২. নালন্দসুত্তৱণ্ণনা

৩৭৮. দুতিযৱগ্গে পঠমসুত্তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি তং লঙ্ঘিত্ৱা ‘‘দুতিযে’’তি ৱুত্তং.

ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতোতি সম্বোধিযা সেট্ঠতৰোতি অভিলক্খিতো. ভিয্যতৰাভিঞ্ঞোতি সব্বসত্তেসু অধিকতৰপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘উত্তৰিতৰঞাণো’’তি. সম্মা অনৱসেসতো বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধীতি আহ – ‘‘সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে’’তি. নিপ্পদেসা গহিতাতি অনৱসেসা বুদ্ধগুণা গহিতা অগ্গমগ্গসিদ্ধিযাৱ ভগৱতো সব্বগুণানং সিদ্ধত্তা. ন কেৱলঞ্চ বুদ্ধানং, অথ খো অগ্গসাৱকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি তংতংগুণসমিজ্ঝনং অগ্গমগ্গাধিগমেনেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱেপি অগ্গসাৱকা’’তিআদিমাহ.

অপৰো নযো – পসন্নোতি ইমিনা পসাদস্স ৱত্তমানতা দীপিতাতি উপ্পন্নসদ্ধোতি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ – ‘‘এৱং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিজানাতি অভিমুখভাৱেন সব্বঞ্ঞেয্যং জানাতীতি অভিঞ্ঞো, ভিয্যো অধিকো অভিঞ্ঞোতি ভিয্যোভিঞ্ঞো. সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতৰোতি ৱুত্তোতি আহ – ‘‘ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৱিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৱিসিট্ঠা পঞ্ঞা. ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো. স্ৱাযং অস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৱকতোতি আহ – ‘‘ভিয্যতৰাভিঞ্ঞো ৱা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৱসেন তদত্থদস্সনে পঠমৱিকপ্পো, পদট্ঠানৱসেন দুতিযৱিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অৰহত্তমগ্গঞাণস্সেৱ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৱতো মগ্গঞাণানি সৱাসনমেৱ যথাসকং পটিপক্খৱিধমনৱসেন পৱত্তানি. সৱাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপৰিপুণ্ণং পটিপক্খৱিধমনস্স ৱিপ্পকতভাৱতোতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গঞাণে ৱা’’তি. সব্বন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেন অধিগন্তব্বং সব্বং.

খাদনীযানং উড়াৰতা সাতৰসানুভাৱেনাতি আহ ‘‘মধুৰে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উড়াৰতা ৱিসিট্ঠভাৱেনাতি আহ – ‘‘সেট্ঠে’’তি. ওভাসস্স উড়াৰতা মহন্তভাৱেনাতি ৱুত্তং – ‘‘ৱিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৱিযাতি আসভী. তেনাহ – ‘‘উসভস্স ৱাচাসদিসী’’তি. যেন গুণেন সা তংসদিসা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৱেধী’’তি ৱুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৱনং অনুস্সৱো. ৱিজ্জাট্ঠানাদীসু কতপৰিচযানং আচৰিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৱেণী আচৰিযপৰম্পৰা. কেৱলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতি কিৰ এৱং কিৰা’’তি পৰিকপ্পনা ইতিকিৰা. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো ভূততো তস্স গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্তানং আকাৰস্স পৰিৱিতক্কনং আকাৰপৰিৱিতক্কো. তথেৱস্স ‘‘এৱমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৱিনা কেৱলং অনুস্সুততো তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৱিধিং নিস্সায গহণং নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা ভগৱতো অযং থেৰস্স চোদনা থেৰস্স চ সো অৱিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিযা’’তি ৱুত্তং. সীহনাদো ৱিযাতি সীহনাদো. তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৱেন, সো চেত্থ এৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. উন্নাদযন্তেনাতি অসনিসদিসং কৰোন্তেন.

অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৱিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো অনুযোগং সোধেতি নাম, অনুযুজ্ঝন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি, তং ন যুত্তং. ন হি যো সীহদানং নদতি, সো এৱ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৱিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং. তাপনঞ্চেত্থ গগ্গৰিযা ধম্মাপনসীসেন ৱদতি.

সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিৰুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে. তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং তৱ অভিনীহাৰতো ওৰং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৱ সাৱকঞাণগোচৰে ধম্মে পৰিচ্ছিন্দন্তো মাৰাদযো ৱিয চ বুদ্ধানং লোকিযচিত্তাচাৰং ত্ৱং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা, ততো পৰতো ছিন্নৱটুমা ছিন্নপপঞ্চা পৰিযাদিন্নৱট্টা সব্বদুক্খৱীতিৱত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি তৱ সাৱকঞাণস্স অৱিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি. তেনাতি সম্বোধিসঙ্খাতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন. এৱংসীলাতি তাদিসসীলা. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা একদেসসৰূপেকসেসনযেন. তত্থ সমাধিপক্খাতি ৱীৰিযসতিযো তদনুগুণা চ ধম্মা ৱেদিতব্বা. ঝানসমাপত্তীসু যেভুয্যেন ৱিহাৰৱোহাৰো, ঝানসমাপত্তিযো সমাধিপ্পধানাতি ৱুত্তং ‘‘সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৱিহাৰো গহিতো’’তি.

যথা পন হেট্ঠা গহিতাপি সমাধিপঞ্ঞা পটিপক্খতো ৱিমুত্তত্তা ৱিমুচ্চন-সঙ্খাত-কিচ্চৱিসেস-দস্সনৱসেন ৱিমুত্তিপৰিযাযেন পুন গহিতা ‘‘এৱংৱিমুত্তা’’তি, এৱং দিব্বৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰৱিসেসদস্সনৱসেন পুন গহিতো ‘‘এৱংৱিহাৰী’’তি, তস্মা সব্বেসং সমাপত্তিৱিহাৰানং ৱসেনেত্থ অত্থো যুজ্জতীতি দট্ঠব্বং. ৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি ৱিমুচ্চিত্থাতি কত্ৱা. এস নযো সেসেসুপি. পটিপ্পস্সদ্ধন্তেতি পটিপ্পস্সম্ভনোসাপনেন. সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অসংসট্ঠত্তা ৱিমুত্তত্তা চ নিস্সৰণৱিমুত্তি নিব্বানং.

অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো. তেন অতীতেসু তাৱ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৱিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘অত্তনো চেতসা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিদিতা’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৱ পৱত্তং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স ৱিসযো, ন ততো পৰন্তি? নযিদং চেতোপৰিযঞাণকিচ্চৱসেন ৱুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণানং ৱসেন ৱুত্তং, তস্মা নাযং দোসো. ৱিদিতট্ঠানে ন কৰোতি সিক্খাপদেনেৱ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা সেতুঘাততো চ. কথং পন থেৰো দ্ৱযসম্ভৱে পটিক্খেপমেৱ অকাসি, ন ৱিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেৰো কিৰা’’তিআদি. পাৰং পৰিযন্তং মিনোতীতি পাৰমী, সা এৱ ঞাণন্তি পাৰমিঞাণং, সাৱকানং পাৰমিঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং. তস্মিং সাৱকানং উক্কংসপৰিযন্তগতে জাননে নাযমনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণেতি সাৱকপাৰমিঞাণৱিসযে’’তি অত্থং ৱদন্তি, তথা সেসপদেসুপি. সীল…পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিঞাণসঙ্খাতানং কাৰণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স পৰেহি এতে বুদ্ধাতি জাননস্স চ কাৰণং.

অনুমানঞাণং ৱিয সংসযট্ঠিতং অহুত্ৱা ইদমিদন্তি যথাসভাৱতো ঞেয্যং ধাৰেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৱযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৱা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৱা অনুমানঞাণস্স পৱত্তি ‘‘দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমান’’ন্তি ৱেদিতব্বা. ৱিদিতে ৱেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৱিদিতমেৱ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৱিদিতো’’তি ৱুত্তং. ৱিদিতোতি ৱিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপৰিমাণো মহাৱিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপৰিযন্তো’’তি. তেনাতি অপৰিযন্তত্তা. তেন ৱা অপৰিযন্তেন ঞাণেন. এতেন থেৰো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থ তস্স অসঙ্গমপ্পটিহতং অনুমানঞাণং পৱত্তেতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কাৰণেন.

পাকাৰস্স থিৰভাৱং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকাৰমূলং. আদি-সদ্দেন পাকাৰদ্ৱাৰবন্ধপৰিখাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৱং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৱাৰিকট্ঠানিযং কত্ৱা থেৰো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৱাৰন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি.

যস্সা পঞ্ঞায ৱসেন পুৰিসো পণ্ডিতোতি ৱুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ – ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৱো ব্যত্তভাৱো ৱেয্যত্তিযং. মেধতি অঞ্ঞাণং হিংসতি ৱিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৱী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনপঞ্ঞা. অনুপৰিযাযন্তি এতেনাতি অনুপৰিযাযো, সো এৱ পথোতি অনুপৰিযাযপথো, পৰিতো পাকাৰস্স অনুযাযনমগ্গো. পাকাৰভাগা সম্বন্ধিতব্বা এত্থাতি পাকাৰসন্ধি, পাকাৰস্স ফুল্লিতপদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৱিগমেন এৱং ৱুচ্চতীতি আহ – ‘‘দ্ৱিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপদেসং, ছিন্নট্ঠানং ৱা. তঞ্হি ‘‘ৱিৱৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. কীলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপৰিড়াহেন সন্তাপেন্তি. ৱিবাধেন্তীতি পীড়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৱৰণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৱনায সম্মদেৱ ঠপিতচিত্তা অপ্পিতচিত্তা. যথাসভাৱেন ভাৱেত্ৱাতি যাথাৱতো সম্মদেৱ যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৱং ভাৱেত্ৱা.

পুৰিমনযে সতিপট্ঠানানি বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৱত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. মিস্সকাতি সমথৱিপস্সনামগ্গৱসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তাতি পঠমং ৱুত্তত্তা সতিপট্ঠানেসু ৱিপস্সনং গহেত্ৱা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱাতি ৱুত্তত্তা মগ্গপৰিযাপন্নানংযেৱ চ নেসং নিপ্পৰিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৱতো তেসু চ অধিগতমেৱ হোতীতি বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দৰো পঞ্হো ভৱেয্যা’’তি মহাসিৱত্থেৰো আহ. ন পনেৱং গহিতং পোৰাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. থেৰোতি সাৰিপুত্তত্থেৰো.

তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগৰাদীসু. নগৰং ৱিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ পৰিস্সযৰহিতসুখাধিগমট্ঠানতো. পাকাৰো ৱিয সীলং তদুপগতানং পৰিতো আৰক্খভাৱতো. অনুপৰিযাযপথো ৱিয হিৰী সীলপাকাৰস্স অধিট্ঠানভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পৰিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিৰিযা এতং অধিৱচন’’ন্তি. দ্ৱাৰং ৱিয অৰিযমগ্গো নিব্বাননগৰপ্পৱেসনে অঞ্জসভাৱতো. পণ্ডিতদোৱাৰিকো ৱিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগৰং পৱিট্ঠপৱিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.