২. সতিসুত্তৱণ্ণনা
৩৬৮. সৰতীতি সতো. অযং পন ন যায কাযচি সতিযা সতো, অথ খো এদিসাযাতি দস্সেন্তো ‘‘কাযাদিঅনুপস্সনাসতিযা’’তি আহ. চতুসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞাযাতি চতুব্বিধসম্পজঞ্ঞপঞ্ঞায, অভিক্কমনং অভিক্কন্তন্তি আহ – ‘‘অভিক্কন্তং ৱুচ্চতি গমন’’ন্তি. তথা পটিক্কমনং পটিক্কন্তন্তি ৱুত্তং – ‘‘পটিক্কন্তং নিৱত্তন’’ন্তি. নিৱত্তনঞ্চ নিৱত্তিমত্তং, নিৱত্তিত্ৱা পন গমনং গমনমেৱ. কাযং অভিহৰন্তো অভিগমনৱসেন কাযং নামেন্তো. ঠাননিসজ্জাসযনেসু যো গমনাদিৱিধিনা কাযস্স পুৰতো অভিহাৰো, সো অভিক্কমো, পচ্ছতো অপহৰণং পটিক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘ঠানেপী’’তিআদিমাহ. আসনস্সাতি পীঠকাদিআসনস্স. পুৰিমঅঙ্গাভিমুখোতি অটনিকাদিপুৰিমাৱযৱাভিমুখো. সংসৰন্তোতি সংসপ্পন্তো. পচ্চাসংসৰন্তোতি পটিআসপ্পন্তো. এসেৱ নযোতি ইমিনা সৰীৰস্সেৱ অভিমুখসংসপ্পনপটিআসপ্পনানি নিদস্সেতি.
সম্মা পজাননং সম্পজানং. তেন অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স কৰণসীলো সম্পজানকাৰীতি আহ – ‘‘সম্পজঞ্ঞেন সব্বকিচ্চকাৰী’’তি. সম্পজানমেৱ হি সম্পজঞ্ঞং. সম্পজঞ্ঞস্সেৱ ৱা কাৰীতি সম্পজঞ্ঞস্সেৱ কৰণসীলো. সম্পজঞ্ঞং কৰোতেৱাতি অভিক্কন্তাদীসু অসম্মোহং উপ্পাদেতি এৱ, সম্পজানস্সেৱ ৱা কাৰো এতস্স অত্থীতি সম্পজানকাৰী.
ধম্মতো ৱড্ঢিতসঙ্খাতেন সহ অত্থেন ৱত্ততীতি সাত্থকং, অভিক্কন্তাদি, সাত্থকস্স সম্পজাননং সাত্থকসম্পজঞ্ঞং. সপ্পাযস্স অত্তনো উপকাৰাৱহস্স হিতস্স সম্পজাননং সপ্পাযসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু ভিক্খাচাৰগোচৰে, অঞ্ঞত্থাপি চ পৱত্তেসু অৱিজহিতে কম্মট্ঠানসঙ্খাতে গোচৰে সম্পজঞ্ঞং গোচৰসম্পজঞ্ঞং. অভিক্কমাদীসু অসম্মুয্হনমেৱ সম্পজঞ্ঞং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. পৰিগ্গণ্হিত্ৱাতি তুলযিত্ৱা তীৰেত্ৱা, পটিসঙ্খাযাতি অত্থো. সঙ্ঘদস্সনেনেৱ উপোসথপৱাৰণাদিঅত্থং গমনং সঙ্গহিতং. অসুভদস্সনাদীতি আদি-সদ্দেন কসিণপৰিকম্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘চেতিযং দিস্ৱাপি হী’’তিআদি ৱুত্তং. অৰহত্তং পাপুণাতীতি উক্কট্ঠনিদ্দেসো এসো. সমথৱিপস্সনুপ্পাদনম্পি হি ভিক্খুনো ৱুদ্ধি এৱ. দক্খিণদ্ৱাৰেতি চেতিযঙ্গণস্স দক্খিণদ্ৱাৰে, তথা পচ্ছিমদ্ৱাৰেতিআদীসু. অভযৱাপি পাড়িযন্তি অভযৱাপিযা পুৰত্থিমতীৰে.
বুদ্ধৱংস-অৰিযৱংস-চেতিযৱংস-দীপৱংসাদিৱংসকথনতো মহাঅৰিযৱংসভাণকো থেৰো. পঞ্ঞাযনট্ঠানেতি চেতিযস্স পঞ্ঞাযনট্ঠানে. একপদুদ্ধাৰেতি পদুদ্ধাৰপতিট্ঠানপৰিৱত্তনং অকত্ৱা একস্মিংযেৱ অৱট্ঠানে. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো.
তস্মিং পনাতি সাত্থকসম্পজঞ্ঞৱসেন পৰিগ্গহিতঅত্থেপি গমনে. অত্থো নাম ধম্মতো ৱড্ঢীতি যং সাত্থকন্তি অধিপ্পেতং গমনং, তং সপ্পাযমেৱাতি সিযা কস্সচি আসঙ্কাতি তন্নিৱত্তনত্থং ‘‘চেতিযদস্সনং তাৱা’’তিআদি আৰদ্ধং. চিত্তকম্মৰূপকানি ৱিযাতি চিত্তকম্মকতা পটিমাযো ৱিয, যন্তপযোগেন ৱা ৱিচিত্তকম্মা পটিমায সদিসা যন্তৰূপকা ৱিয. অসমপেক্খনং গেহস্সিতঅঞ্ঞাণুপেক্খাৱসেন আৰম্মণে অযোনিসো ওলোকনাদি. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা উপ্পজ্জতি উপেক্খা বালস্স মূড়্হস্স পুথুজ্জনস্সা’’তিআদি (ম. নি. ৩.৩০৮). হত্থিআদিসম্মদ্দেন জীৱিতন্তৰাযো. ৱিসভাগৰূপদস্সনাদিনা ব্ৰহ্মচৰিযন্তৰাযো.
পব্বজিতদিৱসতো পট্ঠায ভিক্খূনং অনুৱত্তনকথা আচিণ্ণা, অননুৱত্তনকথা পন তস্সা অপৰা দুতিযা নাম হোতীতি আহ – ‘‘দ্ৱে কথা নাম ন কথিতপুব্বা’’তি. এৱন্তি ইমিনা ‘‘সচে পনা’’তিআদিকং সব্বম্পি ৱুত্তাকাৰং পচ্চামসতি, ন ‘‘পুৰিসস্স মাতুগামাসুভ’’ন্তিআদিকং ৱুচ্চমানং.
যোগকম্মস্স পৱত্তিট্ঠানতায ভাৱনায আৰম্মণং কম্মট্ঠানং ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কম্মট্ঠানসঙ্খাতং গোচৰ’’ন্তি. উগ্গহেত্ৱাতি যথা উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, এৱং উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদনৱসেন উগ্গহেত্ৱা.
হৰতীতি কম্মট্ঠানং পৱত্তেতি, যাৱ পিণ্ডপাতপটিক্কমা অনুযুঞ্জতীতি অত্থো. ন পচ্চাহৰতীতি আহাৰূপভোগতো যাৱ দিৱাট্ঠানুপসঙ্কমনা কম্মট্ঠানং ন পটিনেতি. সমাদায ৱত্ততি সম্মা আদিযিত্ৱা তেসং ৱত্তানং পৰিপূৰণৱসেন ৱত্ততি. সৰীৰপৰিকম্মন্তি মুখধোৱনাদিসৰীৰপটিজগ্গনং. দ্ৱে তযো পল্লঙ্কেতি দ্ৱে তযো নিসজ্জাৱাৰে দ্ৱে তীণি উণ্হাসনানি. তেনাহ – ‘‘উসুমং গাহাপেন্তো’’তি. কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি কম্মট্ঠানমুখেনেৱ কম্মট্ঠানং অৱিজহন্তো এৱ. তেন ‘‘পত্তোপি অচেতনো’’তিআদিনা পৱত্তেতব্বকম্মট্ঠানং, যথাপৰিহৰিযমানং ৱা কম্মট্ঠানং অৱিজহিত্ৱাতি দস্সেতি. তথেৱাতি তিক্খত্তুমেৱ. পৰিভোগচেতিযতো সৰীৰচেতিযং গৰুতৰন্তি কত্ৱা ‘‘চেতিযং ৱন্দিত্ৱা’’তি চেতিযৱন্দনায পঠমং কৰণীযতা ৱুত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং – ‘‘চেতিযং বাধযমানা বোধিসাখা হৰিতব্বা’’তি ৱুত্তা. বুদ্ধগুণানুস্সৰণৱসেনেৱ বোধিঞ্চ পণিপাতকৰণন্তি আহ – ‘‘বুদ্ধস্স ভগৱতো সম্মুখা ৱিয নিপচ্চকাৰং দস্সেত্ৱা’’তি. গামসমীপেতি গামস্স উপচাৰট্ঠানে.
জনসঙ্গহণত্থন্তি ‘‘মযি অকথেন্তে এতেসং কো কথেস্সতী’’তি ধম্মানুগ্গহেন জনসঙ্গহণত্থং. তস্মাতি যস্মা ‘‘ধম্মকথা নাম কথেতব্বা এৱা’’তি অট্ঠকথাচৰিযা ৱদন্তি, যস্মা চ ধম্মকথা কম্মট্ঠানৱিনিমুত্তা নাম নত্থি, তস্মা. কম্মট্ঠানসীসেনেৱাতি অত্তনা পৰিহৰিযমানং কম্মট্ঠানং অৱিজহন্তো তদনুগুণংযেৱ ধম্মকথং কথেত্ৱা. অনুমোদনং কত্ৱাতি এত্থাপি ‘‘কম্মট্ঠানসীসেনেৱা’’তি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. সম্পত্তপৰিচ্ছেদেনেৱাতি পৰিচিতো অপৰিচিতোতিআদিৱিভাগং অকত্ৱা সম্পত্তকোটিযা এৱ, সমাগমমত্তেনেৱাতি অত্থো. ভযেতি পৰচক্কাদিভযে.
কম্মজতেজোতি গহণিং সন্ধাযাহ. কম্মট্ঠানৱীথিং নাৰোহতি খুদাপৰিস্সমেন কিলন্তকাযত্তা সমাধানাভাৱতো. অৱসেসট্ঠানেতি যাগুযা অগ্গহিতট্ঠানে. পোঙ্খানুপোঙ্খন্তি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্স অৱিচ্ছেদ-দস্সনমেতং, যথা পোঙ্খানুপোঙ্খং পৱত্তায সৰপটিপাটিযা অনৱিচ্ছেদো, এৱমেতস্সপি কম্মট্ঠানুপট্ঠানস্সাতি ৱুত্তং হোতি.
নিক্খিত্তধুৰো ভাৱনানুযোগে. ৱত্তপটিপত্তিযা অপূৰণেন সব্বৱত্তানি ভিন্দিত্ৱা. কামে অৱীতৰাগো হোতি. কাযে অৱীতৰাগো. ৰূপে অৱীতৰাগো. যাৱদত্থং উদৰাৱদেহং ভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখং পস্সসুখং মিদ্ধসুখং অনুযুত্তো ৱিহৰতি. অঞ্ঞতৰং দেৱনিকাযং পণিধায ব্ৰহ্মচৰিযং চৰতী’’তি (দী. নি. ৩.৩২০; ম. নি. ১.১৮৬) এৱং ৱুত্তং পঞ্চৱিধচেতোৱিনিবন্ধচিত্তো. চৰিত্ৱাতি পৱত্তিত্ৱা.
গতপচ্চাগতিকৱত্তৱসেনাতি ভাৱনাসহিতংযেৱ ভিক্খায গতপচ্চাগতং গমনপচ্চাগমনং এতস্স অত্থীতি গতপচ্চাগতিকং, তদেৱ ৱত্তং, তস্স ৱসেন. অত্তনো হিতসুখং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা, ধম্মচ্ছন্দৱন্তো. ‘‘ধম্মো’’তি হি হিতং তংনিমিত্তকঞ্চ সুখন্তি. অথ ৱা ৱিঞ্ঞূনং ধম্মানং অত্তনিযত্তা অত্তভাৱপৰিচ্ছন্নত্তা চ অত্তা নাম ধম্মো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অত্তদীপা, ভিক্খৱে, ৱিহৰথ অত্তসৰণা’’তিআদি (সং. নি. ৩.৪৩). তং কামেন্তি ইচ্ছন্তীতি অত্তকামা. উসভং নাম ৱীসতি যট্ঠিযো. তায সঞ্ঞাযাতি তায পাসাণসঞ্ঞায, ‘‘এত্তকং ঠানমাগতা’’তি জানন্তাতি অধিপ্পাযো. সো এৱ নযো অযং ভিক্খূতিআদিকো যো ঠানে ৱুত্তো, সো এৱ নিসজ্জাযপি নযো. পচ্ছতো আগচ্ছন্তানং ছিন্নভত্তভাৱভযেনপি যোনিসোমনসিকাৰং পৰিব্ৰূহেতি.
মদ্দন্তাতি ধঞ্ঞকৰণট্ঠানে সালিসীসানি মদ্দন্তা. মহাপধানং পূজেস্সামীতি অম্হাকং অত্থায লোকনাথেন ছ ৱস্সানি কতং দুক্কৰচৰিযং এৱাহং যথাসত্তি পূজেস্সামীতি. পটিপত্তিপূজা হি সত্থুপূজা, ন আমিসপূজাতি. ঠানচঙ্কমমেৱাতি অধিট্ঠাতব্বইৰিযাপথকালৱসেন ৱুত্তং, ন ভোজনাদিকালেসু অৱস্সং কাতব্বনিসজ্জায পটিক্খেপৱসেন.
ৱীথিং ওতৰিত্ৱা ইতো চিতো অনোলোকেত্ৱা পঠমমেৱ ৱীথিযো সল্লক্খেতব্বাতি আহ ‘‘ৱীথিযো সল্লক্খেত্ৱা’’তি. যং সন্ধায ৱুচ্চতি – ‘‘পাসাদিকেন অভিক্কন্তেনা’’তিআদি. তং দস্সেতুং ‘‘তত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. আহাৰে পটিকূলসঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি ‘‘যাৱদেৱ ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৬.৫৮; ৮.৯) ৱুত্তেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং কত্ৱা. নেৱ দৱাযাতিআদি পন পটিক্খেপদস্সনং.
পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকৰোতি, যদি উপনিস্সযসম্পন্নো হোতীতি সম্বন্ধো. ইদঞ্চ যথা হেট্ঠা তীসু ঠানেসু, এৱং ইতো পৰেসু ঠানেসু উপনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. তত্থ পচ্চেকবোধিযা উপনিস্সযসম্পদা কপ্পানং দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি সতসহস্সঞ্চ তজ্জং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰসম্ভৰণং, সাৱকবোধিযং অগ্গসাৱকানং একং অসঙ্খ্যেয্যং কপ্পসতসহস্সঞ্চ, মহাসাৱকানং কপ্পসতসহস্সমেৱ তজ্জং সম্ভাৰসম্ভৰণং, ইতৰেসং অতীতাসু জাতীসু ৱিৱট্টসন্নিস্সযৱসেন নিব্বত্তিতং নিব্বেধভাগিযং কুসলং. বাহিযো দাৰুচীৰিযোতি বাহিযৱিসযে জাতসংৱদ্ধতায বাহিযো, দাৰুচীৰপৰিহৰণেন দাৰুচীৰিযোতি লদ্ধসমঞ্ঞো. সো হি আযস্মা ‘‘তস্মাতিহ তে, বাহিয, এৱং সিক্খিতব্বং – দিট্ঠে দিট্ঠমত্তং ভৱিস্সতী’’তিআদিৱসপ্পৱত্তেন (উদা. ১০) সংখিত্তেনেৱ ওৱাদেন খিপ্পতৰং ৱিসেসং অধিগচ্ছি. তেন ৱুত্তং ‘‘খিপ্পাভিঞ্ঞো ৱা হোতি সেয্যথাপি থেৰো বাহিযো দাৰুচীৰিযো’’তি. এৱং মহাপঞ্ঞো ৱাতিআদীসু যথাৰহং ৱত্তব্বন্তি.
তন্তি অসম্মুয্হনং. এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰদস্সনং. অত্তা অভিক্কমতীতি ইমিনা অন্ধপুথুজ্জনস্স দিট্ঠিগ্গাহৱসেন অভিক্কমে সম্মুয্হনং দস্সেতি, অহং অভিক্কমামীতি পন ইমিনা মানগ্গাহৱসেন, তদুভযং পন তণ্হায ৱিনা ন হোতীতি তণ্হাগ্গাহৱসেনপি সম্মুয্হনং দস্সিতমেৱ হোতি, ‘‘তথা অসম্মুয্হন্তো’’তি ৱত্ৱা তং অসম্মুয্হনং যেন ঘনৱিনিব্ভোগেন হোতি, তং দস্সেন্তো ‘‘অভিক্কমামীতি চিত্তে উপ্পজ্জমানে’’তিআদিমাহ. তত্থ যস্মা ৱাযোধাতুযা অনুগতা তেজোধাতু উদ্ধৰণস্স পচ্চযো. উদ্ধৰণগতিকা হি তেজোধাতূতি উদ্ধৰণে ৱাযোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ ধাতূনং সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘একেকপাদুদ্ধৰণে…পে… বলৱতিযো’’তি আহ. যস্মা পন তেজোধাতুযা অনুগতা ৱাযোধাতু অতিহৰণৱীতিহৰণানং পচ্চযো. তিৰিযগতিকায হি ৱাযোধাতুযা অতিহৰণৱীতিহৰণেসু সাতিসযো ব্যাপাৰোতি তেজোধাতুযা তস্সানুগতভাৱো, তস্মা ইমাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো ‘‘তথা অতিহৰণৱীতিহৰণেসূ’’তি আহ. সতিপি অনুগমনানুগন্তব্বতাৱিসেসে তেজোধাতুৱাযোধাতুভাৱমত্তং সন্ধায তথা-সদ্দগ্গহণং.
তত্থ অক্কন্তট্ঠানতো পাদস্স উক্খিপনং উদ্ধৰণং, ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা পুৰতো হৰণং অতিহৰণং. ৰুক্খখাণুআদিপৰিহৰণত্থং, পতিট্ঠিতপাদঘট্টনপৰিহৰণত্থং ৱা পস্সেন হৰণং ৱীতিহৰণং. যাৱ পতিট্ঠিতপাদো, তাৱ আহৰণং অতিহৰণং, ততো পৰং হৰণং ৱীতিহৰণন্তি অযং ৱা এতেসং ৱিসেসো. যস্মা পথৱীধাতুযা অনুগতা আপোধাতু ৱোস্সজ্জনস্স পচ্চযো. গৰুতৰসভাৱা হি আপোধাতূতি ৱোস্সজ্জনে পথৱীধাতুযা তস্সানুগতভাৱো, তস্মা তাসং দ্ৱিন্নমেত্থ সামত্থিযতো অধিমত্ততা, ইতৰাসঞ্চ ওমত্ততাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱোস্সজ্জনে…পে… বলৱতিযো’’তি. যস্মা পন আপোধাতুযা অনুগতা পথৱীধাতু সন্নিক্খেপনস্স পচ্চযো. পতিট্ঠাভাৱে ৱিয পতিট্ঠাপনেপি তস্সা সাতিসযকিচ্চত্তা আপোধাতুযা তস্সা অনুগতভাৱো, তথা ঘট্টনকিৰিযায পথৱীধাতুযা ৱসেন সন্নিৰুম্ভনস্স সিজ্ঝনতো তত্থাপি পথৱীধাতুযা আপোধাতুঅনুগতভাৱো, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তথা সন্নিক্খেপনসন্নিৰুম্ভনেসূ’’তি.
তত্থাতি তস্মিং অভিক্কমনে, তেসু ৱা ৱুত্তেসু উদ্ধৰণাদীসু ছসু কোট্ঠাসেসু. উদ্ধৰণেতি উদ্ধৰণক্খণে. ৰূপাৰূপধম্মাতি উদ্ধৰণাকাৰেন পৱত্তা ৰূপধম্মা তংসমুট্ঠাপকা অৰূপধম্মা চ. অতিহৰণং ন পাপুণন্তি খণমত্তাৱট্ঠানতো. তত্থ তত্থেৱাতি যত্থ যত্থ উপ্পন্না, তত্থ তত্থেৱ. ন হি ধম্মানং দেসন্তৰসঙ্কমনং অত্থি. পব্বং পব্বন্তিআদি উদ্ধৰণাদিকোট্ঠাসে সন্ধায সভাগসন্ততিৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. অতিইত্তৰো হি ৰূপধম্মানম্পি পৱত্তিক্খণো, গমনস্সাদানং দেৱপুত্তানং হেট্ঠুপৰিযাযেন পটিমুখং ধাৱন্তানং সিৰসি পাদে চ বদ্ধখুৰধাৰাসমাগমতোপি সীঘতৰো. যথা তিলানং ভজ্জিযমানানং তটতটাযনেন ভেদো লক্খীযতি, এৱং সঙ্খতধম্মানং উপ্পাদেনাতি দস্সনত্থং ‘‘তটতটাযন্তা’’তি ৱুত্তং. উপ্পন্না হি একন্ততো ভিজ্জন্তীতি.
সদ্ধিং ৰূপেনাতি ইদং তস্স তস্স চিত্তস্স নিৰোধেন সদ্ধিং নিৰুজ্ঝনকৰূপধম্মৱসেন ৱুত্তং, যং ততো সত্তৰসমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে উপ্পন্নং. অঞ্ঞথা যদি ৰূপাৰূপধম্মা সমানক্খণা সিযুং, ‘‘ৰূপং গৰুপৰিণামং দন্ধনিৰোধ’’ন্তিআদিৱচনেহি ৱিৰোধো সিযা. তথা – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) এৱমাদিপাড়িযা চ. চিত্তচেতসিকা হি সাৰম্মণসভাৱা যথাবলং অত্তনো আৰম্মণপচ্চযভূতমত্থং ৱিভাৱেন্তাযেৱ উপ্পজ্জন্তীতি তেসং তংসভাৱনিপ্ফত্তিঅনন্তৰং নিৰোধো, ৰূপধম্মা পন অনাৰম্মণা পকাসেতব্বা. এৱং তেসং পকাসেতব্বভাৱনিপ্ফত্তি সোড়সহি চিত্তেহি হোতীতি তঙ্খণাযুকতা তেসং ইচ্ছিতা, লহুকৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসযসঙ্গতিমত্তপচ্চযতায তিণ্ণং খন্ধানং, ৱিসযসঙ্গতিমত্ততায চ ৱিঞ্ঞাণস্স লহুপৰিৱত্তিতা, দন্ধমহাভূতপচ্চযতায ৰূপধম্মানং দন্ধপৰিৱত্তিতা. নানাধাতুযা যথাভূতঞাণং খো পন তথাগতস্সেৱ, তেন চ পুৰেজাতপচ্চযো ৰূপধম্মোৱ ৱুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৱাতি ৰূপাৰূপধম্মানং সমানক্খণতা ন যুজ্জতেৱ, তস্মা ৱুত্তনযেনেৱেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং, অঞ্ঞং চিত্তং নিৰুজ্ঝতীতি যং পুৰিমুপ্পন্নং চিত্তং, তং অঞ্ঞং, তং পন নিৰুজ্ঝন্তং অপৰস্স অনন্তৰাদিপচ্চযো হুত্ৱা এৱ নিৰুজ্ঝতীতি তথালদ্ধপচ্চযং অঞ্ঞং উপ্পজ্জতে চিত্তং. যদি এৱং তেসং অন্তৰো লব্ভেয্যাতি, নোতি আহ ‘‘অৱীচিমনুপবন্ধো’’তি. যথা ৱীচি অন্তৰো ন লব্ভতি, ‘‘তদেৱেত’’ন্তি অৱিসেসৱিদূ মঞ্ঞন্তি, এৱং অনু অনু পবন্ধো চিত্তসন্তানো ৰূপসন্তানো চ নদীসোতোৱ নদিযং উদকপ্পৱাহো ৱিয ৱত্ততি.
অভিমুখং লোকিতং আলোকিতন্তি আহ ‘‘পুৰতোপেক্খন’’ন্তি. যস্মা যংদিসাভিমুখো গচ্ছতি তিট্ঠতি নিসীদতি ৱা, তদভিমুখং পেক্খনং আলোকিতং, তস্মা তদনুগতং ৱিদিসালোকনং ৱিলোকিতন্তি আহ ‘‘ৱিলোকিতং নাম অনুদিসাপেক্খন’’ন্তি. সম্মজ্জনপৰিভণ্ডাদিকৰণে ওলোকিতস্স, উল্লোকাহৰণাদীসু উল্লোকিতস্স, পচ্ছতো আগচ্ছন্তস্স পৰিস্সযস্স পৰিৱজ্জনাদিৱসেন অপলোকিতস্স চ সিযা সম্ভৱোতি আহ – ‘‘ইমিনা ৱা মুখেন সব্বানিপি তানি গহিতানেৱা’’তি.
কাযসক্খিন্তি কাযেন সচ্ছিকতৱন্তং, পচ্চক্খকাৰিনন্তি অত্থো. সোহাযস্মা ৱিপস্সনাকালে এৱ ‘‘যমেৱাহং ইন্দ্ৰিযেসু অগুত্তদ্ৱাৰতং নিস্সায সাসনে অনভিৰতিআদিৱিপ্পকাৰং পত্তো, তমেৱ সুট্ঠু নিগ্গহেস্সামী’’তি উস্সাহজাতো বলৱহিৰোত্তপ্পো, তত্থ চ কতাধিকাৰত্তা ইন্দ্ৰিযসংৱৰে উক্কংসপাৰমিপ্পত্তো, তেনেৱ নং সত্থা – ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৱে, মম সাৱকানং ভিক্খূনং ইন্দ্ৰিযেসু গুত্তদ্ৱাৰানং যদিদং নন্দো’’তি (অ. নি. ১.২৩০) এতদগ্গে ঠপেসি.
সাত্থকতা চ সপ্পাযতা চ ৱেদিতব্বা আলোকিতৱিলোকিতস্সাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তস্মাতি কম্মট্ঠানাৱিজহনস্সেৱ গোচৰসম্পজঞ্ঞভাৱতোতি ৱুত্তমেৱত্থং হেতুভাৱেন পচ্চামসতি. অত্তনো কম্মট্ঠানৱসেনেৱ আলোকনৱিলোকনং কাতব্বং, খন্ধাদিকম্মট্ঠানিকেহি অঞ্ঞো উপাযো ন গৱেসিতব্বোতি অধিপ্পাযো. যস্মা আলোকিতাদিসমঞ্ঞাপি ধম্মমত্তস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসো, তস্মা তস্স যাথাৱতো পজাননং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞন্তি দস্সেতুং ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদি ৱুত্তং. চিত্তকিৰিযৱাযোধাতুৱিপ্ফাৰৱসেনাতি কিৰিযমযচিত্তসমুট্ঠানৱাযোধাতুযা চলনাকাৰপৱত্তিৱসেন. অধো সীদতীতি থোকং ওতৰতি. উদ্ধং লঙ্ঘেতীতি লঙ্ঘন্তং ৱিয উপৰি গচ্ছতি.
অঙ্গকিচ্চং সাধযমানন্তি পধানভূতং অঙ্গকিচ্চং নিপ্ফাদেন্তং, উপপত্তিভৱস্স সৰীৰং হুত্ৱাতি অত্থো. পঠমজৱনেপি…পে… সত্তমজৱনেপি ন হোতীতি ইদং পঞ্চদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথিযং ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদীনং অভাৱং সন্ধায ৱুত্তং. তত্থ হি আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনানং অযোনিসো আৱজ্জনৱোট্ঠব্বনৱসেন ইট্ঠে ইত্থিৰূপাদিম্হি লোভমত্তং, অনিট্ঠে পটিঘমত্তং উপ্পজ্জতি. মনোদ্ৱাৰে পন ‘‘ইত্থী পুৰিসো’’তি ৰজ্জনাদি হোতি, তস্স পঞ্চদ্ৱাৰজৱনং মূলং, যথাৱুত্তং ৱা সব্বং ভৱঙ্গাদি. এৱং মনোদ্ৱাৰজৱনস্স মূলভূতধম্মপৰিজাননৱসেনেৱ মূলপৰিঞ্ঞা ৱুত্তা, আগন্তুকতাৱকালিকতা পন পঞ্চদ্ৱাৰজৱনস্সেৱ অপুব্বভাৱৱসেন চেৱ ইত্তৰভাৱৱসেন চ ৱুত্তা. হেট্ঠুপৰিযৱসেন ভিজ্জিত্ৱা পতিতেসূতি হেট্ঠিমস্স উপৰিমস্স চ অপৰাপৰং ভঙ্গপ্পত্তিমাহ.
তন্তি জৱনং. তস্স জৱনস্স ন যুত্তন্তি সম্বন্ধো. আগন্তুকো অব্ভাগতো. উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নো তাৱতকো কালো এতেসন্তি তাৱকালিকানি.
এতং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞং. সমৱাযেতি সামগ্গিযং. তত্থাতি পঞ্চক্খন্ধৱসেন আলোকনৱিলোকনে পঞ্ঞাযমানে তব্বিনিমুত্তো – কো একো আলোকেতি, কো ৱিলোকেতি. উপনিস্সযপচ্চযোতি ইদং সুত্তন্তনযেন পৰিযাযতো ৱুত্তং. সহজাতপচ্চযোতি নিদস্সনমত্তমেতং অঞ্ঞমঞ্ঞসম্পযুত্তঅত্থিঅৱিগতাদিপচ্চযানম্পি লব্ভনতো.
কালেতি সমিঞ্জিতুং যুত্তকালে সমিঞ্জন্তস্স, তথা পসাৰেতুং যুত্তকালে পসাৰেন্তস্স. ‘‘মণিসপ্পো নাম একা সপ্পজাতী’’তি ৱদন্তি. লড়নন্তি কম্পনং, লীড়াকৰণং ৱা.
উণ্হপকতিকো পৰিড়াহবহুলকাযো. সীলস্স ৱিদূসনেন অহিতাৱহত্তা মিচ্ছাজীৱৱসেন উপ্পন্নং অসপ্পাযং. ‘‘চীৱৰম্পি অচেতন’’ন্তিআদিনা চীৱৰস্স ৱিয কাযোপি অচেতনোতি কাযস্স অত্তসুঞ্ঞতাৱিভাৱনেন ‘‘অব্ভন্তৰে’’তিআদিনা ৱুত্তমেৱত্থং পৰিদীপেন্তো ইতৰীতৰসন্তোসস্স কাৰণং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.
চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহতোতি আহতচতুপঞ্চগণ্ঠিকো, চতুপঞ্চগণ্ঠিকাহি ৱা হতসোভো.
অট্ঠৱিধোপি অত্থোতি অট্ঠৱিধোপি পযোজনৱিসেসো. মহাসিৱত্থেৰৱাদৱসেন ‘‘ইমস্স কাযস্স ঠিতিযা’’তিআদিনা নযেন ৱুত্তো দট্ঠব্বো. ইমস্মিং পক্খে ‘‘নেৱ দৱাযাতিআদিনা নযেনা’’তি পন ইদং পটিক্খেপঙ্গদস্সনমুখেন পাড়ি আগতাতি কত্ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পথৱীসন্ধাৰকজলস্স তংসন্ধাৰকৱাযুনা ৱিয পৰিভুত্তস্স আহাৰস্স ৱাযোধাতুযাৱ আসযে অৱট্ঠানন্তি আহ – ‘‘ৱাযোধাতুৱসেনেৱ তিট্ঠতী’’তি. অতিহৰতীতি যাৱ মুখা অভিহৰতি. ৱীতিহৰতীতি ততো কুচ্ছিযং ৱিমিস্সং কৰোন্তো হৰতি. অতিহৰতীতি ৱা মুখদ্ৱাৰং অতিক্কামেন্তো হৰতি. ৱীতিহৰতীতি কুচ্ছিগতং পস্সতো হৰতি. পৰিৱত্তেতীতি অপৰাপৰং চাৰেতি. এত্থ চ আহাৰস্স ধাৰণপৰিৱত্তনসঞ্চুণ্ণনৱিসোসনানি পথৱীধাতুসহিতা এৱ ৱাযোধাতু কৰোতি, ন কেৱলাতি তানি পথৱীধাতুযা কিচ্চভাৱেন ৱুত্তানি, সা এৱ ধাৰণাদীনি কিচ্চানি কৰোন্তস্স সাধাৰণাতি ৱুত্তানি. অল্লত্তঞ্চ অনুপালেতীতি যথা ৱাযোধাতুআদীহি অঞ্ঞেহি ৱিসোসনং ন হোতি, তথা অনুপালেতি অল্লভাৱং. তেজোধাতূতি গহণীসঙ্খাতা তেজোধাতু. সা হি অন্তোপৱিট্ঠং আহাৰং পৰিপাচেতি. অঞ্জসো হোতীতি আহাৰস্স পৱিসনাদীনং মগ্গো হোতি. আভুজতীতি পৰিযেসনৱসেন, অজ্ঝোহৰণজিণ্ণাজিণ্ণতাদিপটিসংৱেদনৱসেন চ আৱজ্জেতি, ৱিজানাতীতি অত্থো. তংতংৱিজাননস্স পচ্চযভূতোযেৱ হি পযোগো ‘‘সম্মাপযোগো’’তি ৱুত্তো. যেন হি পযোগেন পৰিযেসনাদি নিপ্ফজ্জতি, সো তব্বিসযৱিজাননম্পি নিপ্ফাদেতি নাম তদৱিনাভাৱতো. অথ ৱা সম্মাপযোগং সম্মাপটিপত্তিং অন্ৱায আগম্ম আভুজতি সমন্নাহৰতি. আভোগপুব্বকো হি সব্বোপি ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি তথা ৱুত্তং.
গমনতোতি ভিক্খাচাৰৱসেন গোচৰগামং উদ্দিস্স গমনতো. পৰিযেসনতোতি গোচৰগামে ভিক্খত্থং আহিণ্ডনতো. পৰিভোগতোতি আহাৰস্স পৰিভুঞ্জনতো. আসযতোতি পিত্তাদিআসযতো. আসযতি এত্থ একজ্ঝং পৱত্তমানোপি কম্মবলৱৱত্থিতো হুত্ৱা মৰিযাদৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং অসঙ্কৰতো সযতি তিট্ঠতি পৱত্ততীতি আসযো, আমাসযস্স উপৰি তিট্ঠনকো পিত্তাদিকো. মৰিযাদত্থো হি অযমাকাৰো. নিধেতি যথাভুত্তো আহাৰো নিচিতো হুত্ৱা তিট্ঠতি এত্থাতি নিধানং, আমাসযো, ততো নিধানতো. অপৰিপক্কতোতি গহণীসঙ্খাতেন কম্মজতেজেন অৱিপক্কতো. পৰিপক্কতোতি যথাভুত্তস্স আহাৰস্স ৱিপক্কভাৱতো. ফলতোতি নিপ্ফত্তিতো. নিস্সন্দতোতি ইতো চিতো চ ৱিস্সন্দনতো. সম্মক্খনতোতি সব্বসো মক্খনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনায (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.২৯৪) গহেতব্বো.
সৰীৰতো সেদা মুচ্চন্তীতি ৱেগসন্ধাৰণেন উপ্পন্নপৰিড়াহতো সৰীৰতো সেদা মুচ্চন্তি. অঞ্ঞে চ ৰোগা কণ্ণসূলভগন্দৰাদযো. অট্ঠানেতি মনুস্সামনুস্সপৰিগ্গহে অযুত্তট্ঠানে খেত্তদেৱাযতনাদিকে. কুদ্ধা হি মনুস্সা অমনুস্সাপি ৱা জীৱিতক্খযং পাপেন্তি. ৱিস্সট্ঠত্তা নেৱ তস্স ভিক্খুনো অত্তনো, কস্সচি অনিস্সজ্জিতত্তা জিগুচ্ছনীযত্তা চ ন পৰস্স, উদকতুম্বতোতি ৱেড়ুনাড়িআদিউদকভাজনতো. তন্তি ছড্ডিতউদকং.
এত্থ চ একো ইৰিযাপথো দ্ৱীসু ঠানেসু আগতো, সো পুব্বে অভিক্কমপটিক্কমগহণেন. ‘‘গমনেপি পুৰতো পচ্ছতো চ কাযস্স অভিহৰণং ৱুত্তন্তি ইধ গমনমেৱ গহিত’’ন্তি অপৰে. যস্মা ইধ সম্পজঞ্ঞকথাযং অসম্মোহসম্পজঞ্ঞমেৱ ধুৰং, তস্মা অন্তৰন্তৰে ইৰিযাপথে পৱত্তানং ৰূপাৰূপধম্মানং তত্থ তত্থেৱ নিৰোধদস্সনৱসেন সম্পজানকাৰিতা গহিতাতি. মজ্ঝিমভাণকা পন এৱং ৱদন্তি – একো হি ভিক্খু গচ্ছন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো গচ্ছতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ গচ্ছতি, তথা একো তিট্ঠন্তো, নিসীদন্তো, সযন্তো অঞ্ঞং চিন্তেন্তো, অঞ্ঞং ৱিতক্কেন্তো সযতি, একো কম্মট্ঠানং অৱিস্সজ্জেত্ৱাৱ সযতি. এত্তকেন পন ন পাকটং হোতীতি চঙ্কমনেন দীপেন্তি. যো ভিক্খু চঙ্কমনং ওতৰিত্ৱা চঙ্কমনকোটিযং ঠিতো পৰিগ্গণ্হাতি – ‘‘পাচীনচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, পচ্ছিমচঙ্কমনকোটিযং পৱত্তাপি পাচীনচঙ্কমনকোটিং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, চঙ্কমনমজ্ঝে পৱত্তা উভো কোটিযো অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, চঙ্কমনে পৱত্তা ৰূপাৰূপধম্মা ঠানং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, ঠানে পৱত্তা নিসজ্জং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা, নিসজ্জায পৱত্তা সযনং অপ্পত্ৱা এত্থেৱ নিৰুদ্ধা’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো পৰিগ্গণ্হন্তো এৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, উট্ঠহন্তো পন কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ উট্ঠহতি. অযং ভিক্খু গতাদীসু সম্পজানকাৰী নাম হোতীতি.
এৱম্পি সুত্তে কম্মট্ঠানং অৱিভূতং হোতি, কম্মট্ঠানং অৱিভূতং ন কাতব্বং, তস্মা সো ভিক্খু যাৱ সক্কোতি, তাৱ চঙ্কমিত্ৱা ঠত্ৱা নিসীদিত্ৱা সযমানো এৱং পৰিগ্গহেত্ৱা সযতি – ‘‘কাযো অচেতনো মঞ্চো অচেতনো, কাযো ন জানাতি ‘অহং মঞ্চে সযিতো’তি, মঞ্চোপি ন জানাতি ‘মযি কাযো সযিতো’তি, অচেতনো কাযো অচেতনে মঞ্চে সযিতো’’তি, এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো এৱ চিত্তং ভৱঙ্গং ওতাৰেতি, পবুজ্ঝন্তো কম্মট্ঠানং গহেত্ৱাৱ পবুজ্ঝতীতি অযং সুত্তে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. কাযিকাদিকিৰিযানিব্বত্তনেন তম্মযত্তা আৱজ্জনকিৰিযানিব্বত্তকত্তা আৱজ্জনকিৰিযাসমুট্ঠিতত্তা চ জৱনং, সব্বম্পি ৱা ছদ্ৱাৰপ্পৱত্তং কিৰিযামযপৱত্তং নাম, তস্মিং সতি জাগৰিতং নাম হোতীতি পৰিগ্গণ্হন্তো জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম. অপিচ ৰত্তিন্দিৱং ছ কোট্ঠাসে কত্ৱা পঞ্চ কোট্ঠাসে জগ্গন্তোপি জাগৰিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতীতি.
ৱিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৱা ধম্মং দেসেন্তোপি বাত্তিংসতিৰচ্ছানকথং পহায দসকথাৱত্থুনিস্সিতসপ্পাযকথং কথেন্তোপি ভাসিতে সম্পজানকাৰী নাম হোতি. অট্ঠতিংসায আৰম্মণেসু চিত্তৰুচিযং আৰম্মণং মনসিকাৰং পৱত্তেন্তোপি দুতিযজ্ঝানং সমাপন্নোপি তুণ্হীভাৱে সম্পজানকাৰী নাম. দুতিযঞ্হি ঝানং ৱচীসঙ্খাৰপ্পহানতো ৱিসেসতো তুণ্হীভাৱো নামাতি. ওট্ঠে চাতিআদীসু চ-সদ্দেন কণ্ঠসীসনাভিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদনুৰূপং পযোগন্তি তস্স উপ্পত্তিযা অনুচ্ছৱিকং চিত্তস্স পৱত্তিআকাৰসঞ্ঞিতং পযোগং, যতো সব্বে ৱিচাৰাদযো নিপ্ফজ্জন্তি. উপাদাৰূপপৱত্তিযাতি ৱিঞ্ঞত্তিৱিকাৰসহিতসদ্দাযতনুপ্পত্তিযা. এৱন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন. সত্তসুপি ঠানেসু অসম্মুয্হনৱসেন ‘‘মিস্সক’’ন্তি ৱুত্তং. মগ্গসম্মাসতিযাপি কাযানুপস্সনাদিঅনুৰূপত্তা সম্পজঞ্ঞানুৰূপপুব্বভাগং সত্তট্ঠানিযস্স একন্তলোকিযত্তা.
সতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.