৩. সতিপট্ঠানসংযুত্তং
১. অম্বপালিৱগ্গো
১. অম্বপালিসুত্তৱণ্ণনা
৩৬৭. একাযন্ৱাযন্তি সন্ধিৱসেন ৱুত্তং ও-কাৰস্স ৱ-কাৰং অ-কাৰস্স দীঘং কত্ৱা. অযং কিৰ সংযুত্তাভিলাপো, তত্থ অযন-সদ্দো মগ্গপৰিযাযো. ন কেৱলং অযমেৱ, অথ খো অঞ্ঞেপি মগ্গপৰিযাযাতি পদুদ্ধাৰং কৰোন্তো ‘‘মগ্গস্স হী’’তিআদিং ৱত্ৱা যদি মগ্গপৰিযাযো আযন-সদ্দো, কস্মা পুন মগ্গোতি ৱুত্তন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি. তত্থ একমগ্গোতি একোৱ মগ্গো. ন হি নিব্বানগামিমগ্গো অঞ্ঞো অত্থীতি. ননু সতিপট্ঠানং ইধ মগ্গোতি অধিপ্পেতং, তদঞ্ঞেপি বহূ মগ্গধম্মা অত্থীতি? সচ্চং অত্থি, তে পন সতিপট্ঠানগ্গহণেনেৱ গহিতা তদৱিনাভাৱতো. তথা হি ঞাণৱীৰিযাদযো নিদ্দেসে গহিতা, উদ্দেসে সতিযা এৱ গহণং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেনাতি দট্ঠব্বং, সতিযা মগ্গভাৱদস্সনত্থঞ্চ. ন দ্ৱেধাপথভূতোতি ইমিনা ইমস্স দ্ৱযভাৱাভাৱং ৱিয অনিব্বানগামিভাৱাভাৱঞ্চ দস্সেতি. নিব্বানগমনট্ঠেনাতি নিব্বানং গচ্ছতি এতেনাতি নিব্বানগমনং, সো এৱ অৱিপৰীতভাৱনায অত্থো, তেন নিব্বানগমনট্ঠেন, নিব্বানাধিগমূপাযতাযাতি অত্থো. মগ্গনীযট্ঠেনাতি গৱেসিতব্বতায.
ৰাগাদীহীতি ‘‘ৰাগো মলং, দোসো মলং, মোহো মল’’ন্তি (ৱিভ. ৯২৪) এৱং ৱুত্তেহি ৰাগাদীহি মলেহি. সা পনাযং সংকিলিট্ঠচিত্তানং ৱিসুদ্ধি সিজ্ঝমানা যস্মা সোকাদীনং অনুপ্পাদায সংৱত্ততি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সোকপৰিদেৱানং সমতিক্কমাযা’’তিআদি. তত্থ সোচনং ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তং চেতসো সন্তাপো অন্তোনিজ্ঝানং সোকো. ঞাতিব্যসনাদিনিমিত্তমেৱ সোকাধিকতাজনিতো ‘‘কহং একপুত্তকা’’তিআদিনা পৰিদেৱনৱসেন ৱাচাৱিপ্পলাপো পৰিদেৱনং পৰিদেৱো. তস্স আযতিং অনুপ্পজ্জনং ইধ সমতিক্কমোতি আহ ‘‘পহানাযা’’তি. দুক্খদোমনস্সানন্তি এত্থ চেতসিকদুক্খতায দোমনস্সস্সপি দুক্খসদ্দেনেৱ গহণে সিদ্ধে সদ্দেন অনিৱত্তনতো সামঞ্ঞজোতনায ৱিসেসৱচনং সেট্ঠন্তি ‘‘দোমনস্সান’’ন্তেৱ ৱুত্তং. চেতসিকদোমনস্সস্সাতি ভূতকথনং দট্ঠব্বং. ঞাযতি এতেন যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝীযতি চতুসচ্চন্তি ঞাযো ৱুচ্চতি অৰিযমগ্গো. ননু অযম্পি মগ্গো, কিং মগ্গো এৱ মগ্গস্স অধিগমায হোতীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘অযং হী’’তিআদি. তণ্হাৱ কম্মকিলেসৱিপাকানং ৱিননট্ঠেন সংসিব্বনট্ঠেন ৱানং. তেন তণ্হাৱানেন ৱিৰহিতত্তা তস্স অভাৱাতি অত্থো. অত্তপচ্চক্খাযাতি অত্তপচ্চক্খত্থায.
ৱণ্ণভাসনন্তি পসংসাৱচনং. ৱিসুদ্ধিন্তি ৱিসুজ্ঝনং কিলেসপ্পহানং. উগ্গহেতব্বন্তি এত্থ ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. পৰিচযকৰণং পৰিপুচ্ছামূলকত্তা তগ্গহণেনেৱ গহিতন্তি দট্ঠব্বং.
ন ততো হেট্ঠাতি ইধ অধিপ্পেতকাযাদীনং ৱেদনাদিসভাৱত্তাভাৱা কাযৱেদনাচিত্তৱিমুত্তস্স তেভূমকধম্মস্স ৱিসুং ৱিপল্লাসৱত্থন্তৰভাৱেন গহিতত্তা চ হেট্ঠা গহণেসু ৱিপল্লাসৱত্থূনং অনিট্ঠানং সন্ধায ৱুত্তং. পঞ্চমস্স পন ৱিপল্লাসৱত্থুনো অভাৱেন ‘‘ন উদ্ধ’’ন্তি আহ. আৰম্মণৱিভাগেন হেত্থ সতিপট্ঠানৱিভাগোতি. তযো সতিপট্ঠানাতি সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰদস্সনং, ন ইধ পাড়িযং ৱুত্তস্স সতিপট্ঠানসদ্দস্স অত্থদস্সনং. আদীসু হীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ‘‘ফস্সসমুদযা ৱেদনানং সমুদযো, নামৰূপসমুদযা চিত্তস্স সমুদযো, মনসিকাৰসমুদযা ধম্মানং সমুদযো’’তি (সং. নি. ৫.৪০৮) সতিপট্ঠানাতি ৱুত্তানং সতিগোচৰানং পকাসকে সুত্তপদেসে সঙ্গণ্হাতি. এৱং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িযম্পি অৱসেসপাড়িপদেসদস্সনত্থো আদি-সদ্দো দট্ঠব্বো. সতিযা পট্ঠানন্তি সতিযা পতিট্ঠাতব্বট্ঠানং.
অৰিযোতি আৰকত্তাদিনা অৰিযং সম্মাসম্বুদ্ধমাহ. এত্থাতি এতস্মিং সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তে (ম. নি. ৩.৩১১). তত্থ হি –
‘‘তযো সতিপট্ঠানা যদৰিযো…পে… মৰহতীতি ইতি খো পনেতং ৱুত্তং, কিঞ্চেতং পটিচ্চ ৱুত্তং. ইধ, ভিক্খৱে, সত্থা সাৱকানং ধম্মং দেসেতি অনুকম্পকো হিতেসী অনুকম্পং উপাদায – ‘ইদং ৱো হিতায ইদং ৱো সুখাযা’তি. তস্স সাৱকা ন সুস্সূসন্তি, ন সোতং ওদহন্তি, ন অঞ্ঞা চিত্তং উপট্ঠপেন্তি, ৱোক্কম্ম চ সত্থুসাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, পঠমং সতিপট্ঠানং. যদৰিযো সেৱতি…পে... মৰহতি. পুন চপৰং, ভিক্খৱে, সত্থা …পে… ইদং ৱো সুখাযাতি. তস্স একচ্চে সাৱকা ন সুস্সূসন্তি…পে… একচ্চে সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ন চ ৱোক্কম্ম সত্থুসাসনা ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো ন চেৱ অনত্তমনো হোতি, ন চ অনত্তমনতং পটিসংৱেদেতি, ন চেৱ অত্তমনো হোতি, ন চ অত্তমনতং পটিসংৱেদেতি. অনত্তমনতঞ্চ অত্তমনতঞ্চ তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱা উপেক্খকো ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, দুতিযং সতিপট্ঠানং…পে… মৰহতি. পুন চপৰং, ভিক্খৱে,…পে… সুখাযাতি, তস্স সাৱকা সুস্সূসন্তি…পে… ৱত্তন্তি. তত্ৰ, ভিক্খৱে, তথাগতো অত্তমনো চেৱ হোতি, অত্তমনতঞ্চ পটিসংৱেদেতি, অনৱস্সুতো চ ৱিহৰতি সতো সম্পজানো. ইদং, ভিক্খৱে, ততিযং সতিপট্ঠান’’ন্তি –
এৱং পটিঘানুনযেহি অনৱস্সুততা নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতায তদুভযৱীতিৱত্ততা ‘‘সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তা. বুদ্ধানংযেৱ হি নিচ্চং উপট্ঠিতস্সতিতা হোতি আৱেণিকধম্মভাৱতো, ন পচ্চেকবুদ্ধাদীনং. প-সদ্দো আৰম্ভং জোতেতি, আৰম্ভো চ পৱত্তীতি কত্ৱা আহ ‘‘পৱত্তযিতব্বতোতি অত্থো’’তি. সতিযা কৰণভূতায পট্ঠানং পট্ঠপেতব্বং সতিপট্ঠানং. অন-সদ্দো হি বহুলৱচনেন কম্মত্থোপি হোতীতি.
তথাস্স কত্তুঅত্থোপি লব্ভতীতি ‘‘পতিট্ঠাতীতি পট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. উপট্ঠাতীতি এত্থ উপ-সদ্দো ভুসত্থৱিসিট্ঠং পক্খন্দনং দীপেতীতি ‘‘ওক্কন্দিত্ৱা পক্খন্দিত্ৱা পৱত্ততীতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. পুন ভাৱত্থং সতিসদ্দং পট্ঠানসদ্দঞ্চ ৱণ্ণেন্তো ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তেন পুৰিমৱিকপ্পে সতি-সদ্দো পট্ঠান-সদ্দো চ কত্তুঅত্থোতি ৱিঞ্ঞাযতি. সৰণট্ঠেনাতি চিৰকতস্স চিৰভাসিতস্স চ অনুস্সৰণট্ঠেন. ইদন্তি যং ‘‘সতিযেৱ সতিপট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং, ইদং ইধ ইমস্মিং সুত্তপদেসে অধিপ্পেতং.
যদি এৱন্তি যদি সতি এৱ সতিপট্ঠানং, সতি নাম একো ধম্মো, এৱং সন্তে কস্মা সতিপট্ঠানাতি বহুৱচনন্তি আহ ‘‘সতীনং বহুত্তা’’তিআদি. যদি বহুকা তা সতিযো, অথ কস্মা মগ্গোতি একৱচনন্তি যোজনা. মগ্গনট্ঠেনাতি নিয্যানট্ঠেন. নিয্যানিকো হি মগ্গধম্মো, তেনেৱ নিয্যানিকভাৱেন একত্তুপগতো একন্ততো নিব্বানং গচ্ছতি, অত্থিকেহি চ তদত্থং মগ্গীযতীতি আহ ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. তত্থ চতস্সোপি চেতাতি কাযানুপস্সনাদিৱসেন চতুব্বিধাপি চ এতা সতিযো. অপৰভাগেতি অৰিযমগ্গক্খণে. কিচ্চং সাধযমানাতি পুব্বভাগে কাযাদীসু আৰম্মণেসু সুভসঞ্ঞাদিৱিধমনৱসেন ৱিসুং ৱিসুং পৱত্তিত্ৱা মগ্গক্খণে সকিংযেৱ তত্থ চতুব্বিধস্সপি ৱিপল্লাসস্স সমুচ্ছেদৱসেন পহানকিচ্চং সাধযমানা আৰম্মণকৰণৱসেন নিব্বানং গচ্ছন্তি, তমেৱস্স চতুকিচ্চসাধনতং উপাদায বহুৱচননিদ্দেসো, তথাপি অত্থতো ভেদাভাৱতো মগ্গোতি একৱচনেন ৱুচ্চতি. তেনাহ – ‘‘তস্মা চতস্সোপি একো মগ্গোতি ৱুত্তা’’তি.
কথেতুকম্যতাপুচ্ছা ইতৰাসং পুচ্ছানং ইধ অসম্ভৱতো নিদ্দেসাদিৱসেন দেসেতুকামতায চ তথা ৱুত্তত্তা. ‘‘অযঞ্চেৱ কাযো বহিদ্ধা চ নামৰূপ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭১, ২৮৭, ২৯৭; পাৰা. ১১) খন্ধপঞ্চকং, ‘‘সুখঞ্চ কাযেন পটিসংৱেদেতী’’তিআদীসু ৱেদনাদযো তযো অৰূপক্খন্ধা, ‘‘যা তস্মিং সমযে কাযস্স পস্সদ্ধি পটিপ্পস্সদ্ধী’’তিআদীসু (ধ. স. ৪০) ৱেদনাদযো তযো চেতসিকা খন্ধা ‘‘কাযো’’তি ৱুচ্চন্তি, ততো ৱিসেসনত্থং ‘‘কাযেতি ৰূপকাযে’’তি আহ. কাযানুপস্সীতি এত্থ তস্সীলত্থং দস্সেন্তো ‘‘কাযং অনুপস্সনসীলো’’তি আহ. অনিচ্চতো অনুপস্সতীতি চতুসমুট্ঠানিককাযং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি অনুপস্সতি, এৱং পস্সন্তো এৱ চস্স অনিচ্চাকাৰম্পি অনুপস্সতীতি ৱুচ্চতি, তথাভূতস্স চস্স নিচ্চগাহস্স ৱিসেসোপি ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি. তথা হেস ‘‘নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.২৮) ৱুত্তো. এত্থ চ অনিচ্চতো এৱ অনুপস্সতীতি এৱকাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি তেন নিৱত্তিতমত্থং দস্সেতুং ‘‘নো নিচ্চতো’’তি ৱুত্তং. ন চেত্থ দুক্খানুপস্সনাদিনিৱত্তনমাসঙ্কিতব্বং পটিযোগিনিৱত্তনপৰত্তা এৱ-কাৰস্স, উপৰি দেসনাআৰুড়্হত্তা চ তাসং. দুক্খতো অনুপস্সতীতিআদীসুপি এসেৱ নযো. অযং পন ৱিসেসো – অনিচ্চস্স দুক্খত্তা তমেৱ কাযং দুক্খতো অনুপস্সতি, দুক্খস্স অনত্তত্তা অনত্ততো অনুপস্সতীতি.
যস্মা পন যং অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা, ন তং অভিনন্দিতব্বং, যঞ্চ ন অভিনন্দিতব্বং, ন তত্থ ৰজ্জিতব্বং, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সতি, নো নিচ্চতো, দুক্খতো অনুপস্সতি, নো সুখতো, অনত্ততো অনুপস্সতি, নো অত্ততো, নিব্বিন্দতি, নো নন্দতি, ৱিৰজ্জতি, নো ৰজ্জতী’’তি. সো এৱং অৰজ্জন্তো ৰাগং নিৰোধেতি, নো সমুদেতি, সমুদযং ন কৰোতীতি অত্থো. এৱং পটিপন্নো চ পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতি. অযঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনা তদঙ্গৱসেন সদ্ধিং কাযতন্নিস্সযখন্ধাভিসঙ্খাৰেহি কিলেসানং পৰিচ্চজনতো সঙ্খতদোসদস্সনেন তব্বিপৰীতে নিব্বানে তন্নিন্নতায পক্খন্দনতো ‘‘পৰিচ্চাগপটিনিস্সগ্গো চেৱ পক্খন্দনপটিনিস্সগ্গো চা’’তি ৱুচ্চতি. তস্মা তায সমন্নাগতো ভিক্খু ৱুত্তনযেন কিলেসে চ পৰিচ্চজতি, নিব্বানে চ পক্খন্দতি, তথাভূতো চ পৰিচ্চজনৱসেন কিলেসে ন আদিযতি, নাপি অদোসদস্সিতাৱসেন সঙ্খতাৰম্মণং. তেন ৱুত্তং ‘‘পটিনিস্সজ্জতি, নো আদিযতী’’তি. ইদানি নিস্সিতাহি অনুপস্সনাহি যেসং ধম্মানং পহানং হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিচ্চসঞ্ঞন্তি সঙ্খাৰা নিচ্চাতি এৱং পৱত্তং ৱিপৰীতসঞ্ঞং. দিট্ঠিচিত্তৱিপল্লাসপহানমুখেনেৱ সঞ্ঞাৱিপল্লাসপ্পহানন্তি সঞ্ঞাগহণং, সঞ্ঞাসীসেন ৱা তেসম্পি গহণং দট্ঠব্বং. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
ৱিহৰতীতি ইমিনা কাযানুপস্সনাসমঙ্গিনো ইৰিযাপথৱিহাৰো ৱুত্তোতি আহ – ‘‘ইৰিযতী’’তি, ইৰিযাপথং পৱত্তেতীতি অত্থো. আৰম্মণকৰণৱসেন অভিব্যাপনতো ‘‘তীসু ভৱেসূ’’তি ৱুত্তং, উপ্পজ্জনৱসেন পন কিলেসা পৰিত্তভূমকা এৱাতি. যদিপি কিলেসানং পহানং আতাপনন্তি তং সম্মাদিট্ঠিআদীনম্পি অত্থেৱ, আতপ্প-সদ্দোৱিয পন আতাপ-সদ্দোপি ৱীৰিযে এৱ নিৰুড়্হোতি ৱুত্তং ‘‘ৱীৰিযস্সেতং নাম’’ন্তি. অথ ৱা পটিপক্খপ্পহানে সম্পযুত্তধম্মানং অব্ভুস্সহনৱসেন পৱত্তমানস্স ৱীৰিযস্স সাতিসযং তদাতাপনন্তি ৱীৰিযমেৱ তথা ৱুচ্চতি, ন অঞ্ঞে ধম্মা.
আতাপীতি চাযমীকাৰো পসংসায, অতিসযস্স ৱা দীপকোতি আতাপীগহণেন সম্মপ্পধানসমঙ্গিতং দস্সেতি. সম্মা সমন্ততো সামঞ্চ পজানন্তো সম্পজানো, অসম্মিস্সতো ৱৱত্থানে অঞ্ঞধম্মানুপস্সিতাভাৱেন সম্মা অৱিপৰীতং, সব্বাকাৰপজাননেন সমন্ততো, উপৰূপৰি ৱিসেসাৱহভাৱেন পৱত্তিযা সামং পজানন্তোতি অত্থো. যদি পঞ্ঞায অনুপস্সতি, কথং সতিপট্ঠানতাতি আহ ‘‘ন হী’’তিআদি. তস্মা সতিযা লদ্ধুপকাৰায এৱ পঞ্ঞায এত্থ যথাৱুত্তে কাযে কম্মট্ঠানিকো ভিক্খু অনুপস্সকো, তস্মা ‘‘কাযানুপস্সী’’তি ৱুচ্চতি. অন্তোসঙ্খেপো অন্তোলীনতা, কোসজ্জন্তি অত্থো. উপাযপৰিগ্গহোতি এত্থ সীলৱিসোধনাদি গণনাদি উগ্গহকোসল্লাদি চ উপাযো, তব্বিপৰিযাযতো অনুপাযো ৱেদিতব্বো. যস্মা চ উপট্ঠিতস্সতী যথাৱুত্তং উপাযং ন পৰিচ্চজতি, অনুপাযঞ্চ ন উপাদিযতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘মুট্ঠস্সতি…পে… অসমত্থো হোতী’’তি. তেনাতি উপাযানুপাযানং পৰিগ্গহপৰিৱজ্জনেসু অপৰিচ্চাগাপৰিগ্গহেসু চ অসমত্থভাৱেন. অস্স যোগিনো.
যস্মা সতিযেৱেত্থ সতিপট্ঠানং ৱুত্তা, তস্মাস্স সম্পযুত্তধম্মা ৱীৰিযাদযো অঙ্গন্তি আহ – ‘‘সম্পযোগঙ্গঞ্চস্স দস্সেত্ৱা’’তি. অঙ্গ-সদ্দো চেত্থ কাৰণপৰিযাযো দট্ঠব্বো. সতিগ্গহণেনেৱেত্থ সম্মাসমাধিস্সপি গহণং দট্ঠব্বং তস্সা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতত্তা. যস্মা ৱা সতিসীসেনাযং দেসনা. ন হি কেৱলায সতিযা কিলেসপ্পহানং সম্ভৱতি, নিব্বানাধিগমো ৱা, নাপি কেৱলা সতি পৱত্ততি, তস্মাস্স ঝানদেসনাযং সৱিতক্কাদিৱচনস্স ৱিয সম্পযোগঙ্গদস্সনতাতি অঙ্গ-সদ্দস্স অৱযৱপৰিযাযতা দট্ঠব্বা. পহানঙ্গন্তি ‘‘ৱিৱিচ্চেৱ কামেহী’’তিআদীসু ৱিয পহাতব্বঙ্গং দস্সেতুং. যস্মা এত্থ পুব্বভাগমগ্গো অধিপ্পেতো, ন লোকুত্তৰমগ্গো, তস্মা পুব্বভাগিযমেৱ ৱিনযং দস্সেন্তো ‘‘তদঙ্গৱিনযেন ৱা ৱিক্খম্ভনৱিনযেন ৱা’’তি আহ. অস্সাতি যোগিনো. তেসং ধম্মানন্তি ৱেদনাদিধম্মানং. তেসঞ্হি তত্থ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘অত্থুদ্ধাৰনযেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি আহ. যং পনাতি ৱিভঙ্গে, ৱিভঙ্গপকৰণেতি অধিপ্পাযো. এত্থাতি ‘‘লোকে’’তি এতস্মিং পদে, তা চ লোকিযা এৱ অনুপস্সনা নাম সম্মসনন্তি কত্ৱা.
দুক্খতোতি ৱিপৰিণামসঙ্খাৰদুক্খতাহি দুক্খসভাৱতো, দুক্খাতি অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যো সুখং দুক্খতো অদ্দাতি যো ভিক্খু সুখং ৱেদনং ৱিপৰিণামদুক্খতায দুক্খন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা অদ্দক্খি. দুক্খমদ্দক্খি সল্লতোতি দুক্খৱেদনং পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহৰণতো চ সল্লন্তি অদ্দক্খি পস্সি. অদুক্খমসুখন্তি উপেক্খাৱেদনং. সন্তন্তি সুখদুক্খানং ৱিয অনোড়াৰিকতায পচ্চযৱসেন ৱূপসন্তসভাৱত্তা চ সন্তং. অনিচ্চতোতি হুত্ৱা অভাৱতো উদযব্বযৱন্ততো তাৱকালিকতো নিচ্চপটিক্খেপতো চ অনিচ্চন্তি যো অদ্দক্খি. স ৱে সম্মদ্দসো ভিক্খূতি সো ভিক্খু একংসেন, পৰিব্যত্তং ৱা ৱেদনায সম্মা পস্সনকোতি অত্থো.
দুক্খাতিপীতি সঙ্খাৰদুক্খতায দুক্খা ইতিপি. সব্বং তং ৱেদযিতং দুক্খস্মিং অন্তোগধং পৰিযাপন্নন্তি ৱদামি সঙ্খাৰদুক্খন্তি ৱত্তব্বতো. সুখদুক্খতোপি চাতি সুখাদীনং ঠিতিৱিপৰিণামঞাণসুখতায চ ৱিপৰিণামট্ঠিতিঅঞ্ঞাণদুক্খতায চ ৱুত্তত্তা তিস্সোপি সুখতো তিস্সোপি চ দুক্খতো অনুপস্সিতব্বাতি অত্থো. সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা পকাসিতা এৱ.
আৰম্মণা…পে… ভেদানন্তি ৰূপাদিআৰম্মণনানত্তস্স নীলাদিতব্ভেদস্স, ছন্দাদিঅধিপতিনানত্তস্স হীনাদিতব্ভেদস্স, ঞাণঝানাদিসহজাতনানত্তস্স সসঙ্খাৰিকাসঙ্খাৰিক-সৱিতক্ক-সৱিচাৰাদিতব্ভেদস্স, কামাৱচৰাদিভূমিনানত্তস্স, উক্কট্ঠমজ্ঝিমাদিতব্ভেদস্স, কুসলাদিকম্মনানত্তস্স, দেৱগতিসংৱত্তনিযতাদিতব্ভেদস্স, কণ্হসুক্কৱিপাকনানত্তস্স, দিট্ঠধম্মৱেদনীযতাদিতব্ভেদস্স, পৰিত্তভূমকাদিকিৰিযানানত্তস্স, তিহেতুকাদিতব্ভেদস্স ৱসেন অনুপস্সিতব্বন্তি যোজনা. আদি-সদ্দেন সৱত্থুকাৱত্থুকাদিনানত্তস্স পুগ্গলত্তযসাধাৰণাদিতব্ভেদস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সৰাগাদীনন্তি মহাসতিপট্ঠানসুত্তে (দী. নি. ২.৩৮১; ম. নি. ১.১১৪) আগতানং সৰাগৱীতৰাগাদিভেদানং. সলক্খণ-সামঞ্ঞলক্খণানন্তি ফুসনাদিতংতংসলক্খণানঞ্চেৱ অনিচ্চতাদিসামঞ্ঞলক্খণানঞ্চ ৱসেনাতি যোজনা.
সুঞ্ঞতধম্মস্সাতি অনত্ততাসঙ্খাতসুঞ্ঞতসভাৱস্স. ‘‘সলক্খণ-সামঞ্ঞলক্খণান’’ন্তি হি ইমিনা যো ইতো বাহিৰকেহি সামিনিৱাসীকাৰকৱেদকঅধিট্ঠাযকভাৱেন পৰিকপ্পিতো অত্তা, তস্স সঙ্খাৰেসু নিচ্চতা সুখতা ৱিয কত্থচিপি অভাৱো ৱিভাৱিতো. নত্থি এতেসং অত্তাতি অনত্তা, যস্মা পন সঙ্খাৰেসু একধম্মোপি অত্তা ন হোতি, তস্মা তে ন অত্তাতিপি অনত্তাতি অযং তেসং সুঞ্ঞতধম্মো. তস্স সুঞ্ঞতধম্মস্স, যং ৱিভাৱেতুং অভিধম্মে (ধ. স. ১২১) ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদিনা সুঞ্ঞতৱাৰদেসনা ৱুত্তা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অম্বপালিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সতিসুত্তৱণ্ণনা
৩৬৮. সৰতীতি সতো. অযং পন ন যায কাযচি সতিযা সতো, অথ খো এদিসাযাতি দস্সেন্তো ‘‘কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা’’তি আহ. চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞাযাতি চতুব্বিধসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায, অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ – ‘‘অভিক্কন্তং ৱুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি ৱুত্তং – ‘‘পটিক্কন্তং নিৱত্তন’’ন্তি. নিৱত্তনঞ্চ নিৱত্তিমত্তং, নিৱত্তিত্ৱা পন গমনং গমনমেৱ. কাযং অভিহৰন্তো অভিগমনৱসেন কাযং নামেন্তো. ঠাননিসজ্জাসযনেসু যো গমনাদিৱিধিনা কাযস্স পুৰতো অভিহাৰো, সো অভিক্কমো, পচ্ছতো অপহৰণং পটিক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘ঠানেপী’’তিআদিমাহ. আসনস্সাতি পীঠকাদিআসনস্স. পুৰিমঅঙ্গাভিমুখোতি অটনিকাদিপুৰিমাৱযৱাভিমুখো. সংসৰন্তোতি সংসপ্পন্তো. পচ্চাসংসৰন্তোতি পটিআসপ্পন্তো. এসেৱ নযোতি ইমিনা সৰীৰস্সেৱ অভিমুখসংসপ্পনপটিআসপ্পনানি নিদস্সেতি.
সম্মা পজাননং সম্পজানং. তেন অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স কৰণসীলো সম্পজানকাৰীতি আহ – ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকাৰী’’তি. সম্পজানমেৱ হি সম্পজঞ্ঞং. সম্পজঞ্ঞস্সেৱ ৱা কাৰীতি সম্পজঞ্ঞস্সেৱ কৰণসীলো. সম্পজঞ্ঞং কৰোতেৱাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৱ, সম্পজানস্সেৱ ৱা কাৰো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকাৰী.
ধম্মতো ৱড্ঢিতসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৱত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি, সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকাৰাৱহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচাৰগোচৰে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৱত্তেসু অৱিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰে সম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৱ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পৰিগ্গণ্হিত্ৱাতি তুলযিত্ৱা তীৰেত্ৱা, পটিসঙ্খাযাতি অত্থো. সঙ্ঘদস্সনেনেৱ উপোসথপৱাৰণাদিঅত্থং গমনং সঙ্গহিতং. অসুভদস্সনাদীতি আদি-সদ্দেন কসিণপৰিকম্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘চেতিযং দিস্ৱাপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অৰহত্তং পাপুণাতীতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো এসো. সমথৱিপস্সনুপ্পাদনম্পি হি ভিক্খুনো ৱুদ্ধি এৱ. দক্খিণদ্ৱাৰেতি চেতিযঙ্গণস্স দক্খিণদ্ৱাৰে, তথা পচ্ছিমদ্ৱাৰেতিআদীসু. অভযৱাপি পাড়িযন্তি অভযৱাপিযা পুৰত্থিমতীৰে.
বুদ্ধৱংস-অৰিযৱংস-চেতিযৱংস-দীপৱংসাদিৱংসকথনতো মহাঅৰিযৱংসভাণকো থেৰো. পঞ্ঞাযনট্ঠানেতি চেতিযস্স পঞ্ঞাযনট্ঠানে. একপদুদ্ধাৰেতি পদুদ্ধাৰপতিট্ঠানপৰিৱত্তনং অকত্ৱা একস্মিংযেৱ অৱট্ঠানে. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো.
তস্মিং পনাতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৱসেন পৰিগ্গহিতঅত্থেপি গমনে. অত্থো নাম ধম্মতো ৱড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৱাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. চিত্তকম্মৰূপকানি ৱিযাতি চিত্তকম্মকতা পটিমাযো ৱিয, যন্তপযোগেন ৱা ৱিচিত্তকম্মা পটিমায সদিসা যন্তৰূপকা ৱিয. অসমপেক্খনং গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৱসেন আৰম্মণে অযোনিসো ওলোকনাদি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূড়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৱিতন্তৰাযো. ৱিসভাগৰূপদস্সনাদিনা ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো.
পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৱত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৱত্তনকথা পন তস্সা অপৰা দুতিযা নাম হোতীতি আহ – ‘‘দ্ৱে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি. এৱন্তি ইমিনা ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৱুত্তাকাৰং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুৰিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৱুচ্চমানং.
যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানতায ভাৱনায আৰম্মণং কম্মট্ঠানং ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচৰ’’ন্তি. উগ্গহেত্ৱাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৱং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৱসেন উগ্গহেত্ৱা.
হৰতীতি কম্মট্ঠানং পৱত্তেতি, যাৱ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. ন পচ্চাহৰতীতি আহাৰূপভোগতো যাৱ দিৱাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি. সমাদায ৱত্ততি সম্মা আদিযিত্ৱা তেসং ৱত্তানং পৰিপূৰণৱসেন ৱত্ততি. সৰীৰপৰিকম্মন্তি মুখধোৱনাদিসৰীৰপটিজগ্গনং. দ্ৱে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৱে তযো নিসজ্জাৱাৰে দ্ৱে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ – ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি কম্মট্ঠানমুখেনেৱ কম্মট্ঠানং অৱিজহন্তো এৱ. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা পৱত্তেতব্বকম্মট্ঠানং, যথাপৰিহৰিযমানং ৱা কম্মট্ঠানং অৱিজহিত্ৱাতি দস্সেতি. তথেৱাতি তিক্খত্তুমেৱ. পৰিভোগচেতিযতো সৰীৰচেতিযং গৰুতৰন্তি কত্ৱা ‘‘চেতিযং ৱন্দিত্ৱা’’তি চেতিযৱন্দনায পঠমং কৰণীযতা ৱুত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং – ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হৰিতব্বা’’তি ৱুত্তা. বুদ্ধগুণানুস্সৰণৱসেনেৱ বোধিঞ্চ পণিপাতকৰণন্তি আহ – ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো সম্মুখা ৱিয নিপচ্চকাৰং দস্সেত্ৱা’’তি. গামসমীপেতি গামস্স উপচাৰট্ঠানে.
জনসঙ্গহণত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহণত্থং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বা এৱা’’তি অট্ঠকথাচৰিযা ৱদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৱিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি অত্তনা পৰিহৰিযমানং কম্মট্ঠানং অৱিজহন্তো তদনুগুণংযেৱ ধম্মকথং কথেত্ৱা. অনুমোদনং কত্ৱাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৱা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সম্পত্তপৰিচ্ছেদেনেৱাতি পৰিচিতো অপৰিচিতোতিআদিৱিভাগং অকত্ৱা সম্পত্তকোটিযা এৱ, সমাগমমত্তেনেৱাতি অত্থো. ভযেতি পৰচক্কাদিভযে.
কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৱীথিং নাৰোহতি খুদাপৰিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৱতো. অৱসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৱিচ্ছেদ-দস্সনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খং পৱত্তায সৰপটিপাটিযা অনৱিচ্ছেদো, এৱমেতস্সপি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
নিক্খিত্তধুৰো ভাৱনানুযোগে. ৱত্তপটিপত্তিযা অপূৰণেন সব্বৱত্তানি ভিন্দিত্ৱা. কামে অৱীতৰাগো হোতি. কাযে অৱীতৰাগো. ৰূপে অৱীতৰাগো. যাৱদত্থং উদৰাৱদেহং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতি. অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং পণিধায ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৱং ৱুত্তং পঞ্চৱিধচেতোৱিনিবন্ধচিত্তো. চৰিত্ৱাতি পৱত্তিত্ৱা.
গতপচ্চাগতিকৱত্তৱসেনাতি ভাৱনাসহিতংযেৱ ভিক্খায গতপচ্চাগতং গমনপচ্চাগমনং এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকং, তদেৱ ৱত্তং, তস্স ৱসেন. অত্তনো হিতসুখং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা, ধম্মচ্ছন্দৱন্তো. ‘‘ধম্মো’’তি হি হিতং তংনিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৱা ৱিঞ্ঞূনং ধম্মানং অত্তনিযত্তা অত্তভাৱপৰিচ্ছন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথ অত্তসৰণা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৪৩). তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৱীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, ‘‘এত্তকং ঠানমাগতা’’তি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সো এৱ নযো অযং ভিক্খূতিআদিকো যো ঠানে ৱুত্তো, সো এৱ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৱভযেনপি যোনিসোমনসিকাৰং পৰিব্ৰূহেতি.
মদ্দন্তাতি ধঞ্ঞকৰণট্ঠানে সালিসীসানি মদ্দন্তা. মহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৱস্সানি কতং দুক্কৰচৰিযং এৱাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজাতি. ঠানচঙ্কমমেৱাতি অধিট্ঠাতব্বইৰিযাপথকালৱসেন ৱুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৱস্সং কাতব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৱসেন.
ৱীথিং ওতৰিত্ৱা ইতো চিতো অনোলোকেত্ৱা পঠমমেৱ ৱীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৱীথিযো সল্লক্খেত্ৱা’’তি. যং সন্ধায ৱুচ্চতি – ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তিআদি. তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯) ৱুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কত্ৱা. নেৱ দৱাযাতিআদি পন পটিক্খেপদস্সনং.
পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকৰোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ যথা হেট্ঠা তীসু ঠানেসু, এৱং ইতো পৰেসু ঠানেসু উপনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰসম্ভৰণং, সাৱকবোধিযং অগ্গসাৱকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৱকানং কপ্পসতসহস্সমেৱ তজ্জং সম্ভাৰসম্ভৰণং, ইতৰেসং অতীতাসু জাতীসু ৱিৱট্টসন্নিস্সযৱসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দাৰুচীৰিযোতি বাহিযৱিসযে জাতসংৱদ্ধতায বাহিযো, দাৰুচীৰপৰিহৰণেন দাৰুচীৰিযোতি লদ্ধসমঞ্ঞো. সো হি আযস্মা ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৱং সিক্খিতব্বং – দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তিআদিৱসপ্পৱত্তেন (উদা. ১০) সংখিত্তেনেৱ ওৱাদেন খিপ্পতৰং ৱিসেসং অধিগচ্ছি. তেন ৱুত্তং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো ৱা হোতি সেয্যথাপি থেৰো বাহিযো দাৰুচীৰিযো’’তি. এৱং মহাপঞ্ঞো ৱাতিআদীসু যথাৰহং ৱত্তব্বন্তি.
তন্তি অসম্মুয্হনং. এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰদস্সনং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৱসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৱসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৱিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৱসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৱ হোতি, ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৱত্ৱা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৱিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৱাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধৰণস্স পচ্চযো. উদ্ধৰণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধৰণে ৱাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ ধাতূনং সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেকপাদুদ্ধৰণে…পে… বলৱতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৱাযোধাতু অতিহৰণৱীতিহৰণানং পচ্চযো. তিৰিযগতিকায হি ৱাযোধাতুযা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু সাতিসযো ব্যাপাৰোতি তেজোধাতুযা তস্সানুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৱিসেসে তেজোধাতুৱাযোধাতুভাৱমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং.
তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধৰণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা পুৰতো হৰণং অতিহৰণং. ৰুক্খখাণুআদিপৰিহৰণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপৰিহৰণত্থং ৱা পস্সেন হৰণং ৱীতিহৰণং. যাৱ পতিট্ঠিতপাদো, তাৱ আহৰণং অতিহৰণং, ততো পৰং হৰণং ৱীতিহৰণন্তি অযং ৱা এতেসং ৱিসেসো. যস্মা পথৱীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৱোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গৰুতৰসভাৱা হি আপোধাতূতি ৱোস্সজ্জনে পথৱীধাতুযা তস্সানুগতভাৱো, তস্মা তাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱোস্সজ্জনে…পে… বলৱতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৱীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো. পতিট্ঠাভাৱে ৱিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তথা ঘট্টনকিৰিযায পথৱীধাতুযা ৱসেন সন্নিৰুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৱীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৱো, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনেসূ’’তি.
তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৱা ৱুত্তেসু উদ্ধৰণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধৰণেতি উদ্ধৰণক্খণে. ৰূপাৰূপধম্মাতি উদ্ধৰণাকাৰেন পৱত্তা ৰূপধম্মা তংসমুট্ঠাপকা অৰূপধম্মা চ. অতিহৰণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৱট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৱাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৱ. ন হি ধম্মানং দেসন্তৰসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধৰণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায সভাগসন্ততিৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অতিইত্তৰো হি ৰূপধম্মানম্পি পৱত্তিক্খণো, গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযাযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসমাগমতোপি সীঘতৰো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং তটতটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৱং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘তটতটাযন্তা’’তি ৱুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.
সদ্ধিং ৰূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিৰোধেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝনকৰূপধম্মৱসেন ৱুত্তং, যং ততো সত্তৰসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি ৰূপাৰূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘ৰূপং গৰুপৰিণামং দন্ধনিৰোধ’’ন্তিআদিৱচনেহি ৱিৰোধো সিযা. তথা – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) এৱমাদিপাড়িযা চ. চিত্তচেতসিকা হি সাৰম্মণসভাৱা যথাবলং অত্তনো আৰম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৱিভাৱেন্তাযেৱ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৱনিপ্ফত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো, ৰূপধম্মা পন অনাৰম্মণা পকাসেতব্বা. এৱং তেসং পকাসেতব্বভাৱনিপ্ফত্তি সোড়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুকৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৱিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৱিঞ্ঞাণস্স লহুপৰিৱত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায ৰূপধম্মানং দন্ধপৰিৱত্তিতা. নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৱ, তেন চ পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপধম্মোৱ ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱাতি ৰূপাৰূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৱ, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিৰুজ্ঝতীতি যং পুৰিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিৰুজ্ঝন্তং অপৰস্স অনন্তৰাদিপচ্চযো হুত্ৱা এৱ নিৰুজ্ঝতীতি তথালদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৱং তেসং অন্তৰো লব্ভেয্যাতি, নোতি আহ ‘‘অৱীচিমনুপবন্ধো’’তি. যথা ৱীচি অন্তৰো ন লব্ভতি, ‘‘তদেৱেত’’ন্তি অৱিসেসৱিদূ মঞ্ঞন্তি, এৱং অনু অনু পবন্ধো চিত্তসন্তানো ৰূপসন্তানো চ নদীসোতোৱ নদিযং উদকপ্পৱাহো ৱিয ৱত্ততি.
অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুৰতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৱা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৱিদিসালোকনং ৱিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৱিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপৰিভণ্ডাদিকৰণে ওলোকিতস্স, উল্লোকাহৰণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তস্স পৰিস্সযস্স পৰিৱজ্জনাদিৱসেন অপলোকিতস্স চ সিযা সম্ভৱোতি আহ – ‘‘ইমিনা ৱা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৱা’’তি.
কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৱন্তং, পচ্চক্খকাৰিনন্তি অত্থো. সোহাযস্মা ৱিপস্সনাকালে এৱ ‘‘যমেৱাহং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতং নিস্সায সাসনে অনভিৰতিআদিৱিপ্পকাৰং পত্তো, তমেৱ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৱহিৰোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকাৰত্তা ইন্দ্ৰিযসংৱৰে উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো, তেনেৱ নং সত্থা – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি.
সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৱেদিতব্বা আলোকিতৱিলোকিতস্সাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তস্মাতি কম্মট্ঠানাৱিজহনস্সেৱ গোচৰসম্পজঞ্ঞভাৱতোতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৱসেনেৱ আলোকনৱিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানিকেহি অঞ্ঞো উপাযো ন গৱেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. যস্মা আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি ধম্মমত্তস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৱতো পজাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেনাতি কিৰিযমযচিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুযা চলনাকাৰপৱত্তিৱসেন. অধো সীদতীতি থোকং ওতৰতি. উদ্ধং লঙ্ঘেতীতি লঙ্ঘন্তং ৱিয উপৰি গচ্ছতি.
অঙ্গকিচ্চং সাধযমানন্তি পধানভূতং অঙ্গকিচ্চং নিপ্ফাদেন্তং, উপপত্তিভৱস্স সৰীৰং হুত্ৱাতি অত্থো. পঠমজৱনেপি…পে… সত্তমজৱনেপি ন হোতীতি ইদং পঞ্চদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিযং ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদীনং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনৱসেন ইট্ঠে ইত্থিৰূপাদিম্হি লোভমত্তং, অনিট্ঠে পটিঘমত্তং উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৱাৰে পন ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৱাৰজৱনং মূলং, যথাৱুত্তং ৱা সব্বং ভৱঙ্গাদি. এৱং মনোদ্ৱাৰজৱনস্স মূলভূতধম্মপৰিজাননৱসেনেৱ মূলপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা, আগন্তুকতাৱকালিকতা পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনস্সেৱ অপুব্বভাৱৱসেন চেৱ ইত্তৰভাৱৱসেন চ ৱুত্তা. হেট্ঠুপৰিযৱসেন ভিজ্জিত্ৱা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপৰিমস্স চ অপৰাপৰং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ.
তন্তি জৱনং. তস্স জৱনস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো তাৱতকো কালো এতেসন্তি তাৱকালিকানি.
এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সমৱাযেতি সামগ্গিযং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৱসেন আলোকনৱিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো – কো একো আলোকেতি, কো ৱিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পৰিযাযতো ৱুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.
কালেতি সমিঞ্জিতুং যুত্তকালে সমিঞ্জন্তস্স, তথা পসাৰেতুং যুত্তকালে পসাৰেন্তস্স. ‘‘মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতী’’তি ৱদন্তি. লড়নন্তি কম্পনং, লীড়াকৰণং ৱা.
উণ্হপকতিকো পৰিড়াহবহুলকাযো. সীলস্স ৱিদূসনেন অহিতাৱহত্তা মিচ্ছাজীৱৱসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. ‘‘চীৱৰম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা চীৱৰস্স ৱিয কাযোপি অচেতনোতি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৱিভাৱনেন ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পৰিদীপেন্তো ইতৰীতৰসন্তোসস্স কাৰণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৱা হতসোভো.
অট্ঠৱিধোপি অত্থোতি অট্ঠৱিধোপি পযোজনৱিসেসো. মহাসিৱত্থেৰৱাদৱসেন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো দট্ঠব্বো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘নেৱ দৱাযাতিআদিনা নযেনা’’তি পন ইদং পটিক্খেপঙ্গদস্সনমুখেন পাড়ি আগতাতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পথৱীসন্ধাৰকজলস্স তংসন্ধাৰকৱাযুনা ৱিয পৰিভুত্তস্স আহাৰস্স ৱাযোধাতুযাৱ আসযে অৱট্ঠানন্তি আহ – ‘‘ৱাযোধাতুৱসেনেৱ তিট্ঠতী’’তি. অতিহৰতীতি যাৱ মুখা অভিহৰতি. ৱীতিহৰতীতি ততো কুচ্ছিযং ৱিমিস্সং কৰোন্তো হৰতি. অতিহৰতীতি ৱা মুখদ্ৱাৰং অতিক্কামেন্তো হৰতি. ৱীতিহৰতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হৰতি. পৰিৱত্তেতীতি অপৰাপৰং চাৰেতি. এত্থ চ আহাৰস্স ধাৰণপৰিৱত্তনসঞ্চুণ্ণনৱিসোসনানি পথৱীধাতুসহিতা এৱ ৱাযোধাতু কৰোতি, ন কেৱলাতি তানি পথৱীধাতুযা কিচ্চভাৱেন ৱুত্তানি, সা এৱ ধাৰণাদীনি কিচ্চানি কৰোন্তস্স সাধাৰণাতি ৱুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি যথা ৱাযোধাতুআদীহি অঞ্ঞেহি ৱিসোসনং ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৱং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তোপৱিট্ঠং আহাৰং পৰিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহাৰস্স পৱিসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পৰিযেসনৱসেন, অজ্ঝোহৰণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিপটিসংৱেদনৱসেন চ আৱজ্জেতি, ৱিজানাতীতি অত্থো. তংতংৱিজাননস্স পচ্চযভূতোযেৱ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৱুত্তো. যেন হি পযোগেন পৰিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৱিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৱিনাভাৱতো. অথ ৱা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৱায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহৰতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি তথা ৱুত্তং.
গমনতোতি ভিক্খাচাৰৱসেন গোচৰগামং উদ্দিস্স গমনতো. পৰিযেসনতোতি গোচৰগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পৰিভোগতোতি আহাৰস্স পৰিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৱত্তমানোপি কম্মবলৱৱত্থিতো হুত্ৱা মৰিযাদৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো সযতি তিট্ঠতি পৱত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপৰি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মৰিযাদত্থো হি অযমাকাৰো. নিধেতি যথাভুত্তো আহাৰো নিচিতো হুত্ৱা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো, ততো নিধানতো. অপৰিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৱিপক্কতো. পৰিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহাৰস্স ৱিপক্কভাৱতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৱিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনায (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.
সৰীৰতো সেদা মুচ্চন্তীতি ৱেগসন্ধাৰণেন উপ্পন্নপৰিড়াহতো সৰীৰতো সেদা মুচ্চন্তি. অঞ্ঞে চ ৰোগা কণ্ণসূলভগন্দৰাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপৰিগ্গহে অযুত্তট্ঠানে খেত্তদেৱাযতনাদিকে. কুদ্ধা হি মনুস্সা অমনুস্সাপি ৱা জীৱিতক্খযং পাপেন্তি. ৱিস্সট্ঠত্তা নেৱ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো, কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পৰস্স, উদকতুম্বতোতি ৱেড়ুনাড়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.
এত্থ চ একো ইৰিযাপথো দ্ৱীসু ঠানেসু আগতো, সো পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগহণেন. ‘‘গমনেপি পুৰতো পচ্ছতো চ কাযস্স অভিহৰণং ৱুত্তন্তি ইধ গমনমেৱ গহিত’’ন্তি অপৰে. যস্মা ইধ সম্পজঞ্ঞকথাযং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞমেৱ ধুৰং, তস্মা অন্তৰন্তৰে ইৰিযাপথে পৱত্তানং ৰূপাৰূপধম্মানং তত্থ তত্থেৱ নিৰোধদস্সনৱসেন সম্পজানকাৰিতা গহিতাতি. মজ্ঝিমভাণকা পন এৱং ৱদন্তি – একো হি ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো, নিসীদন্তো, সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ সযতি. এত্তকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো ভিক্খু চঙ্কমনং ওতৰিত্ৱা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পৰিগ্গণ্হাতি – ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৱত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, চঙ্কমনে পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, ঠানে পৱত্তা নিসজ্জং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, নিসজ্জায পৱত্তা সযনং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো পৰিগ্গণ্হন্তো এৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, উট্ঠহন্তো পন কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি. অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকাৰী নাম হোতীতি.
এৱম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৱিভূতং হোতি, কম্মট্ঠানং অৱিভূতং ন কাতব্বং, তস্মা সো ভিক্খু যাৱ সক্কোতি, তাৱ চঙ্কমিত্ৱা ঠত্ৱা নিসীদিত্ৱা সযমানো এৱং পৰিগ্গহেত্ৱা সযতি – ‘‘কাযো অচেতনো মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চোপি ন জানাতি ‘মযি কাযো সযিতো’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো এৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ পবুজ্ঝতীতি অযং সুত্তে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. কাযিকাদিকিৰিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৱজ্জনকিৰিযানিব্বত্তকত্তা আৱজ্জনকিৰিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৱনং, সব্বম্পি ৱা ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তং কিৰিযামযপৱত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগৰিতং নাম হোতীতি পৰিগ্গণ্হন্তো জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম. অপিচ ৰত্তিন্দিৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতীতি.
ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিৰচ্ছানকথং পহায দসকথাৱত্থুনিস্সিতসপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু চিত্তৰুচিযং আৰম্মণং মনসিকাৰং পৱত্তেন্তোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৱচীসঙ্খাৰপ্পহানতো ৱিসেসতো তুণ্হীভাৱো নামাতি. ওট্ঠে চাতিআদীসু চ-সদ্দেন কণ্ঠসীসনাভিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদনুৰূপং পযোগন্তি তস্স উপ্পত্তিযা অনুচ্ছৱিকং চিত্তস্স পৱত্তিআকাৰসঞ্ঞিতং পযোগং, যতো সব্বে ৱিচাৰাদযো নিপ্ফজ্জন্তি. উপাদাৰূপপৱত্তিযাতি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতসদ্দাযতনুপ্পত্তিযা. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. সত্তসুপি ঠানেসু অসম্মুয্হনৱসেন ‘‘মিস্সক’’ন্তি ৱুত্তং. মগ্গসম্মাসতিযাপি কাযানুপস্সনাদিঅনুৰূপত্তা সম্পজঞ্ঞানুৰূপপুব্বভাগং সত্তট্ঠানিযস্স একন্তলোকিযত্তা.
সতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ভিক্খুসুত্তৱণ্ণনা
৩৬৯. যস্মা সো ভিক্খু ‘‘দেসেতু মে, ভন্তে, ভগৱা সংখিত্তেন ধম্ম’’ন্তি সংখিত্তেন ধম্মদেসনং যাচি, তস্স সংখিত্তৰুচিভাৱতো, তস্মা সংখিত্তেনেৱ ধম্মং দেসেতুকামো ভগৱা ‘‘তস্মাতিহা’’তিআদিমাহাতি ৱুত্তং – ‘‘যস্মা সংখিত্তেন দেসনং যাচসি, তস্মা’’তি. কম্মস্সকতাদিট্ঠিকস্সেৱ লোকিযলোকুত্তৰগুণৱিসেসা ইজ্ঝন্তি, ন দিট্ঠিৱিপন্নস্স, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠীতি কম্মস্সকতাদিট্ঠী’’তি.
৪. সালসুত্তৱণ্ণনা
৩৭০. যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে অপাযদুক্খে অপাতনৱসেন ধাৰণট্ঠেন ধম্মো, সাসনব্ৰহ্মচৰিযং, তদেৱ তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং ৱিনযনট্ঠেন ৱিনযোতি আহ – ‘‘ধম্মোতি ৱা…পে… নাম’’ন্তি. পটিপক্খধম্মেহি অনভিভূততায একো উদেতীতি একোদীতি লদ্ধনামো সমাধি ভূতো জাতো এতেসন্তি একোদিভূতা. এত্থ চ একোদিভূতাতি এতেন উপচাৰজ্ঝানাৱহো পুব্বভাগিকো সমাধি ৱুত্তো. সমাহিতাতি এতেন উপচাৰপ্পনাসমাধি. একগ্গচিত্তাতি এতেন সুভাৱিতো ৱসিপ্পত্তো অপ্পনাসমাধি ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. নৱকভিক্খূহি ভাৱিতসতিপট্ঠানা পুব্বভাগা. তে হি যথাভূতঞাণায ভাৱিতা. যথাভূতঞাণন্তি হি সোতাপত্তিমগ্গঞাণং ইধাধিপ্পেতং. খীণাসৱেহি ভাৱিতসতিপট্ঠানাপি পুব্বভাগা. তেসঞ্হি কতকৰণীযানং দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰায সতিপট্ঠানভাৱনা, সেক্খানং পন সতিপট্ঠানভাৱনা পৰিঞ্ঞত্থায পৱত্তা লোকিযা, পৰিজাননৱসেন পৱত্তা লোকুত্তৰাতি ‘‘মিস্সকা’’তি ৱুত্তং.
৫. অকুসলৰাসিসুত্তৱণ্ণনা
৩৭১. পঞ্চমে কেৱলোতি কুসলধম্মেহি অসম্মিস্সো, ততো এৱ সকলো সুক্কপক্খো অনৱজ্জট্ঠো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
৬. সকুণগ্ঘিসুত্তৱণ্ণনা
৩৭২. পাকতিকসকুণকুলেসু বলৱভাৱতো তেসং হননতো সকুণগ্ঘি. সেনোতি ৱুত্তং ‘‘সেনস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি, সেনৱিসেসো পন সো ৱেদিতব্বো. আমিসত্থায পত্তত্তা ‘‘লোভসাহসেন পত্তা’’তি ৱুত্তং, লোভনিমিত্তেন সাহসাকাৰেন পত্তাতি অত্থো. নঙ্গলেন কট্ঠং কসিতং নঙ্গলকট্ঠং, তং কৰীযতি এত্থাতি নঙ্গলকট্ঠকৰণন্তি আহ – ‘‘অধুনা কট্ঠং খেত্তট্ঠান’’ন্তি. লেড্ডুযো তিট্ঠন্তি এত্থাতি লেড্ডুট্ঠানং, লেড্ডুনিমিত্তং কসিতট্ঠানং. ৱজ্জতীতি ৱদং, ৱচনং. কুচ্ছিতং ৱদং অৱদং. গৰহনে হি অযং অ-কাৰো যথা – ‘‘অপুত্তো অভৰিযা’’তি. অৱদং মানেতীতি অৱদমানা, অত্তনো বলমদেন লাপং অতিমঞ্ঞিত্ৱা ৱদন্তীতি অত্থো. তেনেৱাহ ‘‘গচ্ছ খো, ত্ৱং লাপ, তত্ৰপি মে গন্ত্ৱা ন মোক্খসী’’তি. যং পন অট্ঠকথাযং ৱুত্তং ‘‘অত্তনো বলস্স সুট্ঠু ৱণ্ণং ৱদমানা’’তি, তত্থ অত্ততো আপন্নং গহেত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৱদমানো’’তি ৱা পাঠো, সাৰম্ভৱসেন অৱ্হাযন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘এহি খো দানি সকুণগ্ঘী’’তি. সুট্ঠু ঠপেত্ৱাতি জিযামুত্তসৰস্স ৱিয সীঘপাতযোগ্যতাকৰণেন উভো পক্খে সম্মা ঠপেত্ৱা. অযন্তি সকুণগ্ঘি. ঞত্ৱাতি যথাভূতদস্সনেন অত্তনো ঞাণেন জানিত্ৱা. ফালীযিত্থাতি ফালচ্ছেদতিখিণসিখৰে সুক্খলেড্ডুস্মিং ভিজ্জিত্থ.
৭. মক্কটসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৩. সঞ্চাৰোতি সঞ্চৰণং. লেপন্তি সিলেসসদিসং আলেপনং. কাজসিক্কা ৱিযাতি কাজদণ্ডকে ওলগ্গেতব্বা সিক্কা ৱিয. অপিচ চতস্সো ৰজ্জুযো উপৰি বন্ধনট্ঠানঞ্চাতি পঞ্চট্ঠানং. ওড্ডিতোতি ওলম্বিতো. থুনন্তোতি নিত্থুনন্তো.
৮. সূদসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৪. আহাৰসম্পাদনেন তংতংআহাৰৱত্থুগতে সূদেতি পগ্ঘৰেতীতি সূদো, ভত্তকাৰকো. দহৰেহি মনাপতৰং অচ্চেতব্বতো অতিক্কমিতব্বতো অচ্চযা, ভোজনে ৰসৱিসেসা, তস্মা নানচ্চযেহীতি নানপ্পকাৰৰসৱিসেসেহীতি অত্থো. তেন ৱুত্তং ‘‘নানচ্চযেহী’’তিআদি. অগ্গীযতি অসঙ্কৰতো ৱিভজীযতীতি অগ্গো, অম্বিলমেৱ অগ্গো অম্বিলগ্গোতি আহ – ‘‘অম্বিলগ্গেহীতি অম্বিলকোট্ঠাসেহী’’তি. দাতুং অভিহৰিতব্বতায অভিহাৰা, দেয্যধম্মা. তেনাহ – ‘‘অভিহটানং দাযান’’ন্তি. ইদং মে কম্মট্ঠানং অনুলোমংৱাতি ইদং মম কম্মট্ঠানং এৱং পৱত্তমানং অনুলোমাৱসানমেৱ হুত্ৱা তিট্ঠতি. এৱং পুন পৱত্তমানং উস্সক্কিত্ৱা ৱিসেসনিব্বত্তনত্থমেৱ হোতীতি এৱং নিমিত্তং গহেতুং ন সক্কোতি বালো অব্যত্তো, পণ্ডিতো পন সক্কোতি. অত্তনো চিত্তস্সাতি অত্তনো ভাৱনাচিত্তস্স. পুব্বভাগৱিপস্সনা সতিপট্ঠানাৱ কথিতা ‘‘সকস্স চিত্তস্স নিমিত্তং উগ্গণ্হাতী’’তি ৱুত্তত্তা.
৯. গিলানসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৫. পাদগামোতি নগৰস্স পদসদিসো মহন্তগামো. তেনেৱাহ ‘‘ৱেসালিযং ৱিহৰতি ৱেড়ুৱগামকে’’তি. অহিতনিসেধন-হিতনিযোজন-ব্যসনপৰিচ্চজন-লক্খণো মিত্তভাৱো যেসু অত্থি, তে মিত্তা. যে পন দিট্ঠমত্তসহাযা, তে সন্দিট্ঠা. যে সৱিসেসং ভত্তিমন্তো, তে সম্ভত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘মিত্তাতি মিত্তাৱা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি ভগৱতো. পঞ্চমিযং অট্ঠমিযং চাতুদ্দসিযং পঞ্চদসিযন্তি একেকস্মিং পক্খে চত্তাৰো ৱাৰে কত্ৱা মাসস্স অট্ঠৱাৰে.
ৱেদনানং বলৱভাৱেন খৰো ফৰুসো কক্খড়ো. আবাধোতি পুব্বকম্মহেতুতায কম্মসমুট্ঠানো আবাধো সঙ্খাৰদুক্খতাসঙ্খাতো সব্বকালিকত্তা সৰীৰস্স সভাগৰোগো নাম. নাযমীদিসো আবাধো, অযং পন বহলতৰব্যাধিতায ‘‘ৱিসভাগৰোগো’’তি ৱুত্তো. অন্ত-সদ্দো সমীপপৱত্তোতি আহ – ‘‘মৰণন্তং মৰণসন্তিক’’ন্তি. ৱেদনা…পে… অকৰোন্তো উক্কংসগতভাৱিতকাযাদিতায. অপীড়িযমানোতি অপীড়িযমানো ৱিয. ওৱাদমেৱ ভিক্খুসঙ্ঘস্স অপলোকনন্তি আহ – ‘‘ওৱাদানুসাসনিং অদত্ৱাতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পুব্বভাগৱীৰিযং নাম ফলসমাপত্তিযা পৰিকম্মভূতৱিপস্সনাৱীৰিযং. জীৱিতম্পি জীৱিতসঙ্খাৰো পতিতুং অদত্ৱা অত্তভাৱস্স অভিসঙ্খৰণতো.
‘‘এত্তকং কালং অতিক্কমিত্ৱা ৱুট্ঠহিস্সামী’’তি খণপৰিচ্ছেদৱতী সমাপত্তি খণিকসমাপত্তি. নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৱাতি ৰূপসত্তকাৰূপসত্তকৱসেন পৱত্তিযমানং ৱিপস্সনাভাৱনং সব্বসো খিলৱিৰহেন নিগ্গুম্বং, অব্যাকুলতায নিজ্জটং কত্ৱা. মহাৱিপস্সনাৱসেনাতি পচ্চেকং সৱিসেসং ৱিত্থাৰিতানং অট্ঠাৰসাদীনং মহাৱিপস্সনানং ৱসেন ৱিপস্সিত্ৱা সমাপন্না যা সমাপত্তি, সা সুট্ঠু ৱিক্খম্ভেতি ৱেদনং মহাবলৱতায পুব্বাৰম্মণস্স, মহানুভাৱতায তথাপৱত্তিতৱিপস্সনাৱীৰিযস্স. যথা নামাতিআদিনা তস্স নিদস্সনং দস্সেতি. ৱেদনাতি দুক্খৱেদনা. চুদ্দসহাকাৰেহীতি তস্সেৱ সত্তকদ্ৱযস্স ৱসেন ৱদতি. সন্নেত্ৱাতি অন্তৰন্তৰা সমাপন্নজ্ঝানসমাপত্তিসম্ভূতেন ৱিপস্সনাপীতিসিনেহেন তেমেত্ৱা. সমাপত্তীতি ফলসমাপত্তি.
গিলানা ৱুট্ঠিতোতি গিলানভাৱতো ৱুট্ঠিতো. সৰীৰস্স গৰুথদ্ধভাৱপ্পত্তি মধুৰকতাতি আহ – ‘‘সঞ্জাতগৰুভাৱো সঞ্জাতথদ্ধভাৱো’’তি. নানাকাৰতোতি পুৰত্থিমাদিভেদতো. সতিপট্ঠানধম্মাতি পুব্বে অত্তনা ভাৱিযমানা সতিপট্ঠানধম্মা. পাকটা ন হোন্তি কাযচিত্তানং অকম্মঞ্ঞতায. তন্তি ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা ন ঞাযন্তি.
অনন্তৰং অবাহিৰন্তি ধম্মৱসেন পুগ্গলৱসেন চ অন্তৰবাহিৰং অকত্ৱা. এত্তকন্তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং ৱিৱৰতি. দহৰকালেতি অত্তনো দহৰকালে. ন এৱং হোতীতি ‘‘অহং ভিক্খুসঙ্ঘং পৰিহৰিস্সামী’’তিআদিকো মানতণ্হামূলকো ইস্সামচ্ছৰিযানং পৱত্তিআকাৰো তথাগতস্স ন হোতি, নত্থেৱ পগেৱ তেসং সমুচ্ছিন্নত্তাতি আহ – ‘‘বোধিপল্লঙ্কেযেৱা’’তিআদি. পটিসঙ্খৰণেন ৱেঠেন মিস্সকেন. মঞ্ঞেতি যথাৱুত্তং পটিসঙ্খৰণসঞ্ঞিতেন ৱেঠমিস্সকেন ৱিয জৰসকটং. অৰহত্তফলৱেঠেনাতি অৰহত্তফলসমাপত্তিসঞ্ঞিতেন অত্থভাৱৱেঠেন.
ফলসমাপত্তিযা অধিপ্পেতত্তা ‘‘একচ্চানং ৱেদনানন্তি লোকিযানং ৱেদনান’’ন্তি ৱুত্তং. অত্তদীপাতি এত্থ অত্ত-সদ্দেন ধম্মো এৱ ৱুত্তো, স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা ৱিভাৱিতো এৱ. নৱৱিধো লোকুত্তৰধম্মো ৱেদিতব্বো. সো হি চতূহি ওঘেহি অনজ্ঝোত্থৰণীযতো ‘‘দীপো’’তি ৱুত্তো. তমঅগ্গেতি তমযোগাভাৱেন সদেৱকস্স লোকস্স অগ্গে. সব্বেসন্তি সব্বেসং সিক্খাকামানং. তে ‘‘ধম্মদীপা ৱিহৰথা’’তি ৱুত্তা চতুসতিপট্ঠানগোচৰাৱ ভিক্খূ অগ্গে ভৱিস্সন্তি.
১০. ভিক্খুনুপস্সযসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৬. কম্মট্ঠানকম্মিকাতি কম্মট্ঠানমনুযুত্তা. ৱিসেসেতীতি ৱিসেসো, অতিসযো, স্ৱাযং পুব্বাপৰৱিসেসো উপাদাযুপাদায গহেতব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ.
উপ্পজ্জতি কিলেসপৰিড়াহোতি কাযে অসুভাদিৱসেন মনসিকাৰং অদহন্তস্স মনসিকাৰস্স ৱীথিযং অপটিপন্নতা সুভাদিৱসেন কাযাৰম্মণো কিলেসপৰিড়াহো চ উপ্পজ্জতি. ৱীৰিযাৰম্ভস্স অভাৱেন তস্মিং আৰম্মণে চেতসো ৱা লীনত্তং হোতি, গোচৰজ্ঝত্ততো বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে চিত্তং ৱিক্খিপতি. এৱং কিলেসপৰিড়াহে চাতিআদিনা তিৱিধম্পি ভাৱনানুযোগস্স কিলেসৱত্থুভাৱং উপাদায সমুচ্চযৱসেন অট্ঠকথাযং ৱুত্তং. যস্মা পন তে পৰিড়াহলীনত্তৱিক্খেপা একজ্ঝং ন পৱত্তন্তি, তস্মা পাড়িযং ‘‘কাযাৰম্মণো ৱা’’তিআদিনা অনিযমত্থো ৱা-সদ্দো গহিতো. কিলেসানুৰঞ্জিতেনাতি কিলেসৱিৱণ্ণিতচিত্তেন হুত্ৱা ন ৱত্তিতব্বং. কথং পন ৱত্তিতব্বন্তি আহ ‘‘কিস্মিঞ্চিদেৱা’’তি. ন চ ৱিতক্কেতি ন চ ৱিচাৰেতীতি কিলেসসহগতে ৱিতক্কৱিচাৰে ন পৱত্তেতি. সুখিতোতি ঝানসুখেন সুখিতো.
ইমস্স ভিক্খুনো ভাৱনা পৱত্তাতি সম্বন্ধো. যস্মা হি ইমস্স ভিক্খুনো তং মূলকম্মট্ঠানং পৰিপন্থে সতি ঠপেত্ৱা বুদ্ধগুণাদিঅনুস্সৰণেন চিত্তং পসাদেত্ৱা মূলকম্মট্ঠানভাৱনা পৱত্তা, তস্মা পণিধায ভাৱনাতি ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো. অট্ঠপেত্ৱাতি চিত্তং অপ্পৱত্তেত্ৱাতি অত্থো ৱেদিতব্বো. কম্মট্ঠানাদীনং তিণ্ণম্পি ৱসেন অত্থযোজনা সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. সাৰেন্তো ৱিযাতি ৰথং ৱাহযন্তো ৱিয. সমপ্পমাণতো অট্ঠকাদিৱসেন সুতচ্ছিতং পক্খিপন্তো ৱিয. সুখেনেৱ কিলেসানং ওকাসং অদেন্তো অন্তৰা অসজ্জন্তো অলগ্গন্তো. ৱিপস্সনাচাৰস্স আৰদ্ধৱুত্তিতং অপৰিপন্থতঞ্চ দস্সেন্তো ওপম্মদ্ৱযমাহ. ব্যাভঙ্গিযাতি কাজদণ্ডেন. কিলেসপৰিড়াহাদীনন্তি কিলেসপৰিড়াহলীনত্তৱিক্খেপানং.
গুড়খণ্ডাদীনীতি গুড়খণ্ডসক্খৰখণ্ডাদীনি উচ্ছুৱিকাৰভূতানি. ‘‘কাযে কাযানুপস্সী ৱিহৰামী’’তিআদিৱচনতো ‘‘পুব্বভাগৱিপস্সনা কথিতা’’তি ৱুত্তং.
অম্বপালিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. নালন্দৱগ্গো
২. নালন্দসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৮. দুতিযৱগ্গে পঠমসুত্তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি তং লঙ্ঘিত্ৱা ‘‘দুতিযে’’তি ৱুত্তং.
ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতোতি সম্বোধিযা সেট্ঠতৰোতি অভিলক্খিতো. ভিয্যতৰাভিঞ্ঞোতি সব্বসত্তেসু অধিকতৰপঞ্ঞো. তেনাহ ‘‘উত্তৰিতৰঞাণো’’তি. সম্মা অনৱসেসতো বুজ্ঝতি এতেনাতি সম্বোধীতি আহ – ‘‘সম্বোধিযন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে’’তি. নিপ্পদেসা গহিতাতি অনৱসেসা বুদ্ধগুণা গহিতা অগ্গমগ্গসিদ্ধিযাৱ ভগৱতো সব্বগুণানং সিদ্ধত্তা. ন কেৱলঞ্চ বুদ্ধানং, অথ খো অগ্গসাৱকপচ্চেকবুদ্ধানম্পি তংতংগুণসমিজ্ঝনং অগ্গমগ্গাধিগমেনেৱাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱেপি অগ্গসাৱকা’’তিআদিমাহ.
অপৰো নযো – পসন্নোতি ইমিনা পসাদস্স ৱত্তমানতা দীপিতাতি উপ্পন্নসদ্ধোতি ইমিনাপি সদ্ধায পচ্চুপ্পন্নতা পকাসিতাতি আহ – ‘‘এৱং সদ্দহামীতি অত্থো’’তি. অভিজানাতি অভিমুখভাৱেন সব্বঞ্ঞেয্যং জানাতীতি অভিঞ্ঞো, ভিয্যো অধিকো অভিঞ্ঞোতি ভিয্যোভিঞ্ঞো. সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতৰোতি ৱুত্তোতি আহ – ‘‘ভিয্যতৰো অভিঞ্ঞাতো’’তি. দুতিযৱিকপ্পে পন অভিজানাতীতি অভিঞ্ঞা, অভিৱিসিট্ঠা পঞ্ঞা. ভিয্যো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি ভিয্যোভিঞ্ঞো, সো এৱ অতিসযৱচনিচ্ছাৱসেন ভিয্যোভিঞ্ঞতৰো. স্ৱাযং অস্স অতিসযো অভিঞ্ঞায ভিয্যোভাৱকতোতি আহ – ‘‘ভিয্যতৰাভিঞ্ঞো ৱা’’তি. সম্বুজ্ঝতি এতাযাতি সম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং অগ্গমগ্গঞাণঞ্চ. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি অগ্গমগ্গঞাণং, অগ্গমগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্বোধি নাম. তত্থ পধানৱসেন তদত্থদস্সনে পঠমৱিকপ্পো, পদট্ঠানৱসেন দুতিযৱিকপ্পো. কস্মা পনেত্থ অৰহত্তমগ্গঞাণস্সেৱ গহণং, ননু হেট্ঠিমানিপি ভগৱতো মগ্গঞাণানি সৱাসনমেৱ যথাসকং পটিপক্খৱিধমনৱসেন পৱত্তানি. সৱাসনপ্পহানঞ্হি ঞেয্যাৱৰণপ্পহানন্তি? সচ্চমেতং, তং পন অপৰিপুণ্ণং পটিপক্খৱিধমনস্স ৱিপ্পকতভাৱতোতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গঞাণে ৱা’’তি. সব্বন্তি সম্মাসম্বুদ্ধেন অধিগন্তব্বং সব্বং.
খাদনীযানং উড়াৰতা সাতৰসানুভাৱেনাতি আহ ‘‘মধুৰে আগচ্ছতী’’তি. পসংসায উড়াৰতা ৱিসিট্ঠভাৱেনাতি আহ – ‘‘সেট্ঠে’’তি. ওভাসস্স উড়াৰতা মহন্তভাৱেনাতি ৱুত্তং – ‘‘ৱিপুলে’’তি. উসভস্স অযন্তি আসভী, ইধ পন আসভী ৱিযাতি আসভী. তেনাহ – ‘‘উসভস্স ৱাচাসদিসী’’তি. যেন গুণেন সা তংসদিসা, তং দস্সেতুং ‘‘অচলা অসম্পৱেধী’’তি ৱুত্তং. যতো কুতোচি অনুস্সৱনং অনুস্সৱো. ৱিজ্জাট্ঠানাদীসু কতপৰিচযানং আচৰিযানং তং তং অত্থং ঞাপেন্তী পৱেণী আচৰিযপৰম্পৰা. কেৱলং অত্তনো মতিযা ‘‘ইতি কিৰ এৱং কিৰা’’তি পৰিকপ্পনা ইতিকিৰা. পিটকস্স গন্থস্স সম্পদানতো ভূততো তস্স গহণং পিটকসম্পদানং. যথাসুতানং অত্তানং আকাৰস্স পৰিৱিতক্কনং আকাৰপৰিৱিতক্কো. তথেৱস্স ‘‘এৱমেত’’ন্তি দিট্ঠিযা নিজ্ঝানক্খমনং দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তি. আগমাধিগমেহি ৱিনা কেৱলং অনুস্সুততো তক্কমগ্গং নিস্সায তক্কনং তক্কো. অনুমানৱিধিং নিস্সায গহণং নযগ্গাহো. যস্মা বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱা ভগৱতো অযং থেৰস্স চোদনা থেৰস্স চ সো অৱিসযো, তস্মা ‘‘পচ্চক্খতো ঞাণেন পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ৱিযা’’তি ৱুত্তং. সীহনাদো ৱিযাতি সীহনাদো. তংসদিসতা চস্স সেট্ঠভাৱেন, সো চেত্থ এৱং ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সীহনাদো’’তিআদিমাহ. উন্নাদযন্তেনাতি অসনিসদিসং কৰোন্তেন.
অনুযোগদাপনত্থন্তি অনুযোগং সোধাপেতুং. ৱিমদ্দক্খমঞ্হি সীহনাদং নদন্তো অত্থতো অনুযোগং সোধেতি নাম, অনুযুজ্ঝন্তো চ নং সোধাপেতি নাম. দাতুন্তি সোধেতুং. কেচি ‘‘দানত্থ’’ন্তি অত্থং ৱদন্তি, তং ন যুত্তং. ন হি যো সীহদানং নদতি, সো এৱ তত্থ অনুযোগং দেতীতি যুজ্জতি. নিঘংসনন্তি ৱিমদ্দনং. ধমমানন্তি তাপযমানং. তাপনঞ্চেত্থ গগ্গৰিযা ধম্মাপনসীসেন ৱদতি.
সব্বে তেতি সব্বে তে অতীতে নিৰুদ্ধে সম্মাসম্বুদ্ধে. তেনেতং দস্সেতি – যে তে অহেসুং অতীতমদ্ধানং তৱ অভিনীহাৰতো ওৰং সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং তাৱ সাৱকঞাণগোচৰে ধম্মে পৰিচ্ছিন্দন্তো মাৰাদযো ৱিয চ বুদ্ধানং লোকিযচিত্তাচাৰং ত্ৱং জানেয্যাসি. যে পন তে অব্ভতীতা, ততো পৰতো ছিন্নৱটুমা ছিন্নপপঞ্চা পৰিযাদিন্নৱট্টা সব্বদুক্খৱীতিৱত্তা সম্মাসম্বুদ্ধা, তেসং সব্বেসম্পি তৱ সাৱকঞাণস্স অৱিসযভূতে ধম্মে কথং জানিস্সসীতি. তেনাতি সম্বোধিসঙ্খাতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানেন অৰহত্তমগ্গঞাণেন. এৱংসীলাতি তাদিসসীলা. সমাধিপক্খাতি সমাধি চ সমাধিপক্খা চ সমাধিপক্খা একদেসসৰূপেকসেসনযেন. তত্থ সমাধিপক্খাতি ৱীৰিযসতিযো তদনুগুণা চ ধম্মা ৱেদিতব্বা. ঝানসমাপত্তীসু যেভুয্যেন ৱিহাৰৱোহাৰো, ঝানসমাপত্তিযো সমাধিপ্পধানাতি ৱুত্তং ‘‘সমাধিপক্খানং ধম্মানং গহিতত্তা ৱিহাৰো গহিতো’’তি.
যথা পন হেট্ঠা গহিতাপি সমাধিপঞ্ঞা পটিপক্খতো ৱিমুত্তত্তা ৱিমুচ্চন-সঙ্খাত-কিচ্চৱিসেস-দস্সনৱসেন ৱিমুত্তিপৰিযাযেন পুন গহিতা ‘‘এৱংৱিমুত্তা’’তি, এৱং দিব্বৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰৱিসেসদস্সনৱসেন পুন গহিতো ‘‘এৱংৱিহাৰী’’তি, তস্মা সব্বেসং সমাপত্তিৱিহাৰানং ৱসেনেত্থ অত্থো যুজ্জতীতি দট্ঠব্বং. ৱিমুত্তীতি সঙ্খং গচ্ছন্তি ৱিমুচ্চিত্থাতি কত্ৱা. এস নযো সেসেসুপি. পটিপ্পস্সদ্ধন্তেতি পটিপ্পস্সম্ভনোসাপনেন. সব্বকিলেসেহি নিস্সটত্তা অসংসট্ঠত্তা ৱিমুত্তত্তা চ নিস্সৰণৱিমুত্তি নিব্বানং.
অনাগতবুদ্ধানং পনাতি পন-সদ্দো ৱিসেসত্থজোতনো. তেন অতীতেসু তাৱ খন্ধানং ভূতপুব্বত্তা তত্থ সিযা ঞাণস্স সৱিসযে গতি, অনাগতেসু পন সব্বসো অসঞ্জাতেসু কথন্তি ইমমত্থং জোতেতি. তেনাহ ‘‘অনাগতাপী’’তিআদি. ‘‘অত্তনো চেতসা পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ৱিদিতা’’তি কস্মা ৱুত্তং? ননু অতীতানাগতে সত্তাহে এৱ পৱত্তং চিত্তং চেতোপৰিযঞাণস্স ৱিসযো, ন ততো পৰন্তি? নযিদং চেতোপৰিযঞাণকিচ্চৱসেন ৱুত্তং, অথ খো পুব্বেনিৱাসঅনাগতংসঞাণানং ৱসেন ৱুত্তং, তস্মা নাযং দোসো. ৱিদিতট্ঠানে ন কৰোতি সিক্খাপদেনেৱ তাদিসস্স পটিক্খেপস্স পটিক্খিত্তত্তা সেতুঘাততো চ. কথং পন থেৰো দ্ৱযসম্ভৱে পটিক্খেপমেৱ অকাসি, ন ৱিভজ্জ ব্যাকাসীতি আহ ‘‘থেৰো কিৰা’’তিআদি. পাৰং পৰিযন্তং মিনোতীতি পাৰমী, সা এৱ ঞাণন্তি পাৰমিঞাণং, সাৱকানং পাৰমিঞাণং সাৱকপাৰমিঞাণং. তস্মিং সাৱকানং উক্কংসপৰিযন্তগতে জাননে নাযমনুযোগো, অথ খো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণে সব্বঞ্ঞুতায জাননে. কেচি পন ‘‘সাৱকপাৰমিঞাণেতি সাৱকপাৰমিঞাণৱিসযে’’তি অত্থং ৱদন্তি, তথা সেসপদেসুপি. সীল…পে… সমত্থন্তি সীলসমাধিপঞ্ঞাৱিমুত্তিঞাণসঙ্খাতানং কাৰণানং জাননসমত্থং. বুদ্ধসীলাদযো হি বুদ্ধানং বুদ্ধকিচ্চস্স পৰেহি এতে বুদ্ধাতি জাননস্স চ কাৰণং.
অনুমানঞাণং ৱিয সংসযট্ঠিতং অহুত্ৱা ইদমিদন্তি যথাসভাৱতো ঞেয্যং ধাৰেতি নিচ্ছিনোতীতি ধম্মো, পচ্চক্খঞাণন্তি আহ ‘‘ধম্মস্স পচ্চক্খতো ঞাণস্সা’’তি. অনুএতীতি অন্ৱযোতি আহ ‘‘অনুযোগং অনুগন্ত্ৱা’’তি. পচ্চক্খসিদ্ধঞ্হি অত্থং অনুগন্ত্ৱা অনুমানঞাণস্স পৱত্তি ‘‘দিট্ঠেন অদিট্ঠস্স অনুমান’’ন্তি ৱেদিতব্বা. ৱিদিতে ৱেদকম্পি ঞাণং অত্থতো ৱিদিতমেৱ হোতীতি ‘‘অনুমানঞাণং নযগ্গাহো ৱিদিতো’’তি ৱুত্তং. ৱিদিতোতি ৱিদ্ধো পটিলদ্ধো, অধিগতোতি অত্থো. অপ্পমাণোতি অপৰিমাণো মহাৱিসযত্তা. তেনাহ ‘‘অপৰিযন্তো’’তি. তেনাতি অপৰিযন্তত্তা. তেন ৱা অপৰিযন্তেন ঞাণেন. এতেন থেৰো যং যং অনুমেয্যমত্থং ঞাতুকামো হোতি, তত্থ তত্থ তস্স অসঙ্গমপ্পটিহতং অনুমানঞাণং পৱত্তেতীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘সো ইমিনা’’তিআদি. তত্থ ইমিনাতি ইমিনা কাৰণেন.
পাকাৰস্স থিৰভাৱং উদ্ধমুদ্ধং আপেতীতি উদ্ধাপং, পাকাৰমূলং. আদি-সদ্দেন পাকাৰদ্ৱাৰবন্ধপৰিখাদীনং সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. পচ্চন্তে ভৱং পচ্চন্তিমং. পণ্ডিতদোৱাৰিকট্ঠানিযং কত্ৱা থেৰো অত্তানং দস্সেতীতি দস্সেন্তো ‘‘একদ্ৱাৰন্তি কস্মা আহা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি.
যস্সা পঞ্ঞায ৱসেন পুৰিসো পণ্ডিতোতি ৱুচ্চতি, তং পণ্ডিচ্চন্তি আহ – ‘‘পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতো’’তি. তংতংইতিকত্তব্বতাসু ছেকভাৱো ব্যত্তভাৱো ৱেয্যত্তিযং. মেধতি অঞ্ঞাণং হিংসতি ৱিধমতীতি মেধা, সা এতস্স অত্থীতি মেধাৱী. ঠানে ঠানে উপ্পত্তি এতিস্সা অত্থীতি ঠানুপ্পত্তিকা, ঠানসো উপ্পজ্জনপঞ্ঞা. অনুপৰিযাযন্তি এতেনাতি অনুপৰিযাযো, সো এৱ পথোতি অনুপৰিযাযপথো, পৰিতো পাকাৰস্স অনুযাযনমগ্গো. পাকাৰভাগা সম্বন্ধিতব্বা এত্থাতি পাকাৰসন্ধি, পাকাৰস্স ফুল্লিতপদেসো. সো পন হেট্ঠিমন্তেন দ্ৱিন্নম্পি ইট্ঠকানং ৱিগমেন এৱং ৱুচ্চতীতি আহ – ‘‘দ্ৱিন্নং ইট্ঠকানং অপগতট্ঠান’’ন্তি. ছিন্নট্ঠানন্তি ছিন্নভিন্নপদেসং, ছিন্নট্ঠানং ৱা. তঞ্হি ‘‘ৱিৱৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. কীলিট্ঠন্তি মলীনং. উপতাপেন্তীতি কিলেসপৰিড়াহেন সন্তাপেন্তি. ৱিবাধেন্তীতি পীড়েন্তি. উপ্পন্নায পঞ্ঞায নীৱৰণেহি ন কিঞ্চি কাতুং সক্কাতি আহ ‘‘অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পজ্জিতুং ন দেন্তী’’তি. তস্মাতি পচ্চযূপঘাতেন উপ্পজ্জিতুং অপ্পদানতো. চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুট্ঠু ঠপিতচিত্তাতি চতুব্বিধাযপি সতিপট্ঠানভাৱনায সম্মদেৱ ঠপিতচিত্তা অপ্পিতচিত্তা. যথাসভাৱেন ভাৱেত্ৱাতি যাথাৱতো সম্মদেৱ যথা পটিপক্খা সমুচ্ছিজ্জন্তি, এৱং ভাৱেত্ৱা.
পুৰিমনযে সতিপট্ঠানানি বোজ্ঝঙ্গা চ মিস্সকা অধিপ্পেতাতি ততো অঞ্ঞথা ৱত্তুং ‘‘অপিচেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. মিস্সকাতি সমথৱিপস্সনামগ্গৱসেন মিস্সকা. ‘‘চতূসু সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তাতি পঠমং ৱুত্তত্তা সতিপট্ঠানেসু ৱিপস্সনং গহেত্ৱা সত্ত বোজ্ঝঙ্গে যথাভূতং ভাৱেত্ৱাতি ৱুত্তত্তা মগ্গপৰিযাপন্নানংযেৱ চ নেসং নিপ্পৰিযাযবোজ্ঝঙ্গভাৱতো তেসু চ অধিগতমেৱ হোতীতি বোজ্ঝঙ্গে মগ্গো চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চাতি গহিতে সুন্দৰো পঞ্হো ভৱেয্যা’’তি মহাসিৱত্থেৰো আহ. ন পনেৱং গহিতং পোৰাণেহীতি অধিপ্পাযো. ইতীতি ৱুত্তপ্পকাৰপৰামসনং. থেৰোতি সাৰিপুত্তত্থেৰো.
তত্থাতি তেসু পচ্চন্তনগৰাদীসু. নগৰং ৱিয নিব্বানং তদত্থিকেহি উপগন্তব্বতো উপগতানঞ্চ পৰিস্সযৰহিতসুখাধিগমট্ঠানতো. পাকাৰো ৱিয সীলং তদুপগতানং পৰিতো আৰক্খভাৱতো. অনুপৰিযাযপথো ৱিয হিৰী সীলপাকাৰস্স অধিট্ঠানভাৱতো. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘পৰিযাযপথোতি খো ভিক্খু হিৰিযা এতং অধিৱচন’’ন্তি. দ্ৱাৰং ৱিয অৰিযমগ্গো নিব্বাননগৰপ্পৱেসনে অঞ্জসভাৱতো. পণ্ডিতদোৱাৰিকো ৱিয ধম্মসেনাপতি নিব্বাননগৰং পৱিট্ঠপৱিসনকানং সত্তানং সল্লক্খণতো. দিন্নোতি দাপিতো, সোধিতোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
৩. চুন্দসুত্তৱণ্ণনা
৩৭৯. পুব্বে সাৱত্থিতো ৱেড়ুৱগামস্স গতত্তা ৱুত্তং ‘‘আগতমগ্গেনেৱ পটিনিৱত্তন্তো’’তি. সত্তন্নন্তি উপসেনো, ৰেৱতো, খদিৰৱনিযো, চুন্দো, সমণুদ্দেসো অহন্তি চতুন্নং, চালা, উপচালা, সীসূপচালাতি, তিস্সন্নন্তি ইমেসং সত্তন্নং অৰহন্তানং. নত্থি নু খোতি এত্থাপি ‘‘ওলোকেন্তো’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধো সীহাৱলোকনঞাযেন. ভৱিস্সন্তি মে ৱত্তাৰো হৰিতুং নাসক্খীতি সম্বন্ধো. ইদং দানি পচ্ছিমদস্সনন্তি ভূতকথনমত্তং, ন তত্থ সালযতাদস্সনং যথা তথাগতস্স ৱেসালিযা নিক্খমিত্ৱা নাগাপলোকিতং.
তস্স তস্স ৱিসেসস্স অধিট্ঠানৱসেনেৱ ইদ্ধিভেদদস্সনং ইদ্ধিৱিকুব্বনং. সীহস্স ৱিজম্ভনাদিৱসেন কীড়িত্ৱা নাদসদিসী অযং ধম্মকথাতি ৱুত্তং ‘‘সীহৱিকীড়িতো ধম্মপৰিযাযো’’তি. গমনকালো ময্হন্তীতি এত্থ ইতি-সদ্দো পৰিসমাপনে. তেন থেৰেন যথাৰম্ভস্স ৱচনপবন্ধস্স সমাপিতভাৱং জোতেতি. এস নযো সেসেসুপি এদিসেসু সব্বট্ঠানেসু. যুগন্ধৰাদযো পৰিভণ্ডপব্বতাতি ৱেদিতব্বা. একপ্পহাৰেনেৱাতি একপ্পহাৰেন ইৱ. স্ৱাযং ইৱ-সদ্দো ন সক্কোমীতি এত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বো.
পটিপাদেস্সামীতি ঠিতকাযং পটিপাদেস্সামি. পত্থনাকালে অনোমদস্সিস্স ভগৱতো ৱচনসুতানুসাৰেন ঞাণেন দিট্ঠমত্ততং সন্ধায ‘‘তং পঠমদস্সন’’ন্তি ৱুত্তং. ধাৰেতুং অসক্কোন্তী গুণসাৰং. এস মগ্গোতি এসো জাতানং সত্তানং মৰণনিট্ঠিতো পন্থো. পুনপি এৱংভাৱিনো নাম সঙ্খাৰাতি সঙ্খাৰা নাম এৱংভাৱিনো, মৰণপৰিযোসানাতি অত্থো. এত্তকন্তি এত্তকং কালং. সঙ্কড্ঢিত্ৱা সংহৰিত্ৱা. মুখং পিধাযাতি মুখং ছাদেত্ৱা. অগ্ঘিকসতানীতি মকুড়ঙ্কুৰচেতিযসতানি.
পুৰিমদিৱসেতি অতীতদিৱসে. যস্মা ধম্মসেনাপতিনো অৰহত্তপ্পত্তদিৱসেযেৱ সত্থু সাৱকসন্নিপাতো অহোসি, তস্মা ‘‘পূৰিতসাৱকসন্নিপাতো এস ভিক্খূ’’তি ৱুত্তং. পঞ্চ জাতিসতানীতি ভুম্মত্থে, অচ্চন্তসংযোগে ৱা উপযোগৱচনং.
কড়োপিহত্থোতি ৱিলীৱমযভাজনহত্থো. ‘‘চম্মমযভাজনহত্থো’’তি চ ৱদন্তি. পুৰন্তৰেতি নগৰমজ্ঝে. ৱনেতি অৰঞ্ঞে.
ওসক্কনাকাৰৱিৰহিতোতি ধম্মদেসনায সঙ্কোচহেতুৱিৰহিতো. ৱিসাৰদোতি সাৰদৱিৰহিতো. ধম্মোজন্তি ধম্মৰসং, ওজৱন্তং দেসনাধম্মন্তি অত্থো. ধম্মভোগন্তি ধম্মপৰিভোগং, পৰেহি সদ্ধিং সংৱিভজনৱসেন পৱত্তং ধম্মসম্ভোগন্তি দেসনাধম্মমেৱ ৱদতি. তেন ৱুত্তং ‘‘উভযেনপি ধম্মপৰিভোগোৱ কথিতো’’তি.
পিযাযিতব্বতো পিযেহি. মনস্স ৱড্ঢনতো মনাপেহি. জাতিযাতি খত্তিযাদিজাতিযা. নানাভাৱো অসহভাৱো ৱিসুংভাৱো. অঞ্ঞথাভাৱো অঞ্ঞথত্তং. সৰীৰন্তি ৰূপধম্মকাযসঙ্খাতং সৰীৰং. ৰূপকাযে হি ভিজ্জন্তে ভিজ্জন্তেৱ. সো ভিজ্জেয্যাতি সো মহন্ততৰো খন্ধো ভিজ্জেয্য.
দক্খিণদিসং গতোতি দক্খিণদিসামুখে পৱত্তো. মহাখন্ধো ৱিযাতি মহন্তো সাৰৱন্তো সাখাখন্ধো ৱিয. সাখখন্ধা হি দিসাভিমুখপৱত্তাকাৰা, মূলখন্ধো পন উদ্ধমুগ্গতো. সোড়সন্নং পঞ্হানন্তি সোড়সন্নং অপৰাপৰিযপৱত্তনিযানং অত্থানং. ঞাতুং ইচ্ছিতো হি অত্থো পঞ্হো.
৪-৫. উক্কচেলসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৮০-৩৮১. অমাৱসুপোসথেতি অমাৱসিউপোসথে, কালপক্খউপোসথেতি অত্থো. পুৰিমনযেনেৱাতি অনন্তৰসুত্তে ৱুত্তনযেনেৱ.
৬. উত্তিযসুত্তৱণ্ণনা
৩৮২. মচ্চুধেয্যস্সাতি মচ্চুনো পৱত্তিট্ঠানস্স.
৮. ব্ৰহ্মসুত্তৱণ্ণনা
৩৮৪. তস্মিং কালেতি পঠমাভিসম্বোধিযং. ভিক্খুযেৱ নত্থি ধম্মচক্কস্স অপ্পৱত্তিতত্তা, ভিক্খুযেৱ ভিক্খুলক্খণযোগতো. এককো মগ্গো, ন দ্ৱেধাপথভূতোতি একমগ্গো, তং একমগ্গং. জাতিযা খযো ৱট্টদুক্খস্স অন্তভূতোতি জাতিক্খযন্তো, নিব্বানং, তং দিট্ঠত্তা জাতিক্খযন্তদস্সীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
৯. সেদকসুত্তৱণ্ণনা
৩৮৫. অযং তস্স লদ্ধীতি অযং ইদানি ৱুচ্চমানা তস্স আচৰিযস্স লদ্ধি. ততো অনামেন্তোতি যেন ৱংসো নমতি, তেন কাযং অনামেন্তো. তথা নমন্তো হি পতিত্ৱা চুণ্ণৱিচুণ্ণং হোতি. তন্তি কাযং, তং ৱংসং ৱা. আকড্ঢেন্তো ৱিযাতি নমিতট্ঠানতো পৰভাগেন আকড্ঢেন্তো ৱিয. একতোভাগিযং কত্ৱাতি যথাৱুত্তং সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা ওনতং ৱিয কত্ৱা. তথা কৰণং পন তথা ৱাতূপত্থম্ভগাহাপনেনাতি আহ – ‘‘ৱাতূপত্থম্ভং গাহাপেত্ৱা’’তি. তঞ্চ সতিযা তদত্থং উপট্ঠানেনাতি ৱুত্তং ‘‘সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৱা’’তি. নিচ্চলোৱ নিসীদন্তো অন্তেৱাসী আচৰিযং ৰক্খতি, এত্তকং আচৰিযস্স লদ্ধিৱসেন ৱুত্তং. ‘‘আচৰিযো ৱংসং সুগ্গহিতং গণ্হন্তো’’তিআদি সব্বং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
‘‘অত্তানমেৱ ৰক্খতী’’তি ইদং অত্তনো ৰক্খণং পধানং কত্ৱা ৱুত্তং, ন অন্তেৱাসিকন্তি অৱধাৰণফলং. অত্তৰক্খায পনেত্থ সিজ্ঝমানায অন্তেৱাসিকৰক্খাপি সিদ্ধা এৱ হোতীতি. দুতিযপক্খেপি এসেৱ নযো. সো তত্থ ঞাযোতি যা অত্তনো এৱ ৰক্খা, সা অত্থতো পৰৰক্খাপি হোতীতি অযমেত্থ ঞাযো যুত্তপ্পযোগো. অনুৱড্ঢিযাতি যথাৱড্ঢিতস্স অনুঅনুৱড্ঢিযা. এতেন পটিলদ্ধসম্পযুত্তপমোদনাকাৰো দস্সিতোতি আহ – ‘‘সপুব্বভাগায মুদিতাযাতি অত্থো’’তি. আসেৱনাযাতিআদীনি পদানি অনুদযতাপৰিযোসানানি (যস্মা সতিপট্ঠানং সেৱন্তস্স সিদ্ধং অত্তনো চ পৰস্স চ ৰক্খণং পকাসেন্তি, তস্মা) – ‘‘অত্তানং, ভিক্খৱে, ৰক্খিস্সামীতি সতিপট্ঠানং সেৱিতব্ব’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
১০. জনপদকল্যাণীসুত্তৱণ্ণনা
৩৮৬. জনপদস্মিং কল্যাণীতি সকলজনপদে ভদ্দা ৰূপসম্পত্তিযা সিক্খাসম্পত্তিযা চ সুন্দৰা সেট্ঠা. ৰূপসম্পত্তি চ নাম সব্বসো ৰূপদোসাভাৱেন ৰূপগুণপাৰিপূৰিযা হোতীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘ছসৰীৰদোসৰহিতা পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতা’’তি ৱুত্তং. তং দুৱিধম্পি ৱিৱৰন্তো ‘‘সা হী’’তিআদিমাহ. পঞ্চকল্যাণসমন্নাগতাতি পঞ্চৱিধসৰীৰগুণসম্পদাহি সমন্নাগতা. নাতিদীঘা নাতিৰস্সাতি পমাণমজ্ঝিমা দীঘতৰপ্পমাণা ন হোতি, ন অতিৰস্সা, লকুণ্ডকৰূপা ন হোতি. নাতিকিসাতি অতিৱিয কিসথদ্ধমংসলোহিতা দিস্সমানা অট্ঠিসৰীৰা জালসৰীৰা ন হোতি. নাতিথূলাতি ভাৰিযমংসা মহোদৰা ন হোতি. নাতিকাড়া নাচ্চোদাতাতি অতিৱিয কাড়ৱণ্ণা ঝামঙ্গাৰো ৱিয, দধিতক্কাদীহি পমজ্জিতমত্তকংসলোহৱণ্ণা ন হোতি. মনুস্সলোকে তাদিসিযা ৰূপসম্পত্তিযা অভাৱতো অতিক্কন্তা মনুস্সৱণ্ণং. যথা পমাণযুত্তা, এৱং আৰোহপৰিণাহযোগতো চ পৰেসং পসাদাৱহা নাতিদীঘতাদযো. এৱং মনুস্সানং দিব্বৰূপতাসম্পত্তীপীতি ৱুত্তং ‘‘অপ্পত্তা দিব্বৱণ্ণ’’ন্তি. এত্থ চ নাতিদীঘনাতিৰস্সতাৱচনেন আৰোহসম্পত্তি ৱুত্তা উব্বেধেন পাসাদিকভাৱতো. কিসথূলদোসাভাৱৱচনেন পৰিণাহসম্পত্তি ৱুত্তা. উভযেনপি সণ্ঠানসম্পদা ৱিভাৱিতা, নাতিকাড়তাৱচনেন ৱণ্ণসম্পত্তি ৱুত্তা ৱিৱণ্ণতাভাৱতো. পিযঙ্গুসামাতি পৰিণতপিযঙ্গুপুপ্ফসদিসসৰীৰনিভাসা. মুখপৰিযোসানন্তি অধৰোট্ঠমাহ. অযং যথাৱুত্তা সৰীৰৱণ্ণসম্পত্তি. অস্সাতি জনপদকল্যাণিযা. ছৱিকল্যাণতা ছৱিসম্পত্তিহেতুকত্তা তস্সা. এস নযো সেসেসুপি. নখা এৱ পত্তসদিসতায নখপত্তানি.
(পসাৱো সৰীৰাৱযৱেন ইৰিযনন্তি আহ – ‘‘পৱত্তীতি অত্থো’’তি, পসাৱো যথাপৰিতমেৱ কনতন্তি, ন সভাৱসন্ধানং. যথাৱিভাৱসেন উত্তমমেৱ নচ্চং নচ্চতি. তে ৱা ৱীসতিযাসূতিৰং ধানপ্পত্তিযা পৱত্তিযা পৱত্তিমকতমন্দতা ৱিভাৱসুটতস্স উত্তমমেৱ গীতঞ্চ গাযতীতি অত্থো.) [এত্থন্তৰে পাঠো অসুদ্ধো দুস্সোধনীযো চ. সুদ্ধপাঠো গৱেসিতব্বো.] সমতিত্তিকো তেলপত্তোতি মুখৱত্তিসমং তেলানং পূৰিতত্তা সমতিত্তিকমুখং তেলভাজনং. অন্তৰেন চ মহাসমজ্জং অন্তৰেন চ জনপদকল্যাণিন্তি জনপদকল্যাণিযা, তস্সা চ নচ্চগীতং পেক্খিতুং সন্নিপতিতমহাজনসমূহস্স মজ্ঝতো পৰিহৰিতব্বো নেতব্বো. নন্তি তেলং. আহৰেয্যাতি আপজ্জেয্য. তত্ৰিদং ওপম্মসংসন্দনং – তেলপত্তং ৱিয কাযগতাসতি, তস্স পৰিহৰণপুগ্গলো ৱিয ৱিপস্সকো, জনকাযা ৱিয পুথুত্তাৰম্মণানি, অসিপুৰিসো ৱিয মনো, তেলস্স চজনং ৱিয কিলেসুপ্পাদনং, সীসপাতনং ৱিয অৰিযমগ্গঞাণসীসানুপ্পত্তি. ‘‘কাযগতা সতি নো ভাৱিতা…পে… সিক্খিতব্ব’’ন্তি ৱুত্তত্তা ‘‘পুব্বভাগৱিপস্সনাৱ কথিতা’’তি ৱুত্তং.
নালন্দৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সীলট্ঠিতিৱগ্গো
১-২. সীলসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৮৭-৩৮৮. সীলানীতি বহুৱচনং অনেকৱিধত্তা সীলস্স. তঞ্হি সীলনট্ঠেন একৱিধম্পি চাৰিত্তাদিৱসেন অনেকৱিধং. তেনাহ – ‘‘চতুপাৰিসুদ্ধিসীলানী’’তি. পঞ্হমগ্গোতি ঞাতুং ইচ্ছিতস্স অত্থস্স ৱীমংসনং. তেনাহ – ‘‘পঞ্হগৱেসন’’ন্তি.
৩-৫. পৰিহানসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৮৯-৩৯১. পুগ্গলৱসেন পৰিহানং হোতি ন ধম্মৱসেন. যো ন ভাৱেতি, তস্সেৱ পৰিহাযতি. তেনাহ ‘‘যো হী’’তিআদি.
৬. পদেসসুত্তৱণ্ণনা
৩৯২. পদেসতো ভাৱিতত্তাতি একদেসতো ভাৱিতত্তা ভাৱনাপাৰিপূৰিযা অননুপ্পত্তত্তা. তেনাহ – ‘‘চত্তাৰো হি মগ্গে’’তিআদি.
৭. সমত্তসুত্তৱণ্ণনা
৩৯৩. সমত্তা ভাৱিতত্তাতি পৰিযত্তা ভাৱিতত্তা.
৮-১০. লোকসুত্তাদিৱণ্ণনা
৩৯৪-৩৯৬. মহাৱিসযত্তা মহতিযো অভিঞ্ঞা এতস্সাতি মহাভিঞ্ঞো, তস্স ভাৱোতি সব্বং ৱত্তব্বং. ‘‘সততৱিহাৰৱসেন ৱুত্ত’’ন্তি ৱত্ৱা তমত্থং পাকটং কাতুং ‘‘থেৰো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তস্সাতি থেৰস্স. আৱজ্জনস্স গতিন্তি একাৱজ্জনস্সেৱ গমনৱীথিং. অনুবন্ধতি চক্কৱাড়ানং সহস্সং একাৱজ্জনেনেৱ সহস্সলোকধাতুযা ইচ্ছিতমত্থং জানিতুং সমত্থোতি দস্সেতি.
সীলট্ঠিতিৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অননুস্সুতৱগ্গৱণ্ণনা
৩৯৭-৪০৭. যা ৱেদনা সম্মসিত্ৱাতি যা তেভূমকৱেদনা সম্মসিত্ৱা. তাৱস্সাতি তা তেভূমকৱেদনা এৱ অস্স ভিক্খুনো. সদিসৱসেন চেতং ৱুত্তং, অনিচ্চাদিসম্মসনৱসেন ৱিদিতা পুব্বভাগে সম্মসনকালে উপট্ঠহন্তি. পৰিগ্গহিতেসূতি পৰিজাননৱসেন পৰিচ্ছিজ্জ গহিতেসু. ‘‘ৱেদনা তণ্হাপপঞ্চস্স, ৱিতক্কো মানপপঞ্চস্স, সঞ্ঞা দিট্ঠিপপঞ্চস্স মূলৱসেন সম্মসনং ৱুত্তা’’তি ৱদন্তি. ‘‘ৱেদনাৱিতক্কসঞ্ঞা তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চানং মূলদস্সনৱসেনা’’তি অপৰে.
অননুস্সুতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অমতৱগ্গো
২. সমুদযসুত্তৱণ্ণনা
৪০৮. সাৰম্মণসতিপট্ঠানাতি আৰম্মণলক্খিতা সতিপট্ঠানা কথিতা, ন সতিলক্খণা.
৪. সতিসুত্তৱণ্ণনা
৪১০. সুদ্ধিকং কত্ৱা ৱিসুং ৱিসুং কত্ৱা. তথা চ ৱুত্তং পাড়িযং ‘‘কাযে ৱা ভিক্খূ’’তি.
৬. পাতিমোক্খসংৱৰসুত্তৱণ্ণনা
৪১২. জেট্ঠকসীলন্তি পধানকসীলং. সীলগ্গহণঞ্হি পাড়িযং পাতিমোক্খসংৱৰৱসেনেৱ আগতং. তেনাহ ‘‘তিপিটকচূড়নাগত্থেৰো পনা’’তিআদি. তত্থ পাতিমোক্খসংৱৰোৱ সীলন্তি অৱধাৰণং ইতৰেসং তিণ্ণং একদেসেন পাতিমোক্খন্তোগধভাৱং দীপেতি. তথা হি অনোলোকিযোলোকনে আজীৱহেতু চ ছসিক্খাপদৱীতিক্কমনে গিলানপচ্চযস্স অপ্পচ্চৱেক্খিতপৰিভোগে চ আপত্তি ৱিহিতাতি. তীণীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি. সীলন্তি ৱুত্তট্ঠানং নাম নত্থীতি সীলপৰিযাযেন তেসং কত্থচি সুত্তে গহিতট্ঠানং নাম নত্থীতি নিপ্পৰিযাযসীলতং তেসং পটিক্খিপতি. ছদ্ৱাৰৰক্খণমত্তমেৱাতি তস্স সল্লহুকতমাহ চিত্তাধিট্ঠানমত্তেন পটিপাকতিকভাৱপ্পত্তিতো. ইতৰদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. পচ্চযুপ্পত্তিমত্তকন্তি ফলেন হেতুং দস্সেতি. উপ্পাদনহেতুকা হি পচ্চযানং উপ্পত্তি. ইদমত্থন্তি ইদং পযোজনং ইমস্স পচ্চযস্স পৰিভুঞ্জনেতি অধিপ্পাযো. নিপ্পৰিযাযেনাতি ইমিনা ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি তীণি পধানসীলস্স পৰিপালনপৰিসোধনৱসেন পৱত্তিযা পৰিযাযসীলানি নামাতি দস্সেতি. ইদানি পাতিমোক্খসীলস্সেৱ পধানভাৱং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যস্সা’’তিআদিমাহ. তত্থ সোতি পাতিমোক্খসংৱৰো. সেসানি ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনি. পাতিমোক্খসদ্দস্স অত্থো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাদীসু ৱিত্থাৰিতো, তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
আচাৰেন চ গোচৰেন চ সম্পন্নোতি কাযিকচেতসিকঅৱীতিক্কমসঙ্খাতেন আচাৰেন চ নৱেসিযাদিগোচৰতাদিসঙ্খাতেন গোচৰেন চ সম্পন্নো, সম্পন্নআচাৰগোচৰোতি অত্থো. অপ্পমত্তকেসূতি অতিপৰিত্তকেসু অনাপত্তিগমনীযেসু. ‘‘দুক্কটদুব্ভাসিতমত্তেসূ’’তি অপৰে. ৱজ্জেসূতি অকৰণীযেসু গাৰয্হেসু. তে পন একন্ততো অকুসলা হোন্তীতি আহ – ‘‘অকুসলধম্মেসূ’’তি. ভযদস্সাৱীতি ভযতো দস্সনসীলো, পৰমাণুমত্তম্পি ৱজ্জং সিনেৰুপ্পমাণং ৱিয কত্ৱা দস্সনসীলো. সম্মা আদিযিত্ৱাতি সম্মদেৱ সক্কচ্চং সব্বসো চ আদিযিত্ৱা. সিক্খাপদেসূতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি সমুদাযতো অৱযৱনিদ্ধাৰণং দস্সেন্তো ‘‘সিক্খাপদেসু তং তং সিক্খাপদ’’ন্তিআদিমাহ. সিক্খাপদং সমাদাতব্বং সিক্খিতব্বঞ্চাতি অধিপ্পাযো. সিক্খাতি অধিসীলসিক্খা. পুব্বে পদ-সদ্দো অধিট্ঠানট্ঠো, ইধ ভাগত্থোতি দট্ঠব্বন্তি আহ – ‘‘সিক্খাকোট্ঠাসেসূ’’তি. মূলপঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিভেদং যংকিঞ্চি সিক্খিতব্বং পূৰেতব্বং সীলং, তং পন দ্ৱাৰৱসেন দুৱিধমেৱাতি আহ – ‘‘কাযিকং ৱা ৱাচসিকং ৱা’’তি. ইমস্মিং অত্থৱিকপ্পে সিক্খাপদেসূতি আধাৰে ভুম্মং সিক্খাভাগেসু কস্সচি ৱিসুং অগ্গহণতো. তেনাহ – ‘‘তং তং সব্ব’’ন্তি. ‘‘ততো ত্ৱং ভিক্খু সীলং নিস্সাযা’’তি ৱচনতো অনভিজ্ঝা অব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিযোপি সীলন্তি ৱুত্তা, তস্মা ইমস্মিং সুত্তে ‘‘পাতিমোক্খসংৱৰসীলমেৱ কথিত’’ন্তি ৱুত্তং.
৭. দুচ্চৰিতসুত্তৱণ্ণনা
৪১৩. এত্থাপি মনোসুচৰিতং সীলং নামাতি দস্সেতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘পচ্ছিমাপি তযো’’তি. অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদসম্মাদিট্ঠিধম্মা সীলং হোতীতি ৱেদিতব্বা কাযৱচীসুচৰিতেহি সদ্ধিং মনোসুচৰিতম্পি ৱত্ৱা ‘‘ততো ত্ৱং ভিক্খু সীলং নিস্সায সীলে পতিট্ঠাযা’’তি ৱুত্তত্তা. সেসং ৱুত্তনযমেৱ. ছট্ঠসত্তমেসূতি ছট্ঠসত্তমৱগ্গেসু অপুব্বং নত্থি. তেন ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি. ৱগ্গপেয্যালতো পন ইমস্মিং সতিপট্ঠানসংযুত্তে কতিপযৱগ্গা সঙ্গহং আৰূড়্হা, তথাপি তেসং অত্থৱিসেসাভাৱতো একচ্চেসু পোত্থকেসু মুখমত্তং দস্সেত্ৱা সংখিত্তা, একচ্চেসু অতিসংখিত্তাৱ, তে সঙ্খেপৱসেন দ্ৱে কত্ৱা ‘‘ছট্ঠসত্তমেসূ’’তি ৱুত্তং.
অমতৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সতিপট্ঠানসংযুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.