকাযঞ্চ ইমস্মিং ঠানে ন ৱুত্তং, উপৰিযেৱ ৱুত্তং, ‘‘যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱাদস্স পচ্ছিমত্তা সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো. তথা চ ৱক্খতি ‘‘সব্বত্থ যো যো অট্ঠকথাৱাদো ৱা থেৰৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোযেৱ পমাণতো দট্ঠব্বো’’তি, তস্মা ইদমেত্থ ৱিচাৰেত্ৱা গহেতব্বং.

৪. ইদানি দ্ৱাৰং সংৱৰণস্স অন্তৰাযে সতি অসংৱৰিত্ৱাপি নিপজ্জিতুং ৱট্টতীতি দস্সেতুং ‘‘অথ দ্ৱাৰস্স’’ত্যাদিমাহ. নিস্সেণিং আৰোপেত্ৱাতি উপৰিমতলং আৰোপেত্ৱা ৱিসঙ্খৰিত্ৱা ভূমিযং পাতেত্ৱা, ছড্ডেত্ৱা ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতি. ইদং একাবদ্ধতায ৱুত্তং. দ্ৱেপি দ্ৱাৰানি জগ্গিতব্বানীতি এত্থ সচে একস্মিং দ্ৱাৰে কৱাটং ৱা নত্থি, হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সংৱৰিতুং ৱা ন সক্কা, ইতৰং দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জিতুং ৱট্টতি. দ্ৱাৰপালস্সাতি দ্ৱাৰকোট্ঠকে মহাদ্ৱাৰে, নিস্সেণিমূলে ৱা ঠত্ৱা দ্ৱাৰজগ্গনকস্স. পচ্ছিমানং ভাৰোতি একাবদ্ধৱসেন আগচ্ছন্তে সন্ধায ৱুত্তং. অসংৱুতদ্ৱাৰে অন্তোগব্ভে ৱাতি যোজেতব্বং. বহি ৱাতি গব্ভতো বহি. নিপজ্জনকালেপি…পে… ৱট্টতিযেৱাতি এত্থ দ্ৱাৰজগ্গনকস্স তদধীনত্তা তদা তস্স তত্থ সন্নিহিতাসন্নিহিতভাৱং অনুপধাৰেত্ৱাপি আভোগং কাতুং ৱট্টতিযেৱাতি ৱদন্তি.

যেন কেনচি পৰিক্খিত্তেতি এত্থ পৰিক্খেপস্স উব্বেধতো পমাণং সহসেয্যপ্পহোনকে ৱুত্তসদিসমেৱ. ৱুত্তঞ্হি সমন্তপাসাদিকাযং (পাচি. অট্ঠ. ৫১) ‘‘যঞ্হি সেনাসনং উপৰি পঞ্চহি ছদনেহি অঞ্ঞেন ৱা কেনচি সব্বমেৱ পটিচ্ছন্নং, অযং সব্বচ্ছন্না নাম সেয্যা…পে… যং পন সেনাসনং ভূমিতো পট্ঠায যাৱ ছদনং আহচ্চ পাকাৰেন ৱা অঞ্ঞেন ৱা কেনচি অন্তমসো ৱত্থেনপি পৰিক্খিত্তং, অযং সব্বপৰিচ্ছন্না নাম সেয্যা. ছদনং অনাহচ্চ সব্বন্তিমেন পৰিযাযেন দিযড্ঢহত্থুব্বেধেন পাকাৰাদিনা পৰিক্খিত্তাপি সব্বপৰিচ্ছন্নাযেৱাতি কুৰুন্দট্ঠকথাযং ৱুত্ত’’ন্তি. ‘‘দিযড্ঢহত্থুব্বেধো ৱড্ঢকিহত্থেন গহেতব্বো’’তি সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. পাচিত্তিয ৩.৫১) ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. পাচিত্তিয ২.৫০-৫১) ৱুত্তং. মহাপৰিৱেণন্তি মহন্তং অঙ্গণং. তেন বহুজনসঞ্চৰণট্ঠানং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘মহাবোধী’’তিআদি.

অৰুণে উগ্গতে ৱুট্ঠাতি, অনাপত্তি অনাপত্তিখেত্তভূতায ৰত্তিযা সুদ্ধচিত্তেন নিপন্নত্তা. পবুজ্ঝিত্ৱা পুন সুপতি, আপত্তীতি অৰুণে উগ্গতে পবুজ্ঝিত্ৱা অৰুণুগ্গমনং ঞত্ৱা ৱা অঞত্ৱা ৱা অনুট্ঠহিত্ৱা সযিতসন্তানেন সুপতি, উট্ঠহিত্ৱা কত্তব্বস্স দ্ৱাৰসংৱৰণাদিনো অকতত্তা অকিৰিযসমুট্ঠানা আপত্তি হোতি অনাপত্তিখেত্তে কতনিপজ্জনকিৰিযায অনঙ্গত্তা. অযঞ্হি আপত্তি ঈদিসে ঠানে অকিৰিযা, দিৱা দ্ৱাৰং অসংৱৰিত্ৱা নিপজ্জনক্খণে কিৰিযাকিৰিযা চ অচিত্তকা চাতি ৱেদিতব্বা. পুৰাৰুণা পবুজ্ঝিত্ৱাপি যাৱ অৰুণুগ্গমনা সযন্তস্সপি পুৰিমনযেন আপত্তিযেৱ.

অৰুণে উগ্গতে ৱুট্ঠহিস্সামীতি…পে… আপত্তিযেৱাতি এত্থ কদা অস্স আপত্তীতি? ৱুচ্চতে – ন তাৱ ৰত্তিযং, ‘‘দিৱা আপজ্জতি, নো ৰত্তি’’ন্তি (পৰি. ৩২৩) ৱুত্তত্তা অনাদৰিযদুক্কটা ন মুচ্চতীতি ৱুত্তদুক্কটং পন দিৱাসযনদুক্কটমেৱ ন হোতি অনাদৰিযদুক্কটত্তা এৱ. ‘‘অৰুণুগ্গমনে পন অচিত্তকং অকিৰিযসমুট্ঠানং আপত্তিং আপজ্জতীতি ৱেদিতব্ব’’ন্তি ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং, সাৰত্থদীপনিযম্পি (সাৰত্থ. টী. পাৰাজিক ২.৭৭) ‘‘যথাপৰিচ্ছেদমেৱ ৱুট্ঠাতীতি অৰুণে উগ্গতেযেৱ উট্ঠহতি. তস্স আপত্তীতি অসুদ্ধচিত্তেনেৱ নিপন্নত্তা নিদ্দাযন্তস্সপি অৰুণে উগ্গতে দিৱাপটিসল্লানমূলিকা আপত্তি. ‘এৱং নিপজ্জন্তো অনাদৰিযদুক্কটাপি ন মুচ্চতী’তি ৱুত্তত্তা অসুদ্ধচিত্তেন নিপজ্জন্তো অৰুণুগ্গমনতো পুৰেতৰং উট্ঠহন্তোপি অনুট্ঠহন্তোপি নিপজ্জনকালেযেৱ অনাদৰিযদুক্কটং আপজ্জতি, দিৱাপটিসল্লানমূলিকং পন দুক্কটং অৰুণেযেৱ আপজ্জতী’’তি ৱুত্তং, তস্মা এৱং নিপজ্জন্তস্স দ্ৱে দুক্কটানি আপজ্জন্তীতি ৱেদিতব্বং.

সচে দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা অৰুণে উগ্গতে উট্ঠহিস্সামীতি নিপজ্জতি, দ্ৱাৰে চ অঞ্ঞেহি অৰুণুগ্গমনকালে ৱিৱটেপি তস্স অনাপত্তিযেৱ দ্ৱাৰপিদহনস্স ৰত্তিদিৱাভাগেসু ৱিসেসাভাৱা. আপত্তিআপজ্জনস্সেৱ কালৱিসেসো ইচ্ছিতব্বো, ন তপ্পৰিহাৰস্সাতি গহেতব্বং. ‘‘দ্ৱাৰং সংৱৰিত্ৱা ৰত্তিং নিপজ্জতী’’তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.৭৭) হি ৱুত্তং. দিৱা সংৱৰিত্ৱা নিপন্নস্স কেনচি ৱিৱটেপি দ্ৱাৰে অনাপত্তিযেৱ, অত্তনাপি অনুট্ঠহিত্ৱাৱ সতি পচ্চযে ৱিৱটেপি অনাপত্তীতি ৱদন্তি, ইদম্পি ৱিমতিৱিনোদনিযমেৱ (ৱি. ৱি. টী. ১.৭৭) ৱুত্তং.

যথাপৰিচ্ছেদমেৱ ৱুট্ঠাতীতি অৰুণে উগ্গতেযেৱ ৱুট্ঠাতি, আপত্তিযেৱাতি মূলাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. অনাদৰিযআপত্তি পন পুৰাৰুণা উট্ঠিতস্সপি তস্স হোতেৱ ‘‘দুক্কটা ন মুচ্চতী’’তি ৱুত্তত্তা. দুক্কটা ন মুচ্চতীতি চ পুৰাৰুণা উট্ঠহিত্ৱা মূলাপত্তিযা মুত্তোপি অনাদৰিযদুক্কটা ন মুচ্চতীতি অধিপ্পাযো.

৫. নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতীতি নিদ্দাভিভূততায একপস্সেন নিপজ্জতি. ‘‘নিদ্দাৱসেন নিপজ্জতী’’তি ৱোহাৰৱসেন ৱুত্তং, পাদানং পন ভূমিতো অমোচিতত্তা অযং নিপন্নো নাম হোতীতি তেনেৱ অনাপত্তি ৱুত্তা. অপস্সায সুপন্তস্সাতি কটিট্ঠিতো উদ্ধং পিট্ঠিকণ্টকে অপ্পমত্তকং পদেসং ভূমিং অফুসাপেত্ৱা সুপন্তস্স. কটিট্ঠিং পন ভূমিং ফুসাপেন্তস্স সযনং নাম ন হোতি. পিট্ঠিপসাৰণলক্খণা হি সেয্যা দীঘা, ৱন্দনাদীসুপি তিৰিযং পিট্ঠিকণ্টকানং পসাৰিতত্তা নিপজ্জনমেৱাতি আপত্তি পৰিহৰিতব্বাৱ. ৱন্দনাপি হি পাদমূলে নিপজ্জতীতিআদীসু নিপজ্জনমেৱ ৱুত্তা. সহসা ৱুট্ঠাতীতি পক্খলিতা পতিতো ৱিয সহসা ৱুট্ঠাতি, তস্সপি অনাপত্তি পতনক্খণে অৱিসযত্তা, ৱিসযে জাতে সহসা ৱুট্ঠিতত্তা চ. যস্স পন ৱিসঞ্ঞিতায পচ্ছাপি অৱিসযো এৱ, তস্স অনাপত্তিযেৱ পতনক্খণে ৱিয. তত্থেৱ সযতি, ন ৱুট্ঠাতীতি ইমিনা ৱিসযেপি অকৰণং দস্সেতি, তেনেৱ তস্স আপত্তীতি ৱুত্তং.

ইদানি অট্ঠকথাৱাদসংসন্দনং কাতুং ‘‘কো মুচ্চতি, কো ন মুচ্চতী’’তিআদিমাহ. তত্থ মহাপচ্চৰিযন্তিআদীসু পচ্চৰীতি উড়ুম্পং ৱুচ্চতি, তস্মিং নিসীদিত্ৱা কতত্তা তমেৱ নামং জাতং. কুৰুন্দিৱল্লিৱিহাৰো নাম অত্থি, তত্থ কতত্তা কুৰুন্দীতি নামং জাতং. মহাঅট্ঠকথা নাম সঙ্গীতিত্তযমাৰুড়্হা তেপিটকস্স বুদ্ধৱচনস্স অট্ঠকথা. যা মহামহিন্দত্থেৰেন তম্বপণ্ণিদীপং আভতা, তম্বপণ্ণিযেহি থেৰেহি পচ্ছা সীহড়ভাসায অভিসঙ্খতা চ হোতি. একভঙ্গেনাতি একপস্সভঞ্জনেন পাদে ভূমিতো অমোচেত্ৱা একপস্সেন সৰীৰং ভঞ্জিত্ৱা নিপন্নোতি ৱুত্তং হোতি. মহাঅট্ঠকথাযং পন মহাপদুমত্থেৰেন ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. তেন মহাঅট্ঠকথায লিখিতমহাপদুমত্থেৰৱাদে ‘‘অয’’ন্তি দস্সেতি. ‘‘মুচ্ছিত্ৱা পতিতত্তা অৱিসযত্তা আপত্তি ন দিস্সতী’’তি থেৰেন ৱুত্তং. আচৰিযা পন যথা যক্খগহিতকো বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো চ পৰৱসো হোতি, এৱং অপৰৱসত্তা মুচ্ছিত্ৱা পতিতো কঞ্চিকালং জানিত্ৱা নিপজ্জতীতি অনাপত্তিং ন ৱদন্তি, ৱিসঞ্ঞিতে পন সতি অনাপত্তিযেৱ.

দ্ৱে জনাতিআদি মহাঅট্ঠকথাযমেৱ ৱচনং, তদেৱ পচ্ছা ৱুত্তত্তা পমাণং. যক্খগহিতগ্গহণেনেৱ চেত্থ ৱিসঞ্ঞিভূতোপি সঙ্গহিতো, একভঙ্গেন নিপন্নো পন অনিপন্নত্তা আপত্তিতো মুচ্চতিযেৱাতি গহেতব্বং. সাৰত্থদীপনিযঞ্চ (সাৰত্থ. টী. ২.৭৭) ‘‘যো চ যক্খগহিতকো, যো চ বন্ধিত্ৱা নিপজ্জাপিতো’’তি ইমস্স অট্ঠকথাৱাদস্স পচ্ছিমত্তা সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো, তথা চ ৱক্খতি ‘‘সব্বত্থ যো যো অট্ঠকথাৱাদো ৱা পচ্ছা ৱুচ্চতি, সো সোযেৱ পমাণতো গহেতব্বো’’তি. ইমস্মিং ঠানে ইমস্স অট্ঠকথাপাঠস্স আনীতত্তা ইমস্মিং ৱিনযসঙ্গহপ্পকৰণেপি ইমস্মিংযেৱ ঠানে সো পাঠো ৱত্তব্বোতি নো খন্তি. এত্থ চ ‘‘ৰত্তিং দ্ৱাৰং ৱিৱৰিত্ৱা নিপন্নো অৰুণে উগ্গতে উট্ঠাতি, অনাপত্তী’’তিআদিৱচনতো অৰুণুগ্গমনে সংসযৱিনোদনত্থং অৰুণকথা ৱত্তব্বা. তত্ৰিদং ৱুচ্চতি –

‘‘কো এস অৰুণো নাম;

কেন সো অৰুণো ভৱে;

কীদিসো তস্স ৱণ্ণা তু;

সণ্ঠানং কীদিসং ভৱে.

‘‘কিস্মিং কালে চ দেসে চ, অৰুণো সমুগচ্ছতি;

কিং পচ্চক্খসিদ্ধো এসো, উদাহু অনুমানতো’’তি.

তত্থ কো এস অৰুণো নামাতি এত্থ এস অৰুণো নাম সূৰিযস্স পভাৱিসেসো. ৱুত্তঞ্হেতং অভিধানপ্পদীপিকাযং –

‘‘সূৰস্সোদযতো পুব্বুট্ঠিতৰংসি সিযাৰুণো’’তি;

তট্টীকাযঞ্চ ‘‘সূৰস্স উদযতো পুব্বে উট্ঠিতৰংসি অৰুণো নাম সিযা’’তি. ৱিমতিৱিনোদনীনামিকাযং ৱিনযটীকাযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৩) ‘‘অৰুণোতি চেত্থ সূৰিযুগ্গমনস্স পুৰেচৰো ৱড্ঢনঘনৰত্তো পভাৱিসেসোতি দট্ঠব্বো’’তি ৱুত্তং, তস্মা সূৰিযপ্পভাযেৱ অৰুণো নাম, ন অঞ্ঞোতি দট্ঠব্বং. কেন সো অৰুণো ভৱেতি এত্থ অৰুণো ৱণ্ণো অস্সাতি অৰুণো, কিঞ্চিৰত্তৱণ্ণসমন্নাগতোতি অত্থো. অথ ৱা অৰতি গচ্ছতি ৰত্তৱণ্ণভাৱেন পৱত্ততীতি অৰুণো. ৱুত্তঞ্হেতং অভিধানপ্পদীপিকাটীকাযং ‘‘অৰুণৱণ্ণতায অৰতি গচ্ছতীতি অৰুণো’’তি. কীদিসো তস্স ৱণ্ণোতি এত্থ অব্যত্তৰত্তৱণ্ণো তস্স ৱণ্ণো ভৱে. ৱুত্তঞ্হি অভিধানপ্পদীপিকাযং ‘‘অৰুণো কিঞ্চিৰত্তোথা’’তি. তট্টীকাযঞ্চ ‘‘কিঞ্চিৰত্তো অব্যত্তৰত্তৱণ্ণো অৰুণো নাম যথা মচ্ছস্স অক্খী’’তি. ৱিমতিৱিনোদনিযঞ্চ (ৱি. ৱি. টী. ১.৪৬৩) ‘‘ৱড্ঢনঘনৰত্তো পভাৱিসেসো’’তি, তস্মা সূৰিযস্স ৰত্তপ্পভাযেৱ অৰুণো নাম, ন সেতপ্পভাদযোতি দট্ঠব্বং. যদি এৱং পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকৱণ্ণনায ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.৩৮৩) ‘‘পাড়িযং পন নন্দিমুখিযাতি ওদাতদিসামুখতায তুট্ঠমুখিযা’’তি ৱুত্তং, তং কথং যুজ্জেয্যাতি, নো ন যুজ্জেয্য. তত্থ হি অৰুণুগ্গতকালে অৰুণোভাসেন ওদাতদিসামুখভাৱো ৱুত্তো, ন অৰুণোভাসস্স ওদাতভাৱো. ৱুত্তঞ্হেতং উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ২৩) ‘‘নন্দিমুখিযাতি অৰুণস্স উগ্গতত্তা এৱ অৰুণোভায সূৰিযালোকূপজীৱিনো সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা জাতায ৱিভাযমানাযাতি অত্থো’’তি.

জাতকট্ঠকথাযঞ্চ –

‘‘জিঘঞ্ঞৰত্তিং অৰুণস্মিমুহতে;

যা দিস্সতি উত্তমৰূপৱণ্ণিনী;

তথূপমা মং পটিভাসি দেৱতে;

আচিক্খ মে তং কতমাসি অচ্ছৰা’’তি. (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৪);

ইমস্স গাথায অত্থৱণ্ণনাযং ‘‘তত্থ জিঘঞ্ঞৰত্তিন্তি পচ্ছিমৰত্তিং, ৰত্তিপৰিযোসানেতি অত্থো. উহতেতি অৰুণে উগ্গতে. যাতি যা পুৰত্থিমা দিসা ৰত্তৱণ্ণতায উত্তমৰূপধৰা হুত্ৱা দিস্সতী’’তি. এৱং অৰুণুগ্গতসমযে পুৰত্থিমদিসায ৰত্তৱণ্ণতা ৱুত্তা, তস্মা তস্মিং সমযে অৰুণস্স উট্ঠিতত্তা পুৰত্থিমায দিসায ৰত্তভাগো সূৰিযালোকস্স পত্থটত্তা সেসদিসানং ওদাতভাৱো ৱিঞ্ঞাযতি.

সণ্ঠানং কীদিসং ভৱেতি এত্থ অৰুণস্স পাটেক্কং সণ্ঠানং নাম নত্থি ৰস্মিমত্তত্তা. যত্তকং পদেসং ফৰতি, তত্তকং তস্স সণ্ঠানন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা পুৰত্থিমদিসাসণ্ঠানং. ৱুত্তঞ্হি জাতকট্ঠকথাযং (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ‘‘পুৰত্থিমদিসা ৰত্তৱণ্ণতায উত্তমৰূপধৰা হুত্ৱা দিস্সতী’’তি.

কিস্মিং কালে চ দেসে চ, অৰুণো সমুগচ্ছতীতি এত্থ এস অৰুণো সূৰিযুগ্গমনস্স পুৰে কালে পুৰত্থিমদিসাযং উগ্গচ্ছতি. ৱুত্তঞ্হেতং উদানট্ঠকথাযং (উদা. অট্ঠ. ২৩) ‘‘উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণে, অৰুণো নাম পুৰত্থিমদিসাযং সূৰিযোদযতো পুৰেতৰমেৱ উট্ঠিতোভাসো’’তি. অভিধানপ্পদীপিকাযঞ্চ ‘‘সূৰস্সোদযতো পুব্বুট্ঠিতৰংসী’’তি.

কিং পচ্চক্খসিদ্ধো এসো, উদাহু অনুমানতোতি এত্থ অযং অৰুণো নাম পচ্চক্খসিদ্ধো এৱ, ন অনুমানসিদ্ধো. কস্মা ৱিঞ্ঞাযতীতি চে? চক্খুৱিঞ্ঞাণগোচৰৱণ্ণাযতনভাৱতো. অক্খস্স পতীতি পচ্চক্খং, চক্খুৰূপানং অভিমুখভাৱেন আপাথগতত্তা চক্খুৱিঞ্ঞাণং হোতি. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩, ৪৪, ৪৫, সং. নি. ৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭), তস্মা অযং অৰুণৱণ্ণো চক্খুনা দিস্ৱা জানিতব্বতো পচ্চক্খসিদ্ধোযেৱ হোতি, ন এৱং সতি এৱং ভৱেয্যাতি অনুমানেন পুনপ্পুনং চিন্তনেন সিদ্ধোতি. ইমং পঞ্হৱিস্সজ্জনং সাধুকং মনসি কৰিত্ৱা পণ্ডিতেহি ৰত্তোভাসোযেৱ অৰুণোতি পচ্চেতব্বো সল্লক্খেতব্বোতি.

কস্মা পন ইমস্মিং ঠানে অৰুণকথা ৱুত্তাতি? ইমিস্সা অৰুণকথায মহাৱিসযভাৱতো. কথং? উপোসথিকা উপাসকা চ উপাসিকাযো চ অৰুণুগ্গমনং তথতো অজানন্তা অনুগ্গতেযেৱ অৰুণে উগ্গতসঞ্ঞায খাদনীযং ৱা খাদন্তি, ভোজনীযং ৱা ভুঞ্জন্তি, মালাগন্ধাদীনি ৱা ধাৰেন্তি, ততো তেসং সীলং ভিজ্জতি. সামণেৰা তথেৱ ৱিকালভোজনং ভুঞ্জিত্ৱা সীলৱিনাসং পাপুণন্তি. নিস্সযপটিপন্নকা ভিক্খূ আচৰিযুপজ্ঝাযেহি ৱিনা বহিসীমে চৰন্তা নিস্সযপ্পস্সম্ভনং পাপুণন্তি, অন্তোৱস্সে ভিক্খূ উপচাৰসীমতো বহিগচ্ছন্তা ৱস্সচ্ছেদং, তেচীৱৰিকা ভিক্খূ অবদ্ধসীমাযং চীৱৰেন ৱিপ্পৱসন্তা নিস্সগ্গিযপাচিত্তিযং, তথা সত্তব্ভন্তৰসীমাযং, সহসেয্যপ্পহোনকট্ঠানে অনুপসম্পন্নমাতুগামেহি সহ সযন্তা পাচিত্তিযং, তথা যাৱকালিকং ভুঞ্জন্তা ভিক্খূ, পাৰিৱাসিকাদযো ৱত্তং নিক্খিপন্তা ৰত্তিচ্ছেদং. এৱমাদিঅনেকাদীনৱসম্ভৱতো লজ্জিপেসলানং ভিক্খূনং তথতো অৰুণুগ্গমনস্স জাননত্থং ৱুত্তাতি দট্ঠব্বা.

কেচি পন ভিক্খূ অড্ঢৰত্তিসমযে ঘটিসুঞ্ঞত্তা অড্ঢৰত্তিকালং অতিক্কম্ম অঞ্ঞদিৱসো হোতি, তস্মা তস্মিং কালে অৰুণং উট্ঠিতং নাম হোতীতি মঞ্ঞমানা অড্ঢৰত্তিং অতিক্কম্ম খাদনীযভোজনীযাদীনি ভুঞ্জন্তি, তে পন বুদ্ধসমযং অজানন্তা ৱেদসমযমেৱ মনসি কৰোন্তা এৱং কৰোন্তি, তস্মা তেসং তংকৰণং পমাণং ন হোতি. বহৱো পন ভিক্খূ অৰুণস্স পচ্চক্খভাৱং অজানন্তা অনুমানৱসেন চিন্তিতুঞ্চ অসক্কোন্তা অনুস্সৱৱসেনেৱ পৰৱচনং সদ্দহন্তা অম্হাকং আচৰিযা অৰুণুগ্গমনৱেলাযং উট্ঠায গচ্ছন্তা সূৰিযুগ্গমনৱেলাযং দ্ৱিসহস্সদণ্ডপ্পমাণং ঠানং পাপুণন্তি, তিসহস্সদণ্ডপ্পমাণং ঠানং পাপুণন্তীতি চ ৱদন্তি. ইমম্হা ৱিহাৰা অসুকং নাম ৱিহাৰং অসুকং নাম চেতিযং অসুকং নাম গামং পাপুণন্তীতিআদীনি চ ৱদন্তীতি এৱং অনুস্সৱৱচনং ৱদন্তি, তম্পি অপ্পমাণং. কস্মা? অদ্ধানং নাম বলৱন্তস্স জৱসম্পন্নস্স চ ৰস্সং হোতি, দুব্বলস্স সন্তস্স চ দীঘং হোতি. ৱুত্তঞ্হি ভগৱতা –

‘‘দীঘা জাগৰতো ৰত্তি, দীঘং সন্তস্স যোজনং;

দীঘো বালান সংসাৰো, সদ্ধম্মং অৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৬০);

তস্মা অদ্ধানং নাম সব্বেসং একসদিসং ন হোতীতি অৰুণুগ্গমনস্স লক্খণং ভৱিতুং ন সক্কা, ন চ তে আযস্মন্তো পিটকত্তযতো কিঞ্চি সাধকভূতং ৱচনং আহৰন্তি, অসক্খিকং অড্ডং কৰোন্তি ৱিয যথাজ্ঝাসযমেৱ ৱদন্তীতি পমাণং ন হোতি.

অঞ্ঞে পন –

‘‘অতীতৰত্তিযা যামো;

পচ্ছিমোড্ঢমমুস্স ৱা;

ভাৱিনিযাদিপ্পহাৰো;

তদড্ঢং ৱাজ্জতেহ্য হোতি –

কচ্চাযনসাৰপ্পকৰণাগতং গাথং ৱত্ৱা অতীতৰত্তিযা পচ্ছিমো যামো অজ্জ পৰিযাপন্নো, তস্মা পচ্ছিমযামস্স আদিতো পট্ঠায অৰুণং উগ্গচ্ছতী’’তি ৱদন্তি. অযং ৱাদো সকাৰণসঞ্ঞাপকত্তা পুৰিমেহি বলৱা হোতি, এৱং সন্তেপি অযুত্তোযেৱ. কস্মা? অযঞ্হি গাথা বাহিৰসদ্দসত্থে জঙ্গদাসপ্পকৰণে ৱুত্তনযেন অজ্জ ভৱা অজ্জতনীতি ৱুত্তঅজ্জৱোহাৰস্স পৱত্তনকালং দস্সেতুং ৱুত্তা, ন পিটকত্তযে ৱুত্তস্স অৰুণুগ্গমনস্স কালং দস্সেতুং, তস্মা অঞ্ঞসাধ্যস্স অঞ্ঞসাধকেন সাধিতত্তা অযুত্তোযেৱ.

অপৰে পন ‘‘পহাৰো যামসঞ্ঞিতো’’তি অভিধানপ্পদীপিকাযং ৱুত্তত্তা পহাৰযামসদ্দানং একত্থত্তা তত্থেৱ ‘‘তিযামা সংৱৰী ভৱে’’তি ৱুত্তত্তা ৰত্তিযা চ তিযামভাৱতো পাড়িযঞ্চ (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৩) ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো’’তি আগতত্তা ইদানি ৰত্তিযা চতূসু পহাৰেসু ততিযপ্পহাৰস্স অৱসানে অৰুণো উগ্গতো, তস্মা অৱসেসএকপ্পহাৰমত্তো কালো দিৱসভাগং ভজতীতি ৱদেয্যুং, অযং ৱাদো ততিযৱাদতোপি বলৱতৰো. কস্মা? ঞাপকঞাপ্যানং অনুৰূপভাৱতো. তথা হি ‘‘পহাৰো যামসঞ্ঞিতো’’তি অযং ঞাপকো পহাৰযামানং একত্থভাৱস্স অনুৰূপো, ‘‘তিযামা সংৱৰীভৱে’’তি অযং ৰত্তিযা তিযামভাৱস্স, ‘‘পাড়িযঞ্চা’’তিআদি ততিযপ্পহাৰস্স অৱসানে অৰুণুগ্গমনস্স, তথাপি অযুত্তোযেৱ হোতি. কস্মা? ‘‘অৱসেসএকপ্পহাৰমত্তো কালো দিৱসভাগং ভজতী’’তি ৱচনস্স ৱিৰুদ্ধত্তা. মজ্ঝিমদেসে হি দসঘটিকাপমাণস্স কালস্স একপ্পহাৰত্তা সব্বা ৰত্তি তিযামাৱ হোতি, ন চতুযামা, ইদানি পন পচ্চন্তৱিসযেসু সত্তট্ঠঘটিকামত্তস্স কালস্স একপ্পহাৰকতত্তা চতুপ্পহাৰা ভৱতি, তস্মা মজ্ঝিমদেসৱোহাৰং গহেত্ৱা অভিধানপ্পদীপিকাযঞ্চ ‘‘তিযামা সংৱৰী ভৱে’’তি ৱুত্তং, পাড়িযঞ্চ (উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৩) ‘‘নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো’’তি, তস্মা ৰত্তিপৰিযোসানেযেৱ অৰুণো উগ্গতোতি দট্ঠব্বো. তথা হি ৱুত্তং ৱিমতিৱিনোদনিযং (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.২০১) ‘‘তথা পাৰিৱাসিকাদীনম্পি অৰুণং অনুট্ঠাপেত্ৱা ৱত্তং নিক্খিপন্তানং ৰত্তিচ্ছেদো ৱুত্তো, উগ্গতে অৰুণে নিক্খিপিতব্বন্তি হি ৱুত্ত’’ন্তি.

সহসেয্যসিক্খাপদেপি (পাচি. ৫২-৫৪) ‘‘অনুপসম্পন্নেহি সহ নিৱুত্থভাৱপৰিমোচনত্থং পুৰাৰুণা নিক্খমিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং চীৱৰৱিপ্পৱাসাদীসু চ সব্বত্থ ৰত্তিপৰিযোসানে আগমনৱসেন অৰুণুগ্গমনং দস্সিতং, ন অতীতাৰুণৱসেনাতি. জাতকট্ঠকথাযম্পি (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ‘‘ৰত্তিপৰিযোসানেতি অত্থো’’তি. ন কেৱলং মজ্ঝিমদেসেসু ৰত্তিযাযেৱ তিপ্পহাৰভাৱো হোতি, অথ খো দিৱসস্সপি. তথা হি ৱুত্তং অট্ঠসালিনিযং (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স অভিধম্মদেসনাপৰিযোসানঞ্চ তেসং ভিক্খূনং সত্তপ্পকৰণউগ্গহণঞ্চ একপ্পহাৰেনেৱ হোতী’’তি, মূলটীকাযঞ্চ (ধ. স. মূলটী. নিদানকথাৱণ্ণনা) ‘‘একপ্পহাৰেনাতি এত্থ পহাৰোতি দিৱসস্স ততিযভাগো ৱুচ্চতী’’তি, তস্মা একো ৰত্তিদিৱো ছপ্পহাৰো হোতীতি ৱিঞ্ঞাযতি. এৱং মজ্ঝিমদেসৱোহাৰেন তিযামসঙ্খাতস্স তিপ্পহাৰস্স অৱসানে সব্বৰত্তিপৰিযোসানে উট্ঠিতং অৰুণং পচ্চন্তদেসৱোহাৰেন তিপ্পহাৰস্স অৱসানেতি গহেত্ৱা একপ্পহাৰাৱসেসকালে অৰুণো উগ্গতোতি ৱুত্তত্তা অযম্পি ৱাদো অযুত্তোযেৱ হোতীতি দট্ঠব্বো.

বহৱো পন পণ্ডিতা ‘‘খুদ্দসিক্খানিস্সযে ৱুত্তং –

‘সেতৰুণঞ্চ পঠমং, দুতিযং নন্দিযাৱট্টং;

ততিযং তম্বৱণ্ণঞ্চ, চতুত্থং গদ্ৰভং মুখ’ন্তি. –

ইমং গাথং নিস্সায একৰত্তিযং অৰুণো চতুক্খত্তুং উট্ঠহতি, তত্থ পঠমং সেতৱণ্ণং হোতি, দুতিযং নন্দিযাৱট্টপুপ্ফৱণ্ণং হোতি, ততিযং তম্বৱণ্ণং হোতি, চতুত্থং গদ্ৰভমুখৱণ্ণং হোতী’’তি ৱত্ৱা ৰত্তোভাসতো পুৰেতৰং অতীতৰত্তিকালেযেৱ ৱত্তনিক্খিপনাদিকম্মং কৰোন্তি. তেসং তং কৰণং অনিসম্মকাৰিতং আপজ্জতি. অযঞ্হি গাথা নেৱ পাড়িযং দিস্সতি, ন অট্ঠকথাযং, ন টীকাসু, কেৱলং নিস্সযে এৱ, নিস্সযেসু চ একস্মিংযেৱ খুদ্দসিক্খানিস্সযে দিস্সতি, ন অঞ্ঞনিস্সযেসু, তত্থাপি নেৱ পুব্বাপৰসম্বন্ধো দিস্সতি, ন হেতুফলাদিভাৱো, ন চ লিঙ্গনিযমোতি ন নিস্সযকাৰাচৰিযেন ঠপিতা ভৱেয্য, অথ খো পচ্ছা অঞ্ঞেহি লেখকেহি ৱা অত্তনো ইচ্ছানুৰূপং লিখিতা ভৱেয্য, তস্মা অযং গাথা কুতো আভতা পাড়িতো ৱা অট্ঠকথাতো ৱা টীকাতো ৱা ৱিনযতো ৱা সুত্তন্ততো ৱা অভিধম্মতো ৱাতি পভৱং অপৰিযেসিত্ৱা নিস্সযে দিট্ঠমত্তমেৱ সাৰতো গহেত্ৱা পাড়িযট্ঠকথাটীকাসু ৱুত্তৱচনং অনিসামেত্ৱা কতত্তা অনিসম্মকাৰিতং আপজ্জতি.

তত্ৰাযং পাড়ি ‘‘তেন খো পন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা সীতাসু হেমন্তিকাসু ৰত্তীসু অন্তৰট্ঠকাসু হিমপাতসমযে ৰত্তিং অজ্ঝোকাসে একচীৱৰো নিসীদি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে পঠমে যামে সীতং ভগৱন্তং অহোসি, দুতিযং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে মজ্ঝিমে যামে সীতং ভগৱন্তং অহোসি, ততিযং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসি. নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা সীতং ভগৱন্তং অহোসি, চতুত্থং ভগৱা চীৱৰং পাৰুপি, ন ভগৱন্তং সীতং অহোসী’’তি. অযং মহাৱগ্গে (মহাৱ. ৩৪৬) চীৱৰক্খন্ধকাগতা ৱিনযপাড়ি. পাড়িযং নন্দিমুখিযাতি তুট্ঠিমুখিযা, পসন্নদিসামুখাযাতি অত্থো. অযং তংসংৱণ্ণনায ৱিমতিৱিনোদনীপাঠো (ৱি. ৱি. টী. মহাৱগ্গ ২.৩৪৬).

‘‘তেন খো পন সমযেন বুদ্ধো ভগৱা সাৱত্থিযং ৱিহৰতি পুব্বাৰামে মিগাৰমাতুপাসাদে. তেন খো পন সমযেন ভগৱা তদহুপোসথে ভিক্খুসঙ্ঘপৰিৱুতো নিসিন্নো হোতি. অথ খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে পঠমে যামে উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে ৰত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. এৱং ৱুত্তে ভগৱা তুণ্হী অহোসি. দুতিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে মজ্ঝিমে যামে উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো মজ্ঝিমো যামো, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. দুতিযম্পি ভগৱা তুণ্হী অহোসি. ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তায ৰত্তিযা নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তৰাসঙ্গং কৰিত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তং অৰুণং, নন্দিমুখী ৰত্তি, চিৰনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু ভন্তে ভগৱা ভিক্খূনং পাতিমোক্খন্তি. অপৰিসুদ্ধা, আনন্দ, পৰিসা’’তি (চূড়ৱ. ৩৮৩). অযং চূড়ৱগ্গে পাতিমোক্খট্ঠপনক্খন্ধকাগতা অপৰাপি ৱিনযপাড়ি.

নন্দিমুখিযা ৰত্তিযাতি অৰুণুট্ঠিতকালে পীতিমুখা ৱিয ৰত্তি খাযতি. তেনাহ ‘‘নন্দিমুখিযা’’তি (চূড়ৱ. অট্ঠ. ৩৮৩) অযং তংসংৱণ্ণনাভূতসমন্তপাসাদিকট্ঠকথাপাঠো. অভিক্কন্তাতি পৰিক্খীণা. উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণসীসে. নন্দিমুখিযাতি তুট্ঠিমুখিযা. অযং তংসংৱণ্ণনাভূতসাৰত্থদীপনীপাঠো (সাৰত্থ. টী. চূড়ৱগ্গ ৩.৩৮৩). পাড়িযং নন্দিমুখিযাতি ওদাতদিসামুখিতায তুট্ঠমুখিযা. অযং তংসংৱণ্ণনায (ৱি. ৱি. টী. চূড়ৱগ্গ ২.২৮৩) ৱিমতিৱিনোদনীপাঠো.

‘‘ততিযম্পি খো আযস্মা আনন্দো অভিক্কন্তাযৰত্তিযা নিক্খন্তে পচ্ছিমে যামে উদ্ধস্তে অৰুণে নন্দিমুখিযা ৰত্তিযা উট্ঠাযাসনা একংসং চীৱৰং কত্ৱা যেন ভগৱা তেনঞ্জলিং পণামেত্ৱা ভগৱন্তং এতদৱোচ – অভিক্কন্তা, ভন্তে, ৰত্তি, নিক্খন্তো পচ্ছিমো যামো, উদ্ধস্তো অৰুণো, নন্দিমুখী ৰত্তি, চিৰনিসিন্না আগন্তুকা ভিক্খূ, পটিসম্মোদতু, ভন্তে, ভগৱা আগন্তুকে ভিক্খূ’’তি. অযং উদানাগতা সুত্তন্তপাড়ি (উদা. ৪৫). উদ্ধস্তে অৰুণেতি উগ্গতে অৰুণে. অৰুণো নাম পুৰত্থিমদিসাযং সূৰিযোদযতো পুৰেতৰমেৱ উট্ঠিতোভাসো. নন্দিমুখিযা ৰত্তিযাতি অৰুণস্স উগ্গতত্তা এৱ অৰুণোভায সূৰিযালোকূপজীৱিনো সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা জাতায, ৱিভাযমানাযাতি অত্থো. অযং তংসংৱণ্ণনাভূতা উদানট্ঠকথা (উদা. অট্ঠ. ২৩).

ইতি এত্তকাসু ৱিনযসুত্তন্তাগতাসু পাড়িযট্ঠকথাটীকাসু একস্মিম্পিঠানে অৰুণো চতুক্খত্তুং উগ্গতোতি নত্থি, একৱাৰমেৱ ৱুত্তো. চতুব্বিধৱণ্ণসমন্নাগতোতিপি নত্থি, একৱণ্ণো এৱ ৱুত্তো. জাতকট্ঠকথাযম্পি (জা. অট্ঠ. ৫.২১.২৫৫) ৰত্তৱণ্ণো এৱ ৱুত্তো, ন সেতৱণ্ণাদিকো. নন্দিমুখীতি চ সত্তে নন্দাপনদিসামুখী ৰত্তি এৱ ৱুত্তা, ন অৰুণস্স নন্দিযাৱট্টপুপ্ফসদিসৱণ্ণতা. তেনাহ ‘‘সত্তে নন্দাপনমুখিযা ৰত্তিযা’’তি. এৱং অভিধানপ্পদীপিকাপকৰণৱচনেন ৱিৰুদ্ধত্তা পাড়িযট্ঠকথাদীহি অসংসন্দনতো দুব্বলসাধকত্তা চ অযম্পি ৱাদো অযুত্তোযেৱাতি দট্ঠব্বো, তস্মা সম্মাসম্বুদ্ধস্স আণং অনতিক্কন্তেন লজ্জিভিক্খুনা যদি কেনচি অপ্পটিচ্ছন্নে ৱিৱটোকাসে হোতি, মচ্ছক্খিসমানঅব্যত্তৰত্তোভাসস্স পঞ্ঞাযমানকালতো পট্ঠায ৱত্তনিক্খিপনাদিকম্মং কাতব্বং.

যদি পন পব্বতাদিনা পটিচ্ছন্নট্ঠানং হোতি, যত্তকেন কালেন ৱিৱটট্ঠানে ৰত্তোভাসো পঞ্ঞাযতি, সূৰিযমণ্ডলস্স দিস্সনকালতো একঘটিকামত্তেন ৱা দ্ৱিঘটিকামত্তেন ৱা তত্তকং কালং সল্লক্খেত্ৱা ইমস্মিং কালে অৰুণো উগ্গতো ভৱেয্যাতি তক্কেত্ৱা কাতব্বং, সংসযং অনিচ্ছন্তেন ততোপি কঞ্চিকালং অধিৱাসেত্ৱা নিস্সংসযকালে কত্তব্বং, অযং তত্থ সামীচি. অযং পন ৱাদো যথাৱুত্তপ্পকৰণৱচনেহি সুট্ঠু সংসন্দতি যথা গঙ্গোদকেন যমুনোদকং, তস্মা পণ্ডিতেহি পুনপ্পুনং পুব্বাপৰং আলোড়েন্তেন মনসি কাতব্বো. এৱং মনসি কৰিত্ৱা অৰুণপটিসংযুত্তেসু ঠানেসু সংসযো ছিন্দিতব্বো, সংসযং ছিন্দিত্ৱা ৱিসাৰদেন হুত্ৱা তং তং কম্মং কাতব্বন্তি.

ৱিসুদ্ধত্থায সীলস্স, ভিক্খূনং পিযসীলিনং;

কতাৰুণকথা এসা, ন সাৰম্ভাদিকাৰণা.

তস্মা সুট্ঠূপধাৰেত্ৱা, যুত্তং গণ্হন্তু সাধৱো;

অযুত্তঞ্চে ছড্ডযন্তু, মা হোন্তু দুম্মনাদযোতি.

ইতি ৱিনযসঙ্গহসংৱণ্ণনাভূতে ৱিনযালঙ্কাৰে

দিৱাসেয্যৱিনিচ্ছযকথালঙ্কাৰো নাম

পঠমো পৰিচ্ছেদো.