৬. সাকচ্ছৱগ্গো

১. আহাৰসুত্তৱণ্ণনা

২৩২. পুৰিমনযতোতি ‘‘সতিসম্বোজ্ঝঙ্গট্ঠানীযানং ধম্মান’’ন্তিআদিনা আগতনযতো. এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন. সতি চ সম্পজঞ্ঞঞ্চ সতিসম্পজঞ্ঞং. সতিপধানং ৱা অভিক্কন্তাদীসু সত্থকভাৱপৰিগ্গণ্হকঞাণং সতিসম্পজঞ্ঞং. তং সব্বত্থ সতোকাৰীভাৱাৱহত্তা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায সংৱত্ততি. যথা চ পচ্চনীকধম্মপ্পহানং অনুৰূপধম্মদেসনা চ অনুপ্পন্নানং কুসলানং ধম্মানং উপ্পাদায হোতি, এৱং সতিৰহিতপুগ্গলৱজ্জনা সতোকাৰীপুগ্গলসেৱনা চ তত্থ চ যুত্তপযুত্ততা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি ‘‘সতিসম্পজঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা. অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি. তথা হি অৰহাৱ ‘‘সতিৱেপুল্লপ্পত্তো’’তি ৱুচ্চতি.

ধম্মানং, ধম্মেসু ৱা ৱিচযো, সো এৱ হেট্ঠা ৱুত্তনযেন সম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স. পৰিপুচ্ছকতাতি আচৰিযং পযিৰুপাসিত্ৱা পঞ্চপি নিকাযে সহট্ঠকথায পৰিযোগাহেত্ৱা যং যং তত্থ গণ্ঠিট্ঠানং, তস্স তস্স ‘‘ইদং, ভন্তে, কথং ইমস্স কো অত্থো’’তি এৱং খন্ধাদীসু অত্থপুচ্ছকভাৱো. তেনাহ ‘‘খন্ধ…পে… বহুলতা’’তি.

ৱত্থুৱিসদকিৰিযাতি চিত্তচেতসিকানং পৱত্তিট্ঠানভাৱতো সৰীৰং তপ্পটিবদ্ধানি চ চীৱৰাদীনি ইধ ‘‘ৱত্থূনী’’তি অধিপ্পেতানি, তানি যথা চিত্তস্স সুখাৱহানি হোন্তি, তথা কৰণং তেসং ৱিসদভাৱকৰণং. তেন ৱুত্তং ‘‘অজ্ঝত্তিকবাহিৰান’’ন্তিআদি. উস্সন্নদোসন্তি ৱাতাদিউস্সন্নদোসং. সেদমলমক্খিতন্তি সেদেন চেৱ জল্লিকাসঙ্খাতেন সৰীৰমলেন চ মক্খিতং. চ-সদ্দেন অঞ্ঞম্পি সৰীৰস্স চ চিত্তস্স চ পীড়াৱহং সঙ্গণ্হাতি. সেনাসনং ৱাতি ৱা-সদ্দেন পত্তাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অৱিসদে সতি, ৱিসযভূতে ৱা. কথং ভাৱনমনুযুত্তস্স তানি ৱিসযোতি? অন্তৰন্তৰা পৱত্তনকচিত্তুপ্পাদৱসেন এৱং ৱুত্তং. তে হি চিত্তুপ্পাদা চিত্তেকগ্গতায ইজ্ঝন্তিযাপি অপৰিসুদ্ধভাৱায সংৱত্তন্তি. চিত্তচেতসিকেসু নিস্সযাদিপচ্চযভূতেসু. ঞাণম্পীতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনে. তেন ন কেৱলং তং ৱত্থুযেৱ, অথ খো তস্মিং অপৰিসুদ্ধে ঞাণম্পি অপৰিসুদ্ধং হোতীতি নিস্সযাপৰিসুদ্ধিযা নিস্সিতাপৰিসুদ্ধি ৱিয ৱিসযস্স অপৰিসুদ্ধতায ৱিসযীনং অপৰিসুদ্ধিং দস্সেতি অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ.

সমভাৱকৰণং কিচ্চতো অনূনাধিকভাৱকৰণং. যথাপচ্চযং সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং অধিমোক্খকিচ্চস্স পটুতৰভাৱেন পঞ্ঞায অৱিসদতায ৱীৰিযাদীনঞ্চ অনুবলপ্পদানসিথিলতাদিনা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং হোতি. তেনাহ ‘‘ইতৰানি মন্দানী’’তি. ততোতি তস্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱতো ইতৰেসঞ্চ মন্দত্তা. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা সম্পযুত্তধম্মানং পগ্গণ্হনং অনুবলপ্পদানং পগ্গহো, পগ্গহকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতীতি সম্বন্ধিতব্বং. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং, ৱিক্খেপপটিপক্খো. যেন ৱা সম্পযুত্তা অৱিক্খিত্তা হোন্তি, সো অৱিক্খেপো. ৰূপগতং ৱিয চক্খুনা যেন যাথাৱতো ৱিসযসভাৱং পস্সতি, তং দস্সনকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি বলৱতা সদ্ধিন্দ্ৰিযেন অভিভূতত্তা. সহজাতধম্মেসু হি ইন্দট্ঠং কৰোন্তানং সহ পৱত্তমানানং ধম্মানং একৰসতাৱসেনেৱ অত্থসিদ্ধি, ন অঞ্ঞথা. তস্মাতি ৱুত্তমেৱত্থং কাৰণভাৱেন পচ্চামসতি. তন্তি সদ্ধিন্দ্ৰিযং.

ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেনাতি যস্স সদ্ধেয্যৱত্থুনো উড়াৰতাদিগুণে অধিমুচ্চনস্স সাতিসযপ্পৱত্তিযা সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তস্স পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতাদিৱিভাগতো যাথাৱতো ৱীমংসনেন. এৱঞ্হি এৱংধম্মতানযেন সভাৱসৰসতো পৰিগ্গয্হমানে সৱিপ্ফাৰো অধিমোক্খো ন হোতি – ‘‘অযং ইমেসং ধম্মানং সভাৱো’’তি পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স সাতিসযত্তা. ধুৰিযধম্মেসু হি যথা সদ্ধায বলৱভাৱে পঞ্ঞায মন্দভাৱো হোতি, এৱং পঞ্ঞায বলৱভাৱে সদ্ধায মন্দভাৱো হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তং ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন…পে… হাপেতব্ব’’ন্তি. তথা অমনসিকৰণেনাতি যেনাকাৰেন ভাৱনমনুযুঞ্জন্তস্স সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তেনাকাৰেন ভাৱনং নানুযুঞ্জনেনাতি ৱুত্তং হোতি. ইধ দুৱিধেন সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো অত্তনো ৱা পচ্চযৱিসেসেন কিচ্চুত্তৰিযতো ৱীৰিযাদীনং ৱা মন্দকিচ্চতায. তত্থ পঠমৱিকপ্পে হাপনৱিধি দস্সিতো, দুতিযৱিকপ্পে পন যথা মনসিকৰোতো ৱীৰিযাদীনং মন্দকিচ্চতায সদ্ধিন্দ্ৰিযং বলৱং জাতং, তথা অমনসিকাৰেন ৱীৰিযাদীনং পটুতৰভাৱাৱহেন মনসিকাৰেন সদ্ধিন্দ্ৰিযং তেহি সমতং কৰোন্তেন হাপেতব্বং. ইমিনা নযেন সেসিন্দ্ৰিযেসুপি হাপনৱিধি ৱেদিতব্বো.

ৱক্কলিত্থেৰৱত্থূতি সো হি আযস্মা সদ্ধাধিমুত্তো তত্থ চ কতাধিকাৰো সত্থু ৰূপকাযদস্সনে পসুতো এৱ হুত্ৱা ৱিহৰন্তো সত্থাৰা – ‘‘কিং তে, ৱক্কলি, ইমিনা পূতিকাযেন দিট্ঠেন, যো খো, ৱক্কলি, ধম্মং পস্সতি, সো মং পস্সতী’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৮৭) ওৱদিযমানো কম্মট্ঠানে নিযোজিতোপি তং অননুযুঞ্জন্তো পণামিতো অত্তানং ৱিনিপাতেতুং পপাতট্ঠানং অভিৰুহি. অথ নং সত্থা যথানিসিন্নোৱ ওভাসৱিস্সজ্জনেন অত্তানং দস্সেত্ৱা –

‘‘পামোজ্জবহুলো ভিক্খু, পসন্নো বুদ্ধসাসনে;

অধিগচ্ছে পদং সন্তং, সঙ্খাৰূপসমং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ৩৮১) –

গাথং ৱত্ৱা ‘‘এহি, ৱক্কলী’’তি আহ. সো তেন ৱচনেন অমতেনেৱ অভিসিত্তো হট্ঠতুট্ঠো হুত্ৱা ৱিপস্সনং পট্ঠপেসি, সদ্ধায বহুলভাৱতো ৱিপস্সনাৱীথিং নাৰোহতি. তং ঞত্ৱা ভগৱা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনায কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা অদাসি. সো সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণি. তেন ৱুত্তং – ‘‘ৱক্কলিত্থেৰৱত্থু চেত্থ নিদস্সন’’ন্তি. এত্থাতি সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্তভাৱে সেসিন্দ্ৰিযানং সকিচ্চাকৰণে.

ইতৰকিচ্চভেদন্তি উপট্ঠানাদিকিচ্চৱিসেসং. পস্সদ্ধাদীতি আদি-সদ্দেন সমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. হাপেতব্বন্তি যথা সদ্ধিন্দ্ৰিযস্স বলৱভাৱো ধম্মসভাৱপচ্চৱেক্খণেন হাযতি, এৱং ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততা পস্সদ্ধিযাদিভাৱনায হাযতি সমাধিপক্খিকত্তা তস্সা. তথা হি সমাধিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং কোসজ্জপাততো ৰক্খন্তী ৱীৰিযাদিভাৱনা ৱিয ৱীৰিযিন্দ্ৰিযস্স অধিমত্ততং উদ্ধচ্চপাততো ৰক্খন্তী একংসতো হাপেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পস্সদ্ধাদিভাৱনায হাপেতব্ব’’ন্তি. সোণত্থেৰস্স ৱত্থূতি সুকুমাৰসোণত্থেৰস্স ৱত্থু. সো হি আযস্মাপি সত্থু সন্তিকা কম্মট্ঠানং গহেত্ৱা সীতৱনে ৱিহৰন্তো – ‘‘মম সৰীৰং সুখুমালং, ন চ সক্কা সুখেনেৱ সুখং অধিগন্তুং, কাযং কিলমেত্ৱাপি সমণধম্মো কাতব্বো’’তি ঠানচঙ্কমনমেৱ অধিট্ঠায পধানমনুযুঞ্জন্তো পাদতলেসু ফোটেসু উট্ঠিতেসুপি ৱেদনং অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা দড়্হৱীৰিযং কৰোন্তো অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতায ৱিসেসং পৱত্তেতুং নাসক্খি. সত্থা তত্থ গন্ত্ৱা ৱীণোপমোৱাদেন ওৱদিত্ৱা ৱীৰিযসমতাযোজনৱিধিং দস্সেন্তো কম্মট্ঠানং সোধেত্ৱা গিজ্ঝকূটং গতো. থেৰোপি সত্থাৰা দিন্ননযেন ৱীৰিযসমতং যাজেত্ৱা ভাৱেন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তেৱ পতিট্ঠাসি. তেন ৱুত্তং ‘‘সোণত্থেৰস্স ৱত্থু দস্সেতব্ব’’ন্তি. সেসেসুপীতি সতিসমাধিপঞ্ঞিন্দ্ৰিযেসুপি.

সমতন্তি সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অনূনাধিকভাৱং, তথা সমাধিৱীৰিযানঞ্চ. যথা হি সদ্ধাপঞ্ঞানং ৱিসুং ৱিসুং ধুৰিযধম্মভূতানং কিচ্চতো অঞ্ঞমঞ্ঞনাতিৱত্তনং ৱিসেসতো ইচ্ছিতব্বং. যতো তেসং সমধুৰতায অপ্পনা সম্পজ্জতি, এৱং সমাধিৱীৰিযানং কোসজ্জুদ্ধচ্চপক্খিকানং সমতায সতি অঞ্ঞমঞ্ঞুপত্থম্ভনতো সম্পযুত্তধম্মানং অন্তদ্ৱযপাতাভাৱেন সম্মদেৱ অপ্পনা ইজ্ঝতীতি. বলৱসদ্ধোতিআদি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স ব্যতিৰেকমুখেন সমত্থনং. তস্সত্থো – যো বলৱতিযা সদ্ধায সমন্নাগতো অৱিসদঞাণো, সো মুধপ্পসন্নো হোতি, ন অৱেচ্চপ্পসন্নো. তথা হি সো অৱত্থুস্মিং পসীদতি, সেয্যথাপি তিত্থিযসাৱকা. কেৰাটিকপক্খন্তি সাঠেয্যপক্খং ভজতি. সদ্ধাহীনায পঞ্ঞায অতিধাৱন্তো ‘‘দেয্যৱত্থুপৰিচ্চাগেন ৱিনা চিত্তুপ্পাদমত্তেনপি দানমযং পুঞ্ঞং হোতী’’তিআদীনি পৰিকপ্পেতি হেতুপতিৰূপকেহি ৱঞ্চিতো, এৱংভূতো চ লূখতক্কৱিলুত্তচিত্তো পণ্ডিতানং ৱচনং নাদিযতি, সঞ্ঞত্তিং ন গচ্ছতি. তেনাহ ‘‘ভেসজ্জসমুট্ঠিতো ৱিয ৰোগো অতেকিচ্ছো হোতী’’তি. যথা চেত্থ সদ্ধাপঞ্ঞানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমভাৱো অত্থাৱহো, ৱিসমভাৱো অনত্থাৱহো, এৱং সমাধিৱীৰিযানং অঞ্ঞমঞ্ঞং সমভাৱো অত্থাৱহো, ইতৰো অনত্থাৱহো, তথা সমভাৱো অৱিক্খেপাৱহো, ইতৰো ৱিক্খেপাৱহো. কোসজ্জং অভিভৱতি, তেন অপ্পনং ন পাপুণাতীতি অধিপ্পাযো. এস নযো উদ্ধচ্চং অভিভৱতীতি এত্থাপি. তদুভযন্তি সদ্ধাপঞ্ঞাদ্ৱযং সমাধিৱীৰিযদ্ৱযঞ্চ. সমং কাতব্বন্তি সমতং কাতব্বং.

সমাধিকম্মিকস্সাতি সমথকম্মট্ঠানিকস্স. এৱন্তি এৱং সন্তে, সদ্ধায থোকং বলৱভাৱে সতীতি অত্থো. সদ্দহন্তোতি ‘‘পথৱী পথৱীতি মনসিকাৰমত্তেন কথং ঝানুপ্পত্তী’’তি অচিন্তেত্ৱা ‘‘অদ্ধা সম্বুদ্ধেন ৱুত্তৱিধি ইজ্ঝতী’’তি সদ্দহন্তো সদ্ধং জনেন্তো. ওকপ্পেন্তোতি আৰম্মণং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয অধিমুচ্চনৱসেন অৱকপ্পেন্তো পক্খন্দন্তো. একগ্গতা বলৱতী ৱট্টতি সমাধিপধানত্তা ঝানস্স. উভিন্নন্তি সমাধিপঞ্ঞানং. সমাধিকম্মিকস্স সমাধিনো অধিমত্ততায পঞ্ঞায অধিমত্ততাপি ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘সমতাযপী’’তি, সমভাৱেনাপীতি অত্থো. অপ্পনাতি লোকিযঅপ্পনা. তথা হি ‘‘হোতিযেৱা’’তি সাসঙ্কং ৱদতি, লোকুত্তৰপ্পনা পন তেসং সমভাৱেনেৱ ইচ্ছিতা. যথাহ ‘‘সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০). যদি ৱিসেসতো সদ্ধাপঞ্ঞানং সমাধিৱীৰিযানঞ্চ সমানতং ইচ্ছতি, কথং সতীতি আহ – ‘‘সতি পন সব্বত্থ বলৱতী ৱট্টতী’’তি. সব্বত্থাতি লীনুদ্ধচ্চপক্খিকেসু পঞ্চিন্দ্ৰিযেসু. উদ্ধচ্চপক্খিকেকদেসে গণ্হন্তো ‘‘সদ্ধাৱীৰিযপঞ্ঞান’’ন্তি আহ. অঞ্ঞথা পীতি চ গহেতব্বা সিযা. তথা হি ‘‘কোসজ্জপক্খিকেন সমাধিনা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, ন চ ‘‘পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাহী’’তি. সাতি সতি. সব্বেসু ৰাজকম্মেসু নিযুত্তোতি সব্বকম্মিকো. তেনাতি যেন কাৰণেন সব্বত্থ ইচ্ছিতব্বা, তেন আহ অট্ঠকথাযং. সব্বত্থ নিযুত্তা সব্বত্থিকা, সব্বেন ৱা লীনুদ্ধচ্চপক্খিকেন বোজ্ঝঙ্গেন অত্থেতব্বা সব্বত্থিযা, সব্বত্থিযাৱ সব্বত্থিকা. চিত্তন্তি কুসলচিত্তং. তস্স হি সতিপটিসৰণং পৰাযণং অপ্পত্তস্স পত্তিযা অনধিগতস্স অধিগমায. তেনাহ – ‘‘আৰক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তিআদি.

খন্ধাদিভেদে অনোগাড়্হপঞ্ঞানন্তি পৰিযত্তিবাহুসচ্চৱসেনপি খন্ধাযতনাদীসু অপ্পতিট্ঠিতবুদ্ধীনং. বহুস্সুতসেৱনা হি সুতমযঞাণাৱহা. তৰুণৱিপস্সনাসমঙ্গীপি ভাৱনামযঞাণে ঠিতত্তা একংসতো পঞ্ঞৱা এৱ নাম হোতীতি আহ – ‘‘সমপঞ্ঞাস…পে… পুগ্গলসেৱনা’’তি. ঞেয্যধম্মস্স গম্ভীৰভাৱৱসেন তপ্পৰিচ্ছেদকঞাণস্স গম্ভীৰভাৱগহণন্তি আহ – ‘‘গম্ভীৰেসু খন্ধাদীসু পৱত্তায গম্ভীৰপঞ্ঞাযা’’তি. তঞ্হি ঞেয্যং তাদিসায পঞ্ঞায চৰিতব্বতো গম্ভীৰঞাণচৰিযং, তস্সা ৱা পঞ্ঞায তত্থ পভেদতো পৱত্তি গম্ভীৰঞাণচৰিযা, তস্সা পচ্চৱেক্খণাতি আহ ‘‘গম্ভীৰপঞ্ঞায পভেদপচ্চৱেক্খণা’’তি. যথা সতিৱেপুল্লপ্পত্তো নাম অৰহা এৱ, এৱং সো এৱ পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তোপীতি আহ ‘‘অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতী’’তি. ৱীৰিযাদীসুপি এসেৱ নযোতি.

‘‘তত্তং অযোখিলং হত্থে গমেন্তী’’তিআদিনা ৱুত্তপঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণা নিৰযে নিব্বত্তসত্তস্স সব্বপঠমং কৰোন্তীতি দেৱদূতসুত্তাদীসু (ম. নি. ৩.২৫০), তস্সা আদিতো ৱুত্তত্তা চ আহ – ‘‘পঞ্চৱিধবন্ধনকম্মকাৰণতো পট্ঠাযা’’তি. সকটৱহনাদিকালেতি আদি-সদ্দেন তদঞ্ঞমনুস্সেহি তিৰচ্ছানেহি চ ৱিবাধনীযকালং সঙ্গণ্হাতি. একং বুদ্ধন্তৰন্তি ইদং অপৰাপৰং পেতেসু এৱ উপ্পজ্জনকসত্তৱসেন ৱুত্তং, একচ্চানং ৱা পেতানং, একচ্চতিৰচ্ছানানং ৱিয তথা দীঘাযুকতাপি সিযাতি তথা ৱুত্তং. তথা হি কালো নাগৰাজা চতুন্নং বুদ্ধানং ৰূপদস্সাৱী.

এৱং আনিসংসদস্সাৱিনোতি ‘‘ৱীৰিযাযত্তো এৱ সকললোকিযলোকুত্তৰৱিসেসাধিগমো’’তি এৱং আনিসংসদস্সনসীলস্স. গমনৱীথিন্তি সপুব্বভাগং নিব্বানগামিনিং পটিপদং. সহ ৱিপস্সনায অৰিযমগ্গপটিপাটি, সত্তৱিসুদ্ধিপৰম্পৰা ৱা. সা হি ৱট্টতো নিয্যানায গন্তব্বা পটিপদাতি কত্ৱা গমনৱীথি নাম.

কাযদড়্হীবহুলোতি কাযস্স পোসনপসুতো. পিণ্ডন্তি ৰট্ঠপিণ্ডং. পচ্চযদাযকানং অত্তনি কাৰস্স অত্তনো সম্মাপটিপত্তিযা মহপ্ফলভাৱস্স কৰণেন পিণ্ডায ভিক্খায পটিপূজনা পিণ্ডাপচাযনা. নীহৰন্তোতি পত্তত্থৱিকতো নীহৰন্তো. তং সদ্দং সুত্ৱাতি তং উপাসিকায ৱচনং পণ্ণসালদ্ৱাৰে ঠিতোৱ পঞ্চাভিঞ্ঞতায দিব্বসোতেন সুত্ৱাতি ৱদন্তি. মনুস্সসম্পত্তি, দিব্বসম্পত্তি, অন্তে নিব্বানসম্পত্তীতি তিস্সো সম্পত্তিযো. সিতং কৰোন্তোৱাতি ‘‘অকিচ্ছেনেৱ মযা ৱট্টদুক্খং সমতিক্কন্ত’’ন্তি পচ্চৱেক্খণাৱসানে সঞ্জাতপামোজ্জৱসেন সিতং কৰোন্তো এৱ.

অলসানং ভাৱনায নামমত্তম্পি অজানন্তানং কাযস্স পোসনবহুলানং যাৱদত্থং পৰিভুঞ্জিত্ৱা সেয্যসুখাদিং অনুযুঞ্জন্তানং তিৰচ্ছানকথিকানং দূৰতোৱ ৱজ্জনং কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জনা. ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জাযা’’তিআদিনা ভাৱনাৰম্ভৱসেন আৰদ্ধৱীৰিযানং দড়্হপৰক্কমানং কালেনকালং উপসঙ্কমনা আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গলসেৱনা. তেনাহ ‘‘কুচ্ছিং পূৰেত্ৱা’’তিআদি.

ৱিসুদ্ধিমগ্গে পন ‘‘জাতিমহত্তপচ্চৱেক্খণা, সব্ৰহ্মচাৰিমহত্তপচ্চৱেক্খণা’’তি ইদং দ্ৱযং ন গহিতং, ‘‘থিনমিদ্ধৱিনোদনতা, সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণা’’তি ইদং দ্ৱযং গহিতং. তত্থ আনিসংসদস্সাৱিতায এৱ সম্মপ্পধানপচ্চৱেক্খণা গহিতা লোকিযলোকুত্তৰৱিসেসাধিগমস্স ৱীৰিযাযত্ততাদস্সনভাৱতো. থিনমিদ্ধৱিনোদনং তদধিমুত্ততায গহিতং, ৱীৰিযুপ্পাদনে যুত্তপযুত্তস্স থিনমিদ্ধৱিনোদনং অত্থতো সিদ্ধমেৱ. তত্থ থিনমিদ্ধৱিনোদনং কুসীতপুগ্গলপৰিৱজ্জন-আৰদ্ধৱীৰিযপুগ্গল-সেৱন- তদধিমুত্ততাপটিপক্খৱিধমন-পচ্চযূপসংহাৰৱসেন, অপাযভযপচ্চৱেক্খণাদযো সমুত্তেজনৱসেন ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদকাতি দট্ঠব্বা.

বুদ্ধানুস্সতিযা উপচাৰসমাধিনিট্ঠত্তা ৱুত্তং ‘‘যাৱ উপচাৰা’’তি. সকলসৰীৰং ফৰমানোতি পীতিসমুট্ঠানেহি পণীতৰূপেহি সকলসৰীৰং ফৰমানো. ধম্মসঙ্ঘগুণে অনুস্সৰন্তস্সপি যাৱ উপচাৰা সকলসৰীৰং ফৰমানো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গো উপ্পজ্জতীতি যোজনা. এৱং সেসঅনুস্সতীসু পসাদনীযসুত্তন্তপচ্চৱেক্খণায চ যোজেতব্বং তস্সাপি ৱিমুত্তাযতনভাৱেন তগ্গতিকত্তা. এৱৰূপে কালেতি দুব্ভিক্খভযাদীসূতি ৱুত্তকালে. সমাপত্তিযা…পে… ন সমুদাচৰন্তীতি ইদং উপসমানুস্সতিযা ৱসেন ৱুত্তং. সঙ্খাৰানঞ্হি সপ্পদেসৱূপসমেপি নিপ্পদেসৱূপসমে ৱিয তত্থ সপঞ্ঞায পৱত্তনতো ভাৱনামনসিকাৰো কিলেসৱিক্খম্ভনসমত্থো হুত্ৱা উপচাৰসমাধিং আৱহন্তো তথাৰূপপীতিসোমনস্সসমন্নাগতো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপ্পাদায হোতীতি. পসাদনীযেসু ঠানেসু পসাদসিনেহাভাৱেন সংসূচিতহদযতা লূখতা. সা চ তত্থ আদৰগাৰৱাকৰণেন ৱিঞ্ঞাযতীতি আহ ‘‘অসক্কচ্চকিৰিযায সংসূচিতলূখভাৱে’’তি.

কাযচিত্তদৰথৱূপসমলক্খণা পস্সদ্ধি এৱ যথাৱুত্তবোধিঅঙ্গভূতো পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গো, তস্স পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স. পণীতভোজনসেৱনতাতি পণীতসপ্পাযভোজনসেৱনতা. উতুইৰিযাপথসুখগ্গহণেহি সপ্পাযউতুইৰিযাপথং গহিতন্তি দট্ঠব্বং. তঞ্হি তিৱিধম্পি সপ্পাযং সেৱিযমানং কাযস্স কল্লতাপাদনৱসেন চিত্তস্স কল্লতং আৱহন্তং দুৱিধাযপি পস্সদ্ধিযা কাৰণং হোতি. সত্তেসু লব্ভমানং সুখদুক্খং অহেতুকন্তি অযমেকো অন্তো, ইস্সৰাদিৱিসমহেতুকন্তি অযং দুতিযো, এতে উভো অন্তে অনুপগম্ম যথাসকং কম্মুনা হোতীতি অযং মজ্ঝিমা পটিপত্তি. মজ্ঝত্তো পযোগো যস্স সো মজ্ঝত্তপযোগো, তস্স ভাৱো মজ্ঝত্তপযোগতা. অযঞ্হি পহানসাৰদ্ধকাযতা-সঙ্খাতপস্সদ্ধকাযতায কাৰণং হোন্তী পস্সদ্ধিদ্ৱযং আৱহতি. এতেনেৱ সাৰদ্ধকাযপুগ্গলপৰিৱজ্জন-পস্সদ্ধকাযপুগ্গলসেৱনানং তদাৱহনতা সংৱণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং.

ৱত্থুৱিসদকিৰিযা ইন্দ্ৰিযসমত্তপটিপাদনা চ ‘‘পঞ্ঞাৱহা’’তি ৱুত্তা. সমথাৱহাপি তা হোন্তি সমথাৱহভাৱেনেৱ পঞ্ঞাৱহত্তাতি ৱুত্তং ‘‘ৱত্থুৱিসদ…পে… ৱেদিতব্বা’’তি.

কৰণকোসল্লভাৱনাকোসল্লানং নানন্তৰিযভাৱতো ৰক্খণকোসল্লস্স চ তংমূলকত্তা ‘‘নিমিত্তকুসলতা নাম কসিণনিমিত্তস্স উগ্গহণকুসলতা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. অতিসিথিলৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগমন্দতং অপ্পমাদৱেকল্লঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স পগ্গণ্হনন্তি তস্স লীনস্স চিত্তস্স ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন লযাপত্তিতো সমুট্ঠাপনং. ৱুত্তঞ্হেতং ভগৱতা –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে লীনং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো ৱীৰিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? লীনং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুসমুট্ঠাপযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুকামো অস্স, সো তত্থ সুক্খানি চেৱ তিণানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি গোমযানি পক্খিপেয্য, সুক্খানি কট্ঠানি পক্খিপেয্য, মুখৱাতঞ্চ দদেয্য, ন চ পংসুকেন ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো পৰিত্তং অগ্গিং উজ্জালেতুন্তি. এৱং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থ চ যথাসকং আহাৰৱসেন ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা সমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা, সা অনন্তৰং ৱিভাৱিতা এৱ.

অচ্চাৰদ্ধৱীৰিযতাদীহীতি আদি-সদ্দেন পঞ্ঞাপযোগবলৱতং পমোদুপ্পিলাৱনঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. তস্স নিগ্গণ্হনন্তি তস্স উদ্ধতস্স চিত্তস্স সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদিসমুট্ঠাপনেন উদ্ধতাপত্তিতো নিসেধনং. ৱুত্তম্পি চেতং ভগৱতা –

‘‘যস্মিঞ্চ খো, ভিক্খৱে, সমযে উদ্ধতং চিত্তং হোতি, কালো তস্মিং সমযে পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায, কালো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায. তং কিস্স হেতু? উদ্ধতং, ভিক্খৱে, চিত্তং, তং এতেহি ধম্মেহি সুৱূপসমযং হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুকামো অস্স, সো তত্থ অল্লানি চেৱ তিণানি….পে… পংসুকেন চ ওকিৰেয্য, ভব্বো নু খো সো পুৰিসো মহন্তং অগ্গিক্খন্ধং নিব্বাপেতুন্তি. এৱং, ভন্তে’’তি (সং. নি. ৫.২৩৪).

এত্থাপি যথাসকং আহাৰৱসেন পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গাদীনং ভাৱনা সমুট্ঠাপনাতি ৱেদিতব্বা. তত্থ পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনা ৱুত্তা এৱ, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৱুচ্চমানা, ইতৰস্স অনন্তৰং ৱক্খতি. পঞ্ঞাপযোগমন্দতাযাতি পঞ্ঞাব্যাপাৰস্স অপ্পভাৱেন. যথা হি দানং অলোভপ্পধানং, সীলং অদোসপ্পধানং, এৱং ভাৱনা অমোহপ্পধানা. তত্থ যদা পঞ্ঞা ন বলৱতী হোতি, তদা ভাৱনা পুব্বেনাপৰং ৱিসেসাৱহা ন হোতি, অনভিসঙ্খতো ৱিয আহাৰো পুৰিসস্স যোগিনো চিত্তস্স অভিৰুচিং ন উপ্পাদেতি, তেন তং নিৰস্সাদং হোতি. তথা ভাৱনায সম্মদেৱ ৱীথিপটিপত্তিযা অভাৱেন উপসমসুখং ন ৱিন্দতি, তেনপি চিত্তং নিৰস্সাদং হোতি. তেন ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপযোগ…পে… নিৰস্সাদং হোতী’’তি.

তস্স সংৱেগুপ্পাদনঞ্চ পসাদুপ্পাদনঞ্চ তিকিচ্ছনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘অট্ঠ সংৱেগৱত্থূনী’’তিআদিমাহ. তত্থ জাতিজৰাব্যাধিমৰণানি যথাৰহং সুগতিযং দুগ্গতিযঞ্চ হোন্তীতি তদঞ্ঞমেৱ পঞ্চৱিধবন্ধনাদিখুপ্পিপাসাদিঅঞ্ঞমঞ্ঞৱিবাধনাদিহেতুকং অপাযদুক্খং দট্ঠব্বং. তযিদং সব্বং তেসং তেসং সত্তানং পচ্চুপ্পন্নভৱনিস্সিতং গহিতন্তি অতীতে অনাগতে চ কালে ৱট্টমূলকদুক্খানি ৱিসুং গহিতানিযেৱ. যে পন সত্তা আহাৰূপজীৱিনো তত্থ চ উট্ঠানফলূপজীৱিনো, তেসং অঞ্ঞেহি অসাধাৰণং জীৱিকদুক্খং অট্ঠমং সংৱেগৱত্থু গহিতন্তি দট্ঠব্বং. অযং ৱুচ্চতি সমযে সম্পহংসনাতি অযং সম্পহংসিতব্বসমযে ৱুত্তনযেন সংৱেগজননৱসেন চেৱ পসাদুপ্পাদনৱসেন চ সম্মদেৱ পহংসনা, সংৱেগজননপুব্বকপসাদুপ্পাদনেন ভাৱনাচিত্তস্স তোসনাতিঅত্থো.

সম্মাপটিপত্তিং আগম্মাতি লীনুদ্ধচ্চৱিৰহেন সমথৱীথিপটিপত্তিযা চ সম্মদেৱ ভাৱনাপটিপত্তিং আগম্ম.

অলীনন্তিআদীসু কোসজ্জপক্খিকানং ধম্মানং অনধিমত্ততায অলীনং, উদ্ধচ্চপক্খিকানং অনধিমত্ততায অনুদ্ধতং, পঞ্ঞাপযোগসম্পত্তিযা উপসমসুখাধিগমেন চ অনিৰস্সাদং, ততো এৱ আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং সমথৱীথিপটিপন্নঞ্চ. তত্থ অলীনতায পগ্গহে, অনুদ্ধতায চ নিগ্গহে, অনিৰস্সাদতায সম্পহংসনে ন ব্যাপাৰং আপজ্জতি. অলীনানুদ্ধচ্চতাহি আৰম্মণে সমপ্পৱত্তং, অনিৰস্সাদতায সমথৱীথিপটিপন্নং, সমপ্পৱত্তিযা ৱা অলীনং অনুদ্ধতং, সমথৱীথিপটিপত্তিযা অনিৰস্সাদন্তি দট্ঠব্বং. অযং ৱুচ্চতি সমযে অজ্ঝুপেক্খনতাতি অযং অজ্ঝুপেক্খিতব্বসমযে চিত্তস্স পগ্গহনিগ্গহসম্পহংসনেসু ব্যাৱটতাসঙ্খাতং পটিপক্খং অভিভুয্য উপেক্খনা ৱুচ্চতি. এসাতি সমাধিবোজ্ঝঙ্গো অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি. অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতীতি এতেন নিপ্পৰিযাযতো সমাধিৱেপুল্লপ্পত্তোপি অৰহা এৱাতি দস্সেতি.

অনুৰোধৱিৰোধপহানৱসেন মজ্ঝত্তভাৱো উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স কাৰণং তস্মিং সতি সিজ্ঝনতো, অসতি চ অসিজ্ঝনতো, সো চ মজ্ঝত্তভাৱো ৱিসযৱসেন দুৱিধোতি আহ ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা সঙ্খাৰমজ্ঝত্ততা’’তি. তদুভযৱসেন চস্স ৱিৰুজ্ঝনং পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ভাৱনায এৱ দূৰীকতন্তি অনুৰুজ্ঝনস্সেৱ পহানৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘সত্তমজ্ঝত্ততা’’তিআদিমাহ. তথা হিস্স সত্তসঙ্খাৰকেলাযনপুগ্গলপৰিৱজ্জনং ‘‘উপ্পত্তিযা কাৰণ’’ন্তি ৱুচ্চতি. উপেক্খায হি ৱিসেসতো ৰাগো পটিপক্খো, ততো ৰাগবহুলস্স পুগ্গলস্স উপেক্খা ‘‘ৱিসুদ্ধিমগ্গো’’তি ৱুচ্চতি. দ্ৱীহাকাৰেহীতি কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণং অত্তসুঞ্ঞতাপচ্চৱেক্খণন্তি ইমেহি দ্ৱীহি কাৰণেহি. দ্ৱীহেৱাতি অৱধাৰণং সঙ্খাৰসহিতায সঙ্খ্যাসমানতায দস্সনত্থং. সঙ্খ্যা এৱ হেত্থ সমানং, ন সঙ্খ্যেয্যং সব্বথা সমানন্তি. অস্সামিকভাৱো অনত্তনিযতা. সতি হি অত্তনি তস্স কিঞ্চনভাৱেন চীৱৰং অঞ্ঞং ৱা কিঞ্চি অত্তনিযং নাম সিযা, সো পন কোচি নত্থেৱাতি অধিপ্পাযো. অনদ্ধনিযন্তি, ন অদ্ধানক্খমং, ন চিৰট্ঠাযি ইত্তৰং অনিচ্চন্তি অত্থো. তাৱকালিকন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.

মমাযতীতি মমত্তং কৰোতি. মমাতি তণ্হায পৰিগ্গয্হ তিট্ঠতি. ধনাযন্তাতি ধনং দব্বং কৰোন্তা. অস্সাতি উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৰহত্তমগ্গেন ভাৱনাপাৰিপূৰী হোতি. তথা হি অৰহতো এৱ ছড়ঙ্গুপেক্খানিপ্ফত্তি.

অসুভাৰম্মণা ধম্মাতি অসুভপ্পকাৰা অসুভঝানস্স আৰম্মণভূতা ধম্মা. কামং ইন্দ্ৰিযবদ্ধাপি কেসাদযো অসুভপ্পকাৰা এৱ, ৱিসেসতো পন জিগুচ্ছিতব্বে জিগুচ্ছাৱহে গণ্হন্তো ‘‘দসা’’তি আহ. যথা মনসিকৰোতো সভাৱসৰসতো তত্থ অসুভসঞ্ঞা সন্তিট্ঠতি, তথা পৱত্তো মনসিকাৰো উপাযমনসিকাৰো. অসুভে অসুভপটিক্কূলাকাৰস্স উগ্গণ্হনং, যথা ৱা তত্থ উগ্গহনিমিত্তং উপ্পজ্জতি, তথা মনসিকাৰো অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো. উপচাৰপ্পনাৱহায অসুভভাৱনায অনুযুঞ্জনা অসুভভাৱনানুযোগো.

মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং সুট্ঠু সুসংৱৰণে সতি অৱসৰং অলভন্তো কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ, তথা ভোজনে মত্তঞ্ঞুনো মিতাহাৰস্স থিনমিদ্ধাভিভৱাভাৱা ওতাৰং অলভমানো কামচ্ছন্দো পহীযতি. যো পন আহাৰে পটিক্কূলসঞ্ঞং তব্বিপৰিণামস্স তদাধাৰস্স তস্স চ উদৰিযভূতস্স অতিৱিয জেগুচ্ছতং, কাযস্স চ আহাৰতিট্ঠকতং সম্মদেৱ জানাতি, সো সব্বসো ভোজনে পমাণস্স জাননেন ৱিসেসতো ভোজনে মত্তঞ্ঞূ নাম. তস্স কামচ্ছন্দো পহীযতেৱ, অট্ঠকথাযং পন অপ্পাহাৰতংযেৱ দস্সেতুং ‘‘চতুন্ন’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অসুভকম্মিকতিস্সত্থেৰো দন্তট্ঠিদস্সাৱী. পহীনস্সাতি ৱিক্খম্ভনৱসেন পহীনস্স. অভিধম্মপৰিযাযেন সব্বোপি লোভো কামচ্ছন্দনীৱৰণন্তি ‘‘অৰহত্তমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো’’তি ৱুত্তং.

মেজ্জতি হিতফৰণৱসেন সিনিয্হতীতি মিত্তো, হিতেসী পুগ্গলো, তস্মিং মিত্তে ভৱা, মিত্তস্স ৱা এসাতি মেত্তা, হিতেসিতা. সা এৱ পটিপক্খতো চেতসো ৱিমুত্তীতি মেত্তাচেতোৱিমুত্তি. তত্থ মেত্তাযনস্স সত্তেসু হিতফৰণস্স উপ্পাদনং পৱত্তনং মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো. তেনাহ ‘‘ওদিস্সকা’’তিআদি.

তত্থ অত্তপিযসহাযমজ্ঝত্তৱেৰিৱসেন ওদিস্সকতা. সীমাসম্ভেদে কতে অনোদিস্সকতা. একাদিদিসাফৰণৱসেন দিসাফৰণতা মেত্তায উগ্গণ্হনে ৱেদিতব্বা. উগ্গহো যাৱ উপচাৰা দট্ঠব্বো. উগ্গহিতায আসেৱনা ভাৱনা, সব্বা ইত্থিযো পুৰিসা অৰিযা অনৰিযা দেৱা মনুস্সা ৱিনিপাতিকাতি সত্তোধিকৰণৱসেন পৱত্তা সত্তৱিধা, অট্ঠৱীসতিৱিধা ৱা, দসহি দিসাহি দিসোধিকৰণৱসেন পৱত্তা দসৱিধা, একেকায দিসায সত্তাদিইত্থাদিঅৱেৰাদিভেদেন অসীতাধিকচতুসতপ্পভেদা চ ওধিসোফৰণমেত্তা. সব্বে সত্তা, পাণা, ভূতা, পুগ্গলা, অত্তভাৱপৰিযাপন্নাতি এতেসং ৱসেন পঞ্চৱিধা. একেকস্মিং অৱেৰা হোন্তু, অব্যাপজ্জা, অনীঘা, সুখী অত্তানং পৰিহৰন্তূতি চতুধা পৱত্তিযা ৱীসতিৱিধা অনোধিসোফৰণমেত্তা, তং সন্ধাযাহ – ‘‘ওধিসো…পে… ভাৱেন্তস্সপী’’তি. ত্ৱং এতস্সাতিআদিনা কম্মস্সকতাপচ্চৱেক্খণং দস্সেতি. পটিসঙ্খানে ঠিতস্সাতি কোধে যথাৱুত্তস্স আদীনৱস্স তপ্পটিপক্খতো অকোধে মেত্তায আনিসংসস্স চ পটিসঙ্খানে সম্মদেৱ জাননে. সেৱন্তস্সাতি ভজন্তস্স ব্যাপাদো পহীযতি.

অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহোতি আহাৰস্স অধিকভোজনে থিনমিদ্ধস্স নিমিত্তগ্গাহো, ‘‘এত্তকে ভুত্তে থিনমিদ্ধং উপ্পজ্জতি, এত্তকে নো’’তি থিনমিদ্ধস্স কাৰণাকাৰণগ্গাহোতি অত্থো. দিৱা সূৰিযালোকন্তি দিৱা গহিতনিমিত্তং সূৰিযালোকং, ৰত্তিযং মনসিকৰোন্তস্সপীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো. ধুতঙ্গানং ৱীৰিযনিস্সিতত্তা ৱুত্তং ‘‘ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপী’’তি.

কুক্কুচ্চম্পি কতাকতানুসোচনৱসেন পৱত্তমানং চেতসো অৱূপসমাৱহতায উদ্ধচ্চেন সমানলক্খণমেৱাতি তদুভযস্স পহানকাৰণং দস্সেন্তো ভগৱা – ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, চেতসো ৱূপসমো’’তিআদিমাহ. তস্মা বাহুসচ্চাদি তস্স পহানকাৰণন্তি দস্সেতুং ‘‘অপিচ ছ ধম্মা’’তিআদিমাহ. তত্থ বহুস্সুতস্স গন্থতো, অত্থতো ধম্মং ৱিচাৰেন্তস্স অত্তৱেদাদিপটিলাভসম্ভৱতো ৱিক্খেপো ন হোতি. যথাৱিহিতপটিপত্তিযা যথাধম্মপটিকাৰপ্পত্তিযা চ ৱিপ্পটিসাৰো অনৱসৰোৱাতি ‘‘বাহুসচ্চেনপি…পে… উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতী’’তি ৱুত্তং. যদগ্গেন বহুস্সুতস্স পটিসঙ্খানৱতো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, তদগ্গেন পৰিপুচ্ছকতাৱিনযপকতঞ্ঞুতাহিপি তং পহীযতীতি দট্ঠব্বং. ৱুদ্ধসেৱিতা চ ৱুদ্ধসীলিতং আৱহতীতি চেতসো ৱূপসমকৰত্তা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানকাৰী ৱুত্তা, ৱুদ্ধভাৱং পন অনপেক্খিত্ৱা ৱিনযধৰা কুক্কুচ্চৱিনোদকা কল্যাণমিত্তাতি দট্ঠব্বা. ৱিক্খেপো চ ভিক্খূনং যেভুয্যেন কুক্কুচ্চহেতুকো হোতীতি ‘‘কপ্পিযাকপ্পিযপৰিপুচ্ছাবহুলস্সা’’তিআদিনা ৱিনযনযেনেৱ পৰিপুচ্ছকতাদযো নিদ্দিট্ঠা. পহীনে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চেতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. কুক্কুচ্চস্স দোমনস্সসহগতত্তা অনাগামিমগ্গেন আযতিং অনুপ্পাদো ৱুত্তো.

কুসলাকুসলা ধম্মাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. কামং বাহুসচ্চপৰিপুচ্ছকতাহি অট্ঠৱত্থুকাপি ৱিচিকিচ্ছা পহীযতি, তথাপি ৰতনত্তযৱিচিকিচ্ছামূলিকা সেসৱিচিকিচ্ছাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তীণি ৰতনানি আৰব্ভা’’তিআদি. ৱিনযে পকতঞ্ঞুতায চ সতি সিক্খায কঙ্খায অসম্ভৱো এৱ, তথা ৰতনত্তযগুণাৱবোধে সতি পুব্বন্তাদীসু সংসযস্সাতি আহ – ‘‘ৱিনযে’’তিআদি. ওকপ্পনীযসদ্ধা সদ্ধেয্যৱত্থুং অনুপৱিসিত্ৱা ৱিয অধিমুচ্চনং, তঞ্চ তথা অধিমোক্খুপ্পাদনমেৱ. সদ্ধায নিন্নপোণপব্ভাৰতা অধিমুত্তি. অৰহত্তেন কূটং গণ্হি সত্তপি বোজ্ঝঙ্গে ৱিত্থাৰেত্ৱা দেসনায ওসাপিতত্তা.

আহাৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. পৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা

২৩৩. সম্বহুলাতি ৱুচ্চন্তি সঙ্ঘসমঞ্ঞায অভাৱতো. ততো পৰন্তি তিণ্ণং জনানং উপৰি সঙ্ঘো চতুৱগ্গকৰণীযাদিসঙ্ঘকম্মৱসেন কম্মপ্পত্তত্তা. পৱিসিংসূতি ভাৱিনি পৱিসনে ভূতে ৱিয কত্ৱা উপচাৰেন ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘পৱিট্ঠা’’তি. ভাৱিনি হি ভূতে ৱিয উপচাৰো. তেনাহ – ‘‘তে পনা’’তিআদি, তে পন ভিক্খূতি অত্থো. পুন তে পনাতি তিত্থিযা তিত্থিযসাৱকা চ.

ইমস্মিং পঞ্ঞাপনেতি ‘‘পঞ্চ নীৱৰণে পহাযা’’তিআদিনযপ্পৱত্তে ইমস্মিং পকাৰে অত্থপঞ্ঞাপনে. ৱিসিস্সতি অঞ্ঞমঞ্ঞতো পভিজ্জতীতি ৱিসেসো, ভেদো. স্ৱাযং ইধ অন্তোগধাধিকভাৱো অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘কো ৱিসেসোতি কিং অধিক’’ন্তি. অধিকং পযসনং পযুঞ্জনন্তি অধিপ্পযাসো, অধিকপ্পযোগো. নানা কৰীযতি এতেনাতি নানাকৰণং, ভেদোতি আহ – ‘‘কিং নানত্ত’’ন্তি. দুতিযপদেতি ‘‘অনুসাসনিযা ৱা অনুসাসনি’’ন্তি এতস্মিং পদে. এসেৱ নযোতি যথা পঠমস্মিং পদে অত্থযোজনা, এৱং দুতিযপদেপি যোজেতব্বা.

তীণি ঠানানীতি দেৱমাৰব্ৰহ্মট্ঠানানি তীণি ‘‘সদেৱকে লোকে’’তিআদিনা লোকে পক্খিপিত্ৱা. ‘‘সস্সমণব্ৰাহ্মণিযা পজায সদেৱমনুস্সাযা’’তি দ্ৱে ঠানানি. ‘‘পজাযা’’তি এত্থ পক্খিপিত্ৱা ইতি পঞ্চহি পদেহি. উদ্দেসন্তি উদ্দিসিতব্বতং. গণনন্তি একো কামচ্ছন্দোতি গহেতব্বতং গচ্ছতি. অত্তনো হত্থপাদাদীসূতি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং সমুদাযং আৰব্ভ পটিঘস্স উপ্পজ্জনতো. অত্তনো খন্ধেসু ৱিমতি ‘‘অহং নু খোস্মী’’তিআদিনা.

কিঞ্চাপি সব্বং ৱীৰিযং চেতসিকমেৱ, যং পন কাযকম্মাধিট্ঠানাদিৱসেন মনসি কাযিকপযোগসমুট্ঠাপনং ৱীৰিযং কাযিকন্তি লদ্ধপৰিযাযন্তি ততো ৱিসেসেত্ৱা চেতসিকন্তি যথাধিপ্পেতদুতিযতাদস্সনত্থং. যদিপি যথাকপ্পিতইৰিযাপথসন্ধাৰণৱসেন পৱত্তমানং ৱীৰিযং কাযস্স তথাপৱত্তস্স পচ্চযভূতন্তি ন সক্কা ৱত্তুং, তথাপি ন তাদিসো কাযপযোগো, তদা পৱত্তো নত্থীতি ৱুত্তং ‘‘কাযপযোগং ৱিনা উপ্পন্নৱীৰিয’’ন্তি. সতিসম্বোজ্ঝঙ্গসদিসো ৱাতি ইমিনা অজ্ঝত্তিকে সঙ্খাৰে অজ্ঝুপেক্খনৱসেন পৱত্তা অজ্ঝত্তধম্মেসু উপেক্খাতিআদিনযং অতিদিসতি.

‘‘মিস্সকবোজ্ঝঙ্গা কথিতা’’তি ৱত্ৱা তমত্থং ৱিভাৱেতুং ‘‘এতেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. চঙ্কমন্তেনপি অৰিযমগ্গং অধিগন্তুং সক্কাতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘মগ্গং অপত্তং কাযিকৱীৰিয’’ন্তি. বোজ্ঝঙ্গা ন লব্ভন্তীতি নিপ্পৰিযাযবোজ্ঝঙ্গা ন লব্ভন্তী. বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধৰন্তি পৰিযাযতোতি অধিপ্পাযো. সেসাতি বহিদ্ধাধম্মেসু সতি-ধম্মৱিচয-উপেক্খা-চেতসিক-ৱীৰিয-সৱিতক্ক-সৱিচাৰ-পীতি-সমাধী দ্ৱে পস্সদ্ধিযো চ. অযং পন নযো পচুৰপ্পৱত্তিৱসেন অট্ঠকথানযেনেৱ ৱুত্তো. থেৰৱাদৱসেন পন অৱিতক্কঅৱিচাৰমত্তা পীতিসমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গা ৰূপাৱচৰাপি অত্থীতি তেপি গহেত্ৱা দস মিস্সকাৱ হোন্তীতি ৱত্তব্বং সিযাতি.

পৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. অগ্গিসুত্তৱণ্ণনা

২৩৪. লোণধূপনন্তি লোণঞ্চ ধূপনঞ্চ লোণধূপনং. যোধকম্মন্তি যোধপুগ্গলেন কত্তব্বং কম্মং. মন্তকম্মন্তি ৰাজকিচ্চমন্তনং. পটিহাৰকম্মন্তি ৰঞ্ঞো সন্তিকং আগতানং ৱচনং ৰঞ্ঞো নিৱেদেত্ৱা ততো নেসং পটিহৰণকম্মং. তস্মাতি সব্বত্থিকত্তা সতিযা. এৱং ‘‘সতিঞ্চ খ্ৱাহ’’ন্তিআদিকং অৱোচ. পুব্বভাগৱিপস্সনা বোজ্ঝঙ্গাৱ কথিতা পগ্গহনিগ্গহৱিনোদিতত্তা.

অগ্গিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. মেত্তাসহগতসুত্তৱণ্ণনা

২৩৫. কীদিসা গতি নিব্বত্তি এতিস্সাতি কিংগতিকা, কিংনিট্ঠাতি ৱুত্তং হোতি. কীদিসী পৰমা উত্তমা কোটি এতিস্সাতি কিংপৰমা. কীদিসং ফলং আনিসংসং উদযো এতিস্সাতি কিংফলা. সংসট্ঠং সম্পযুত্তন্তি ইদং সহগত-সদ্দস্স অত্থদস্সনমত্তং, ইধ পন মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা ৱিপস্সনাপুব্বভাগবোজ্ঝঙ্গা চ ‘‘মেত্তাসহগতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. সব্বত্থাতি সব্বেসু বোজ্ঝঙ্গেসু সব্বেসু চ ব্ৰহ্মৱিহাৰেসু.

পটিকূলেতি ৱিৰজ্জতীতি পটিকূলং, অনিট্ঠং. ন পটিকূলং অপ্পটিকূলং, ইট্ঠং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠে ৱত্থুস্মি’’ন্তি. এত্থাতি অপ্পটিকূলৱত্থুস্মিং. এৱন্তি পটিকূলসঞ্ঞী. সত্তে অপ্পটিকূলে অসুভফৰণং, সঙ্খাৰে অপ্পটিকূলে অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং কৰোন্তো. অসুভাযাতি অসুভসঞ্ঞায. অনিচ্চতো ৱা উপসংহৰতীতি অনিচ্চন্তি মনসিকাৰং পৱত্তেতি. ‘‘এসেৱ নযো’’তি সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘অপ্পটিকূলপটিকূলেসূ’’তিআদি ৱুত্তং. ছড়ঙ্গুপেক্খন্তি ছসু আৰম্মণেসু পহীনানুৰোধস্স উপ্পত্তিযা ছড়ঙ্গৱন্তং উপেক্খং.

মেত্তাযাতি মেত্তাভাৱনায. পটিকূলাদীসু ৱত্থূসু ইচ্ছিতৱিহাৰেন ৱিহৰিতুং সমত্থতা অৰিযানং এৱ, তত্থ চ অৰহতো এৱ ইজ্ঝনতো অৰিযিদ্ধি নাম. তস্সা অৰিযিদ্ধিযা চ দস্সিতত্তা দেসনা ৱিনিৱট্টেতব্বা পৰিযোসানেতব্বা সিযা. অৰহত্তং পাপুণিতুং ন সক্কোতি ইন্দ্ৰিযানং অপৰিপক্কত্তা নিকন্তিযা চ দুপ্পৰিযাদানতো. অযং দেসনাতি ‘‘মেত্তাসহগতং বোজ্ঝঙ্গং ভাৱেতী’’তিআদিনা অযং দেসনা আৰদ্ধা. যো হি মেত্তাঝানং পাদকং কত্ৱা সম্মসনং আৰভিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো পৰিসুদ্ধেসু ৱণ্ণকসিণেসু ৱিমোক্খসঙ্খাতং ৰূপাৱচৰজ্ঝানং নিব্বত্তেতি, তং সন্ধাযাহ ভগৱা – ‘‘সুভং খো পন ৱিমোক্খং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি.

সুভপৰমন্তি সুভৱিমোক্খপৰমং. ইধ লোকে এৱ পঞ্ঞা অস্স. তেনাহ ‘‘লোকিযপঞ্ঞস্সাতি অত্থো’’তি. অৰহত্তপৰমাৱ মেত্তা অৰহত্তমগ্গস্স পাদকত্তা. কৰুণাদীসুপি এসেৱ নযোতি কৰুণাদিঝানং পাদকং কত্ৱা সঙ্খাৰে সম্মসন্তো অৰহত্তং পত্তুং সক্কোতি, তস্স অৰহত্থপৰমা কৰুণা হোতি, এৱং মুদিতাউপেক্খাসুপি ৱত্তব্বন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি. পুন দেসনাৰম্ভপযোজনং পন ‘‘ইমিনা নযেনা’’তি হেট্ঠা অতিদিট্ঠমেৱ.

সুভপৰমাদিতাতি মেত্তাকৰুণামুদিতাউপেক্খানং সুভপৰমতা আকাসানঞ্চাযতনপৰমতা, ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনপৰমতা, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰমতা. তস্স তস্সাতি সুভৱিমোক্খস্স হেট্ঠা তিণ্ণং অৰূপজ্ঝানানঞ্চ যথাক্কমং উপনিস্সযত্তা. অপ্পটিকূলপৰিচযাতি ইট্ঠাৰম্মণে মনসিকাৰবহুলীকাৰা. অপ্পকসিৰেনেৱাতি সুখেনেৱ. তত্থাতি ৱিসুদ্ধতায ইট্ঠেসু ৱণ্ণকসিণেসু. চিত্তন্তি ভাৱনামযচিত্তং পক্খন্দতি অপ্পনাৱসেন. ততো পৰন্তি ততো সুভৱিমোক্খতো পৰং ৱিমোক্খানং উপনিস্সযো নাম ন হোতি, মেত্তাসহগতভাৱো দট্ঠব্বো.

সত্তদুক্খং সমনুপস্সন্তস্সাতি দণ্ডেন অভিহটপ্পত্তৰূপহেতুং সত্তেসু উপ্পজ্জনকদুক্খং ঞাণেন ৱীমংসন্তস্স. তযিদং ৰূপনিমিত্তকং সত্তেসু উপ্পজ্জনকং দুক্খং ঞাণেন কৰুণাৱিহাৰিস্স ৱিসেসতো পক্খন্দতীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অপ্পকসিৰেনেৱ তত্থ চিত্তং পক্খন্দতী’’তি, ন পন সব্বসো অৰূপে আনিসংসদস্সনতো.

ৱিঞ্ঞাণং সমনুপস্সন্তস্সাতি ইদং পামোজ্জগহণমুখেন তন্নিস্সযৱিঞ্ঞাণস্স গহণং সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিঞ্ঞাণগ্গহণপৰিচিতন্তি ৱুত্তনযেন ৱিঞ্ঞাণগ্গহণে পৰিচিতং.

উপেক্খাৱিহাৰিস্সাতি উপেক্খাব্ৰহ্মৱিহাৰং ৱিহৰতো. আভোগাভাৱতোতি সুখাদিৱসেন আভুজনাভাৱতো. সুখ…পে… সম্ভৱতোতি সুখদুক্খাতি পৰমত্থকম্মগ্গহণে ৱিমুখতাসম্ভৱতো. অৱিজ্জমানগ্গহণদুক্খন্তি পৰমত্থতো অৱিজ্জমানসত্তপঞ্ঞত্তিগহণপৰিচিতং তস্স তস্স অভাৱমত্তকস্স গহণম্পি দুক্খং কুসলম্পি হোতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মেত্তাসহগতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. সঙ্গাৰৱসুত্তৱণ্ণনা

২৩৬. পঠমঞ্ঞেৱাতি পুৰেতৰংযেৱ. অসজ্ঝাযকতানং মন্তানং অপ্পটিভানং পগেৱ পঠমংযেৱ সিদ্ধং, তত্থ ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি অধিপ্পাযো. পৰিযুট্ঠানং নাম অভিভৱো গহণন্তি আহ – ‘‘কামৰাগপৰিযুট্ঠিতেনাতি কামৰাগগহিতেনা’’তি. ৱিক্খম্ভেতি অপনেতীতি ৱিক্খম্ভনং, পটিপক্খতো নিস্সৰতি এতেনাতি নিস্সৰণং, ৱিক্খম্ভনঞ্চ তং নিস্সৰণঞ্চাতি ৱিক্খম্ভননিস্সৰণং. তেনাহ – ‘‘তত্থা’’তিআদি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. অত্তনা অৰণিযো পত্তব্বো অত্তত্থো, তথা পৰত্থো ৱেদিতব্বো.

‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতী’’তিআদীসু ব্যাপাদাদীনং অনাগতত্তা অব্যাপাদৱাৰে তদঙ্গনিস্সৰণং ন গহিতং. কিঞ্চাপি ন গহিতং, পটিসঙ্খানৱসেন পন তস্স ৱিনোদেতব্বতায তদঙ্গনিস্সৰণম্পি লব্ভতেৱাতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. আলোকসঞ্ঞা উপচাৰপ্পত্তা, অপ্পনাপ্পত্তা ৱা, যো কোচি কসিণজ্ঝানাদিভেদো সমথো. ধম্মৱৱত্থানং উপচাৰপ্পনাপ্পত্তৱসেন গহেতব্বং.

কুথিতোতি তত্তো. উস্মুদকজাতোতি তস্সেৱ কুথিতভাৱস্স উস্মুদকতং অচ্চুণ্হতং পত্তো. তেনাহ ‘‘উসুমজাতো’’তি. তিলবীজকাদিভেদেনাতি তিলবীজককণ্ণিককেসৰাদিভেদেন. সেৱালেন…পে… পণকেনাতি উদকপিচ্ছিলেন. অপ্পসন্নো আকুলতায. অসন্নিসিন্নো কললুপ্পত্তিযা. অনালোকট্ঠানেতি আলোকৰহিতে ঠানে.

সঙ্গাৰৱসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. অভযসুত্তৱণ্ণনা

২৩৭. একংসেন ভগৱা নীৱৰণাতি একংসতো এৱ ভগৱা এতে ধম্মা নীৱৰণা চিত্তে কুসলপ্পৱত্তিযা নীৱৰণতো. কাযকিলমথোতি কাযপৰিস্সমো, সো পন অট্ঠুপ্পত্তিযা পচ্চযত্তা ‘‘দৰথো’’তি ৱুত্তো. চিত্তকিলমথো তপ্পচ্চযজাতো দট্ঠব্বো. তেনাহ – ‘‘তস্স কিৰা’’তিআদি. চিত্তদৰথোপি পটিপ্পস্সম্ভীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. মগ্গেনেৱাতি যথাধিগতেন অৰিযমগ্গেনেৱ. অস্সাতি অভযস্স ৰাজকুমাৰস্স. এতং কাযচিত্তদৰথদ্ৱযং.

অভযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সাকচ্ছৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.