ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা
সেয্যথিদন্তি তং কতমং, তং কথন্তি ৱা অত্থো. অনিযমনিদ্দেসৱচনন্তি অত্তনো অত্থং সৰূপেন নিযমেত্ৱা নিদ্দিসতীতি নিযমনিদ্দেসো, ন নিযমনিদ্দেসো অনিযমনিদ্দেসো. সোৱ ৱুচ্চতে অনেনাতি ৱচনন্তি অনিযমনিদ্দেসৱচনং. তস্সাতি তেনাতিপদস্স. পৰিৱিতক্কোতি ‘‘কতমেসানং খো বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং ন চিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদিনা (পাৰা. ১৮) পৱত্তো. পুব্বে ৱা পচ্ছা ৱাতি তেনাতিপদতো হেট্ঠা ৱুত্তপাঠে ৱা উপৰি ৱক্খমানপাঠে ৱাতি অত্থো. অত্থতো সিদ্ধেনাতি সামত্থিযতো সিদ্ধেন. তত্ৰিদং মুখমত্তনিদস্সনন্তি তস্সা যথাৱুত্তযুত্তিযা পৰিদীপনে ইদং উপাযমত্তনিদস্সনং. মুখং দ্ৱাৰং উপাযোতি হি অত্থতো একং.
সমযসদ্দো দিস্সতীতি সম্বন্ধো. অস্সাতি সমযসদ্দস্স সমৱাযো অত্থোতি সম্বন্ধো. কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযাতি এত্থ কালো নাম উপসঙ্কমনস্স যুত্তকালো, সমযো নাম সৰীৰবলাদিকাৰণসমৱাযো, তে উপাদায পটিচ্চাতি অত্থো. খণোতি ওকাসো. বুদ্ধুপ্পাদাদযো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো. সো এৱ সমযো. তেনেৱ ‘‘একোৱা’’তি ৱুত্তং. মহাসমযোতি মহাসমূহো. পৱনস্মিন্তি ৱনসণ্ডে. সমযোপি খো তে ভদ্দালীতি এত্থ সমযোতি সিক্খাপদাৱিলঙ্ঘনস্স হেতু, কো সো? অত্তনো ৱিপ্পটিপত্তিযা ভগৱতো জাননং, সো সমযসঙ্খাতো হেতু তস্সা অপ্পটিৱিদ্ধোতি অত্থো. ভগৱাতিআদি তস্স পটিৱিজ্ঝনাকাৰদস্সনং. উগ্গহমানোতি কিঞ্চি কিঞ্চি উগ্গহেতুং সমত্থতায উগ্গহমানো, সুমনপৰিব্বাজকস্সেৱেতং নামং. সমযং দিট্ঠিং পৱদন্তি এত্থাতি সমযপ্পৱাদকো, মল্লিকায আৰামো. স্ৱেৱ তিন্দুকাচীৰসঙ্খাতায তিম্বৰুৰুক্খপন্তিযা পৰিক্খিত্তত্তা ‘‘তিন্দুকাচীৰ’’ন্তি চ, একাৱ নিৱাসা সালা এত্থাতি ‘‘একসালকো’’তি চ ৱুচ্চতি. অত্থাভিসমযাতি যথাৱুত্তস্স দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকস্স অত্থস্স হিতস্স পটিলাভতো. মানাভিসমযাতি মানপ্পহানা. পীড়নট্ঠোতি পীড়নং তংসমঙ্গিনো হিংসনং, অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং, পীড়নমেৱ অত্থো পীড়নট্ঠো. সন্তাপোতি দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং. ৱিপৰিণামোতি জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱিধা ৱিপৰিণামেতব্বতা অভিসমেতব্বো পটিৱিজ্ঝিতব্বোতি অভিসমযো, সোৱ অভিসমযট্ঠো, পীড়নাদীনি.
এত্থ চ উপসগ্গানং জোতকমত্তত্তা সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰেপি সউপসগ্গো অভিসমযসদ্দো উদ্ধটো. তত্থ সঙ্গমৱসেন পচ্চযানং ফলুপ্পাদনং পটি অযনং একতো পৱত্তি এত্থাতি সমযো, সমৱাযো. ৱিৱট্টূপনিস্সযসঙ্গমে সতি এন্তি এত্থ সত্তা পৱত্তন্তীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ সঙ্খতধম্মো, সযং ৱা এতি আগচ্ছতি ৱিগচ্ছতি চাতি সমযো, কালো. সমেন্তি অৱযৱা এতস্মিং, সযং ৱা তেসূতি সমযো, সমূহো. পচ্চযন্তৰসঙ্গমে এতি আগচ্ছতি এতস্মা ফলন্তি সমযো, হেতু. সঞ্ঞাৱসেন ৱিপল্লাসতো ধম্মেসু এতি অভিনিৱিসতীতি সমযো, দিট্ঠি. সমীপং অযনং উপগমনং সমযো, পটিলাভো. সম্মদেৱ সহিতানং ৱাচানং অযনং ৱিগমোতি সমযো, পহানং. সম্মদেৱ, সহিতানং ৱা সচ্চানং অযনং জাননন্তি সমযো, পটিৱেধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সমযসদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা.
এত্থ চ সমযসদ্দস্স সামঞ্ঞেন অনেকত্থতা ৱুত্তা. ন হি একস্মিং অত্থৱিসেসে ৱত্তমানো সদ্দো তদঞ্ঞেপি ৱত্ততি. তস্মা অত্থা ৱিয তংতংৱাচকা সমযসদ্দাপি ভিন্না এৱাতি গহেতব্বা. এৱং সব্বত্থ অত্থুদ্ধাৰেসু.
তত্থ তথাতি তেসু সুত্তাভিধম্মেসু উপযোগভুম্মৱচনেহি. ইধাতি ৱিনযে, অঞ্ঞথাতি কৰণৱচনেন. অচ্চন্তমেৱাতি নিৰন্তৰমেৱ. ভাৱো নাম কিৰিযা, কিৰিযায কিৰিযন্তৰূপলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং, যথা উদযে সতি চন্দে জাতো ৰাজপুত্তোতি. অধিকৰণঞ্হীতিআদি অভিধম্মে সমযসদ্দো কালসমূহখণসমৱাযহেতুসঙ্খাতেসু পঞ্চসু অত্থেসু ৱত্ততি, ন ৱিনযে ৱিয কালে এৱ, তেসু চ কালসমূহত্থা দ্ৱে তত্থ ৱুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং অধিকৰণভাৱেন নিদ্দিসিতুং যুত্তা. খণসমৱাযহেতুঅত্থা পন তযোপি অত্তনো ভাৱেন ফস্সাদীনং ভাৱস্স উপলক্খণভাৱেন নিদ্দিসিতুং যুত্তাতি ৱিভাৱনমুখেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতুং ৱুত্তং. তত্থ যস্মিঞ্হি কালে, ধম্মসমূহে ৱা সমযে অধিকৰণভূতে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৱ কালে, ধম্মসমূহে ৱা সমযে ফস্সাদযো হোন্তীতি এৱং অধিকৰণত্থযোজনা, যস্মিং পন খণে, সমৱাযে হেতুম্হি ৱা সমযে সতি ৱিজ্জমানে কুসলং উপ্পন্নং, তস্মিঞ্ঞেৱ খণাদিম্হি সমযেপি ৱিজ্জমানে ফস্সাদযো হোন্তীতি ভাৱেনভাৱলক্খণত্থযোজনা চ ৱেদিতব্বা.
হোতি চেত্থাতি এত্থ যথাৱুত্তঅত্থৱিসযে সঙ্গহগাথা হোতি. অঞ্ঞত্ৰাতি সুত্তাভিধম্মেসু. অভিলাপমত্তভেদোতি দেসনাৱিলাসতো সদ্দমত্তেনেৱ ভেদো, ন অত্থতো.
অৱিসেসেনাতি সামঞ্ঞেন. ইৰিযাপথোতিআদীসু ইৰিযায সব্বদ্ৱাৰিককিৰিযায পথো পৱত্তনট্ঠানং তব্বিনিমুত্তকম্মস্স অভাৱাতি ঠানাদযো ইৰিযাপথো, সোৱ ৱিহাৰো. ব্ৰহ্মভূতা সেট্ঠভূতা পৰহিতচিত্তাদিৱসপ্পৱত্তিতো মেত্তাদযো ব্ৰহ্মৱিহাৰো নাম. তদৱসেসা পন মহগ্গতা সব্বনীৱৰণৱিগমনাদিসিদ্ধেন জোতনাদিঅত্থেন দিব্বৱিহাৰো নাম. ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱেন ৱিসুং গহিতত্তা মেত্তাদযো ইধ অসঙ্গহিতা. অৰিযানমেৱ ৱিহাৰোতি ফলসমাপত্তিযো অৰিযৱিহাৰো নাম.
ৰুক্খাদিমূলেযেৱ মূলসদ্দস্স নিৰুড়্হভাৱং দস্সেতুং অপৰেন মূলসদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ‘‘মূলমূলে’’তি ৱুত্তং, যথা দুক্খদুক্খন্তি (ৱিভ. অট্ঠ. ১৯০). লোভাদীনং দোসমূলাদিচিত্তাসাধাৰণত্তা ‘‘অসাধাৰণহেতুম্হী’’তি ৱুত্তং.
তত্থ সিযাতি তত্থ ৱেৰঞ্জাযন্তিআদীসু পদেসু কস্সচি চোদনা সিযাতি অত্থো. উভযথা নিদানকিত্তনস্স পন কিং পযোজনন্তি? আহ গোচৰগামনিদস্সনত্থন্তিআদি. তত্থ অস্সাতি ভগৱতো.
কিলমোৱ কিলমথো, অত্তনো অত্তভাৱস্স কিলমথো অত্তকিলমথো, তস্স অনু অনু যোগো পুনপ্পুনং পৱত্তনং অত্তকিলমথানুযোগো. ৱত্থুকামাৰম্মণে সুখে সম্পযোগৱসেন লীনা যুত্তা, কামতণ্হা, তংসহচৰিতে কামে সুখে ৱা আৰম্মণভূতে অল্লীনা পৱত্ততীতি কামসুখল্লিকা তণ্হা, তস্সা কামসুখল্লিকায অনু অনু যোগো কামসুখল্লিকানুযোগো. লোকে সংৱড্ঢভাৱন্তি আমিসোপভোগেন সংৱড্ঢিতভাৱং. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতাদিঅত্থাযেৱ উপ্পজ্জতীতি যোজনা.
দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞেন সংহতত্তা সঙ্ঘোতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো আহ দিট্ঠীতিআদি. এত্থ চ ‘‘যাযং দিট্ঠি অৰিযা নিয্যানিকা নিয্যাতি তক্কৰস্স সম্মা দুক্খক্খযায, তথাৰূপায দিট্ঠিযা দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তায দিট্ঠিযা. ‘‘যানি তানি সীলানি অখণ্ডানি…পে… সমাধিসংৱত্তনিকানি, তথাৰূপেসু সীলেসু সীলসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২৪, ৩৫৬; ম. নি. ১.৪৯২; ৩.৫৪; অ. নি. ৬.১২; পৰি. ২৭৪) এৱং ৱুত্তানঞ্চ সীলানং সামঞ্ঞসঙ্খাতেন সঙ্ঘাতো সঙ্ঘটিতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞসঙ্ঘাতসঙ্ঘাতেনা’’তি ৱা পাঠেনেত্থ ভৱিতব্বং, তস্স দিট্ঠিসীলসামঞ্ঞভূতেন সংহননেন সঙ্ঘাতো সমণগণো, তেনাতি অত্থো. এৱঞ্হি পাঠে সদ্দতো অত্থো যুত্ততৰো হোতি. অস্সাতি মহতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স.
ব্ৰহ্মং অণতীতি এত্থ ব্ৰহ্ম-সদ্দেন ৱেদো ৱুচ্চতি, সো মন্তব্ৰহ্মকপ্পৱসেন তিৱিধো. তত্থ ইৰুৱেদাদযো তযো ৱেদা মন্তা, তে চ পধানা, ইতৰে পন সন্নিস্সিতা, তেন পধানস্সেৱ গহণং. মন্তে সজ্ঝাযতীতি ইৰুৱেদাদিকে মন্তসত্থে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. ইৰুৱেদাদযো হি গুত্তভাসিতব্বতায ‘‘মন্তা’’তি ৱুচ্চন্তি. ‘‘বাহিতপাপত্তা ব্ৰাহ্মণো, সমিতপাপত্তা সমণো’’তি যথাৱুত্তমত্থদ্ৱযং উদাহৰণদ্ৱযেন ৱিভাৱেতুং ৱুত্তঞ্হেতন্তিআদি ৱুত্তং. ‘‘সমিতত্তা হি পাপানং ‘সমণো’তি পৱুচ্চতী’’তি হি ইদং ৱচনং গহেত্ৱা ‘‘সমিতপাপত্তা ‘সমণো’তি ৱুচ্চতী’’তি ৱুত্তং, বাহিতপাপোতি ইদং পন অঞ্ঞস্মিং গাথাবন্ধে ৱুত্তৱচনং. যথাভুচ্চগুণাধিগতন্তি যথাভূতগুণাধিগতং. সকিঞ্চনোতি সদোসো.
গোত্তৱসেনাতি এত্থ গং তাযতীতি গোত্তং, গো-সদ্দেন চেত্থ অভিধানং বুদ্ধি চ ৱুচ্চতি. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেন, পৰিহানিযাতি অত্থো. ততো পৰন্তি ৱেৰঞ্জাযন্তিআদিৱচনং. ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে উপযোগৱচনন্তি ইত্থং ইমং পকাৰং ভূতো আপন্নোতি ইত্থম্ভূতো, তস্স আখ্যানং ইত্থম্ভূতাখ্যানং, সোযেৱত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো. অথ ৱা ‘‘ইত্থং এৱংপকাৰো ভূতো জাতো’’তি এৱং কথনত্থো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থো, তস্মিং উপযোগৱচনন্তি অত্থো. এত্থ চ অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপ্পকাৰস্স দীপনতো, তেন যোগতো তং খো পন ভৱন্তং গোতমন্তি ইদং উপযোগৱচনং সামিঅত্থেপি সমানে ইত্থম্ভূতাখ্যানদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং, তেনেৱাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি.
ইদং ৱুত্তং হোতি – যথা সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভীতি এত্থ অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনং কতং, এৱমিধাপি তং খো পন ভৱন্তং গোতমং অভি এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো উগ্গতোতি অভিসদ্দযোগতো ইত্থম্ভূতাখ্যানে উপযোগৱচনন্তি. সাধু দেৱদত্তো মাতৰমভীতি এত্থ হি ‘‘দেৱদত্তো মাতৰমভি মাতৰি ৱিসযে মাতুযা ৱা সাধূ’’তি এৱং অধিকৰণত্থে ৱা সামিঅত্থে ৱা ভুম্মৱচনস্স সামিৱচনস্স ৱা পসঙ্গে ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থজোতকেন অভিসদ্দেন যোগে উপযোগৱচনং কতং, যথা চেত্থ দেৱদত্তো মাতুৱিসযে মাতুসম্বন্ধী ৱা সো ৱুত্তপ্পকাৰপ্পত্তোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি, এৱমিধাপি ভোতো গোতমস্স সম্বন্ধী কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো অভিভৱিত্ৱা উগ্গমনপকাৰপ্পত্তোতি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযতি. তত্থ হি দেৱদত্তগ্গহণং ৱিয ইধ কিত্তিসদ্দগ্গহণং, তত্থ মাতৰন্তি ৱচনং ৱিয ইধ তং খো পন ভৱন্তং গোতমন্তি ৱচনং, তত্থ সাধুসদ্দগ্গহণং ৱিয ইধ উগ্গতসদ্দগ্গহণং ৱেদিতব্বং. কিত্তিসদ্দোতি কিত্তিভূতো সদ্দো, ন কেৱলোতি দস্সনত্থং ৱিসেসিতন্তি আহ ‘‘কিত্তি এৱা’’তি. ততো কিত্তীতি থুতি, তস্সা পকাসকো সদ্দো কিত্তিসদ্দোতি দস্সেতুং ‘‘থুতিঘোসো ৱা’’তি ৱুত্তং.
সো ভগৱাতি এত্থ সোতি পসিদ্ধিযং, যো সো সমত্তিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা দসসহস্সিলোকধাতুং কম্পেন্তো অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, সো লোকে অতিপাকটোতি ‘‘সো ভগৱা’’তি ৱুত্তং. ভগৱাতি চ ইদং সত্থু নামকিত্তনং, ন গুণকিত্তনং. পৰতো পন ভগৱাতি গুণকিত্তনমেৱ. ইমিনা চ ইমিনা চাতি এতেন অৰহন্তিআদিপদানং পচ্চেকং অনেকগুণগণং পটিচ্চ পৱত্তভাৱং দস্সেতি.
সুৱিদূৰৱিদূৰেতি দ্ৱীহি সদ্দেহি অতিৱিয দূৰেতি দস্সেতি, সুৱিদূৰতা এৱ হি ৱিদূৰতা. সৱাসনানং কিলেসানং ৱিদ্ধংসিতত্তাতি ইমিনা পচ্চেকবুদ্ধাদীহি অসাধাৰণং ভগৱতো অৰহত্তন্তি দস্সেতি তেসং ৱাসনায অপ্পহীনত্তা, ৱাসনা চ নাম নিক্কিলেসস্সাপি সকলঞেয্যানৱবোধাদিদ্ৱাৰত্তযপ্পযোগৱিগুণতাহেতুভূতো কিলেসনিহিতো আকাৰো চিৰনিগড়িতপাদানং নিগড়মোক্খেপি সঙ্কুচিততাগমনহেতুকো নিগড়নিহিতো আকাৰো ৱিয. যায পিলিন্দৱচ্ছাদীনং ৱসলৱোহাৰাদিৱিগুণতা হোতি, অযং ৱাসনাতি গহেতব্বা. আৰকাতি এত্থ আকাৰস্স ৰস্সত্তং ক-কাৰস্স চ হ-কাৰং সানুস্সৰং কত্ৱা নিৰুত্তিনযেন ‘‘অৰহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. এৱং উপৰিপি যথাৰহং নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. যঞ্চেতং সংসাৰচক্কন্তি সম্বন্ধো. পুঞ্ঞাদীতি আদি-সদ্দেন অপুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰআনেঞ্জাভিসঙ্খাৰে সঙ্গণ্হাতি. আসৱা এৱ অৱিজ্জাদীনং কাৰণত্তা সমুদযোতি আহ ‘‘আসৱসমুদযমযেনা’’তি. ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) হি ৱুত্তং. ৱিপাককটত্তাৰূপপ্পভেদো তিভৱো এৱ ৰথো, তস্মিং তিভৱৰথে. সংসাৰচক্কন্তি যথাৱুত্তকিলেসকম্মৱিপাকসমুদযো.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৱত্তমানা, ‘সংসাৰো’তি পৱুচ্চতী’’তি. (ৱিসুদ্ধি. ২.৬১৮; দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৱণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা; ৱিভ. অট্ঠ. ২২৬ সঙ্খাৰপদনিদ্দেস; সু. নি. অট্ঠ. ২.৫২৩; উদা. অট্ঠ. ৩৯; ইতিৱু. অট্ঠ. ১৪, ৫৮; থেৰগা. অট্ঠ. ১.৬৭, ৯৯; বু. ৱং. অট্ঠ. ৫৮; পটি. ম. অট্ঠ. ২.১.১১৭; চূড়নি. অট্ঠ. ৬) –
এৱং ৱুত্তো সংসাৰোৱ চক্কং ৱিয পৰিব্ভমনতো চক্কং, তস্স চক্কস্স সব্বে অৰা হতাতি সম্বন্ধো. অনেনাতি ভগৱতা. বোধীতি ঞাণং, তং এত্থ মণ্ডং পসন্নং জাতন্তি বোধিমণ্ডো. কম্মক্খযকৰং ঞাণফৰসুন্তি অৰহত্তমগ্গঞাণং ৱুত্তং, তং ছিন্দিতব্বং অভিসঙ্খাৰসঙ্খাতং কম্মং পৰিচ্ছিন্দতীতি দস্সেতুং কম্মক্খযকৰৱিসেসনৱিসিট্ঠং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং.
এৱং কতিপযঙ্গেহি সংসাৰচক্কং তদৱসেসঙ্গেহি ফলভূতনামৰূপধম্মেহি তিভৱৰথঞ্চ তস্মিং ৰথে যোজিতসংসাৰচক্কাৰানং হননপ্পকাৰঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সব্বেহিপি দ্ৱাদসহি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেহি ৰথৱিৰহিতমেৱ কেৱলং সংসাৰচক্কং, তস্স অৰঘাতনপ্পকাৰভেদঞ্চ দস্সেতুং অথৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ অনমতগ্গন্তি অনু অনু অমতগ্গং, সব্বথা অনুগচ্ছন্তেহিপি অৱিঞ্ঞাতকোটিকন্তি অত্থো. অৱিজ্জামূলকত্তা জৰামৰণপৰিযোসানত্তাতি ইদং সঙ্খাৰাদীনং দসন্নং অৰভাৱেন একত্তং সমাৰোপেত্ৱাতি ৱুত্তং. ন হি তেসং পচ্চেকং অৱিজ্জামূলকতা জৰামৰণপৰিযোসানতা চ অত্থি তথা পটিচ্চসমুপ্পাদপাড়িযং অৱুত্তত্তা. অথ ৱা তেসম্পি যথাৰহং অত্থতো অৱিজ্জামূলকত্তং, অত্তনো অত্তনো লক্খণভূতখণিকজৰামৰণৱসেন তপ্পৰিযোসানতঞ্চ সন্ধাযেতং ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. এৱঞ্চ তেসং পচ্চেকং অৰভাৱো সিদ্ধো হোতি.
এৱং সব্বাকাৰং সংসাৰচক্কমেৱ দস্সেত্ৱা ইদানি যেন ঞাণেন ইমস্স সংসাৰচক্কস্স অৰানং ছেদো ভগৱতো সিদ্ধো, তস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ৪; ১.৪৫) মাতিকা ৱুত্তত্তা ভৱচক্কাৱযৱেসু অৱিজ্জাদীসু পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নত্তা পৰিগ্গহৱসেন পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা পৰতো তস্স অত্থস্স নিগমনৱসেন ৱুত্তেন এৱমযং অৱিজ্জাহেতূতিআদিকেন পটিসম্ভিদাপাড়িসহিতেন (পটি. ম. ১.৪৫) পাঠেন সৰূপতো ধম্মট্ঠিতিঞাণং, তস্স চ তেসুযেৱ অৱিজ্জাদীসু চতুসঙ্খেপাদিৱসেন পৱত্তিৱিভাগঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং ইতি ভগৱাতিআদিপাঠেন ভগৱতো তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন পটিচ্চসমুপ্পাদস্স সব্বাকাৰতো পটিৱিদ্ধভাৱং দস্সেত্ৱা পুন ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদিনা ভগৱতো তেন ঞাণেন সংসাৰচক্কাৰানং ৱিদ্ধংসিতভাৱং দস্সেতুং তত্থ দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৱিজ্জাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং তিণ্ণং. এস নযো তিণ্ণং ফস্সানন্তিআদীসুপি. ৰূপতণ্হাদিৱসেন ছ তণ্হাকাযা এৱ ৱেদিতব্বা.
সগ্গসম্পত্তিন্তি কামসুগতীসু সম্পত্তিং. তথেৱাতি কামুপাদানপচ্চযা এৱ. ব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিন্তি ৰূপীব্ৰহ্মলোকসম্পত্তিং. তেভূমকধম্মৱিসযস্স সব্বস্সাপি ৰাগস্স কিলেসকামভাৱতো ভৱৰাগোপি কামুপাদানমেৱাতি আহ ‘‘কামুপাদানপচ্চযাযেৱ মেত্তং ভাৱেতী’’তি. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি দিট্ঠুপাদানসীলব্বতুপাদানঅত্তৱাদুপাদানমূলিকাসুপি যোজনাসু. তত্ৰাযং যোজনানযো – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পৰলোকো উচ্ছিজ্জতি অত্তা’’তি (দী. নি. ১.৮৫-৮৬ অত্থতো সমানং) দিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদিনা, অপৰো ‘‘অসুকস্মিং ভৱে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি দিট্ঠিং গহেত্ৱা কামৰূপাৰূপভৱূপপত্তিযা তং তং কুসলং কৰোতীতিআদিনা চ দিট্ঠুপাদানমূলিকা যোজনা, ইমিনাৱ নযেন অত্তৱাদুপাদানমূলিকা যোজনা ৱেদিতব্বা. অপৰো ‘‘সীলেন সুদ্ধি ৱতেন সুদ্ধী’’তি অসুদ্ধিমগ্গং ‘‘সুদ্ধিমগ্গো’’তি পৰামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চৰিতং চৰতীতিআদিনা সব্বভৱেসু সীলব্বতুপাদানমূলিকা যোজনা ৱেদিতব্বা.
ইদানি যস্স সংসাৰচক্কাৰানং ঘাতনসমত্থস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৱিজ্জাদিপচ্চযপঅগ্গহাকাৰং দস্সেতুং কামভৱে চ অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো দস্সিতো, তমেৱ ঞাণং অৱিজ্জাদীসু পৱত্তিআকাৰেন সদ্ধিং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো এৱমযন্তিআদিমাহ. ৱিসুদ্ধিমগ্গটীকাযং পন ‘‘ইদানি য্ৱাযং সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন কামভৱে অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযো হোতীতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযভাৱো সঙ্খাৰাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৱো দস্সিতো, তমেৱ পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িং আনেত্ৱা নিগমনৱসেন দস্সেন্তো এৱমযন্তিআদিমাহা’’তি ৱুত্তং. সাৰত্থদীপনিযা ৱিনযটীকাযপি অযমেৱ পাঠো লিখিতো. তত্থ চ কামভৱে চ অৱিজ্জাতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো সংসাৰচক্কং দস্সেন্তেন ৱুত্তো ন হোতি তস্স চ অৱিজ্জা নাভি, মূলত্তাতিআদিনা পুব্বেৱ দস্সিতত্তা উপৰি চক্কৰূপতো পযোগত্তেন উপসংহাৰাভাৱা চ. ‘‘অপি চ তমেৱ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱং নিগমনৱসেন দস্সেন্তো’’তি চ ৱুত্তং, ন চেত্থ পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নভাৱো নিগমনৱসেন পধানত্তেন দস্সিতো, অথ খো পচ্চযপৰিগ্গহৱসপ্পৱত্তং ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৱ যথাৱুত্তপচ্চযপৰিগ্গহাকাৰস্স নিগমনৱসেন দস্সিতং. তথা হি ‘‘এৱমযং অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না, উভোপেতে ধম্মা হেতুসমুপ্পন্নাতি পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণং. অতীতম্পি অদ্ধানং. অনাগতম্পি অদ্ধানং অৱিজ্জা হেতু…পে… ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৬) ধম্মট্ঠিতিঞাণমেৱ পধানত্তেন দস্সিতং. ‘‘অৱিজ্জা হেতু, সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না’’তিআদি পন পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪; ১.৪৫) ৱুচ্চমানত্তা তস্স পচ্চযপৰিগ্গহাকাৰপৰিদীপনত্থং ৱিসযত্তেন ৱুত্তং, ন পধানত্তেন.
অযঞ্হেত্থ অত্থো – এৱন্তি অনন্তৰে ৱুত্তনযেন অযং অৱিজ্জা সঙ্খাৰানং হেতু, সঙ্খাৰা চ তেন হেতুনা সমুপ্পন্না. উভোপেতেতি যস্মা অযং অৱিজ্জা পৰপৰিকপ্পিতপকতিইস্সৰাদি ৱিয অহেতুকা নিচ্চা ধুৱা ন হোতি, অথ খো ‘‘আসৱসমুদযা অৱিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৱচনতো সযম্পি সহেতুকা সঙ্খতা অনিচ্চাযেৱ হোতি, তস্মা উভোপেতে অৱিজ্জাসঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্নাযেৱ. ইতীতি এৱং যথাৱুত্তনযেন পচ্চযপৰিগ্গণ্হনে যা পঞ্ঞা, তং ধম্মানং ঠিতিসঙ্খাতে কাৰণে যাথাৱতো পৱত্তত্তা ধম্মট্ঠিতিঞাণং নামাতি.
এত্থ হি ঞাণস্স ৱিসযৱিভাৱনৱসেনেৱ অৱিজ্জাদীনং পচ্চযাদিভাৱো ৱুত্তো, ন পধানত্তেন, ঞাণমেৱ পনেত্থ পধানতো ৱুত্তং, তস্মা এতস্স ঞাণস্স পচ্চযপৰিগ্গহাকাৰদস্সনত্থমেৱ হেট্ঠাপি কামভৱে চ অৱিজ্জাতিআদিনা অৱিজ্জাদীনং পচ্চযাদিভাৱো ৱুত্তো, ইধাপি নিগমনৱসেন উপসংহটো, ন ভৱচক্কদস্সনত্থন্তি অযমেত্থ অত্তনো মতি.
তত্থ চ পচ্চযুপ্পন্নধম্মেসু অদিট্ঠেসু হেতূনং পচ্চযভাৱোপি ন সক্কা দট্ঠুন্তি ‘‘সঙ্খাৰা হেতুসমুপ্পন্না’’তি পচ্চযপৰিগ্গহঞাণনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৪৫) পচ্চযুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং কতন্তি ৱেদিতব্বং. এতেন নযেনাতি অৱিজ্জাযং ৱুত্তনযেন সঙ্খাৰা হেতু, ৱিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্নন্তিআদিনা সব্বানি জাতিপৰিযোসানানি পদানি ৱিত্থাৰেতব্বানি.
এৱং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িযা ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৱিজ্জাদীসু পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তস্স তেসু পচ্চযেসু অঞ্ঞেহিপি আকাৰেহি পৱত্তিআকাৰং দস্সেতুং তত্থাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্থাতি তেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. সঙ্খিপ্পন্তি এত্থ অৱিজ্জাদযো হেতুসামঞ্ঞেন ফলসামঞ্ঞেন ৱাতি সঙ্খেপো, সঙ্গহো, কোট্ঠাসো ৰাসীতি অত্থো. সো পন জাতিতো দুৱিধোপি কালভেদৱসেন চতুব্বিধো জাতো. পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি অনুৱত্ততি. তণ্হুপাদানভৱা গহিতা কিলেসকম্মসামঞ্ঞতো তদৱিনাভাৱতো চ. অৱিজ্জাদিকিলেসৱট্টম্পি ৱিপাকধম্মধম্মতাসৰিক্খতায ইধ কম্মৱট্টমেৱাতি আহ ইমে পঞ্চ ধম্মাতিআদি. ৱিপাকা ধম্মাতিআদীসু কম্মজঅৰূপক্খন্ধানমেৱ ৱিপাকসদ্দৱচনীযত্তেপি নামৰূপাদিপদেসু ৰূপমিস্সম্পি ফলপঞ্চকং অৰূপপ্পধানতায চ তব্বহুলতায চ ‘‘ৱিপাকৱট্ট’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিপাকপ্পধানং ৱট্টং, ৱিপাকবহুলং ৱা ৱট্টন্তি অত্থো. কম্মজপৰিযাযো ৱা এত্থ ৱিপাক-সদ্দো দট্ঠব্বো. জাতিজৰামৰণাপদেসেনাতি পৰমত্থধম্মৱিনিমুত্তজাতিজৰামৰণং নাম নত্থীতি তদপদেসেন তেসং কথনেন তংমুখেনাতি অত্থো. আকিৰীযন্তি পকাসীযন্তীতি আকাৰা, অৱিজ্জাদিসৰূপা, ততো পচ্চযাকাৰতোতি অত্থো. একো সন্ধীতি অৱিচ্ছেদপ্পৱত্তিহেতুভূতো হেতুফলসন্ধি, দুতিযো ফলহেতুসন্ধি, ততিযো হেতুফলসন্ধীতি দট্ঠব্বং.
এৱং ধম্মট্ঠিতিঞাণস্স অৱিজ্জাদীসু অনেকেহি পকাৰেহি পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তেহি, অৱুত্তেহি চ সব্বেহি আকাৰেহি ভগৱতো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পটিৱিদ্ধভাৱং, তস্স চ ঞাণস্স ধম্মট্ঠিতিঞাণসদ্দপ্পৱত্তিনিমিত্ততং পটিসম্ভিদাপাড়িনযেন দস্সেতুং উপসংহাৰৱসেন ইতি ভগৱাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং, তেনাহ চতুসঙ্খেপন্তিআদি. সব্বাকাৰতোতি ইধ কামভৱে চ অৱিজ্জা কামভৱে সঙ্খাৰানং পচ্চযোতিআদিনা ইধ ৱুত্তেহি চ অৱুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ২২৫ আদযো) আগতেহি সব্বেহি পকাৰেহি পটিৱিজ্ঝতি. তন্তি যেন ঞাণেন ভগৱা এৱং জানাতি, তং ঞাণং. ঞাতট্ঠেনাতি জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি পটিৱিজ্ঝনট্ঠেন.
ইদানি যমিদং ধম্মট্ঠিতিঞাণং পচ্চযপৰিগ্গহাকাৰভেদেহি সদ্ধিং পপঞ্চতো দস্সিতং, তস্মিং অৰঘাতে এতস্স উপযোগিতং দস্সেতুং ইমিনা ধম্মট্ঠিতিঞাণেনাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ধম্মট্ঠিতিঞাণেন অৰে হনীতি সম্বন্ধো. কথন্তি? আহ ‘‘তে ধম্মে’’তিআদি. তে অৱিজ্জাদিকে ধম্মে মহাৱজিৰঞাণাৱুধেন তেন ধম্মট্ঠিতিঞাণেন যথাভূতং ঞত্ৱা তেন বলৱৱিপস্সনাৱুধেন নিব্বিন্দন্তো অৰিযমগ্গাৱুধেন ৱিৰজ্জন্তো ৱিমুচ্চন্তো অৰে হনীতি যোজনা. অৰিযমগ্গঞাণম্পি হি কিচ্চতো সমুদযসচ্চাদিবোধতো ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি ৱুচ্চতি.
একেকং ধম্মক্খন্ধং একেকৱিহাৰেন পূজেমীতি ধম্মক্খন্ধং আৰব্ভ পৱত্তাপি ৱিহাৰকৰণপূজা ভগৱতি পেমেনেৱ পৱত্তত্তা সধাতুকাদিচেতিযপটিমণ্ডিতত্তা চ ভগৱতোৱ পূজাতি আহ ভগৱন্তং উদ্দিস্সাতিআদি. কিলেসাৰীন সো মুনীতি এত্থ নিগ্গহীতলোপো, কিলেসাৰীনং হতত্তাতি অত্থো. পচ্চযাদীন চাৰহোতি এত্থাপি নিগ্গহীতলোপো দট্ঠব্বো.
সম্মাসম্বুদ্ধোতি এত্থ সং-সদ্দো সযন্তি অত্থে পৱত্ততীতি আহ ‘‘সাম’’ন্তি, অপৰনেয্যো হুত্ৱাতি অত্থো. সব্বধম্মানন্তি ইদং কস্সচি ৱিসযৱিসেসস্স অগ্গহিতত্তা সিদ্ধং. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৱ ৱিঞ্ঞাযতি, যথা দিক্খিতো ন দদাতীতি. এৱঞ্চ কত্ৱা অত্থৱিসেসানপেক্খা কত্তৰিযেৱ বুদ্ধ-সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা কম্মৱচনিচ্ছায অভাৱতো. ‘‘সম্মা সামং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৱ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি. সব্বধম্মানন্তি ইদং পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন হি বুজ্ঝনকিৰিযা অৱিসযা যুজ্জতি. অভিঞ্ঞেয্যেতি লক্খণাদিতো অনিচ্চাদিতো চ অভিৱিসিট্ঠেন লোকিযলোকুত্তৰঞাণেন জানিতব্বে চতুসচ্চধম্মে. পৰিঞ্ঞেয্যেতি অনিচ্চাদিৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জানিতব্বং দুক্খং অৰিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযসচ্চং. সচ্ছিকাতব্বেতি নিৰোধসচ্চং. বহুৱচননিদ্দেসো পনেত্থ সোপাদিসেসাদিকং পৰিযাযসিদ্ধং ভেদং অপেক্খিত্ৱা কতো.
অভিঞ্ঞেয্যন্তি গাথায পহাতব্বভাৱেতব্বানং সমুদযমগ্গসচ্চানং হেতুধম্মানং গহণেনেৱ তপ্ফলানং দুক্খসচ্চনিৰোধসচ্চানম্পি সিদ্ধিতো পৰিঞ্ঞাতব্বঞ্চ পৰিঞ্ঞাতং সচ্ছিকাতব্বঞ্চ সচ্ছিকতন্তি ইদম্পেত্থ সঙ্গহিতমেৱাতি দট্ঠব্বং, তেনাহ ‘‘তস্মা বুদ্ধোস্মী’’তি. যস্মা চত্তাৰিপি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো.
ৱিচিত্তৱিসযপত্থনাকাৰপ্পৱত্তিযা তণ্হা দুক্খৱিচিত্ততায পধানকাৰণন্তি আহ ‘‘মূলকাৰণভাৱেনা’’তি. উভিন্নন্তি চক্খুস্স তংসমুদযস্স চ. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং, ন অভাৱমত্তং. তস্স অৱত্থুত্তা সপ্পচ্চযত্তাদিঅনেকভেদা সব্বসঙ্গহিতা. নিৰোধপ্পজাননাতি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিৰোধস্স পটিৱিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধাৰেনাপীতি চক্খু চক্খুসমুদযোতিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধাৰণেনাপি, ন দুক্খসচ্চাদিসামঞ্ঞতো এৱাতি অধিপ্পাযো. তণ্হাযপি সঙ্খাৰদুক্খপৰিযাপন্নতায পৰিঞ্ঞেয্যত্তা দুক্খসচ্চভাৱং দস্সেতুং ‘‘ছ তণ্হাকাযা’’তি ৱুত্তং. যস্মিং পন অত্তভাৱে সা উপ্পজ্জতি, তস্স মূলকাৰণভাৱেন সমুট্ঠাপিকা পুৰিমভৱসিদ্ধা তণ্হা সমুদযসচ্চন্তি গহেতব্বা. কসিণানীতি কসিণাৰম্মণানি ঝানানি. দ্ৱত্তিংসাকাৰাতি কেসাদযো তদাৰম্মণজ্ঝানানি চ. নৱ ভৱাতি কামভৱাদযো তযো সঞ্ঞীভৱাদযো তযো একৱোকাৰভৱাদযো তযো চাতি নৱ ভৱা. চত্তাৰি ঝানানীতি আৰম্মণৱিসেসং অনপেক্খিত্ৱা সামঞ্ঞতো চত্তাৰি ঝানানি ৱুত্তানি. ৱিপাককিৰিযানম্পি যথাৰহং সব্বত্থ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হাসমুট্ঠাপিকাতি ৱেদিতব্বা, কিৰিযধম্মানং পন তস্স অত্তভাৱস্স কাৰণভূতা তণ্হা. অনুলোমতোতি এত্থ অৱিজ্জা দুক্খসচ্চং, তংসমুট্ঠাপিকা পুৰিমতণ্হা আসৱা সমুদযসচ্চন্তি যোজেতব্বং. সঙ্খাৰাদীসু পন অৱিজ্জাদযোৱ সমুদযসচ্চভাৱেন যোজেতব্বা. তেনাতি তস্মা.
ৱিজ্জাতি অত্তনো ৱিসযং ৱিদিতং কৰোতীতি ৱিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা, সম্পুণ্ণত্তা ৱা. তত্ৰাতি অম্বট্ঠসুত্তে. মনোমযিদ্ধিযাতি এত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু ইমম্হা কাযা অঞ্ঞং কাযং অভিনিম্মিনাতী’’তি (দী. নি. ১.২৩৬) ৱুত্তত্তা সৰীৰব্ভন্তৰঝানমনেন অঞ্ঞস্স সৰীৰস্স নিব্বত্তিৱসেন পৱত্তা মনোমযিদ্ধি নাম, সা অত্থতো ঝানসম্পযুত্তা পঞ্ঞাযেৱ. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিৰী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৱীৰিযং সতি পঞ্ঞা চ. গচ্ছতি অমতং দিসন্তি দুক্খনিত্থৰণত্থিকেহি দট্ঠব্বতো অমতং নিব্বানমেৱ দিসং গচ্ছতি, ইমিনা চ চৰণানং সিক্খত্তযসঙ্গহিতঅৰিযমগ্গভাৱতো নিব্বানত্থিকেহি একংসেন ইচ্ছিতব্বতং দস্সেতি. ইদানিস্সা ৱিজ্জাচৰণসম্পদায সাৱকাদিঅসাধাৰণতং দস্সেতুং তত্থ ৱিজ্জাসম্পদাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ আসৱক্খযৱিজ্জাৱসেন সব্বঞ্ঞুতা সিজ্ঝতি, চৰণধম্মভূতেসু ঝানেসু অন্তোগধায মহাকৰুণাসমাপত্তিযা ৱসেন মহাকাৰুণিকতা সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘ৱিজ্জা…পে… মহাকাৰুণিকত’’ন্তি. যথা তন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা অঞ্ঞোপি ৱিজ্জাচৰণসম্পন্নো বুদ্ধো নিযোজেতি, তথা অযম্পীতি অত্থো. তেনাতি অনত্থপৰিৱজ্জনঅত্থনিযোজনেন. অত্তন্তপাদযোতি আদি-সদ্দেন পৰন্তপউভযন্তপা গহিতা. অসজ্জমানো ভৱেসু অপচ্চাগচ্ছন্তোতি পহীনানং পুনানুপ্পত্তিতো ন পুন উপগচ্ছন্তো.
তত্ৰাতি যুত্তৱাচাভাসনে সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অতচ্ছন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং. অনত্থসংহিতন্তি পিসুণাদিদোসযুত্তং. সম্মাগদত্তাতি সুন্দৰৱচনত্তা, গদনং গদো, কথনন্তি অত্থো. সুন্দৰো গদো ৱচনমস্সাতি ‘‘সুগদো’’তি ৱত্তব্বে নিৰুত্তিনযেন দ-কাৰস্স ত-কাৰং কত্ৱা ‘‘সুগতো’’তি ৱুত্তং.
সভাৱতোতি দুক্খসভাৱতো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. যথাৱুত্তমত্থং সুত্ততো আহ যত্থাতিআদি. তত্থ যত্থাতি যস্মিং লোকন্তসঙ্খাতে নিব্বানে. তন্তি লোকস্সন্তং, ওকাসলোকে কাযগমনেন ঞাতব্বং পত্তব্বন্তি নাহং ৱদামীতি যোজনা. ইদঞ্চ ৰোহিতদেৱপুত্তেন লোকস্স কাযগতিৱসেন অন্তগমনস্স পুচ্ছিতত্তা ৱুত্তং. অপ্পত্ৱা লোকস্সন্তন্তি খন্ধাদিলোকং সন্ধায ৱুত্তং.
কিন্তে পদসা ওকাসলোকপৰিব্ভমনেন, পৰিমিতট্ঠানে এৱ তং ঞাণগমনেন গচ্ছন্তানং দস্সেমীতি দস্সেন্তো অপি চাতিআদিমাহ. তত্থ ব্যামমত্তে কড়েৱৰেতি সৰীৰে. তেন ৰূপক্খন্ধং দস্সেতি. সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞাসীসেন ৱেদনাদযো তযো খন্ধে. সমনকেতি ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধং. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং, দুক্খন্তি অত্থো. লোকনিৰোধন্তি নিব্বানেন লোকস্স নিৰুজ্ঝনং, নিব্বানমেৱ ৱা. অদেসম্পি হি নিব্বানং যেসং নিৰোধায হোতি, উপচাৰতো তন্নিস্সিতং ৱিয হোতীতি ‘‘ব্যামমত্তে কড়েৱৰে লোকনিৰোধম্পি পঞ্ঞপেমী’’তি ৱুত্তং, চক্খু লোকে পিযৰূপং, সাতৰূপং, এত্থেসা তণ্হা নিৰুজ্ঝমানা নিৰুজ্ঝতীতিআদীসু (দী. নি. ২.৪০১; ৱিভ. ২০৪) ৱিয. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপ্পত্ৱাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৱা. তস্মাতি যস্মা তং গমনেন পত্তুং ন সক্কা, তস্মা. হৱেতি নিপাতমত্তং, একংসত্থে ৱা. লোকৱিদূতি সভাৱাদিতো খন্ধাদিজাননকো. চতুসচ্চধম্মানং অভিসমিতত্তা সমিতাৱী, সমিতকিলেসোতি ৱা অত্থো. নাসীসতি ন পত্থেতি অপ্পটিসন্ধিকত্তা.
এৱং সঙ্খেপতো লোকং দস্সেত্ৱা ইদানি ৱিত্থাৰতো তং দস্সেতুং অপি চ তযো লোকাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ইন্দ্ৰিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহসন্তানভূতো সত্তলোকো. সো হি ৰূপাদীসু সত্তৱিসত্ততায ‘‘সত্তো’’তি চ, লোকিযন্তি এত্থ কম্মকিলেসা তব্বিপাকা চাতি ‘‘লোকো’’তি চ ৱুচ্চতি. অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানং উতুজৰূপানং সমূহসন্তানভূতো ওকাসলোকো. সো হি সত্তসঙ্খাৰানং আধাৰতো ‘‘ওকাসো’’তি চ, লোকিযন্তি এত্থ তস্সাধাৰা চ আধেয্যভূতাতি ‘‘লোকো’’তি চ পৱুচ্চতি. ইন্দ্ৰিযানিন্দ্ৰিযবদ্ধা পন সব্বেৱ উপাদানক্খন্ধা পচ্চযেহি সঙ্খতট্ঠেন লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন চ ‘‘সঙ্খাৰলোকো’’তি চ ৱুচ্চতি. আহৰতি অত্তনো ফলন্তি আহাৰো, পচ্চযো. তেন তিট্ঠনসীলা উপ্পজ্জিত্ৱা যাৱ ভঙ্গা পৱত্তনসীলাতি আহাৰট্ঠিতিকা, সব্বে সঙ্খতধম্মা. সব্বে সত্তাতি চ ইমিনাপি ৱেনেয্যানুৰূপতো পুগ্গলাধিট্ঠানত্তা দেসনায সঙ্খাৰাৱ গহিতা.
যাৱতা চন্দিমসূৰিযা পৰিহৰন্তীতি যত্তকে ঠানে চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তি পৱত্তন্তি. ৱিৰোচনাতি তেসং ৱিৰোচনহেতু ওভাসনহেতূতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনং. দিসা ভন্তীতি সব্বা দিসা যাৱতা ৱিগতন্ধকাৰা পঞ্ঞাযন্তি. অথ ৱা দিসাতি উপযোগবহুৱচনং. তস্মা ৱিৰোচমানা চন্দিমসূৰিযা যত্তকা দিসা ভন্তি ওভাসেন্তীতি অত্থো. তাৱ সহস্সধা লোকোতি তত্তকেন পমাণেন সহস্সপ্পকাৰো ওকাসলোকো, সহস্সচক্কৱাড়ানীতি অত্থো. এত্থাতি সহস্সচক্কৱাড়ে. ৱসোতি ইদ্ধিসঙ্খাতো ৱসো ৱত্ততীতি অত্থো.
তম্পীতি তিৱিধম্পি লোকং. অস্সাতি অনেন ভগৱতা সঙ্খাৰলোকোপি সব্বথা ৱিদিতোতি সম্বন্ধো. একো লোকোতি য্ৱাযং হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সব্বসঙ্খতানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতো তেন সামঞ্ঞেন সঙ্খাৰলোকো একো একৱিধো, এস নযো সেসেসুপি. সব্বত্থাপি লোকিযধম্মাৱ লোকোতি অধিপ্পেতা লোকুত্তৰানং পৰিঞ্ঞেয্যত্তাভাৱা. উপাদানানং আৰম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি তথা তথা সমুপ্পন্না পজাযেৱ ৱুচ্চন্তি. নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো, একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো, হেট্ঠিমা চ তযো আৰুপ্পাতি ইমা সত্তৱিধা পজাযেৱ ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠতি এত্থাতি ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো নাম. তত্থ নানত্তং কাযো এতেসমত্থীতি নানত্তকাযা. নানত্তং সঞ্ঞা এতেসন্তি নানত্তসঞ্ঞিনো. সঞ্ঞাসীসেনেত্থ পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং গহিতং, এস নযো সেসেসুপি.
তত্থ সব্বমনুস্সা চ ছ কামাৱচৰদেৱা চ নানত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসঞ্হি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসতায নানা কাযো, পটিসন্ধিসঞ্ঞা চ নৱৱিধতায নানা. তীসু পঠমজ্ঝানভূমীসু ব্ৰহ্মকাযিকা চেৱ চতূসু অপাযেসু সত্তা চ নানত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসু হি ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদীনং তিণ্ণম্পি সৰীৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিসদিসং, পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন পঠমজ্ঝানৱিপাকৱসেন একাৱ, তথা আপাযিকানম্পি, তেসং পন সব্বেসং অকুসলৱিপাকাহেতুকাৱ পটিসন্ধিসঞ্ঞা. দুতিযজ্ঝানভূমিকা চ পৰিত্তাভ অপ্পমাণাভ আভস্সৰা একত্তকাযা নানত্তসঞ্ঞিনো নাম. তেসঞ্হি সব্বেসং একপ্পমাণোৱ কাযো, পটিসন্ধিসঞ্ঞা পন দুতিযততিযজ্ঝানৱিপাকৱসেন নানা হোতি. ততিযজ্ঝানভূমিযং পৰিত্তসুভাদযো তযো, চতুত্থজ্ঝানভূমিযং অসঞ্ঞসত্তৱজ্জিতা ৱেহপ্ফলা, পঞ্চ চ সুদ্ধাৱাসাতি নৱসু ভূমীসু সত্তা একত্তকাযা একত্তসঞ্ঞিনো নাম. আভানানত্তেন পন সব্বত্থ কাযনানত্তং ন গয্হতি, সণ্ঠাননানত্তেনেৱ গয্হতীতি. অসঞ্ঞসত্তা ৱিঞ্ঞাণাভাৱেন ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিসঙ্খ্যং ন গচ্ছন্তি. নেৱসঞ্ঞা নাসঞ্ঞাযতনং পন যথা সঞ্ঞায, এৱং ৱিঞ্ঞাণস্সাপি সুখুমত্তা নেৱৱিঞ্ঞাণং নাৱিঞ্ঞাণং, তস্মা পৰিব্যত্তৱিঞ্ঞাণকিচ্চৱন্তেসু ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতীসু ন গয্হতি. তস্মা সেসানি আকাসানঞ্চাযতনাদীনি তীণিযেৱ গহিতানি, তেহি সদ্ধিং ইমা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোতি ৱেদিতব্বা.
অট্ঠ লোকধম্মাতি লাভো অলাভো যসো অযসো নিন্দা পসংসা সুখং দুক্খন্তি ইমে অট্ঠ লোকস্স সভাৱত্তা লোকধম্মা. লাভালাভাদিপচ্চযা উপ্পজ্জনকা পনেত্থ অনুৰোধৱিৰোধা ৱা লাভাদিসদ্দেহি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. নৱ সত্তাৱাসাতি হেট্ঠা ৱুত্তা সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযো এৱ অসঞ্ঞসত্তচতুত্থাৰুপ্পেহি সদ্ধিং ‘‘নৱ সত্তাৱাসা’’তি ৱুচ্চন্তি. সত্তা আৱসন্তি এত্থাতি সত্তাৱাসা, সত্তনিকাযো, অত্থতো তথা পৱত্তা পজা এৱ ইধ সঙ্খাৰলোকভাৱেন গয্হন্তীতি ৱেদিতব্বা. দসাযতনানীতি ধম্মাযতনমনাযতনৱজ্জিতানি দস.
এত্থ চ তীসু ভৱেসু অস্সাদদস্সনৱসেন তিস্সো ৱেদনাৱ লোকভাৱেন ৱুত্তা, তথা পচ্চযদস্সনৱসেন চত্তাৰোৱ আহাৰা. অত্তগ্গাহনিমিত্তদস্সনৱসেন ছ অজ্ঝত্তিকানেৱ আযতনানি. থূলসঞ্ঞীভৱদস্সনৱসেন সত্ত ৱিঞ্ঞাণট্ঠিতিযোৱ, অনুৰোধৱিৰোধদস্সনৱসেন অট্ঠ লোকধম্মা ৱা, থূলাযতনদস্সনৱসেন দসাযতনানেৱ লোকভাৱেন ৱুত্তানি. তেসং গহণেনেৱ তন্নিস্সযতপ্পটিবদ্ধা তদাৰম্মণা সব্বে তেভূমকা নামৰূপধম্মা অত্থতো গহিতা এৱ হোন্তি. সেসেহি পন একৱিধাদিকোট্ঠাসেহি সৰূপেনেৱ তে গহিতাতি ৱেদিতব্বং.
আসযং জানাতীতিআদীসু আহচ্চ চিত্তং এত্থ সেতীতি আসযো, অঞ্ঞস্মিং ৱিসযে পৱত্তিত্ৱাপি চিত্তং যত্থ সৰসেন পৱিসিত্ৱা তিট্ঠতি, সো ৱট্টাসযো ৱিৱট্টাসযোতি দুৱিধো. তত্থ ৱট্টাসযোপি সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠিৱসেন দুৱিধো. ৱিৱট্টাসযো পন ৱিপস্সনাসঙ্খাতা অনুলোমিকা খন্তি, মগ্গসঙ্খাতং যথাভূতঞাণঞ্চাতি দুৱিধো. যথাহ –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৱানুলোমিকং;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি. (সাৰত্থ. টী. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা);
এতং দুৱিধম্পি আসযং সত্তানং অপ্পৱত্তিক্খণেযেৱ ভগৱা সব্বথা জানাতি. অনুসযন্তি কামৰাগানুসযাদিৱসেন সত্তৱিধং অনুসযং. চৰিতন্তি ‘‘সুচৰিতদুচ্চৰিত’’ন্তি নিদ্দেসে ৱুত্তং. অথ ৱা চৰিতন্তি চৰিযা, তে ৰাগাদযো ছ মূলচৰিযা, সংসগ্গসন্নিপাতৱসেন অনেকৱিধা হোন্তি. অধিমুত্তিন্তি অজ্ঝাসযধাতুং, তত্থ তত্থ চিত্তস্স অভিৰুচিৱসেন নিন্নতা, সা দুৱিধা হীনাধিমুত্তি পণীতাধিমুত্তীতি. যায দুস্সীলাদিকে হীনাধিমুত্তিকে সেৱন্তি, সা হীনাধিমুত্তি. যায পণীতাধিমুত্তিকে সেৱন্তি, সা পণীতাধিমুত্তি. তং দুৱিধম্পি অধিমুত্তিং ভগৱা সব্বাকাৰতো জানাতি. অপ্পং ৰাগাদিৰজং এতেসন্তি অপ্পৰজক্খা, অনুস্সদৰাগাদিদোসা. উস্সদৰাগাদিদোসা মহাৰজক্খা. উপনিস্সযভূতেহি তিক্খেহি সদ্ধাদিইন্দ্ৰিযেহি মুদুকেহি চ সমন্নাগতা তিক্খিন্দ্ৰিযা মুদিন্দ্ৰিযা চ. হেট্ঠা ৱুত্তেহি আসযাদীহি সুন্দৰেহি অসুন্দৰেহি চ সমন্নাগতা স্ৱাকাৰা দ্ৱাকাৰা চ ৱেদিতব্বা. সম্মত্তনিযামং ৱিঞ্ঞাপেতুং সুকৰা সুৱিঞ্ঞাপযা, ৱিপৰীতা দুৱিঞ্ঞাপযা. মগ্গফলপটিৱেধায উপনিস্সযসম্পন্না ভব্বা, ৱিপৰীতা অভব্বা. এৱং সত্তসন্তানগতধম্মৱিসেসজাননেনেৱ সত্তলোকোপি ৱিদিতো ধম্মৱিনিমুত্তস্স সত্তস্স অভাৱাতি ৱেদিতব্বং.
একং চক্কৱাড়ং…পে… পঞ্ঞাসঞ্চ যোজনানীতি এত্থ হোতীতি সেসো. পৰিক্খেপতো পমাণং ৱুচ্চতীতি সেসো. চক্কৱাড়স্স সব্বং পৰিমণ্ডলং ছত্তিংস সতসহস্সানি…পে… সতানি চ হোন্তীতি যোজেতব্বং. তত্থাতি চক্কৱাড়ে, দ্ৱে সতসহস্সানি চত্তাৰি নহুতানি চ যোজনানি যানি এত্তকং এত্তকপ্পমাণং বহলত্তেন অযং ৱসুন্ধৰা সঙ্খাতাতি যোজনা. তত্থ এত্তকন্তি কিৰিযাৱিসেসনং দট্ঠব্বং. সন্ধাৰকং জলং এত্তকং এত্তকপ্পমাণং হুত্ৱা পতিট্ঠিতন্তি যোজনা. এত্থাতি চক্কৱাড়ে. অজ্ঝোগাড়্হুগ্গতাতি অজ্ঝোগাড়্হা চ উগ্গতা চ. ব্ৰহাতি মহন্তা. যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৱা পঞ্চাতি যোজনানং পঞ্চসতানি উচ্চো উব্বেধো. তিপঞ্চযোজনক্খন্ধপৰিক্খেপাতি পন্নৰসযোজনপ্পমাণক্খন্ধপৰিণাহা. নগৱ্হযাতি ৰুক্খাভিধানা জম্বূতি যোজনা. সমন্ততোতি সব্বসোভাগেন, আযামতো চ ৱিত্থাৰতো চ সতযোজনৱিত্থাৰাতি অত্থো. যস্সানুভাৱেনাতি যস্সা মহন্ততাকপ্পট্ঠাযিকাদিপ্পকাৰেন পভাৱেন. পৰিক্খিপিত্ৱা তং সব্বং, লোকধাতুমযং ঠিতোতি হেট্ঠা ৱুত্তং সব্বম্পি তং পৰিক্খিপিত্ৱা চক্কৱাড়সিলুচ্চযো ঠিতো, অযং একা লোকধাতু নামাতি অত্থো, ম-কাৰো পদসন্ধিৱসেন ৱুত্তো. অথ ৱা তং সব্বং লোকধাতুং পৰিক্খিপিত্ৱা অযং চক্কৱাড়সিলুচ্চযো ঠিতোতি যোজেতব্বং.
তত্থাতি তস্সং লোকধাতুযং. তাৱতিংসভৱনন্তি তিদসপুৰং. অসুৰভৱনন্তি অসুৰপুৰং. অৱীচিমহানিৰযো চ তথা দসসহস্সযোজনো, সো পন চতুন্নং লোহভিত্তীনমন্তৰা যোজনসতাযামৱিত্থাৰোপি সমন্তা সোড়সহি উস্সদনিৰযেহি সদ্ধিং দসসহস্সযোজনো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তদনন্তৰেসূতি তেসং চক্কৱাড়ানং অন্তৰেসু. লোকানং চক্কৱাড়ানং অন্তৰে ৱিৱৰে ভৱত্তা লোকন্তৰিকা. তিণ্ণঞ্হি সকটচক্কানং পত্তানং ৱা আসন্নট্ঠপিতানং অন্তৰসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৱাড়ানং অন্তৰেসু একেকো লোকন্তৰিকনিৰযো অট্ঠযোজনসহস্সপ্পমাণো সীতনৰকো সত্তানং অকুসলৱিপাকেন নিব্বত্ততি. অনন্তানীতি তিৰিযং অট্ঠসু দিসাসু চক্কৱাড়ানি আকাসো ৱিয অনন্তানি. উদ্ধং পন অধো চ অন্তানেৱ. অনন্তেন বুদ্ধঞাণেনাতি এত্থ অনন্তঞেয্যপটিৱেধসামত্থিযযোগতোৱ ঞাণং ‘‘অনন্ত’’ন্তি ৱেদিতব্বং.
অত্তনোতি নিস্সক্কে সামিৱচনমেতং, অত্ততোতি অত্থো. গুণেহি অত্তনো ৱিসিট্ঠতৰস্সাতি সম্বন্ধো, তৰগ্গহণঞ্চেত্থ অনুত্তৰোতি পদস্স অত্থনিদ্দেসৱসেন কতং, ন ৱিসিট্ঠস্স কস্সচি অত্থিতায. সদেৱকে হি লোকে সদিসকপ্পোপি নাম কোচি তথাগতস্স নত্থি, কুতো সদিসো, তেনাহ সীলগুণেনাপি অসমোতিআদি. তত্থ অসমেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি সমো অসমসমো. নত্থি পটিমা এতস্সাতি অপ্পটিমো. এস নযো সেসেসুপি. তত্থ উপমামত্তং পটিমা, সদিসূপমা পটিভাগো. যুগগ্গাহৱসেন ঠিতো পটিমো পুগ্গলোতি ৱেদিতব্বো. অত্তনাতি অত্ততো. পুৰিসদম্মেতিআদীসু দমিতব্বা দম্মা, ‘‘দম্মপুৰিসা’’তি ৱত্তব্বে ৱিসেসনস্স পৰনিপাতং কত্ৱা ‘‘পুৰিসদম্মা’’তি ৱুত্তং, পুৰিসগ্গহণঞ্চেত্থ উক্কট্ঠৱসেন ইত্থীনম্পি দমেতব্বতো. নিব্বিসা কতা দোসৱিসস্স ৱিনোদনেন. অত্থপদন্তি অত্থাভিব্যঞ্জনকং পদং, ৱাক্যন্তি অত্থো. একপদভাৱেন চ অনঞ্ঞসাধাৰণো সত্থু পুৰিসদম্মসাৰথিভাৱো দস্সিতো হোতি, তেনাহ ভগৱা হীতিআদি. অট্ঠ দিসাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো. অসজ্জমানাতি ৱসীভাৱপ্পত্তিযা নিস্সঙ্গচাৰা.
দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৱো, তত্থ নিযুত্তোতি দিট্ঠধম্মিকো, ইধলোকত্থো. কম্মকিলেসৱসেন সম্পৰেতব্বতো সমাগন্তব্বতো সম্পৰাযো, পৰলোকো, তত্থ নিযুত্তোতি সম্পৰাযিকো, পৰলোকত্থো. পৰমো উত্তমো অত্থো পৰমত্থো, নিব্বানং. সহ অত্থেন ৱত্ততীতি সত্থো, ভণ্ডমূলেন ৱাণিজ্জায দেসন্তৰং গচ্ছন্তো জনসমূহো. সো অস্স অত্থীতি সত্থা, সত্থৱাহোতি নিৰুত্তিনযেন. সো ৱিয ভগৱাতি আহ ‘‘সত্থা, ভগৱা সত্থৱাহো’’তি. ইদানি তমত্থং নিদ্দেসপাড়িনযেন দস্সেতুং যথা সত্থৱাহোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সত্থেতি সত্থিকে জনে. কং উদকং তাৰেন্তি এত্থাতি কন্তাৰো, নিৰুদকো অৰঞ্ঞপ্পদেসো. চোৰাদীহি অধিট্ঠিতঅৰঞ্ঞপ্পদেসাপি দুগ্গমনট্ঠেন তংসদিসতায কন্তাৰাত্ৱেৱ নিৰুড়্হাতি সামঞ্ঞতো ‘‘কন্তাৰং তাৰেতী’’তি ৱত্ৱা তং ৱিৱৰন্তো চোৰকন্তাৰন্তিআদিমাহ.
ভগৱতোতি নিস্সক্কে সামিৱচনং, ভগৱন্ততো ধম্মস্সৱনেনাতি অত্থো. যথা ‘‘উপজ্ঝাযতো অজ্ঝেতী’’তি, ভগৱতো সন্তিকেতি ৱা অত্থো. সৰে নিমিত্তং অগ্গহেসীতি পুব্ববুদ্ধুপ্পাদেসু সদ্ধম্মস্সৱনপৰিচযেন ‘‘ধম্মো এসো ৱুচ্চতী’’তি সৰে আকাৰং গণ্হি. পুব্বাভিযোগৱসেনেৱ হি ঈদিসানং তিৰচ্ছানানং ধম্মস্সৱনাদীসু পসাদো উপ্পজ্জতি ৱগ্গুলিআদীনং ৱিয. ইতৰথা সব্বতিৰচ্ছানানম্পি তথা পসাদুপ্পত্তিপ্পসঙ্গতো. যদি হি উপ্পজ্জেয্য, ভগৱা অনন্তচক্কৱাড়েসু সব্বসত্তানম্পি একক্খণে সপ্পাটিহাৰিযধম্মং সাৱেতুং সক্কোতীতি সব্বসত্তানম্পি ইতো পুব্বেৱ ৱিমুত্তিপ্পসঙ্গো সিযা. যে পন দেৱমনুস্সনাগসুপণ্ণাদযো পকতিযাৱ কম্মস্সকতঞ্ঞাণাদিযুত্তা হোন্তি, তেযেৱ পুব্বে অনুপনিস্সযাপি ভগৱতো সদ্ধম্মস্সৱনাদিনা পঠমং ৱিৱট্টূপনিস্সযং পসাদং উপ্পাদেতুং সক্কোন্তি, ন ইতৰেতি গহেতব্বং. অৰে অহম্পি নামাতি এত্থ ‘‘কুতোহং ইধ নিব্বত্তোতি ওলোকেত্ৱা মণ্ডূকভাৱতোতি ঞত্ৱা’’তি ইদং এত্তকম্পি অৰে অহম্পি নামাতি ৱিম্হযৱচনেনেৱ সিজ্ঝতীতি অৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. জলন্তি জলন্তো ৱিজ্জোতমানো. মণ্ডূকোহন্তি গাথায উদকেতি সঞ্জাতট্ঠানদস্সনং, তেন থলমণ্ডূকতা নিৱত্তনং কতং হোতি. উদকে জাতানম্পি কচ্ছপাদীনং থলগোচৰতাপি অত্থীতি তং নিৱত্তনত্থং ‘‘ৱাৰিগোচৰো’’তি ৱুত্তং, উদকসঞ্চাৰীতি অত্থো.
ৱিমোক্খন্তিকঞাণৱসেনাতি এত্থ সব্বসো কিলেসেহি ৱিমুচ্চতীতি ৱিমোক্খো, অগ্গমগ্গো, তস্স অন্তো, অগ্গফলং, তত্থ ভৱং ৱিমোক্খন্তিকং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সব্বম্পি বুদ্ধঞাণং. ইদানি সম্মাসম্বুদ্ধপদতো বুদ্ধপদস্স ৱিসেসং দস্সেতুং যস্মা ৱাতিআদি ৱুত্তং. সম্মাসম্বুদ্ধপদেন হি সত্থু পটিৱেধঞাণানুভাৱো ৱুত্তো, ইমিনা পন বুদ্ধপদেন দেসনাঞাণানুভাৱোপি, তেনাহ অঞ্ঞেপি সত্তে বোধেসীতিআদি.
গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনন্তি সব্বেহি সীলাদিগুণেহি ৱিসিট্ঠস্স ততো এৱ সব্বসত্তেহি উত্তমস্স গৰুনো গাৰৱৱসেন ৱুচ্চমানৱচনমিদং ভগৱাতি. সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং সেট্ঠগুণসহচৰণতো. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি ৱচনং, অত্থো, সো সেট্ঠোতি অত্থো. উত্তমন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. গৰুগাৰৱযুত্তোতি এত্থ গৰুভাৱো গাৰৱং, গৰুগুণযোগতো গৰুকৰণং ৱা গাৰৱং, তেন সাৱকাদীনং অসাধাৰণতায গৰুভূতেন মহন্তেন গাৰৱেন যুত্তোতি গৰুগাৰৱযুত্তো. অথ ৱা গৰু চ সব্বলোকস্স সিক্খকত্তা তেনেৱ গাৰৱযুত্তো চাতিপি যোজেতব্বং.
অৱত্থায ৱিদিতং আৱত্থিকং. এৱং লিঙ্গিকং. নিমিত্ততো আগতং নেমিত্তিকং. অধিচ্চ যংকিঞ্চি নিমিত্তং অধিৱচনৱসেন অনপেক্খিত্ৱা পৱত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং, তেনাহ ‘‘ৱচনত্থমনপেক্খিত্ৱা’’তি. যদিচ্ছায আগতং যাদিচ্ছকং. এত্থ চ বাহিৰং দণ্ডাদি লিঙ্গং, অব্ভন্তৰং তেৱিজ্জাদি নিমিত্তং. পচুৰজনৱিসযং ৱা দিস্সমানং লিঙ্গং, তব্বিপৰীতং নিমিত্তন্তি ৱেদিতব্বং. সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি সব্বধম্মানং সচ্ছিকিৰিযানিমিত্তা পঞ্ঞত্তি. অথ ৱা সচ্ছিকাপঞ্ঞত্তীতি পচ্চক্খসিদ্ধা পঞ্ঞত্তি. যংগুণনিমিত্তা হি সা, তে গুণা সত্থু পচ্চক্খভূতাতি গুণা ৱিয সাপি সচ্ছিকতা এৱ নাম হোতি, ন পৰেসং, ৱোহাৰমত্তেনাতি অধিপ্পাযো. যংগুণনেমিত্তিকন্তি যেহি গুণেহি নিমিত্তভূতেহি এতং নামং নেমিত্তিকঞ্চ জাতং. ৱদন্তীতি ধম্মসেনাপতিস্স গৰুভাৱতো বহুৱচনেনাহ, সঙ্গীতিকাৰেহি ৱা কতমনুৱাদং সন্ধায.
ইস্সৰিযাদিভেদো ভগো অস্স অত্থীতি ভগী. মগ্গফলাদিঅৰিযগুণং অৰঞ্ঞাদিৱিৱেকট্ঠানঞ্চ ভজি সেৱি সীলেনাতি ভজী. চীৱৰাদিপচ্চযানং অত্থৰসাদীনঞ্চ সীলাদিগুণানঞ্চ ভাগী, দাযাদোতি অত্থো. ৱিভজি উদ্দেসনিদ্দেসাদিপ্পকাৰেহি ধম্মৰতনং পৱিভজীতি ৱিভত্তৱা. ৰাগাদিপাপধম্মং ভগ্গং অকাসীতি ভগৱাতি ৱুচ্চতীতি সব্বত্থ সম্বন্ধো. গৰুপি লোকে ভগৱাতি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘গৰূ’’তি, যস্মা গৰু, তস্মাপি ভগৱাতি অত্থো. পাৰমিতাসঙ্খাতং ভগ্যমস্স অত্থীতি ভগ্যৱা. বহূহি ঞাযেহীতি কাযভাৱনাদিকেহি অনেকেহি ভাৱনাক্কমেহি. সুভাৱিতত্তনোতি পচ্চত্তে এতং সামিৱচনং, তেন সুভাৱিতসভাৱোতি অত্থো. ভৱানং অন্তং নিব্বানং গতোতি ভৱন্তগো. তত্থ তত্থ ভগৱাতি সদ্দসিদ্ধি নিৰুত্তিনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
ইদানি ভগী ভজীতি নিদ্দেসগাথায নৱহি পদেহি দস্সিতমত্থং ভগ্যৱাতি গাথায ছহি পদেহি সঙ্গহেত্ৱা পদসিদ্ধিং অত্থযোজনানযভেদেহি সদ্ধিং দস্সেতুং অযং পন অপৰো নযোতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱণ্ণৱিপৰিযযোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেনেৱ ৱণ্ণৱিকাৰো ৱণ্ণলোপো ধাতুঅত্থেন নিযোজনঞ্চাতি ইমং তিৱিধং লক্খণং সঙ্গণ্হাতি. সদ্দনযেনাতি সদ্দলক্খণনযেন. পিসোদৰাদীনং সদ্দানং আকতিগণভাৱতো ৱুত্তং ‘‘পিসোদৰাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৱা’’তি. পক্খিপনমেৱ লক্খণং. তপ্পৰিযাপন্নতাকৰণঞ্হি পক্খিপনং. ভগ্যন্তি কুসলং.
লোভাদযো চত্তাৰো দোসা এককৱসেন গহিতা. অহিৰিকাদযো দুকৱসেন. অক্কোচ্ছিমন্তিআদিনা (ধ. প. ৩-৪) পুনপ্পুনং কুজ্ঝনৱসেন চিত্তপৰিযোনন্ধনো কোধোৱ উপনাহো. পৰেসং পুব্বকাৰিতালক্খণস্স গুণস্স নিপুঞ্ছনো মক্খো নাম. বহুস্সুতাদীহি সদ্ধিং যুগগ্গাহো অত্তনো সমকৰণং পলাসো. অত্তনো ৱিজ্জমানদোসপটিচ্ছাদনা মাযা. অৱিজ্জমানগুণপ্পকাসনং সাঠেয্যং. গৰূসুপি থদ্ধতা অনোনততা থম্ভো. তদুত্তৰিকৰণলক্খণো সাৰম্ভো. জাতিআদিং নিস্সায উন্নতিলক্খণো মানো. অব্ভুন্নতিলক্খণো অতিমানো. জাতিআদিং নিস্সায মজ্জনাকাৰপ্পত্তো মানোৱ মদো নাম. সো সত্তৱীসতিৱিধো. কামগুণেসু চিত্তস্স ৱোস্সগ্গো পমাদো. কাযদুচ্চৰিতাদীনি তিৱিধদুচ্চৰিতানি. তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতৱসেন তিৱিধসংকিলেসা. ৰাগদোসমোহাৱ মলানি. তেযেৱ কাযদুচ্চৰিতাদযো চ তিৱিধৱিসমানি. কামব্যাপাদৱিহিংসাসঞ্ঞা তিৱিধসঞ্ঞা নাম. তেযেৱ ৱিতক্কা. তণ্হাদিট্ঠিমানা পপঞ্চা. সুভসুখনিচ্চঅত্তৱিপৰিযেসা চতুব্বিধৱিপৰিযেসা. ছন্দাদযো অগতি. চীৱৰাদীসু পচ্চযেসু লোভা চত্তাৰো তণ্হুপাদা. বুদ্ধধম্মসঙ্ঘসিক্খাসু কঙ্খা, সব্ৰহ্মচাৰীসু কোপো চ পঞ্চ চেতোখীলা. কামে কাযে ৰূপে চ অৱীতৰাগতা, যাৱদত্থং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখাদিঅনুযোগো, অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং পণিধায ব্ৰহ্মচৰিযচৰণঞ্চ পঞ্চ চেতোৱিনিবন্ধা. ৰূপাভিনন্দনাদযো পঞ্চ অভিনন্দনা. কোধমক্খইস্সাসাঠেয্যপাপিচ্ছতাসন্দিট্ঠিপৰামাসা ছ ৱিৱাদমূলানি. ৰূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা. মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠমগ্গঙ্গপটিপক্খা মিচ্ছত্তা. তণ্হং পটিচ্চ পৰিযেসনা, পৰিযেসনং পটিচ্চ লাভো, লাভং পটিচ্চ ৱিনিচ্ছযো, তং পটিচ্চ ছন্দৰাগো, তং পটিচ্চ অজ্ঝোসানং, তং পটিচ্চ পৰিগ্গহো, তং পটিচ্চ মচ্ছৰিযং, তং পটিচ্চ আৰক্খা, আৰক্খাধিকৰণং দণ্ডাদানাদিঅনেকাকুসলৰাসীতি নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা. পাণাতিপাতাদযো দস অকুসলকম্মপথা. চত্তাৰো সস্সতৱাদা তথা একচ্চসস্সতৱাদা অন্তানন্তিকা অমৰাৱিক্খেপিকা দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা সোড়স সঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা সত্ত উচ্ছেদৱাদা পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি এতানি দ্ৱাসট্ঠি দিট্ঠিগতানি. ৰূপতণ্হাদিছতণ্হা এৱ পচ্চেকং কামতণ্হাভৱতণ্হাৱিভৱতণ্হাৱসেন অট্ঠাৰস হোন্তি, তা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৰূপাদীসু পৱত্তিৱসেন ছত্তিংস, পুন কালত্তযৱসেন অট্ঠসততণ্হাৱিচৰিতানি হোন্তি. পভেদ-সদ্দং পচ্চেকং সম্বন্ধিত্ৱা লোভপ্পভেদোতিআদিনা যোজেতব্বং. সব্বদৰথপৰিড়াহকিলেসসতসহস্সানীতি সব্বানি সত্তানং দৰথসঙ্খাতপৰিড়াহকৰানি কিলেসানং অনেকানি সতসহস্সানি, আৰম্মণাদিৱিভাগতো পৱত্তিআকাৰৱিভাগতো চ নেসং এৱং পভেদো ৱেদিতব্বো. পঞ্চ মাৰে অভঞ্জীতি সম্বন্ধো. পৰিস্সযানন্তি উপদ্দৱানং.
এৱং ভগ্যৱা ভগ্গৱাতি দ্ৱিন্নং পদানং অত্থং ৱিভজিত্ৱা ইদানি তেহি দ্ৱীহি গহিতমত্থং দস্সেতুং ভগ্যৱন্ততায চস্সাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সতপুঞ্ঞজলক্খণধৰস্সাতি অনেকসতপুঞ্ঞনিব্বত্তমহাপুৰিসলক্খণধৰস্স ভগৱতো. সকচিত্তে ইস্সৰিযং নাম পটিক্কূলাদীসু অপ্পটিক্কূলসঞ্ঞিতাদিৱসপ্পৱত্তিযা চেৱ চেতোসমাধিৱসেন চ অত্তনো চিত্তস্স ৱসীভাৱাপাদনমেৱ. অণিমা লঘিমাদিকন্তি আদি-সদ্দেন মহিমা পত্তি পাকম্মং ঈসিতা ৱসিতা যত্থকামাৱসাযিতাতি ইমে ছপি সঙ্গহিতা. তত্থ কাযস্স অণুভাৱকৰণং অণিমা. আকাসে পদসা গমনাদিঅৰহভাৱেন লহুভাৱো লঘিমা. কাযস্স মহন্ততাপাদনং মহিমা. ইট্ঠদেসস্স পাপুণনং পত্তি. অধিট্ঠানাদিৱসেন ইচ্ছিতত্থনিপ্ফাদনং পাকম্মং. সযংৱসিতা ইস্সৰভাৱো ঈসিতা. ইদ্ধিৱিধে ৱসীভাৱো ৱসিতা. আকাসেন ৱা গচ্ছতো, অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি কৰোতো যত্থ কত্থচি ৱোসানপ্পত্তি যত্থকামাৱসাযিতা, ‘‘কুমাৰকৰূপাদিদস্সন’’ন্তিপি ৱদন্তি. সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিৰীতি সব্বেসং অঙ্গপচ্চঙ্গানং সোভা. অত্থীতি অনুৱত্ততি. লহুসাধনং তং তং কালিকং ইচ্ছিতং, গৰুসাধনং চিৰকালিকং বুদ্ধত্তাদিপত্থিতং. ভগা অস্স সন্তীতি ভগৱাতি ইদং সদ্দসত্থনযেন সিদ্ধং, সেসং সব্বং নিৰুত্তিনযেন সিদ্ধন্তি ৱেদিতব্বং.
পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠেনাতিআদীসু পীড়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠোতিআদিনা অত্থ-সদ্দো পচ্চেকং যোজেতব্বো. তত্থ অত্তনো সভাৱেন পীড়নলক্খণং দুক্খং. তস্স যো পীড়নমেৱ অত্থো ‘‘পীড়নট্ঠো’’তি ৱুচ্চতি, সো সভাৱো. যস্মা পন তংসমুদযেন সঙ্খতং, তস্মা সঙ্খতট্ঠো সমুদযদস্সনেন আৱিভূতো. যস্মা চ মগ্গো কিলেসসন্তাপহৰত্তা সুসীতলো, তস্মাস্স মগ্গদস্সনেন সন্তাপট্ঠো আৱিভূতো তপ্পটিযোগত্তা. অৱিপৰিণামধম্মস্স পন নিৰোধস্স দস্সনেন ৱিপৰিণামট্ঠো আৱিভূতোতি. একস্সেৱ সভাৱধম্মস্স সকভাৱতো ইতৰসচ্চত্তযনিৱত্তিতো চ পৰিকপ্পেতব্বত্তা চত্তাৰো অত্থা ৱুত্তা. সমুদযস্স পন ৰাসিকৰণতো আযূহনট্ঠো সভাৱো, তস্সেৱ দুক্খদস্সনেন নিদানট্ঠো আৱিভূতো. ৱিসংযোগভূতস্স নিৰোধস্স দস্সনেন সংযোগট্ঠো. নিয্যানভূতস্স মগ্গস্স দস্সনেন পলিবোধট্ঠো আৱিভূতো.
নিৰোধস্স পন নিস্সৰণট্ঠো সভাৱো, তস্সেৱ সমুদযদস্সনেন ৱিৱেকট্ঠো আৱিভূতো. সঙ্খতস্স মগ্গস্স দস্সনেন অসঙ্খতট্ঠো, ৱিসযভূতস্স মৰণধম্মস্স ৱা দুক্খস্স দস্সনেন অমতট্ঠো. মগ্গস্স পন নিয্যানট্ঠো সভাৱো, তস্সেৱ সমুদযদস্সনেন দুক্খস্সেৱাযং হেতু, নিব্বানপ্পত্তিযা পন অযমেৱ হেতূতি হেত্ৱট্ঠো, অতিসুখুমনিৰোধদস্সনেন ইধমেৱ দস্সনন্তি দস্সনট্ঠো, অধিকপণস্স দুক্খস্স দস্সনেন অধিপতেয্যট্ঠো আৱিভূতো. এতে এৱ চ পীড়নাদযো সোড়স আকাৰাতি ৱুচ্চন্তি.
কামেহি ৱিৱেকট্ঠকাযতা কাযৱিৱেকো. নীৱৰণাদীহি ৱিৱিত্তা অট্ঠ সমাপত্তিযো চিত্তৱিৱেকো. উপধীযন্তি এত্থ যথাসকং ফলানীতি উপধযো, পঞ্চকামগুণসঙ্খাতকামখন্ধকিলেসঅভিসঙ্খাৰা, তেহি চতূহি ৱিৱিত্তং নিব্বানং উপধিৱিৱেকো নাম.
অনত্তানুপস্সনায পটিলদ্ধো দুক্খানিচ্চানুপস্সনাহি চ পটিলদ্ধো অৰিযমগ্গো আগমনৱসেন যথাক্কমং সুঞ্ঞতঅপ্পণিহিতঅনিমিত্তৱিমোক্খসঞ্ঞং পটিলভতি, কিলেসেহি ৱিমুত্তত্তা হি এস ৱিমোক্খোতি.
যথা লোকে একেকপদতো একেকমক্খৰং গহেত্ৱা ‘‘মেখলা’’তি ৱুত্তং, এৱমিধাপীতি অত্থো. মেহনস্সাতি গুয্হপ্পদেসস্স. খস্সাতি ওকাসস্স.
সহ দেৱেহীতিআদীসু সহ দেৱেহি ৱত্ততীতি সদেৱকো লোকো. তং সদেৱকন্তিআদিনা যোজনা ৱেদিতব্বা. সদেৱকৱচনেনাতি সদেৱক-সদ্দে ৱিসেসনভাৱেন ঠিতদেৱৱচনেন. তস্সাপি সদেৱকপদে অন্তোভূতত্তা অৱযৱে সমুদাযোপচাৰৱসেন ৱোহাৰো কতো. ইতৰথা তেন দেৱৱিসিট্ঠলোকস্সেৱ গহণতো পঞ্চকামাৱচৰদেৱগ্গহণং ন সিযা, এৱং উপৰিপি. সমাৰকৱচনেন মাৰসদ্দেন তেন সহচৰিতা সব্বে ৱসৱত্তিদেৱা চ গহিতাতি আহ ‘‘ছট্ঠকামাৱচৰদেৱগ্গহণ’’ন্তি. ব্ৰহ্মকাযিকা নাম পঠমজ্ঝানভূমিকা. তে আদি যেসং আৰুপ্পপৰিযন্তানং ব্ৰহ্মানং তেসং ব্ৰহ্মানং গহণং ব্ৰহ্মকাযিকাদিব্ৰহ্মগ্গহণং. লোক-সদ্দস্স ওকাসলোকাদীনম্পি সাধাৰণত্তা সত্তলোকাৱেণিকমেৱ পজাগহণং কতন্তি আহ ‘‘পজাৱচনেন সত্তলোকগ্গহণ’’ন্তি. সদেৱকাদিৱচনেন উপপত্তিদেৱানং, সস্সমণৱচনেন ৱিসুদ্ধিদেৱানঞ্চ গহিতত্তা আহ ‘‘সদেৱমনুস্সৱচনেন সম্মুতিদেৱঅৱসেসমনুস্সগ্গহণ’’ন্তি. তত্থ সম্মুতিদেৱা ৰাজানো, অৱসেসমনুস্সা সম্মুতিদেৱসমণব্ৰাহ্মণেহি অৱসিট্ঠা. সত্তলোকাৱেণিকস্স পজাসদ্দস্স ৱিসুং গহিতত্তা সদেৱকং লোকন্তি এত্থ লোকসদ্দগ্গহণং ওকাসলোকমেৱ নিযমেতীতি আহ ‘‘তীহি পদেহি ওকাসলোকো’’তি. ইদঞ্চ সদেৱকাদিপদত্তযৱচনীযস্স পধানত্থস্স ৱসেন ৱুত্তং. ওকাসলোকৱিসেসনস্স পনেত্থ দেৱমাৰাদিসত্তলোকস্সাপি গহণং ৱেদিতব্বং সামত্থিযতো গম্যমানত্তা সপুত্তো আগতোতিআদীসু পুত্তাদীনং ৱিয. ইমস্মিঞ্চ নযে সদেৱকং সমাৰকং সব্ৰহ্মকং ওকাসলোকং সস্সমণব্ৰাহ্মণিং সদেৱমনুস্সং পজঞ্চাতি চ-কাৰং আনেত্ৱা যোজেতব্বং, ওকাসসত্তলোকানং গহণেন চেত্থ তদুভযসম্মুতিনিমিত্তভূতো সঙ্খাৰলোকোপি তদৱিনাভাৱতো গহিতো এৱাতি দট্ঠব্বো. অপৰে পন ‘‘সদেৱকন্তিআদীহি পঞ্চহি পদেহি সত্তলোকোৱ অত্তনো অৱযৱভূতদেৱাদিৱিসেসনেহি ৱিসেসেত্ৱা গহিতো, তগ্গহণেন তদাধাৰো ওকাসলোকো, তদুভযপঞ্ঞত্তিৱিসযো সঙ্খাৰলোকো চ গহিতা এৱ হোন্তী’’তি ৱদন্তি. তেসঞ্চ পজন্তি ইদং লোকসদ্দস্স ৱিসেসনং কত্ৱা সদেৱকং পজং লোকং…পে… সদেৱমনুস্সং পজং লোকন্তি যোজেতব্বং.
অৰূপাৱচৰলোকো গহিতো পাৰিসেসঞাযেন ইতৰেসং পদন্তৰেহি গহিতত্তা. মাৰগ্গহণেন তপ্পধানা তংসদিসা চ উপপত্তিদেৱা সঙ্গয্হন্তীতি আহ ‘‘ছকামাৱচৰদেৱলোকো’’তি. খত্তিযপৰিসা ব্ৰাহ্মণগহপতিসমণচাতুমহাৰাজিকতাৱতিংসমাৰব্ৰহ্মপৰিসাতি ইমাসু অট্ঠসু পৰিসাসু চাতুমহাৰাজিকাদীনং চতুন্নং পৰিসানং সদেৱকাদিপদেহি সঙ্গহিতত্তা ইধ সস্সমণব্ৰাহ্মণিন্তি ইমিনা সমণপৰিসা ব্ৰাহ্মণপৰিসা চ, সদেৱমনুস্সন্তি ইমিনা খত্তিযপৰিসা গহপতিপৰিসা চ ৱুত্তাতি আহ ‘‘চতুপৰিসৱসেনা’’তি. তস্স মনুস্সলোকো গহিতোতি ইমিনা সম্বন্ধো. তত্থ মনুস্সলোকোতি মনুস্সসমূহো, তেনাহ ‘‘অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা’’তি.
ৱিকপ্পন্তৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘সম্মুতিদেৱেহি ৱা সহ মনুস্সলোকো’’তি. দেৱপদেন সম্মুতিদেৱা, সমণব্ৰাহ্মণমনুস্সপদেহি সেসমনুস্সা চ গহিতাতি এৱং ৱিকপ্পদ্ৱযেপি মনুস্সং পজং মনুস্সিং পজন্তি পজা-সদ্দং মনুস্স-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা তং পুন সহ দেৱেহি ৱত্ততীতি সদেৱা, পজা. সদেৱা চ সা মনুস্সা চাতি সদেৱমনুস্সা, তং সদেৱমনুস্সং পজং. পুন কিং ভূতং সস্সমণব্ৰাহ্মণিন্তি এৱং যথা পজাসদ্দেন মনুস্সানঞ্ঞেৱ গহণং সিযা, তথা নিব্বচনং কাতব্বং, ইতৰথা মনুস্সানঞ্ঞেৱ গহণং ন সম্পজ্জতি সব্বমনুস্সানং ৱিসেসনভাৱেন গহিতত্তা অঞ্ঞপদত্থভূতস্স কস্সচি মনুস্সস্স অভাৱা. ইদানি পজন্তি ইমিনা অৱসেসনাগাদিসত্তেপি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুকামো আহ ‘‘অৱসেসসব্বসত্তলোকো ৱা’’তি. এত্থাপি চতুপৰিসৱসেন অৱসেসসব্বসত্তলোকো সম্মুতিদেৱমনুস্সেহি ৱা সহ অৱসেসসব্বসত্তলোকোতি যোজেতব্বং.
এত্তাৱতা ভাগসো লোকং গহেত্ৱা যোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি একেকপদেন অভাগসো সব্বলোকানং গহণপক্খেপি তস্স তস্স ৱিসেসনস্স সপ্ফলতং দস্সেতুং অপি চেত্থাতিআদি ৱুত্তং. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদতোতি উক্কট্ঠানং দেৱগতিপৰিযাপন্নানং পৰিচ্ছিন্নৱসেন জাননৱসেন কিত্তিসদ্দো সযং অত্তনো অৱযৱভূতেন সদেৱকৱচনেন তং সুণন্তানং সাৱেন্তো অব্ভুগ্গতোতি যোজনা. অনুসন্ধিক্কমোতি অত্থানঞ্চেৱ পদানঞ্চ অনুসন্ধানক্কমো, জাননক্কমোতি অত্থো.
অভিঞ্ঞাতি য-কাৰলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘অভিঞ্ঞাযা’’তি. সমন্তভদ্ৰকত্তাতি সব্বভাগেহি সুন্দৰত্তা. সাসনধম্মোতি পটিপত্তিপটিৱেধসাসনস্স পকাসকো পৰিযত্তিধম্মো. বুদ্ধসুবোধিততাযাতি ইদং তিকং ধম্মস্স হেতুসৰূপফলৱসেন ৱুত্তং, তথা নাথপভৱত্তিকম্পি. মজ্ঝে তিকদ্ৱযং ফলৱসেনেৱ ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. কিচ্চসুদ্ধিযাতি ধম্মং সুত্ৱা যথাসুতৱসেন পটিপজ্জন্তানং সুপ্পটিপত্তিসঙ্খাতকিচ্চসুদ্ধিযা.
ইদানি আদিকল্যাণাদিপ্পকাৰমেৱ ধম্মং দেসেন্তো ভগৱা সোতূনং যং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ পকাসেতি, তপ্পকাসকস্স ব্ৰহ্মচৰিযপদস্স সাত্থন্তিআদীনি পদানি ৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তানি, ন ধম্মপদস্সাতি দস্সনমুখেন নানপ্পকাৰতো অত্থং ৱিৱৰিতুকামো সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এৱমাদীসু পনাতিআদিমাহ. তত্থ তিস্সো সিক্খা সকলো চ তন্তিধম্মো সাসনব্ৰহ্মচৰিযং নাম. ভগৱা হি ধম্মং দেসেন্তো সীলাদিকে ৱিয তপ্পকাসকং তন্তিধম্মম্পি পকাসেতি এৱ সদ্দত্থসমুদাযত্তা পৰিযত্তিধম্মস্স. যথানুৰূপন্তি যথাৰহং. সিক্খত্তযসঙ্গহিতঞ্হি সাসনব্ৰহ্মচৰিযং মগ্গব্ৰহ্মচৰিযঞ্চ অত্থসম্পত্তিযা সম্পন্নত্থতায, উপৰূপৰি অধিগন্তব্বৱিসেসসঙ্খাতঅত্থসম্পত্তিযা চ সহ অত্থেন পযোজনেন ৱত্ততীতি সাত্থমেৱ, ন তু সব্যঞ্জনং, তন্তিধম্মসঙ্খাতং সাসনব্ৰহ্মচৰিযং যথাৱুত্তেন অত্থেন সাত্থং সব্যঞ্জনঞ্চ. কিৰাতাদিমিলক্খৱচনানম্পি সাত্থসব্যঞ্জনত্তে সমানেপি ৱিসিট্ঠত্থব্যঞ্জনযোগং সন্ধায সহত্থো দেৱদত্তো সৱিত্তোতিআদি ৱিয ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জন’’ন্তি. তত্থ যং অত্থং সুত্ৱা তথা পটিপজ্জন্তা সব্বদুক্খক্খযং পাপুণন্তি, তস্স তাদিসসম্পত্তি অত্থসম্পত্তি নাম, সম্পন্নত্থতাতি অত্থো. ব্যঞ্জনসম্পত্তি নাম সিথিলধনিতাদিব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণায মাগধিকায সভাৱনিৰুত্তিযা গম্ভীৰম্পি অত্থং উত্তানং কত্ৱা দস্সনসমত্থতা সম্পন্নব্যঞ্জনতাতি অত্থো.
ইদানি নেত্তিপ্পকৰণনযেনাপি (নেত্তি ৪ দ্ৱাদসপদ) অত্থং দস্সেতুং সঙ্কাসনাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সঙ্খেপতো কাসীযতি দীপীযতীতি সঙ্কাসনন্তি কম্মসাধনৱসেন অত্থো দট্ঠব্বো, এৱং সেসেসুপি. পঠমং কাসনং পকাসনং. উভযম্পেতং উদ্দেসত্থৱচনসঙ্খাতস্স ৱিত্থাৰৱচনং. সকিং ৱুত্তস্স পুন ৱচনঞ্চ ৱিৱৰণৱিভজনানি. উভযম্পেতং নিদ্দেসত্থৱচনং. ৱিৱটস্স ৱিত্থাৰতৰাভিধানং ৱিভত্তস্স চ পকাৰেহি ঞাপনং উত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিযো. উভযম্পেতং পটিনিদ্দেসত্থৱচনসঙ্খাতস্স ৱিত্থাৰৱচনং. অত্থপদসমাযোগতোতি যথাৱুত্তানি এৱ ছ পদানি পৰিযত্তিযা অত্থৱিভাগত্তা অত্থপদানি, তেহি সহিততায অত্থকোট্ঠাসযুত্তত্তাতি অত্থো. অপৰিযোসিতে পদে আদিমজ্ঝগতৱণ্ণো অক্খৰং, একক্খৰং, পদং ৱা অক্খৰং. ৱিভত্তিযন্তং পদং. পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, ৱাক্যং. কথিতস্সেৱত্থস্স অনেকৱিধেন ৱিভাগকৰণং আকাৰো নাম. আকাৰাভিহিতস্স নিব্বচনং নিৰুত্তি. নিব্বচনত্থৱিত্থাৰো নিদ্দেসো. অথ ৱা ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৱিৱৰতি, আকাৰেহি ৱিভজতি, নিৰুত্তীহি উত্তানিং কৰোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতী’’তি ৱচনতো সঙ্কাসনপকাসনসঙ্খআতউদ্দেসত্থৱাচকানি ৱচনানি অক্খৰপদানি নাম. ৱিৱৰণৱিভজনসঙ্খাতনিদ্দেসত্থৱাচকানি ৱচনানি ব্যঞ্জনাকাৰা নাম. উত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতপটিনিদ্দেসত্থৱাচকানি ৱচনানি নিৰুত্তিনিদ্দেসা নাম, তেসং সম্পত্তিযা সব্যঞ্জনন্তি অত্থো.
অত্থগম্ভীৰতাতিআদীসু অত্থো নাম তন্তিঅত্থো, হেতুফলং ৱা. ধম্মো নাম তন্তি, হেতু ৱা. দেসনা নাম যথাধম্মং ধম্মাভিলাপো. পটিৱেধো নাম যথাৱুত্তঅত্থাদীনং অৱিপৰীতাৱবোধো. তে পনেতে অত্থাদযো যস্মা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেসু পটিৱেধস্সাপি অত্থসন্নিস্সিতত্তা অত্থসভাগত্তা চ ৱুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীৰতাপটিৱেধগম্ভীৰতাহি সাত্থ’’ন্তি. ধম্মদেসনানং অত্থসন্নিস্সিতত্তেপি সযং ব্যঞ্জনৰূপত্তা ৱুত্তং ‘‘ধম্মগম্ভীৰতাদেসনাগম্ভীৰতাহি সব্যঞ্জন’’ন্তি. যথাৱুত্তঅত্থাদীসু পভেদগতানি ঞাণানি অত্থপটিসম্ভিদাদযো. তত্থ নিৰুত্তীতি তন্তিপদানং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱচনং, নিব্বচনন্তি অত্থো. তীসু পটিসম্ভিদাসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. লোকিযা সদ্ধেয্যৱচনমুখেনেৱ অত্থেসু পসীদন্তি, ন অত্থমুখেনাতি আহ সদ্ধেয্যতোতিআদি. কেৱলসদ্দো সকলাধিৱচনন্তি আহ ‘‘সকলপৰিপুণ্ণভাৱেনা’’তি. ব্ৰহ্মচৰিয-সদ্দো ইধ সিক্খত্তযসঙ্গহং সকলং সাসনং দীপেতীতি আহ সিক্খত্তযপৰিগ্গহিতত্তাতিআদি.
যথাৱুত্তমেৱত্থং অপৰেনাপি পৰিযাযেন দস্সেতুং অপি চাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ সনিদানন্তি দেসকালাদিদীপকেন নিদানৱচনেন সনিদানং. সউপ্পত্তিকন্তি অট্ঠুপ্পত্তিআদিযুত্তিযুত্তং. তত্ৰাযং পাড়িযোজনাক্কমো – ‘‘ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো সমণো খলু ভো…পে… ৱিহৰতী’’তি চ, ‘‘তং খো পন ভৱন্তং গোতমং ‘ইতিপি সো…পে… পৱেদেতী’তি এৱং কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গতো’’তি চ, ‘‘সো ধম্মং দেসেতি…পে… পৰিযোসানকল্যাণং, দেসেন্তো চ সাত্থসব্যঞ্জনাদিগুণসংযুত্তং ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতী’’তি চ, ‘‘সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি চ অস্সোসি, সুত্ৱা চ অথ খো ৱেৰঞ্জো ব্ৰাহ্মণো যেন ভগৱা তেনুপসঙ্কমীতি.
অট্ঠকথাযং পন কিঞ্চাপি ‘‘দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱা অথ খো ৱেৰঞ্জো…পে… উপসঙ্কমী’’তি এৱং সাধু খো পনাতিআদিপাঠস্স ব্ৰাহ্মণস্স পৰিৱিতক্কনভাৱেন ৱুত্তত্তা ব্ৰহ্মচৰিযং পকাসেতীতি পদানন্তৰমেৱ অস্সোসীতি পদং সম্বন্ধিতব্বং ৱিয পঞ্ঞাযতি, তথাপি ‘‘সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি এৱং যথাৱুত্তনিদস্সনত্থেন ইতি-সদ্দেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱুত্তত্তা পন অঞ্ঞত্থ ইতি-সদ্দস্স অদস্সনতো চ অথ খো ৱেৰঞ্জোতিআদিনা কত্তব্বন্তৰদস্সনমুখেন পাড়িযা পকাৰন্তৰে পৱত্তিতো চ যথাৱুত্তৱসেনেৱ ‘‘সাধু খো পন তথাৰূপানং অৰহতং দস্সনং হোতী’’তি ৱচনানন্তৰমেৱ অস্সোসীতি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধনং যুত্তং. অট্ঠকথাচৰিযেন হি ব্ৰাহ্মণস্স অত্তনা সুতৱসেনেৱ অজ্ঝাসযো উপ্পজ্জতীতি উপসঙ্কমনহেতুদস্সনমুখেন দস্সনমত্তম্পি সাধু হোতীতি এৱং অজ্ঝাসযং কত্ৱাতিআদি ৱুত্তন্তি গহেতব্বং.
২. সীতোদকং ৱিয উণ্হোদকেনাতি ইদং উক্কমেন মুখাৰুড়্হৱসেন ৱুত্তং, অনুপসন্তসভাৱতায ব্ৰাহ্মণস্সেৱ উণ্হোদকং ৱিয সীতোদকেনাতি অত্থো গহেতব্বো, ঞাণতেজযুত্ততায ৱা ভগৱা উণ্হোদকোপমোতি কত্ৱা তব্বিৰহিতং ব্ৰাহ্মণং সীতোদকং ৱিয কত্ৱা তথা ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায একৰূপতং. যাযাতিআদীসু যায কথায সম্মোদি ব্ৰাহ্মণো, তং সম্মোদনীযং কথন্তি যোজনা. তত্থ খমনীযন্তি দুক্খবহুলং ইদং সৰীৰং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্যং. যাপনীযন্তি চিৰপ্পবন্ধসঙ্খাতায যাপনায যাপেতুং সক্কুণেয্যং. ৰোগাভাৱেন অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিতাভাৱেন অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণত্থায লহুং অকিচ্ছেন উট্ঠাতুং যোগ্গতায লহুট্ঠানং. বলন্তি সৰীৰস্স সব্বকিচ্চক্খমং বলং কচ্চি অত্থীতি পুচ্ছতি. ফাসুৱিহাৰোতি সুখৱিহাৰো. সৰণীযমেৱ দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সৰিতব্বভাৱতো চ সাৰণীয’’ন্তি. পৰিযাযেহীতি কাৰণেহি.
ভাৱোতি কিৰিযা, তস্মিং ৱত্তমানো নপুংসক-সদ্দো ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো নাম, কিৰিযাৱিসেসনসদ্দোতি অত্থো. একমন্তে একস্মিং অন্তে যুত্তপ্পদেসেতি অত্থো. খণ্ডিচ্চাদিভাৱন্তি খণ্ডিতদন্তপলিতকেসাদিভাৱং. ৰাজপৰিৱট্টেতি ৰাজূনং পৰিৱত্তনং, পটিপাটিযোতি অত্থো. পুৰাতনুচ্চকুলপ্পসুততায জিণ্ণতা, ন ৱযসাতি আহ ‘‘চিৰকালপ্পৱত্তকুলন্ৱযে’’তি. ৱিভৱানং মহন্তত্তং লাতি গণ্হাতীতি মহল্লকোতি আহ ‘‘ৱিভৱমহত্ততায সমন্নাগতে’’তি. ৱিভাৱনে নাম অত্থেতি পকতিৱিভাৱনসঙ্খাতে অত্থে. ন অভিৱাদেতি ৱাতি অভিৱাদেতব্বন্তি ন সল্লক্খেতি, এৱং অসল্লক্খণপকতিকোতি ৱুত্তং হোতি. ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱাতি এত্থাপি নিচ্চপকতিকং অনিচ্চপকতিকং ৱাতি অত্থো. অনিচ্চং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দো অৱধাৰণত্থো.
সম্পতিজাতোতি মুহুত্তজাতো, জাতসমনন্তৰমেৱাতি অত্থো. সত্তপদৱীতিহাৰেন গন্ত্ৱা…পে… ওলোকেসীতি এত্থ দ্ৱাৰং পিধায নিক্খন্তোতিআদীসু ৱিয গমনতো পুৰে কতম্পি ওলোকনং পচ্ছা কতং ৱিয ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. ওলোকেসিন্তি চ লোকৱিৱৰণপাটিহাৰিযে জাতে মংসচক্খুনা ৱোলোকেসীতি অত্থো. সেট্ঠোতি পসত্থতৰো. পতিমানেসীতি পূজেসি. আসভিন্তি উত্তমং.
৩. তং ৱচনন্তি নাহং তং ব্ৰাহ্মণাতিআদিৱচনং. অঞ্ঞায সণ্ঠহেয্যাতি অৰহত্তে পতিট্ঠহেয্য. জাতিৱসেনাতি খত্তিযাদিজাতিৱসেন. উপপত্তিৱসেনাতি দেৱেসু উপপত্তিৱসেন. আৱিঞ্ছন্তীতি আকড্ঢন্তি. যস্স অভিৱাদাদিকৰণসঙ্খাতস্স সামগ্গিৰসস্স ভগৱতি অভাৱং মঞ্ঞমানো ব্ৰাহ্মণো ‘‘অৰসৰূপো’’তি আহ, তব্বিধুৰস্স ৰূপতণ্হাদিকস্সেৱ সামগ্গিৰসস্স অভাৱেন ভগৱা ‘‘অৰসৰূপো’’তি দস্সেতুং সামগ্গিৰসসদ্দস্স ৰূপৰসাদীসু ৱত্তনপ্পকাৰং দস্সেন্তো আহ ৱত্থাৰম্মণাদীতিআদি.
তালাৱত্থুকতাতি উচ্ছিন্নমূলানং তালানং ৱত্থু ৱিয নেসং ৰূপৰসাদীনং ৱত্থু চিত্তসন্তানং কতন্তি ইমস্মিং অত্থে মজ্ঝেপদলোপং দীঘঞ্চ কত্ৱা নিদ্দেসোতি আহ তালৱত্থু ৱিযাতিআদি. তালৱত্থু ৱিয যেসং ৱত্থু কতং তে তালাৱত্থুকতাতি ৱিসেসনস্স পৰনিপাতো দট্ঠব্বো, কততালৱত্থুকাতি অত্থো. মত্থকচ্ছিন্নতালোযেৱ পত্তফলাদীনং অকাৰণতায অৱত্থূতি তালাৱত্থু, তং ৱিয যেসং ৱত্থু কতং তে ৰূপৰসাদযো তালাৱত্থুকতা, অযং অঞ্ঞপদত্থৱসেন অত্থগ্গাহো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সুগমোতি ৱিসেসমত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিয কতা’’তি. এৱঞ্চ মত্থকসদিসেসু ৰূপৰসাদীসু ৰাগেসু ছিন্নেসুপি তব্বত্থুভূতস্স তালাৱত্থুসদিসস্স চিত্তসন্তানস্স যাৱ পৰিনিব্বানট্ঠানং উপপন্নমেৱ হোতি. যথাৰুততো পন ৱিসেসনসমাসৱসেন অত্থে গয্হমানে ৰূপৰসাদীনং তালাৱত্থুসদিসতায ঠানং আপজ্জতি. যং পন সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.৩) এতং দোসং পৰিহৰিতুং ৰূপৰসাদীনং কুসলাকুসলত্তং ৱুত্তং, তং তে তথাগতস্স পহীনাতিআদিপাড়িযা, কামসুখস্সাদসঙ্খাতা ৰূপৰসাতিআদিঅট্ঠকথায চ ন সমেতি, খীণাসৱানম্পি যাৱ পৰিনিব্বানা কুসলাকুসলানং ফলুপ্পত্তিতো তেসং মত্থকচ্ছিন্নতালসদিসতাপি ন যুত্তাতি গহেতব্বং. অথ ৱা মত্থকচ্ছিন্নতালস্স ঠিতং অট্ঠিতঞ্চ অমনসিকত্ৱা পুন অনুপ্পত্তিধম্মতাসদিসমত্তং উপমেত্ৱা তালাৱত্থু ৱিয কতাতি ৱিসেসনসমাসৱসেন অত্থগ্গহণেপি ন কোচি দোসো. অনু-সদ্দো পচ্ছাতি অত্থে ৱত্ততীতি আহ পচ্ছাভাৱো ন হোতীতিআদি. অনু অভাৱং গতাতি পচ্ছা অনুপ্পত্তিধম্মতাৱসেন অভাৱং গতা. অনচ্ছৰিযাতি অনু অনু উপৰূপৰি ৱিম্হযকতাতি অত্থো. যঞ্চ খো ত্ৱং ৱদেসীতি যং ৱন্দনাদিসামগ্গীৰসাভাৱসঙ্খাতং কাৰণং অৰসৰূপতায ৱদেসি, তং কাৰণং ন ৱিজ্জতীতি অত্থো.
৪. সন্ধায ভাসিতমত্থন্তি যং অত্থং সন্ধায ব্ৰাহ্মণো নিব্ভোগো ভৱং গোতমোতিআদিমাহ, ভগৱা চ যং সন্ধায নিব্ভোগতাদিং অত্তনি অনুজানাতি, তং সন্ধায ভাসিতমত্থং.
৫. কুলসমুদাচাৰকম্মন্তি কুলাচাৰকম্মং. কাযতো কাযদ্ৱাৰতো পৱত্তং দুচ্চৰিতং কাযদুচ্চৰিতং. অনেকৱিহিতাতি অনেকপ্পকাৰা.
৬. পঞ্চকামগুণিকৰাগস্সাতি ৰূপাদীসু পঞ্চসু কামকোট্ঠাসেসু অতিৱিয সঙ্গৱসেন নিযুত্তস্স কামৰাগস্স, এতেন অনাগামীনং ৱত্থাভৰণাদীসু সঙ্গনিকন্তিৱসেন উপ্পজ্জনকামৰাগস্স কামৰাগতাভাৱং দস্সেতি তস্স ৰূপৰাগাদীসু সঙ্গহতো. অৱসেসানন্তি এত্থ সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছানং পঠমেন মগ্গেন, সেসানং চতূহিপি উচ্ছেদং ৱদতি, তেনাহ ‘‘যথানুৰূপ’’ন্তি.
৭. জিগুচ্ছতি মঞ্ঞেতি জিগুচ্ছতি ৱিয, ‘‘জিগুচ্ছতী’’তি ৱা সল্লক্খেমি. অকোসল্লসম্ভূতট্ঠেনাতি অঞ্ঞাণসম্ভূতট্ঠেন.
৮-১০. তত্ৰাতি যথাৱুত্তেসু দ্ৱীসু অত্থৱিকপ্পেসু. পটিসন্ধিপৰিযাযোপি ইধ গব্ভসদ্দোতি আহ ‘‘দেৱলোকপটিসন্ধিপটিলাভাযা’’তি. অপুনব্ভৱভূতাতি খণে খণে উপ্পজ্জমানানং ধম্মানং অভিনিব্বত্তি.
১১. ধম্মধাতুন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং. তঞ্হি ধম্মে যাথাৱতো ধাৰেতি উপধাৰেতীতি ‘‘ধম্মধাতূ’’তি ৱুচ্চতি. দেসনাৱিলাসপ্পত্তোতি অভিৰুচিৱসেন পৰিৱত্তেত্ৱা দেসেতুং সমত্থতা দেসনাৱিলাসো, তং পত্তো. কৰুণাৱিপ্ফাৰন্তি সব্বসত্তেসু মহাকৰুণায ফৰণং. তাদিগুণলক্খণমেৱ উপমায ৱিভাৱেন্তো আহ ‘‘পথৱীসমচিত্তত’’ন্তি. ততোযেৱ অকুজ্ঝনসভাৱতো অকুপ্পধম্মতা. জাতিযা অনুগতন্তি জাতিযা অনুবদ্ধং. জৰায অনুসটন্তি জৰায পলিৱেঠিতং. ৱট্টখাণুভূতন্তি ৱট্টতো উদ্ধৰিতুং অসক্কুণেয্যতায ৱট্টে নিচ্চলভাৱেন ঠিতং খাণু ৱিয ভূতং. জাতানং মচ্চানং নিচ্চং মৰণতো ভযন্তি আহ অজ্জ মৰিত্ৱাতিআদি. অপ্পটিসমং পুৰেজাতভাৱন্তি অসদিসং অৰিযায জাতিযা পঠমজাতভাৱং, সব্বজেট্ঠভাৱন্তি অত্থো.
‘‘অপী’’তি অৱত্ৱা ‘‘পী’’তি ৱদন্তো পি-সদ্দো ৱিসুং অত্থি নিপাতোতি দস্সেতি. সম্মা অধিসযিতানীতি পাদাদীহি উপঘাতং অকৰোন্তিযা সম্মদেৱ উপৰি সযিতানি, অকম্মকস্সাপি সযতিধাতুনো অধিপুব্বতায সকম্মকতা দট্ঠব্বা. নখসিখাতি নখগ্গানি. সকুণানং পক্খা হত্থপাদট্ঠানিযাতি আহ ‘‘সঙ্কুটিতহত্থপাদা’’তি. এত্থাতি আলোকট্ঠানে. নিক্খমন্তানন্তি নিক্খমন্তেসু, নিদ্ধাৰণে হেতং সামিৱচনং. অণ্ডকোসন্তি অণ্ডকপালং.
লোকোযেৱ লোকসন্নিৱাসো. অবুজ্ঝি এত্থাতি ৰুক্খো বোধি, সযং বুজ্ঝতি, বুজ্ঝন্তি ৱা তেনাতি মগ্গোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণম্পি বোধি. বুজ্ঝীযতীতি নিব্বানং বোধি. অন্তৰা চ বোধিন্তি দুতিযমুদাহৰণং ৱিনাপি ৰুক্খ-সদ্দেন বোধি-সদ্দস্স ৰুক্খপ্পৱত্তিদস্সনত্থং. ৱৰভূৰিমেধসোতি মহাপথৱী ৱিয পত্থটপঞ্ঞোতি অত্থো. তিস্সো ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গো অত্তনা সহ ৱত্তমানং সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতং আসৱক্খযঞাণঞ্চেৱ ইতৰা দ্ৱে মহগ্গতৱিজ্জা চ তব্বিনিবন্ধককিলেসৱিদ্ধংসনৱসেন উপ্পাদনতো ‘‘তিস্সো ৱিজ্জা’’তি ৱুচ্চতি. ছ অভিঞ্ঞাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. সাৱকপাৰমীঞাণন্তি অগ্গসাৱকেহি পটিলভিতব্বং সব্বমেৱ লোকিযলোকুত্তৰঞাণং. পচ্চেকবোধিঞাণন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.
ওপম্মসম্পটিপাদনন্তি ওপম্মত্থস্স উপমেয্যেন সমং পটিপাদনং. অত্থেনাতি উপমেয্যত্থেন. তিক্খখৰৱিপ্পসন্নসূৰভাৱোতি ইমিনা সঙ্খাৰুপেক্খাপত্ততং ৱিপস্সনায দস্সেতি. পৰিণামকালোতি ইমিনা ৱুট্ঠানগামিনিভাৱাপত্তিং. তদা চ সা মগ্গঞাণগব্ভং ধাৰেন্তী ৱিয হোতীতি আহ ‘‘গব্ভগ্গহণকালো’’তি. অনুপুব্বাধিগতেনাতি পঠমমগ্গাদিপটিপাটিযা অধিগতেন. চতুৰঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘কামং তচো চ ন্হাৰু চ অট্ঠি চ অৱসিস্সতু (ম. নি. ২.১৮৪; সং. নি. ২.২২; অ. নি. ২.৫; মহানি. ১৯৬), সৰীৰে উপসুস্সতু মংসলোহিত’’ন্তি এৱং ৱুত্তচতুৰঙ্গসমন্নাগতং ৱীৰিযং.
ছন্দো কামোতিআদীসু পত্থনাকাৰেন পৱত্তো দুব্বলো লোভো ইচ্ছনট্ঠেন ছন্দো. ততো বলৱা ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাগো. ততোপি বলৱতৰো ছন্দৰাগো. নিমিত্তানুব্যঞ্জনসঙ্কপ্পৱসেন পৱত্তো সঙ্কপ্পো. ততোপি বলৱসঙ্কপ্পৱসেনেৱ পৱত্তো ৰাগো. ততোপি বলৱতৰো সঙ্কপ্পৰাগো. স্ৱাযং পভেদো একস্সেৱ লোভস্স পৱত্তিআকাৰভেদেন অৱত্থাভেদেন চ ৱুত্তো.
পঠমজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
সেয্যথিদন্তি তং কথন্তি অত্থো. এতন্তি পুব্বপদেযেৱ অৱধাৰণকৰণং, এতং অত্থজাতং ৱা. তন্নিস্সৰণতোতি তেসং কামানং নিস্সৰণত্তা. এসাতি এৱ-কাৰো. কামধাতু নাম কামভৱো, নেক্খম্মন্তি পঠমজ্ঝানং. এসাতি নিযমো. তদঙ্গৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদপটিপ্পস্সদ্ধিনিস্সৰণৱিৱেকা তদঙ্গৱিৱেকাদযো. কাযচিত্তউপধিৱিৱেকা কাযৱিৱেকাদযো, তযো এৱ ইধ ঝানকথায, সমুচ্ছেদৱিৱেকাদীনং অসম্ভৱা. নিদ্দেসেতি মহানিদ্দেসে. তত্থেৱাতি মহানিদ্দেসে এৱ. ৱিভঙ্গেতি ঝানৱিভঙ্গে. এৱঞ্হি সতীতি উভযেসম্পি কামানং সঙ্গহে সতি.
পুৰিমেনাতি কাযৱিৱেকেন. এত্থাতি এতস্মিং কাযচিত্তৱিৱেকদ্ৱযে. দুতিযেনাতি চিত্তৱিৱেকেন. এতেসন্তি যথাৱুত্তনযেন ৱত্থুকামকিলেসকামৱিৱেকদ্ৱযস্স ৱাচকভূতানং ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি ৱিৱিচ্চ অকুসলেহীতি ইমেসং পদানং, নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. বালভাৱস্স হেতুপৰিচ্চাগোতি অনুৱত্ততি. অকুসলধম্মো হি বালভাৱস্স হেতু. আসযপোসনন্তি আসযস্স ৱিসোধনং ৱড্ঢনঞ্চ. ৱিভঙ্গে নীৱৰণানেৱ ৱুত্তানীতি সম্বন্ধো. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘উপৰিঝানঙ্গপচ্চনীকপটিপক্খভাৱদস্সনতো’’তি. তত্থ উপৰি সৱিতক্কন্তিআদিনা ৱুচ্চমানানি ঝানঙ্গানি, তেসং অত্তনো পচ্চনীকানং পটিপক্খভাৱদস্সনতোতি অত্থো. উপৰিঝানঙ্গানং পচ্চনীকপটিপক্খভাৱস্স দস্সনতোতিপি পাঠো. তত্থ ‘‘উপৰি ৱুচ্চমানঝানঙ্গানং উজুৱিপচ্চনীকৱসেন পটিপক্খভাৱদস্সনতো’’তি ‘‘নীৱৰণানং তানেৱ ৱিভঙ্গে ৱুত্তানী’’তিপি অত্থং ৱদন্তি. পেটকেতি মহাকচ্চাযনত্থেৰেন কতং নেত্তিপ্পকৰণনযানুসাৰিপকৰণং, তং পন পিটকানং ৱণ্ণনাভূতত্তা ‘‘পেটক’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মিন্তি অত্থো.
ৱিতক্কনং নাম আৰম্মণপৰিকপ্পনন্তি আহ ‘‘ঊহন’’ন্তি. ৰূপং ৰূপন্তিআদিনা ৱিসযে আকোটেন্তস্স ৱিসযপ্পৱত্তিআহননং উপৰি আহননন্তি ৱেদিতব্বং. আৰম্মণে চিত্তস্স আনযনং নাম আৰম্মণাভিমুখকৰণং. অনুসঞ্চৰণন্তি অনুপৰিব্ভমনং, তঞ্চ খণন্তৰস্স তথাকাৰেন উপ্পাদনমেৱ, ন হি পৰমত্থতো একস্স সঞ্চৰণমত্থি, এৱমঞ্ঞত্থাপি ঈদিসেসু. অনুমজ্জনন্তি পৰিমজ্জনং. তত্থাতি আৰম্মণে. সহজাতানুযোজনং সকিচ্চানুৱত্তিতাকৰণেন. কত্থচীতি দুতিযজ্ঝানৱিৰহিতেসু সৱিচাৰচিত্তেসু সব্বত্থাতি অত্থো. ৱিচাৰেন সহ উপ্পজ্জমানোপি ৱিতক্কো আৰম্মণে অভিনিৰোপনাকাৰেন পৱত্তিং সন্ধায ‘‘পঠমাভিনিপাতো’’তি ৱুত্তো. ৱিপ্ফাৰৱাতি অৱূপসন্তসভাৱতায ৱেগৱা, তেনেৱেস দুতিযজ্ঝানে পহানঙ্গং জাতং. পঠমদুতিযজ্ঝানেসূতি পঞ্চকনযং সন্ধায ৱুত্তং. অঙ্গৱিনিমুত্তস্স ঝানস্স অভাৱং দস্সেন্তো ৰুক্খো ৱিযাতিআদিমাহ.
ৱিৱেক-সদ্দস্স ভাৱসাধনপক্খে ‘‘তস্মা ৱিৱেকা’’তি ৱুত্তং, ইতৰপক্খে ‘‘তস্মিং ৱিৱেকে’’তি. পিনযতীতি তপ্পেতি, ৱড্ঢেতি ৱা. ফৰণৰসাতি পণীতৰূপেহি কাযে ব্যাপনৰসা. সাতলক্খণন্তি ইট্ঠসভাৱং, মধুৰন্তি অত্থো. সম্পযুত্তানং পীড়নজ্ঝুপেক্খনং অকত্ৱা অনু অনু গণ্হনং উপকাৰিতা ৱা অনুগ্গহো. ৱনমেৱ ৱনন্তং. উদকমেৱ উদকন্তং. তস্মিং তস্মিং সমযে পাকটভাৱতোতি ইমিনা ইট্ঠাৰম্মণাদিপটিলাভসমযেপি সুখং ৱিজ্জমানম্পি অপাকটং, পীতিযেৱ তত্থ পাকটা, পটিলদ্ধৰসানুভৱনসমযে চ ৱিজ্জমানপীতিতোপি সুখমেৱ পাকটতৰন্তি দস্সেতি. এত্থ চ চেতসিকসুখৱসেনেৱ পটিলদ্ধৰসানুভৱনং ৱেদিতব্বং, ন কাযিকসুখৱসেন তস্স পীতিসম্পযোগস্সেৱ অভাৱেন ইধানধিপ্পেতত্তা. অযঞ্চ পীতীতিআদি অঞ্ঞপদত্থসমআসদস্সনং, অস্সত্থিপক্খে তদ্ধিতপচ্চযদস্সনং ৱা. দুতিযৱিকপ্পেন অঞ্ঞপদত্থসমাসৱসেনেৱ ‘‘ৱিৱেকজং পীতিসুখ’’ন্তি ইদং একং পদন্তি দস্সেতি, ৱিভত্তিযা চ অলোপং.
গণনানুপুব্বতাতি দেসনাক্কমং সন্ধায ৱুত্তং. পঠমং সমাপজ্জতীতি ইদং আদিকম্মিকৱসেন ৱুত্তং, চিণ্ণৱসীনং পন যোগীনং উপ্পটিপাটিযাপি ঝানং উপ্পজ্জতেৱ. ঝাপেতীতি দহতি. অনিচ্চাদিলক্খণৱিসযায ৱিপস্সনায উপনিজ্ঝাযনং কথং নিব্বানালম্বনস্স মগ্গস্স হোতীতি আহ ৱিপস্সনাযাতিআদি. তত্থ মগ্গেন সিজ্ঝতীতি নিচ্চাদিৱিপল্লাসপ্পহাযকেন সহ মগ্গেনেৱ তং লক্খণূপনিজ্ঝানং অসম্মোহতো অত্তনো সিজ্ঝতি. অথ ৱা মগ্গেনাতি মগ্গকিচ্চেন, ৱিপল্লাসপ্পহানেনাতি অত্থো.
অঞ্ঞোতি সত্তো. অৱুত্তত্তাতি ‘‘সচিত্তেকগ্গত’’ন্তি ঝানপাড়িযং (ৱিভ. ৫০৮ আদযো) অৱুত্তত্তা. ৱুত্তত্তাতি তস্সা ঝানপাড়িযা ৱিভঙ্গে ৱুত্তত্তা.
দুতিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
অজ্ঝত্তন্তি ঝানৱিসেসনত্তা ৱুত্তং ‘‘ইধ নিযকজ্ঝত্তমধিপ্পেত’’ন্তি. ঝানঞ্হি অজ্ঝত্তজ্ঝত্তং ন হোতি ছড়িন্দ্ৰিযানমেৱ তব্ভাৱতো. খুদ্দকা ঊমিযো ৱীচিযো. মহতিযো তৰঙ্গা. সন্তা হোন্তি সমিতাতিআদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানি, ঝানবলেন সমতিক্কন্তাতি অধিপ্পাযো. অপ্পিতাতি গমিতা ৱিনাসং পাপিতা. পৰিযাযোতি ঝানপৰিক্খাৰে ঝানৱোহাৰত্তা অপৰমত্থতো.
ততিযজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
তদধিগমাযাতি ততিযমগ্গাধিগমায. উপপত্তিতো ইক্খতীতি পঞ্ঞায সহচৰণপৰিচযেন যথা সমৱাহিভাৱো হোতি, এৱং যুত্তিতো পস্সতি. ৱিপুলাযাতি মহগ্গতভাৱপ্পত্তায. থামগতাযাতি ৱিতক্কৱিচাৰপীতিৱিগমেন থিৰভাৱপ্পত্তিযা, তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰপীতীহি অনভিভূতত্তা’’তিআদি. (পাৰা. অট্ঠ. ১.১১ ততিযজ্ঝানকথা). উপেক্খাভেদং দস্সেত্ৱা ইধাধিপ্পেতং উপেক্খং পকাসেতুং উপেক্খা পনাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ তত্ৰমজ্ঝত্ততাৱ খীণাসৱানং ইট্ঠানিট্ঠছড়াৰম্মণাপাথে পৰিসুদ্ধপকতিভাৱাৱিজহনাকাৰেন অজ্ঝুপেক্খনতো ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খা’’তি চ, সত্তেসু মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তত্তা ‘‘ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা’’তি চ, সহজাতধম্মানং মজ্ঝত্তাকাৰভূতা ‘‘বোজ্ঝঙ্গুপেক্খা’’তি চ, কেৱলা ‘‘তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা’’তি চ, ততিযজ্ঝানসহগতা অগ্গসুখেপি তস্মিং অপক্খপাতভূতা ‘‘ঝানুপেক্খা’’তি চ, চতুত্থজ্ঝানসহগতা সব্বপচ্চনীকপৰিসুদ্ধিতায ‘‘পাৰিসুদ্ধুপেক্খা’’তি চ তেন তেন অৱত্থাভেদেন ছধা ৱুত্তা.
ৱীৰিযমেৱ পন অনচ্চাৰদ্ধঅনতিসিথিলেসু সহজাতেসু সঙ্খাৰেসু উপেক্খনাকাৰেন পৱত্তং ‘‘ৱীৰিযুপেক্খা’’তি ৱুত্তং. অট্ঠন্নং ৰূপাৰূপজ্ঝানানং পটিলাভতো পুব্বভাগে এৱ নীৱৰণৱিতক্কৱিচাৰাদীনং পহানাভিমুখীভূতত্তা তেসং পহানেপি অব্যাপাৰভাৱূপগমনেন মজ্ঝত্তাকাৰপ্পৱত্তা সমাধিৱসেন উপ্পন্না অট্ঠ পঞ্ঞা চেৱ উপাদানক্খন্ধভূতেসু সঙ্খাৰেসু অজ্ঝুপেক্খনাকাৰপ্পৱত্তা ৱিপস্সনাৱসেন উপ্পন্না চতুন্নং মগ্গানং পুব্বভাগে তস্স তস্স অধিগমায চতস্সো চতুন্নং ফলসমাপত্তীনং পুব্বভাগে তস্স তস্স অধিগমায অপ্পণিহিতৱিমোক্খৱসেন পৱত্তা চতস্সো সুঞ্ঞতঅনিমিত্তৱিমোক্খৱসেন দ্ৱেতি দস পঞ্ঞা চাতি ইমে অট্ঠাৰস পঞ্ঞা সঙ্খাৰুপেক্খা নাম. যথাৱুত্তৱিপস্সনাপঞ্ঞাৱ লক্খণৱিচিননেপি মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনুপেক্খা নাম. অদুক্খমসুখৱেদনা ৱেদনুপেক্খা নাম. ইমাসং পন দসন্নম্পি উপেক্খানং ‘‘তত্থ তত্থ আগতনযতো ৱিভাগো ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো’’তি দস্সেন্তো আহ এৱমযং দসৱিধাপীতিআদি. তত্থ তত্থ আগতনযতোতি ইদম্পি হি তাসং ৱিভাগদস্সনস্স ভূমিপুগ্গলাদিপদং ৱিয ৱিসুং মাতিকাপদৱসেন ৱুত্তং, ন পন ভূমিপুগ্গলাদিৱসেন ৱিভাগদস্সনস্স আগতট্ঠানপৰামসনং আগতট্ঠানস্স অট্ঠসালিনিযাতিআদিনা ৱুত্তত্তা, তস্মা সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.১১ ততিযজ্ঝানকথা) যং ৱুত্তং ‘‘ইমাসং পন দসন্নম্পি উপেক্খানং ভূমিপুগ্গলাদিৱসেন ৱিভাগো তত্থ তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো আহ এৱমযং দসৱিধাতিআদী’’তি, তং অমনসিকত্ৱা ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. তত্থ তত্থ আগতনযতোতি ‘‘ইধ (খীণাসৱো) ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা নেৱ সুমনো হোতি, ন দুম্মনো, উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩৪৮; অ. নি. ৬.১) ছড়ঙ্গুপেক্খা আগতা, ‘‘উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) এৱং ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা আগতাতি ইমিনা নযেন দসন্নম্পি উপেক্খানং তত্থ তত্থ ৱুত্তপদেসেসু আগতনযদস্সনতো চ অযং দসৱিধাপি উপেক্খা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো.
ভূমীতিআদীসু পন ছড়ঙ্গুপেক্খা কামাৱচৰা, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা ৰূপাৱচৰাতিআদিনা ভূমিতো চ, ছড়ঙ্গুপেক্খা অসেক্খানমেৱ, ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা পুথুজ্জনাদীনং তিণ্ণম্পি পুগ্গলানন্তিআদিনা পুগ্গলতো চ, ছড়ঙ্গুপেক্খা সোমনস্সুপেক্খাসহগতচিত্তসম্পযুত্তাতিআদিনা চিত্ততো চ, ছড়ঙ্গুপেক্খা ছড়াৰম্মণাতিআদিনা আৰম্মণতো চ, ‘‘ৱেদনুপেক্খা ৱেদনাক্খন্ধেন সঙ্গহিতা, ইতৰা নৱ সঙ্খাৰক্খন্ধেনা’’তি খন্ধসঙ্গহৱসেন চ, ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খা ব্ৰহ্মৱিহাৰবোজ্ঝঙ্গঝান পাৰিসুদ্ধিতত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা চ অত্থতো একা. তস্মা একক্খণে চ তাসু একায সতি ইতৰা ন উপ্পজ্জন্তি, তথা সঙ্খাৰুপেক্খা ৱিপস্সনুপেক্খাপি ৱেদিতব্বা. ৱেদনাৱীৰিযুপেক্খানমেকক্খণে সিযা উপ্পত্তী’’তি একক্খণৱসেন চ, ‘‘ছড়ঙ্গুপেক্খা অব্যাকতা ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা কুসলাব্যাকতা, তথা সেসা. ৱেদনুপেক্খা পন সিযা অকুসলাপী’’তি এৱং কুসলত্তিকৱসেন চ, ‘‘সঙ্খেপতো চত্তাৰো চ ধম্মা ৱীৰিযৱেদনাতত্ৰমজ্ঝত্ততাঞাণৱসেনা’’তি এৱং সঙ্খেপৱসেন চ অযং দসৱিধাপি উপেক্খা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি যোজনা.
এত্থ চেতা কিঞ্চাপি অট্ঠসালিনিযং ভূমিপুগ্গলাদিৱসেন সৰূপতো উদ্ধৰিত্ৱা ন ৱুত্তা, তথাপি তত্থ ৱুত্তপ্পকাৰেহেৱ তাসং ভূমিপুগ্গলাদিৱিভাগো নযতো উদ্ধৰিত্ৱা সক্কা ঞাতুন্তি তত্থ সৰূপতো ৱুত্তঞ্চ অৱুত্তঞ্চ একতো সঙ্গহেত্ৱা তত্থ তত্থ আগতনযতোতিআদীহি নৱহি পকাৰেহি অতিদেসো কতো, তেনেৱ ‘‘ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং ৱুত্তৱসেনা’’তি অৱত্ৱা ‘‘ৱুত্তনযেনেৱা’’তি ৱুত্তং. তথাহি খীণাসৱো ভিক্খু চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি আদিম্হি ৱুত্তে ছড়ঙ্গুপেক্খা ৰূপাদিআৰম্মণতায ভূমিতো কামাৱচৰা চ পুগ্গলতো অসেক্খানমেৱ চ উপ্পজ্জতি, চিত্ততো সোমনস্সুপেক্খাচিত্তসম্পযুত্তা, আৰম্মণতো ছড়াৰম্মণা, কুসলত্তিকতো অব্যাকতা চাতি পণ্ডিতেহি সক্কা ঞাতুং, তথা ছড়ঙ্গুপেক্খা চ ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খা চ তত্ৰমজ্ঝত্তুপেক্খা চ ঝানুপেক্খা চ পাৰিসুদ্ধুপেক্খা চ অত্থতো একাতিআদিম্হি ৱুত্তে পনস্স সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহিতত্তা ব্ৰহ্মৱিহাৰুপেক্খাদীহি সহ একক্খণে অনুপ্পত্তিআদযো চ সক্কা ঞাতুং, যথা চ ছড়ঙ্গুপেক্খা, এৱং সেসানম্পি যথাৰহং অট্ঠসালিনিযং ৱুত্তনযতো ভূমিআদিৱিভাগুদ্ধাৰনযো ঞাতব্বো. অনাভোগৰসাতি পণীতসুখেপি তস্মিং অৱনতিপটিপক্খকিচ্চাতি অত্থো.
পুগ্গলেনাতি পুগ্গলাধিট্ঠানেন. কিলেসেহি সম্পযুত্তানং আৰক্খা. তীৰণং কিচ্চস্স পাৰগমনং. পৱিচযো ৱীমংসা. ইদন্তি সতিসম্পজঞ্ঞং. যস্মা তস্স নামকাযেন সম্পযুত্তং সুখন্তি ইমস্স তস্মা এতমত্থন্তিআদিনা সম্বন্ধো. তস্সাতি ঝানসমঙ্গিনো. তংসমুট্ঠানেনাতি তং যথাৱুত্তনামকাযসম্পযুত্তং সুখং সমুট্ঠানং কাৰণং যস্স ৰূপস্স তেন তংসমুট্ঠানেন ৰূপেন. অস্সাতি যোগিনো. যস্সাতি ৰূপকাযস্স. ফুটত্তাতি অতিপণীতেন ৰূপেন ফুটত্তা. এতমত্থং দস্সেন্তোতি কাযিকসুখহেতুভূতৰূপসমুট্ঠাপকনামকাযসুখং পটিসংৱেদিযমানো এৱ ঝানসমঙ্গিতাকৰণে কাৰিযোপচাৰতো ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তি ৱুচ্চতীতি ইমমত্থং দস্সেন্তোতি অত্থো. যন্তি হেতুঅত্থে নিপাতোতি আহ ‘‘যংঝানহেতূ’’তি. সুখপাৰমিপ্পত্তেতি সুখস্স উক্কংসপৰিযন্তং পত্তে. এৱমেতেসং পহানং ৱেদিতব্বন্তি সম্বন্ধো. অথ কস্মা ঝানেস্ৱেৱ নিৰোধো ৱুত্তোতি সম্বন্ধো.
চতুত্থজ্ঝানকথাৱণ্ণনা
কত্থ চুপ্পন্নন্তি এত্থ কত্থাতি হেতুম্হি ভুম্মং, কস্মিং হেতুম্হি সতীতি অত্থো. নানাৱজ্জনেতি অপ্পনাৱীথিআৱজ্জনতো নানা ভিন্নং পুৰিমৱীথীসু আৱজ্জনং যস্স উপচাৰস্স, তস্মিং নানাৱজ্জনে. ৱিসমনিসজ্জায উপ্পন্নকিলমথো ৱিসমাসনুপতাপো. উপচাৰে ৱাতিআদি পক্খন্তৰদস্সনং একাৱজ্জনূপচাৰেপি ৱাতি অত্থো. পীতিফৰণেনাতি ইমিনা অপ্পনাৱীথিযা ৱিয একৱীথিযম্পি কামাৱচৰপীতিযা ফৰণমত্তস্স অভাৱং দস্সেতি. দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স অস্স সিযা উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. এতন্তি দোমনস্সিন্দ্ৰিযং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. ৱিতক্কৱিচাৰপ্পচ্চযেপীতি পি-সদ্দো অট্ঠানপ্পযুত্তো. সো ‘‘পহীনস্সা’’তি হেট্ঠা ৱুত্তপদানন্তৰং যোজেতব্বো ‘‘পহীনস্সাপি দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্সা’’তি. ৱিতক্কৱিচাৰভাৱেতি এত্থ ‘‘উপ্পজ্জতি দোমনস্সিন্দ্ৰিয’’ন্তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. নিমিত্তত্থে চেতং ভুম্মং, ৱিতক্কৱিচাৰভাৱহেতূতি অত্থো. ৱিতক্কৱিচাৰাতি এত্থ ইতি-সদ্দো তস্মাতি এতস্মিং অত্থে দট্ঠব্বো, তেন যস্মা এতং দোমনস্সিন্দ্ৰিযং ৱিতক্কৱিচাৰপচ্চযে…পে… নেৱ উপ্পজ্জতি, যত্থ পন উপ্পজ্জতি, তত্থ ৱিতক্কৱিচাৰভাৱেযেৱ উপ্পজ্জতি. যস্মা চ অপ্পহীনাযেৱ দুতিযজ্ঝানূপচাৰে ৱিতক্কৱিচাৰা, তস্মা তত্থস্স সিযা উপ্পত্তীতি এৱমেত্থ যোজনা ৱেদিতব্বা.
তত্থাতি দুতিযজ্ঝানূপচাৰে. অস্সাতি দোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স. সিযা উপ্পত্তীতি ইদঞ্চ পচ্চযমত্তদস্সনেন সম্ভাৱনমত্ততো ৱুত্তং. দোমনস্সুপ্পত্তিসম্ভাৱনাপি হি উপচাৰক্খণেযেৱ কাতুং যুত্তা, ৱিতক্কৱিচাৰৰহিতে পন দুতিযজ্ঝানক্খণে তদুপ্পত্তিসম্ভাৱনাপি ন যুত্তা কাতুন্তি. ইতৰথা কুসলচিত্তক্খণে অকুসলদোমনস্সুপ্পত্তিযা অসম্ভৱতো ‘‘তত্থস্স সিযা উপ্পত্তী’’তি ন ৱত্তব্বং সিযা. সমীপত্থে ৱা এতং ভুম্মং, উপচাৰজ্ঝানানন্তৰৱীথীসূতি অত্থো. দুতিযজ্ঝানেতি এত্থাপি অনন্তৰৱীথীসুপি ন ত্ৱেৱ উপ্পজ্জতীতি অত্থো, এৱং উপৰি সুখিন্দ্ৰিযেপি. সোমনস্সিন্দ্ৰিযস্স উপ্পত্তীতি সম্বন্ধো. পহীনাতি ৱুত্তাতি ইদং ‘‘পঞ্চন্নং ওৰম্ভাগিযানং সংযোজনানং পৰিক্খযা’’তি ৱুত্তত্তা ৱুত্তং. দুক্খাভাৱেনাতি দুক্খতাভাৱেন. এৱং সুখাভাৱেনাতি এত্থাপি. এতেনাতি দুক্খসুখপটিক্খেপৱচনেন. ইট্ঠানিট্ঠৱিপৰীতানুভৱনলক্খণাতি অতিইট্ঠঅতিঅনিট্ঠানং ৱিপৰীতস্স মজ্ঝত্তাৰম্মণস্স অনুভৱনলক্খণা, মজ্ঝত্তাৰম্মণম্পি হি ইট্ঠানিট্ঠেসু এৱ পৱিট্ঠং তব্বিনিমুত্তস্স অভাৱা.
ঝানচতুক্ককথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.
পুব্বেনিৱাসকথাৱণ্ণনা
১২. অৰূপজ্ঝানানম্পি অঙ্গসমতায চতুত্থজ্ঝানে সঙ্গহোতি আহ কেসঞ্চি অভিঞ্ঞাপাদকানীতিআদি, তেনেৱ ৱক্খতি ‘‘অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৱা’’তিআদি (পাৰা. অট্ঠ. ১.১২). তেসু চ চতুত্থজ্ঝানমেৱ অভিঞ্ঞাপাদকং নিৰোধপাদকং হোতি, ন ইতৰানি. দূৰকাৰণতং পন সন্ধায ‘‘চত্তাৰি ঝানানী’’তি নেসম্পি একতো গহণং কতন্তি দট্ঠব্বং. চিত্তেকগ্গতত্থানীতি ইদং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ খীণাসৱানন্তিআদি. সব্বকিচ্চসাধকন্তি দিব্বৱিহাৰাদিসব্ববুদ্ধকিচ্চসাধকং. সব্বলোকিযলোকুত্তৰগুণদাযকন্তি ইমিনা যথাৱুত্তং ৱিপস্সনাপাদকত্তাদিসব্বং সম্পিণ্ডেতি. ইদঞ্হি ঝানং ভগৱতো সব্ববুদ্ধগুণদাযকস্স মগ্গঞাণস্স পদট্ঠানত্তা এৱং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. যথযিদন্তি যথা ইদং. অভিনীহাৰক্খমন্তি ইদ্ধিৱিধাদিঅত্থং তদভিমুখং নীহৰণযোগ্গং.
ঝানপ্পটিলাভপচ্চযানন্তি ঝানপ্পটিলাভহেতুকানং ঝানপ্পটিলাভং নিস্সায উপ্পজ্জনকানং. পাপকানন্তি লামকানং. ইচ্ছাৱচৰানন্তি ইচ্ছায ৱসেন ওতিণ্ণানং নীৱৰণভাৱং তদেকট্ঠতঞ্চ অপ্পত্তানং অত্তুক্কংসনাদিৱসপ্পৱত্তানং অহো ৱত মমেৱ সত্থা পটিপুচ্ছিত্ৱা ভিক্খূনং এৱৰূপং ধম্মং দেসেয্যাতিআদিনযপ্পৱত্তানং মানাদীনং. পোত্থকেসু পন ‘‘ঝানপ্পটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তিপি পাঠং লিখন্তি, সো পমাদপাঠোতি গহেতব্বো ‘‘ঝানপ্পটিলাভপচ্চনীকানং নীৱৰণানং অভাৱস্স নীৱৰণদূৰীভাৱেন পৰিসুদ্ধো’’তি এৱং পুব্বে পৰিসুদ্ধপদেযেৱ ৱুত্তত্তা. সাৰত্থদীপনিযং (সাৰত্থ. টী. ১.১২) পন ‘‘ইচ্ছাৱচৰানন্তি ইচ্ছায অৱচৰানং ইচ্ছাৱসেন ওতিণ্ণানং পৱত্তানং নানপ্পকাৰানং কোপঅপ্পচ্চযানন্তি অত্থোতি অযম্পি পাঠো অযুত্তো এৱাতি গহেতব্বং. ততো এৱ চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে অযং পাঠো সব্বেন সব্বং ন দস্সিতো’’তি ৱুত্তং. তত্থ চ নানপ্পকাৰানং কোপঅপ্পচ্চযানন্তি এৱং নীৱৰণভাৱপ্পত্তদোসানং পৰামট্ঠত্তা অযং পাঠো পটিক্খিত্তোতি ৱেদিতব্বো.
অভিজ্ঝাদীনন্তি এত্থ অভিজ্ঝা-সদ্দেন চ অনীৱৰণসভাৱস্সেৱ লোভস্স মানাদীনঞ্চ গহণং ঝানপ্পটিলাভপচ্চযানন্তি অনুৱত্তমানত্তা. উভযম্পীতি অনঙ্গণত্তং ৱিগতূপক্কিলেসত্তঞ্চাতি এতং উভযম্পি যথাক্কমং অনঙ্গণসুত্তৱত্থসুত্তানুসাৰেনেৱ ৱেদিতব্বং. তেসু চ সুত্তেসু কিঞ্চাপি নীৱৰণসভাৱপ্পত্তা থূলদোসাপি ৱুত্তা, তথাপি অধিগতচতউত্থজ্ঝানস্স ৱসেন ৱুত্তত্তা ইধ সুখুমা এৱ তে গহিতা. অঙ্গণুপক্কিলেসসামঞ্ঞেন পনেত্থ সুত্তানং অপদিসনং. তথা হি ‘‘সুত্তানুসাৰেনা’’তি ৱুত্তং, ন পন সুত্তৱসেনাতি.
পুব্বেনিৱাসানুস্সতিযং ঞাণং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিঞাণন্তি নিব্বচনং দস্সেন্তো আহ পুব্বেনিৱাসানুস্সতিম্হীতিআদি. ইদানি পুব্বেনিৱাসং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিং তত্থ ঞাণঞ্চ ৱিভাগতো দস্সেতুং তত্থাতিআদি ৱুত্তং. পুব্ব-সদ্দো অতীতভৱৱিসযো, নিৱাস-সদ্দো চ কম্মসাধনোতি আহ ‘‘পুব্বে অতীতজাতীসু নিৱুত্থক্খন্ধা’’তি. নিৱুত্থতা চেত্থ সকসন্তানে পৱত্ততা, তেনাহ অনুভূতাতিআদি. ইদানি সপৰসন্তানসাধনৱসেন নিৱাস-সদ্দস্স অত্থং দস্সেতুং ‘‘নিৱুত্থধম্মা ৱা নিৱুত্থা’’তি ৱত্ৱা তং ৱিৱৰিতুং গোচৰনিৱাসেনাতিআদি ৱুত্তং. গোচৰভূতাপি হি ধম্মা ঞাণেন নিৱুত্থা নাম হোন্তি, তে পন সপৰৱিঞ্ঞাণগোচৰতায দুৱিধাতি দস্সেতুং অত্তনোতিআদি ৱুত্তং. পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতাপি ৱা নিৱুত্থাতি সম্বন্ধো. ইধাপি পৰিচ্ছিন্নাতি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. অনমতগ্গেপি হি সংসাৰে অত্তনা অৱিঞ্ঞাতপুব্বানং সত্তানং খন্ধা পৰেহেৱ কেহিচি ৱিঞ্ঞাতত্তা পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতা নাম ৱুত্তা, তেসং অনুস্সৰণং পুৰিমতো দুক্কৰং যেহি পৰেহি ৱিঞ্ঞাততায তে পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতা নাম জাতা, তেসং ৱত্তমানসন্তানানুসাৰেন ৱিঞ্ঞাতব্বতো. তে চ পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতা দুৱিধা পৰিনিব্বুতা অপৰিনিব্বুতাতি. তেসু চ পৰিনিব্বুতানুস্সৰণং দুক্কৰং সব্বসো সুসমুচ্ছিন্নসন্তানত্তা. তং পন সিখাপ্পত্তপৰৱিঞ্ঞাতং পুব্বেনিৱাসং দস্সেতুং ‘‘ছিন্নৱটুমকানুস্সৰণাদীসূ’’তি ৱুত্তং. তত্থ ছিন্নৱটুমকা অতীতে পৰিনিব্বুতা খীণাসৱা ছিন্নসংসাৰমগ্গত্তা. আদি-সদ্দেন অপৰিনিব্বুতানং পৰৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতানম্পি সীহোক্কন্তিকৱসএন অনুস্সৰণং গহিতং. যায সতিযা পুব্বেনিৱাসং অনুস্সৰতি, সা পুব্বেনিৱাসানুস্সতীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং.
ৱিহিত-সদ্দো ৱিধ-সদ্দপৰিযাযোতি আহ ‘‘অনেকৱিধ’’ন্তি, ভৱযোনিআদিৱসেন বহুৱিধন্তি অত্থো. ৱিহিতন্তি ৱা পযুত্তং ৱণ্ণিতন্তি অত্থং গহেত্ৱা ‘‘অনেকেহি পকাৰেহি ৱিহিত’’ন্তি ৱত্তব্বে মজ্ঝেপদলোপং কত্ৱা নিদ্দিট্ঠন্তি আহ ‘‘অনেকেহি…পে… সংৱণ্ণিত’’ন্তি. পকাৰেহীতি নামগোত্তাদিপকাৰেহি. সংৱণ্ণিতন্তি বুদ্ধাদীহি কথিতং. অনু-সদ্দো অনন্তৰত্থদীপকোতি আহ ‘‘অভিনিন্নামিতমত্তে এৱা’’তি, এতেন চ পৰিকম্মস্স আৰদ্ধতং দস্সেতি. পূৰিতপাৰমীনঞ্হীতিআদিনা পৰিকম্মং ৱিনাপি সিদ্ধিং দস্সেতি.
আৰদ্ধপ্পকাৰদস্সনত্থেতি অনুস্সৰিতুং আৰদ্ধানং পুব্বে নিৱুত্থক্খন্ধানং দস্সনত্থে. জাযতীতি জাতি, ভৱো. সো এককম্মমূলকো আদাননিক্খেপপৰিচ্ছিন্নো খন্ধপ্পবন্ধো ইধ ‘‘জাতী’’তি অধিপ্পেতোতি আহ একম্পীতিআদি. কপ্পোতি অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো, সো পন অত্থতো কালো তথাপৱত্তধম্মমুপাদায পঞ্ঞত্তো, তেসং ৱসেনস্স পৰিহানি চ ৱড্ঢি চ ৱেদিতব্বা. সংৱট্টো সংৱট্টনং ৱিনাসো অস্স অত্থীতি সংৱট্টো, অসঙ্খ্যেয্যকপ্পো. সংৱট্টেন ৱিনাসেন সহ তিট্ঠতি সীলেনাতি সংৱট্টট্ঠাযী. এৱং ৱিৱট্টোতিআদীসুপি. তত্থ ৱিৱট্টনং ৱিৱট্টো, উপ্পত্তি, ৱড্ঢি ৱা. তেজেন ৱিনাসো তেজোসংৱট্টো. ৱিত্থাৰতো পনাতি পুথুলতো পন সংৱট্টসীমাভেদো নত্থি, তেনাহ ‘‘সদাপী’’তি. একনগৰিযা ৱিয অস্স জাতক্খণে ৱিকাৰাপজ্জনতো জাতিক্খেত্তৱোহাৰোতি দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিআদীসু কম্পতী’’তি ৱুত্তং. আনুভাৱো পৱত্ততীতি তদন্তোগধানং সব্বেসং সত্তানং ৰোগাদিউপদ্দৱো ৱূপসম্মতীতি অধিপ্পাযো. যং যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যাতি ৱুত্তন্তি যং ৱিসযক্খেত্তং সন্ধায একস্মিং এৱ খণে সব্বত্থ সৰেন অভিৱিঞ্ঞাপনং, অত্তনো ৰূপকাযদস্সনঞ্চ পটিজানন্তেন ভগৱতা ‘‘যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যা’’তি ৱুত্তং.
এতেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. পৱত্তফলভোজনোতি সযংপতিতফলাহাৰো, ইদঞ্চ তাপসকালং সন্ধায ৱুত্তং. ইধূপপত্তিযাতি ইধ চৰিমভৱে উপপত্তিযা. একগোত্তোতি তুসিতগোত্তেন একগোত্তো. ইতৰেতি ৱণ্ণাদযো. তিত্থিযাতি কম্মফলৱাদিনো. অভিনীহাৰোতি অভিনীহাৰোপলক্খিতো পুঞ্ঞঞাণসম্ভৰণকালো ৱুত্তো. চুতিপটিসন্ধিৱসেনাতি অত্তনো পৰস্স ৱা তস্মিং তস্মিং অত্তভাৱে চুতিং দিস্ৱা অন্তৰা কিঞ্চি অনামসিত্ৱা পটিসন্ধিযা এৱ গহণৱসেন এৱং জাননং ইচ্ছিতপ্পদেসোক্কমনন্তি আহ তেসঞ্হীতিআদি. উভযথাপীতি খন্ধপটিপাটিযাপি চুতিপটিসন্ধিৱসেনপি. সীহোক্কন্তৱসেনপীতি সীহনিপাতৱসেনপি. কিলেসানং আতাপনপৰিতাপনট্ঠেন ৱীৰিযং আতাপোতি আহ ‘‘ৱীৰিযাতাপেনা’’তি.
দিব্বচক্খুঞাণকথাৱণ্ণনা
১৩. দিৱি ভৱত্তা দিব্বন্তি দেৱানং পসাদচক্খু ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘দিব্বসদিসত্তা’’তি. দূৰেপীতি পি-সদ্দেন সুখুমস্সাপি আৰম্মণস্স গহণং. ৱীৰিযাৰম্ভৱসেন ইজ্ঝনতো সব্বাপি ভাৱনা, পধানসঙ্খাৰসমন্নাগতো ৱা ইদ্ধিপাদভাৱনাৱিসেসতো ৱীৰিযভাৱনাতি আহ ‘‘ৱীৰিযভাৱনাবলনিব্বত্ত’’ন্তি. দিব্বৱিহাৰৱসেনাতি কসিণাদিজ্ঝানচতউক্কৱসেন. ইমিনা দূৰকাৰণত্থে অস্স দিব্বভাৱমাহ. দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাতি ইমিনা আসন্নকাৰণভূতপাদকজ্ঝানতো নিব্বত্তন্তি দিব্বৱিহাৰসন্নিস্সিতত্তাতি ইমস্স দিব্বৱিহাৰপঅযাপন্নং অত্তনা সম্পযুত্তং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানং নিস্সযপচ্চযভূতং নিস্সায দিব্বচক্খুঞাণস্স পৱত্তত্তাতিপি অত্থো. দিৱুধাতুস্স জুতিগতিযোগং সন্ধায আলোকপঅগ্গহেনাতিআদি ৱুত্তং. তত্থ আলোকপৰিগ্গহেনাতি কসিণালোকপৰিগ্গহৱসেন. দস্সনট্ঠেনাতি ৰূপদস্সনভাৱেন, ইমিনা ‘‘চক্খতি ৰূপং ৱিভাৱেতী’’তি নিব্বচনতো চক্খুত্তং দস্সেতি. চক্খুকিচ্চকৰণেনাতি ইদং চক্খুমিৱ চক্খূতি উপমায সদিসনিমিত্তদস্সনং, সমৱিসমাদিদস্সনসঙ্খাতস্স চক্খুকিচ্চস্স কৰণতোতি অত্থো.
যথাহাতি উপক্কিলেসসুত্তপ্পদেসং (ম. নি. ৩.২৪২) নিদস্সেতি. তত্থ ৱিচিকিচ্ছাতিআদীসু ভগৱতো বোধিমূলে অনভিসম্বুদ্ধস্সেৱ দিব্বচক্খুনা নানাৱিধানি ৰূপানি পস্সন্তস্স ‘‘ইদং নু খো কিং, ইদং নু খো কি’’ন্তি ৱিচিকিচ্ছা উপ্পন্না, ততো পন ৱিচিকিচ্ছানিৱত্তনত্থং তানি ৰূপানি অমনসিকৰোতো অমনসিকৰোন্তস্স থিনমিদ্ধং উপ্পন্নং, ততো নিৱত্তনত্থং পুন সব্বৰূপানি মনসিকৰোতো ৰক্খসাদীসু ছম্ভিতত্তং উপ্পন্নং, ‘‘কিমেত্থ ভাযিতব্ব’’ন্তি ভযৱিনোদনৱসেন মনসিকৰোতো অত্তনো মনসিকাৰকোসল্লং পটিচ্চ উপ্পিলসঙ্খাতা সমাধিদূসিকা গেহসিতপীতি উপ্পন্না, তন্নিসেধায মনসিকাৰৱীৰিযং সিথিলং কৰোন্তস্স কাযালসিযসঙ্খাতং দুট্ঠুল্লং, তন্নিসেধায পুন ৱীৰিযং পগ্গণ্হতো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযং, পুন তন্নিসেধায ৱীৰিযং সিথিলযতো অতিলীনৱীৰিযং উপ্পন্নং, তন্নিসেধেত্ৱা দিব্বৰূপানি পস্সতো অভিজপ্পাসঙ্খাতা তণ্হা উপ্পন্না, তন্নিসেধায হীনাদিনানাৰূপানি মনসিকৰোতো নানাৰম্মণৱিক্খেপসঙ্খাতা নানত্তসঞ্ঞা উপ্পন্না. পুন তং ৱিহায একমেৱ মনসিকৰোতো অতিনিজ্ঝাযিতত্তং ৰূপানং অতিৱিয চিন্তনং উপ্পন্নং. ওভাসন্তি পৰিকম্মসমুট্ঠিতং ওভাসং. ন চ ৰূপানি পস্সামীতি ‘‘পৰিকম্মোভাসমনসিকাৰপসুততায দিব্বচক্খুনা ৰূপানি ন পস্সামী’’তি এৱং উপ্পত্তিক্কমসহিতো অত্থো ৱেদিতব্বো, মনুস্সানং ইদন্তি মানুসকং মানুসকচক্খুগোচৰং থূলৰূপং ৱুচ্চতি. তদেৱ মনুস্সানং দস্সনূপচাৰত্তা মনুস্সূপচাৰোতি আহ ‘‘মনুস্সূপচাৰং অতিক্কমিত্ৱা’’তি. ৰূপদস্সনেনাতি দূৰসুখুমাদিৰূপদস্সনেন.
যস্মা নিযমেন পুৰেজাতট্ঠিতৰূপাৰম্মণং দিব্বচক্খুঞাণং আৱজ্জনপৰিকম্মেহি ৱিনা ন উপ্পজ্জতি, ন চ উপ্পজ্জমানং ভিজ্জমানং ৰূপমস্স আৰম্মণং হোতি দুব্বলত্তা, চুতিচিত্তঞ্চ কম্মজৰূপস্স ভঙ্গক্খণে এৱ উপ্পজ্জতি, পটিসন্ধিচিত্তঞ্চ উপপত্তিক্খণে, তস্মা আহ চুতিক্খণেতিআদি. ৰূপদস্সনমেৱেত্থ সত্তদস্সনন্তি চৱমানেতিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৱুত্তং. অভিৰূপে ৱিৰূপেতিপীতি ইদং ৱণ্ণ-সদ্দস্স সণ্ঠানৱাচকতং সন্ধায ৱুত্তং মহন্তং হত্থিৰাজৱণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৱাতিআদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) ৱিয. সুন্দৰং গতিং গতা সুগতাতি আহ ‘‘সুগতিগতে’’তি. ইমিনা পন পদেনাতি যথাকম্মুপগেতি ইমিনা পদেন.
নেৰযিকানং অগ্গিজালসত্থনিপাতাদীহি ৱিভিন্নসৰীৰৱণ্ণং দিস্ৱা তদনন্তৰেহি কামাৱচৰজৱনেহেৱ ঞাতং তেসং দুক্খানুভৱনম্পি দস্সনফলাযত্ততায ‘‘দিব্বচক্খুকিচ্চমেৱা’’তি ৱুত্তং. এৱং মনসিকৰোতীতি তেসং কম্মস্স ঞাতুকামতাৱসেন পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায পৰিকম্মৱসেন কিন্নু খোতিআদিনা মনসিকৰোতি. অথস্স তং কম্মং আৰম্মণং কত্ৱা আৱজ্জনপৰিকম্মাদীনং উপৰি উপ্পন্নেন ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানেন সম্পযুত্তং যং ঞাণং উপ্পজ্জতি, ইদং যথাকম্মুপগঞাণং নামাতি যোজনা. দেৱানং দস্সনেপি এসেৱ নযো. ৱিসুং পৰিকম্মন্তি পুব্বেনিৱাসাদীনং ৱিয দিব্বচক্খুঞাণপৰিকম্মং ৱিনা ৱিসুং পৰিকম্মং নত্থি. কেচি পনেত্থ ‘‘পাদকজ্ঝানসমাপজ্জনপৰিকম্মেহি কিচ্চং নত্থি, কিন্নু খো কম্মন্তিআদিমনসিকাৰানন্তৰমেৱ কম্মং. কম্মসীসেন তংসম্পযুত্তে চ ধম্মে আৰম্মণং কত্ৱা অপ্পনাৱীথি উপ্পজ্জতি. এৱমনাগতংসঞাণেপি, তেনেৱ ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থি…পে… দিব্বচক্খুনা সহেৱ ইজ্ঝন্তীতি ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. তং ন গহেতব্বং ৱসীভূতানম্পি অভিঞ্ঞানং পাদকজ্ঝানাদিপৰিকম্মং ৱিনা অনুপ্পত্তিতো. পাদকজ্ঝানাদিমত্তেন চ ৱিসুং পৰিকম্মং নাম ন হোতীতি দিব্বচক্খুনাৱ এতানি ঞাণানি সিদ্ধানীতি গহেতব্বং. এৱং অনাগতংসঞাণস্সাপীতি দিব্বচক্খুনা দিট্ঠস্স সত্তস্স অনাগতে পৱত্তিং ঞাতুকামতায পাদকজ্ঝানাদীনমনন্তৰং ঞাণবলানুৰূপং অনাগতেসু অনেককপ্পেসু উপ্পজ্জনাৰহে পুব্বে অত্তভাৱপৰিযাপন্নে পঞ্চক্খন্ধে তপ্পটিবদ্ধে তদাৰম্মণে চ সব্বে লোকিযলোকুত্তৰধম্মে সম্মুতিঞ্চ একক্খণে আলম্বিত্ৱা উপ্পজ্জনকস্স চতুত্থজ্ঝানসম্পযুত্তস্স অনাগতংসঞআণস্সাপি ৱিসুং পৰিকম্মং নাম নত্থীতি যোজনা.
কেচি পনেত্থ ‘‘পুব্বেনিৱাসানুস্সতিযং ৱিয নামগোত্তাদিগহণম্পি অত্থেৱ, তঞ্চ ন অভিঞ্ঞাক্খণে, অথ খো তদনন্তৰেসু কামাৱচৰজৱনক্খণেসু এৱ হোতি নামপৰিকপ্পকালে ইতৰপৰিকপ্পাসম্ভৱা কম্মেনুপ্পত্তিযঞ্চ পৰিযন্তাভাৱা. সব্বপৰিকম্মনিমিত্তেসু পন ধম্মেসু অত্থেসুপি একক্খণে অভিঞ্ঞায দিট্ঠেসু যথাৰুচিৱসেন পচ্ছা এৱংনামোতিআদিনা কামাৱচৰচিত্তেন ৱিকপ্পো উপ্পজ্জতি চক্খুনা দিট্ঠেসু বহূসু ৰূপেসু থম্ভকুম্ভাদিৱিকপ্পো ৱিয. যঞ্চ কত্থ অৱিকপ্পিতং, তম্পি ৱিকপ্পনাৰহন্তি সব্বং নামগোত্তাদিতো ৱিকপ্পিতমেৱ হোতি. যথা চেত্থ, এৱং পুব্বেনিৱাসানুস্সতিযম্পি পৰিকপ্পাৰহতম্পি সন্ধায পাড়িযং এৱংনামোতিআদিনা অপদেসসহিতমেৱ ৱুত্ত’’ন্তি ৱদন্তি. অঞ্ঞে পন ‘‘নামগোত্তাদিকং সব্বম্পি একক্খণে পঞ্ঞাযতি, অভিৰুচিতং পন ৱচসা ৱোহৰন্তী’’তি ৱদন্তি, তেপি অত্থতো পুৰিমেহি সদিসা এৱ, পুব্বে দিট্ঠস্স পুন ৱোহাৰকালেপি পৰিকপ্পেতব্বতো পৰিকপ্পাৰহধম্মদস্সনমেৱ তেহিপি অত্থতো উপগতং. একে পন ‘‘সো ততো চুতো অমুত্ৰ উদপাদিন্তিআদিৱচনতো কমেনেৱ অতীতানাগতধম্মজাননেন নামগোত্তাদীহি সদ্ধিং গহণং সুকৰ’’ন্তি ৱদন্তি, তং অযুত্তমেৱ বুদ্ধানম্পি সব্বং ঞাতুং অসক্কুণেয্যতায সব্বঞ্ঞুতাহানিপ্পসঙ্গতো. পাড়িযং ইমে ৱত ভোন্তোতিআদি যথাকম্মুপগঞাণস্স পৱত্তিআকাৰদস্সনং. কাযৱাচাদি চেত্থ কাযৱচীৱিঞ্ঞত্তিযো.
ভাৰিযন্তি আনন্তৰিযসদিসত্তা ৱুত্তং. খমাপনে হি অসতি আনন্তৰিযমেৱ. তস্সাতি ভাৰিযসভাৱস্স উপৱাদস্স. মহল্লকোতি কেৱলং ৱযসাৱ মহল্লকো, ন ঞাণেন, ‘‘নাযং কিঞ্চি লোকৱোহাৰমত্তম্পি জানাতি, পৰিসদূসকো এৱ অম্হাকং লজ্জিতব্বস্স কৰণতো’’তি অধিপ্পাযেন হীড়েত্ৱা ৱুত্তত্তা গুণপৰিধংসনেন উপৱদতীতি ৱেদিতব্বং. আৱুসোতিআদিনা থেৰো উপৰিমগ্গুপ্পত্তিমস্স আকঙ্খন্তো কৰুণায অত্তানমাৱিকাসি. পাকতিকং অহোসীতি মগ্গাৱৰণং নাহোসীতি অধিপ্পাযো. অত্তনা ৱুড্ঢতৰোতি সযম্পি ৱুড্ঢো. এত্থাপি ‘‘উক্কুটিকং নিসীদিত্ৱা’’তি ৱিসুদ্ধিমগ্গে ৱুত্তং. অনাগামী অৰহা চ আযতিং সংৱৰত্থায ন খমেয্যুং, সেসা দোসেনপীতি আহ ‘‘সচে সো ন খমতী’’তি.
যে চ…পে… সমাদপেন্তি, তেপি মিচ্ছাদিট্ঠিকম্মসমাদানাতি যোজেতব্বং. সীলসম্পন্নোতিআদীসু নিপ্পৰিযাযতো অগ্গমগ্গট্ঠো অধিপ্পেতো তস্সেৱ অঞ্ঞাৰাধনা নিযমতো, সেসাপি ৱা পচ্ছিমভৱিকা সীলাদীসু ঠিতা তেসম্পি অঞ্ঞুপ্পত্তিনিযমতো. অঞ্ঞন্তি অৰহত্তফলং. এৱং সম্পদন্তি এৱং নিব্বত্তিকং. যথা তং অৱিৰজ্ঝনকনিব্বত্তিকং, এৱমিদম্পি এতস্স নিৰযে নিব্বত্তনন্তি অত্থো. যং সন্ধায ‘‘এৱংসম্পদমিদ’’ন্তি নিদ্দিট্ঠং, তং দস্সেতুং তং ৱাচন্তিআদি ৱুত্তং. তং ৱাচন্তি অৰিযূপৱাদং. চিত্তন্তি অৰিযূপৱাদকচিত্তং. দিট্ঠিন্তি অৰিযূপৱাদে দোসাভাৱদস্সনদিট্ঠিং. ‘‘সব্বমেতং পজহিস্সামী’’তি চিত্তেন অচ্চযং দেসেত্ৱা খমাপনৱসেন অপ্পহায অপ্পটিনিস্সজ্জিত্ৱা. যথাভতং নিক্খিত্তো এৱং নিৰযেতি যথা নিৰযপালেহি আহৰিত্ৱা নিৰযে ঠপিতো, এৱং নিৰযে ঠপিতো এৱ, অৰিযূপৱাদেনেৱস্স ইদং নিযমেন নিৰযে নিব্বত্তনং যথা মগ্গেন ফলং সম্পজ্জতি, এৱং সম্পজ্জনকন্তি অধিপ্পাযো.
মিচ্ছাদিট্ঠি সব্বপাপমূলত্তা পৰমা পধানা যেসং ৱজ্জানং তানি মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমানি ৱজ্জানি, সব্বৱজ্জেহি মিচ্ছাদিট্ঠিযেৱ পৰমং ৱজ্জন্তি অত্থো. অৱীতৰাগস্স মৰণতো পৰং নাম ভৱন্তৰুপাদানমেৱাতি আহ ‘‘পৰং মৰণাতি তদনন্তৰং অভিনিব্বত্তক্খন্ধগ্গহণে’’তি. যেন তিট্ঠতি, তস্স উপচ্ছেদেনেৱ কাযো ভিজ্জতীতি আহ ‘‘কাযস্স ভেদাতি জীৱিতিন্দ্ৰিযস্সুপচ্ছেদা’’তি. এতি এতস্মা সুখন্তি অযো, পুঞ্ঞং. আযস্সাতি আগমনস্স, হেতুস্স ৱা. অযতি ইট্ঠাৰম্মণাদীহি পৱত্ততীতি আযো, অস্সাদো. অসুৰসদিসন্তি পেতাসুৰসদিসং.
আসৱক্খযঞাণকথাৱণ্ণনা
১৪. সৰসলক্খণপটিৱেধেনাতি সভাৱসঙ্খাতস্স লক্খণস্স অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝনেন. নিব্বত্তিকন্তি নিপ্ফাদনং. যং ঠানং পত্ৱাতি যং নিব্বানং মগ্গস্স আৰম্মণপচ্চযট্ঠেন ঠানং কাৰণভূতং আগম্ম. অপ্পৱত্তিন্তি অপ্পৱত্তিহেতুং. কিলেসৱসেনাতি যেসং আসৱানং খেপনেন ইদং ঞাণং আসৱক্খযঞাণং জাতং, তেসং কিলেসানং ৱসেন, তেসং আসৱানং ৱসেন সব্বকিলেসানং সঙ্গহণতো পৰিযাযতো পকাৰন্তৰতোতি অত্থো. পাড়িযং অতীতকালৱসেন ‘‘অব্ভঞ্ঞাসি’’ন্তি ৱত্ৱাপি অভিসমযকালে তস্স তস্স জাননস্স পচ্চুপ্পন্নতং উপাদায ‘‘এৱং জানতো এৱং পস্সতো’’তি ৱত্তমানকালেন নিদ্দেসো কতো. কামাসৱাদীনং ৱিমুচ্চনেনেৱ তদৱিনাভাৱতো দিট্ঠাসৱস্সাপি ৱিমুত্তি ৱেদিতব্বা.
‘‘খীণা জাতী’’তি জাননং কিলেসক্খযপচ্চৱেক্খণৱসেন, ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযন্তিআদিজাননং মগ্গফলনিব্বানপচ্চৱেক্খণৱসেন হোতীতি আহ ‘‘খীণা জাতীতিআদীহি তস্স ভূমি’’ন্তি. তত্থ ভূমিন্তি ৱিসযং, তীসু কালেসুপি জাতিক্খযং পতি উজুকমেৱ ৱাযামাসম্ভৱেপি তং পতি ৱাযামকৰণস্স সাত্থকতং, তস্স অনাগতক্খন্ধানুপ্পত্তিফলতঞ্চ দস্সেতুং যা পনাতিআদি ৱুত্তং. যা পন মগ্গস্স অভাৱিতত্তাতিআদিনা হি মগ্গেনাৱিহতকিলেসেহেৱ আযতিং খন্ধানং জাতি হেস্সতি, তেসঞ্চ কিলেসানং মগ্গেন ৱিনাসে সতি খন্ধা ন জাযিস্সন্তি, কিলেসানঞ্চ তেকালিকতায জাতিযং ৱুত্তনযেন কেনচি পচ্চযেন ৱিনাসযোগেপি চিত্তসন্তানে কিলেসৱিৰুদ্ধঅৰিযমগ্গক্খণুপ্পাদনমেৱ তব্বিনাসো ৱিৰুদ্ধপচ্চযোপনিপাতেন আযতিং অনুপ্পজ্জনতো বীজসন্তানে অগ্গিক্খন্ধোপনিপাতেন আযতিং বীজত্তানুপ্পত্তি ৱিয, ইতি মগ্গক্খণুপ্পত্তিসঙ্খাতকিলেসাভাৱেন কিলেসফলানং খন্ধানং আযতিং অনুপ্পত্তিযেৱ জাতিক্খযোতি অযমত্থো ৱিভাৱীযতি, তেনাহ ‘‘মগ্গস্স ভাৱিতত্তা অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন খীণা’’তি. এত্থ চাযমত্থো কিলেসাভাৱসঙ্খাতস্স মগ্গস্স ভাৱিতত্তা উপ্পাদিতত্তা পচ্চযাভাৱেন অনুপ্পজ্জন্তী খন্ধানং জাতি তেন আযতিং অনুপ্পজ্জনসঙ্খাতেন অনুপ্পাদধম্মতং আপজ্জনেন ৱোহাৰতো খীণা মে জাতীতি. ন হি সঙ্খতধম্মানং পচ্চযন্তৰেন ৱিনাসো সম্ভৱতি, সম্ভৱে চ তস্স পচ্চযন্তৰতাদিপ্পসঙ্গতো. তব্বিৰুদ্ধক্খণুপ্পাদনমেৱ তব্বিনাসুপ্পাদনং. তন্তি খীণজাতিং অব্ভঞ্ঞাসিন্তি সম্বন্ধো. ইত্থত্তাযাতি ইমে পকাৰা ইত্থং, তব্ভাৱো ইত্থত্তং, তদত্থায. দস্সেন্তোতি নিগমনৱসেন দস্সেন্তোতি.
ৱিজ্জাত্তযকথাৱণ্ণনানযো নিট্ঠিতো.
উপাসকত্তপটিৱেদনাকথাৱণ্ণনা
১৫. অঞ্ঞাণন্তি ধি-সদ্দযোগেন সামিঅত্থে উপযোগৱচনং. পাদানীতি পাদে. যসসাতি পৰিৱাৰেন. কোতূহলচ্ছৰেতি কোতূহলে অচ্ছৰে চ. অযন্তি অমিক্কন্ত-সদ্দো. নযিদং আমেডিতৱসেন দ্ৱিক্খত্তুং, অথ খো অত্থদ্ৱযৱসেনাতি দস্সেন্তো অথ ৱাতিআদিমাহ. অৱিসেসেন অত্থসামঞ্ঞেন নিপ্ফন্নো অভিক্কন্তন্তি ভাৱনপুংসকনিদ্দেসো, দেসনাপসাদাদিৱিসেসাপেক্খাযপি তথেৱ তিট্ঠতি পুব্বে নিপ্ফন্নত্তাতি আহ ‘‘অভিক্কন্তং…পে… পসাদো’’তি. অধোমুখঠপিতং কেনচি. হেট্ঠামুখজাতং সযমেৱ. পৰিযাযেহীতি পকাৰেহি, অৰসৰূপত্তাদিপটিপাদককাৰণেহি ৱা.
গমুধাতুস্স দ্ৱিকম্মকত্তাভাৱা গোতমং সৰণন্তি ইদং পদদ্ৱযম্পি ন উপযোগৱচনং. অপি চ খো পুৰিমমেৱ, পচ্ছিমং পন পচ্চত্তৱচনন্তি দস্সেতুং ‘‘গোতমং সৰণন্তি গচ্ছামী’’তি ৱুত্তং. তেন চ ইতি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি. অঘস্সাতি অঘতো পাপতো. তাতাতি হি পদং অপেক্খিত্ৱা নিস্সক্কস্সেৱ যুত্তত্তা. অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিৰোধেতি পদদ্ৱযেনাপি ফলট্ঠা এৱ দস্সিতা, ন মগ্গট্ঠাতি দস্সেন্তো ‘‘যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চা’’তি আহ. ৱিত্থাৰোতি ইমিনা ‘‘যাৱতা, ভিক্খৱে, ধম্মা সঙ্খতা ৱা অসঙ্খতা ৱা, ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৱুত্তপদং সঙ্গণ্হাতি. অনেজন্তি নিত্তণ্হং. অপ্পটিকূলন্তি অৱিৰোধত্থদীপনতো অৱিৰুদ্ধসুচিং পণীতং ৱা. ৱাচায পগুণীকত্তব্বতো, পকট্ঠেহি সদ্দত্থগুণেহি যোগতো ৱা পগুণং. সংহতোতি ঘটিতো সমেতো. যত্থাতি যেসু পুৰিসযুগেসূতি সম্বন্ধো. অট্ঠ চ পুগ্গলধম্মদসা তেতি তে অট্ঠ পুগ্গলা অৰিযধম্মস্স দিট্ঠত্তা ধম্মদসা.
সৰণন্তিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো – ভযহিংসনাদিঅত্থেন ৰতনত্তযং সৰণং নাম, তদেৱ মে ৰতনত্তযং তাণং লেণং পৰাযণন্তি বুদ্ধসুবুদ্ধতাদিগুণৱসেন তপ্পৰাযণতাকাৰপ্পৱত্তো চিত্তুপ্পাদো সৰণগমনং নাম. যথাৱুত্তেন ইমিনা চিত্তুপ্পাদেন সমন্নাগতো সৰণং গচ্ছতি নাম. এতস্স চ সৰণগমনস্স লোকিযলোকুত্তৰৱসেন দুৱিধো পভেদো. তত্থ লোকুত্তৰং সৰণগমনূপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন মগ্গক্খণেযেৱ সিজ্ঝতি. লোকিযসৰণগমনং চতুধা পৱত্ততি অহং অত্তানং বুদ্ধস্স পৰিচ্চজামীতিআদিনা অত্তনিয্যাতনেন, যথাৱুত্ততপ্পৰাযণতায, সিস্সভাৱূপগমনেন, পণিপাতেন চাতি. সব্বত্থাপি চেত্থ সেট্ঠদক্খিণেয্যভাৱৱসেনেৱ সৰণগমনং হোতি, ন ঞাতিভযাচৰিযাদিৱসেনাতি ৱেদিতব্বং. এৱং ঞাতিআদিৱসেন তিত্থিযং ৱন্দতো সৰণং ন ভিজ্জতি, দক্খিণেয্যভাৱেন অঞ্ঞং ৱন্দতো সৰণং ভিজ্জতি. লোকিযস্স সৰণগমনস্স নিব্বানপ্পত্তিনিযমং সদিসফলং সৰণগতস্স অনাগতে নিব্বানপ্পত্তিনিযমতো. সব্বলোকিযসম্পত্তিসমধিগমো পন অপাযদুক্খাদিসমতিক্কমো চ আনিসংসফলং. তীসু ৱত্থূসু চস্স সংসযমিচ্ছাঞাণাদি সংকিলেসো. ভেদোপিস্স সাৱজ্জানৱজ্জৱসেন দুৱিধো. তত্থ পঠমো মিচ্ছাদিট্ঠিপুব্বকেহি তিত্থিযপণিপাতাদীহি হোতি, সো চ অনিট্ঠফলত্তা সাৱজ্জো. অনৱজ্জো পন কালকিৰিযায হোতি. লোকুত্তৰসৰণগমনস্স সব্বথা সংকিলেসো ৱা ভেদো ৱা নত্থীতি ৱেদিতব্বং.
কো উপাসকোতিআদি উপাসকত্তসৰূপকাৰণাদিপুচ্ছা. তত্থ যো গহট্ঠো মনুস্সো ৱা অমনুস্সো ৱা ৱুত্তনযেন তিসৰণং গতো, অযং উপাসকো. যো চ সৰণগমনাদিকিৰিযায ৰতনত্তযং উপাসনতো ‘‘উপাসকো’’তি ৱুচ্চতি. পঞ্চ ৱেৰমণিযো চস্স সীলং. পঞ্চমিচ্ছাৱাণিজ্জাদিপাপাজীৱং পহায ধম্মেন সমেন জীৱিতকপ্পনমস্স আজীৱো. অস্সদ্ধিযদুস্সীলতাদযো উপাসকত্তস্স ৱিপত্তি, তদভাৱো সম্পত্তীতি ৱেদিতব্বা.
ৱিহাৰগ্গেনাতি ওৱৰকাদিৱসনট্ঠানকোট্ঠাসেন. অজ্জভাৱন্তি অস্মিং অহনি পৱত্তং পসাদাদিং. কাযৱিঞ্ঞত্তিহেতুকো সৰীৰাৱযৱো কাযঙ্গং. ৱচীৱিঞ্ঞত্তিহেতুকং ওট্ঠজিৱ্হাদি ৱাচঙ্গং. অচোপেত্ৱাতি অচালেত্ৱা. এতেন চ ৱচীপৱত্তিযা পুব্বভাগে ঠানকৰণানং চলনপচ্চযো ৱাযোধাতুযা ৱিকাৰাকাৰো ৱিসুং কাযৱিঞ্ঞত্তি ন হোতি, তেন ৱিসুং ৱিঞ্ঞাপেতব্বস্স অধিপ্পাযস্স অভাৱা ৱচীৱিঞ্ঞত্তিযমেৱ সঙ্গয্হতি তদুপকাৰত্তা. যথা কাযেন কাযকণ্ডুযনাদীসু সদ্দুপ্পত্তিহেতুভূতো পথৱীধাতুযা আকাৰৱিকাৰো ৱিসুং অধিপ্পাযস্স অৱিঞ্ঞাপনতো ৱচীৱিঞ্ঞত্তি ন হোতি, এৱমযম্পীতি দস্সেতি. অধিপ্পাযৱিঞ্ঞাপনতো হেতা ৱিঞ্ঞত্তিযো নাম জাতা, ন কেৱলং ৱাযুপথৱীনং চলনসদ্দুপ্পত্তিপচ্চযভূতৱিকাৰাকাৰমত্ততায. এৱঞ্চ বহিদ্ধা ৰুক্খাদীসু চলনসদ্দুপ্পত্তিপচ্চযানং যথাৱুত্তপ্পকাৰানং ৱিকাৰাকাৰানং অৱিঞ্ঞত্তিতা সমত্থিতা হোতীতি ৱেদিতব্বা. কেচি ৱাচঙ্গন্তি ‘‘হোতু সাধূ’’তি এৱমাদিৱাচায অৱযৱন্তিআদিং ৱদন্তি, তং অচোপেত্ৱাতি ইমিনা ন সমেতি. খন্তিং চাৰেত্ৱাতি অনুমতিং পৱত্তেত্ৱা. ‘‘খন্তিং ধাৰেত্ৱা’’তিপি পাঠো, বহি অনিক্খমনৱসেন গণ্হিত্ৱাতি অত্থো. পটিমুখোতি ভগৱতি পটিনিৱত্তমুখো, তেনাহ ‘‘অপক্কমিত্ৱা’’তি.
১৬. যাচধাতুস্স দ্ৱিকম্মকত্তা ‘‘ভগৱা ৱস্সাৱাসং যাচিতো’’তি ৱুত্তং. সুসস্সকালেপীতি ৱুত্তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘অতিসমগ্ঘেপী’’তি ৱুত্তং. অতিৱিয অপ্পগ্ঘেপি যদা কিঞ্চিদেৱ দত্ৱা বহুং পুব্বণ্ণাপৰণ্ণং গণ্হন্তি, তাদিসে কালেপীতি অত্থো. ভিক্খমানাতি যাচমানা. ৱুত্তসস্সন্তি ৱপিতসস্সং. তত্থাতি ৱেৰঞ্জাযং, এতেন ‘‘ৱুত্তং সলাকা এৱ হোতি এত্থাতি সলাকাৱুত্তা’’তি ৱিসেসনস্স পৰনিপাতেন নিব্বচনং দস্সেতি. অথ ৱা ‘‘সব্বং সস্সং সলাকামত্তমেৱ ৱুত্তং নিব্বত্তং সম্পন্নং এত্থাতি সলাকাৱুত্তা’’তিপি নিব্বচনং দট্ঠব্বং, তেনাহ ‘‘সলাকা এৱ সম্পজ্জতী’’তি. ‘‘সলাকায ৱুত্তং জীৱিকা এতিস্সন্তি সলাকাৱুত্তা’’তিপি নিব্বচনং দস্সেতুং সলাকায ৱাতিআদি ৱুত্তং. ধঞ্ঞকৰণট্ঠানেতি ধঞ্ঞমিননট্ঠানে. ৱণ্ণজ্ঝক্খন্তি কহাপণপৰিক্খকং.
উঞ্ছেন পগ্গহেনাতি এত্থ পগ্গহেনাতি পত্তেন, তং গহেত্ৱাতি অত্থো. পগ্গয্হতি এতেন ভিক্খাতি হি পগ্গহো, পত্তো. তেনাহ পগ্গহেন যো উঞ্ছোতিআদি. অথ ৱা পগ্গহেনাতি গহণেন, উঞ্ছত্থায গহেতব্বো পত্তোতি সিজ্ঝতীতি আহ ‘‘পত্তং গহেত্ৱা’’তি.
গঙ্গায উত্তৰদিসাপদেসো উত্তৰাপথো, সো নিৱাসো এতেসং, ততো ৱা আগতাতি উত্তৰাপথকা, তেনাহ উত্তৰাপথৱাসিকাতিআদি. ‘‘উত্তৰাহকা’’তিপি পাঠো, সো এৱ অত্থো নিৰুত্তিনযেন. মন্দিৰন্তি অস্সসালং. ‘‘মন্দৰ’’ন্তিপি লিখন্তি, তং ন সুন্দৰং. সা চ মন্দিৰা যস্মা পৰিমণ্ডলাকাৰেন বহুৱিধা চ কতা, তস্মা ‘‘অস্সমণ্ডলিকাযো’’তি ৱুত্তা.
গঙ্গায দক্খিণায দিসায দেসো দক্খিণাপথো, তত্থ জাতা মনুস্সা দক্খিণাপথমনুস্সা. বুদ্ধং মমাযন্তি মমেৱাযন্তি গণ্হনসীলা বুদ্ধমামকা, এৱং সেসেসুপি. এৱন্তি পচ্ছা ৱুত্তনযেন অত্থে গয্হমানে. পটিৱীসন্তি কোট্ঠাসং. তদুপিযন্তি তদনুৰূপং তপ্পহোনকং. লদ্ধাতি লভিত্ৱা নো হোতীতি সম্বন্ধো. ‘‘লদ্ধো’’তি ৱা পাঠো, উপট্ঠাকট্ঠানং নেৱ লভিন্তি অত্থো. ঞাতি চ পসত্থতমগুণযোগতো সেট্ঠো চাতি ঞাতিসেট্ঠো. এৱৰূপেসু ঠানেসু অযমেৱ পতিৰূপোতি আমিসস্স দুল্লভকালেসু পৰিকথোভাসাদিং অকত্ৱা পৰমসল্লেখৱুত্তিযা আজীৱসুদ্ধিযং ঠত্ৱা ভগৱতো অধিপ্পাযানুগুণং আমিসং ৱিচাৰেন্তেন নাম ঞাতিসিনেহযুত্তেন অৰিযসাৱকেনেৱ কাতুং যুত্তন্তি অধিপ্পাযো.
মাৰাৱট্টনাযাতি মাৰেন কতচিত্তপৰিৱট্টনেন, চিত্তসম্মোহনেনাতি অত্থো. তম্পীতি উত্তৰকুৰুং ৱা তিদসপুৰং ৱা আৱট্টেয্য.
‘‘ফুস্সস্সাহং পাৱচনে, সাৱকে পৰিভাসযিং;
যৱং খাদথ ভুঞ্জথ, মা চ ভুঞ্জথ সালযো’’তি. (অপ. থেৰ ১.৩৯.৮৮) –
অপদানে ৱুত্তস্স অকুসলস্স তদা ওকাসকতত্তা. নিবদ্ধদানস্সাতি ‘‘দস্সামা’’তি ৱাচায নিযমিতদানস্স. অপ্পিতৱত্তস্সাতি কাযেন অতিহৰিত্ৱা দিন্নৱত্থুনোপি. ৱিসহতীতি সক্কোতি. সঙ্খেপেনাতি নীহাৰেন. ব্যামপ্পভাযাতি সমন্ততো হেট্ঠা চ উপৰি চ অসীতিহত্থমত্তে ঠানে ঘনীভূতায ছব্বণ্ণায পভায, যতো ছব্বণ্ণৰংসিযো তড়াকতো মাতিকাযো ৱিয নিক্খমিত্ৱা দসসু দিসাসু ধাৱন্তি, সা যস্মা ব্যামমত্তা ৱিয খাযতি, তস্মা ‘‘ব্যামপ্পভা’’তি ৱুচ্চতি. যস্মা অনুব্যঞ্জনানি চ পচ্চেকং ভগৱতো সৰীৰে পভাসম্পত্তিযুত্তা আকাসে চন্দসূৰিযাদযো ৱিয ৱিভাতা ৱিৰোচন্তি, তস্মা তানি ব্যামপ্পভায সহ কেনচি অনভিভৱনীযানি ৱুত্তানি.
অনত্থসঞ্হিতেতি ঘাতাপেক্খং সামিঅত্থে ভুম্মৱচনং, তেনাহ ‘‘তাদিসস্স ৱচনস্স ঘাতো’’তি. অত্থো ধম্মদেসনায হেতু উপ্পজ্জতি এত্থ, ধম্মদেসনাদিকো ৱা অত্থো উপ্পজ্জতি এতাযাতি অট্ঠুপ্পত্তি, পচ্চুপ্পন্নৱত্থু.
একং গহেত্ৱাতি ধম্মদেসনাসিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসঙ্খাতেসু দ্ৱীসু ধম্মদেসনাকাৰণং গহেত্ৱা. ৰত্তিচ্ছেদো ৱাতি সত্তাহকৰণীযৱসেন গন্ত্ৱা বহি অৰুণুট্ঠাপনৱসেন ৱুত্তো, ন ৱস্সচ্ছেদৱসেন তস্স ৱিসুং ৱুচ্চমানত্তা. এতেন চ ৱস্সচ্ছেদপচ্চযে সত্তাহকৰণীযেন গমনং অনুঞ্ঞাতন্তি ৱেদিতব্বং. ন কিস্মিঞ্চীতি কিস্মিঞ্চি গুণে সম্ভাৱনাৱসেন ন মঞ্ঞন্তি. পচ্ছা সীলং অধিট্ঠহেয্যামাতি আজীৱহেতু সন্তগুণপ্পকাসনেন আজীৱৱিপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. অতিমঞ্ঞিস্সতীতি অৱমঞ্ঞিস্সতি.
১৭. ‘‘আযস্মাতি পিযৱচনমেত’’ন্তি উচ্চনীচজনসামঞ্ঞৱসেন ৱত্ৱা পুন উচ্চজনাৱেণিকৱসেনেৱ দস্সেন্তো ‘‘গৰুগাৰৱসপ্পতিস্সাধিৱচন’’ন্তি আহ. তত্থ সহ পতিস্সযেন নিস্সযেনাতি সপ্পতিস্সো, সনিস্সযো, তস্স গৰুগুণযুত্তেসু গাৰৱৱচনন্তি অত্থো. ইধ পন ৱচনমেৱ অধিৱচনং. পপ্পটকোজন্তি আদিকপ্পে উদকূপৰি পঠমং পথৱীভাৱেন সঞ্জাতং নৱনীতপিণ্ডসদিসং উদকেপি উপ্পিলনসভাৱং অৱিলীযনকং অতিসিনিদ্ধমধুৰং অনেকযোজনসহস্সবহলং ৰসাতলসঙ্খাতং পথৱোজং. যং আদিকপ্পিকেহি মনুস্সেহি ৰসতণ্হায গহেত্ৱা ভুঞ্জমানং তেসং কম্মবলেন উপৰিভাগে কক্খড়ভাৱং আপজ্জিত্ৱা হেট্ঠা পুৰিমাকাৰেনেৱ ঠিতং, যস্স চ বলেন অযং মহাপথৱী সপব্বতসমুদ্দকাননা হেট্ঠাউদকে অনিমুজ্জমানা অৱিকিৰিযমানা কুল্লুপৰি ৱিয নিচ্চলা তিট্ঠতি, তং পথৱীসাৰমণ্ডন্তি অত্থো, তেনাহ পথৱীমণ্ডোতিআদি. সম্পন্নন্তি মধুৰৰসেন উপেতং, তেনাহ ‘‘সাদুৰস’’ন্তি. উপপন্নফলোতি বহুফলো. ‘‘নিম্মক্খিক’’ন্তি ৱত্ৱা পুন ‘‘নিম্মক্খিকণ্ড’’ন্তি মক্খিকণ্ডানম্পি অভাৱং দস্সেতি. যে পথৱীনিস্সিতা পাণা, তে তত্থ সঙ্কামেস্সামীতি এত্থ মনুস্সামনুস্সতিৰচ্ছানগতিত্থীনম্পি হত্থসঙ্কামনে কিং অনামাসদোসো ন হোতীতি? ন হোতি, কস্মা? ‘‘অনাপত্তি, ভিক্খৱে, ইদ্ধিমস্স ইদ্ধিৱিসযে’’তি (পাৰা. ১৫৯) ৱচনতো, তেনেৱ ভগৱাপি অনামাসদোসং অদস্সেত্ৱা ‘‘ৱিপল্লাসম্পি সত্তা পটিলভেয্যু’’ন্তি আহ, খুদ্দকো গামো. মহন্তো সাপণো নিগমো. পদৱীতিহাৰেনাতি পদনিক্খেপেন.
ৱিনযপঞ্ঞত্তিযাচনকথাৱণ্ণনা
১৮. ৱিনযপঞ্ঞত্তিযা মূলতো পভুতীতি পাৰাজিকাদিগৰুকানং, তদঞ্ঞেসঞ্চ সিক্খাপদানং পাতিমোক্খুদ্দেসক্কমেন যেভুয্যেন অপঞ্ঞত্ততং সন্ধায ৱুত্তং, ন সব্বেন সব্বং অপঞ্ঞত্ততায. তেনেৱ থেৰো ভগৱন্তং ‘‘সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেয্য উদ্দিসেয্য পাতিমোক্খ’’ন্তি পাতিমোক্খুদ্দেসেন সহ সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিং যাচি. খন্ধকে হি আনন্দত্থেৰাদীনং পব্বজ্জতো পুৰেতৰমেৱ ৰাহুলভদ্দস্স পব্বজ্জায ‘‘ন, ভিক্খৱে, অননুঞ্ঞাতো মাতাপিতূহি পুত্তো পব্বাজেতব্বো, যো পব্বাজেয্য আপত্তি দুক্কটস্সা’’তি (মহাৱ. ১০৫) পঞ্ঞত্তসিক্খাপদং দিস্সতি. ইধেৱ অট্ঠকথাযম্পি ‘‘সামম্পি পচনং…পে… ন ৱট্টতী’’তি চ, ‘‘ৰত্তিচ্ছেদো ৱস্সচ্ছেদো ৱা ন কতো’’তি চ ৱুত্তত্তা পুব্বেৱ সামপাকাদিপটিক্খেপো অত্থীতি পঞ্ঞাযতি. এৱং কতিপযসিক্খাপদানং পঞ্ঞত্তিসব্ভাৱেপি অপঞ্ঞত্তপাৰাজিকাদিকে সন্ধায ‘‘ন তাৱ, সাৰিপুত্ত, সত্থা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞপেতী’’তি ৱুত্তন্তি গহেতব্বং. পুথুত্তাৰম্মণতো পটিনিৱত্তিত্ৱা সম্মদেৱ একাৰম্মণে চিত্তেন লীনো পটিসল্লীনো নামাতি আহ ‘‘একীভাৱং গতস্সা’’তি, চিত্তৱিৱেকং গতস্সাতি অত্থো. চিৰন্তি অচ্চন্তসংযোগে উপযোগৱচনং.
সোড়সৱিধায পঞ্ঞাযাতি মজ্ঝিমনিকাযে অনুপদসুত্তন্তদেসনাযং ‘‘মহাপঞ্ঞো, ভিক্খৱে, সাৰিপুত্তো পুথুপঞ্ঞো হাসপঞ্ঞো জৱনপঞ্ঞো তিক্খপঞ্ঞো নিব্বেধিকপঞ্ঞো’’তি আগতা ছ পঞ্ঞা চ নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিপঞ্ঞা চ অৰহত্তমগ্গপঞ্ঞা চাতি এৱং সোড়সৱিধেন আগতায পঞ্ঞায. যেসং বুদ্ধানং সাৱকা সুদ্ধাৱাসেসু সন্দিস্সন্তি, তেযেৱ লোকে পাকটাতি ৱিপস্সীআদযোৱ ইধ উদ্ধটা, ন ইতৰে পুব্ববুদ্ধা. তেনেৱ আটানাটিযসুত্তে (দী. নি. ৩.২৭৫ আদযো) দেৱাপি অত্তনো পাকটানং তেসঞ্ঞেৱ গহণং অকংসু, নাঞ্ঞেসন্তি ৱেদিতব্বং.