৩. পুত্তমংসূপমসুত্তৱণ্ণনা

৬৩. ৱুত্তনযমেৱাতি হেট্ঠা আহাৰৱগ্গস্স পঠমসুত্তে ৱুত্তনযমেৱ. লাভসক্কাৰেনাতি লাভসক্কাৰসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি. লাভসক্কাৰে ৱা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপৰে. যো হি লাভসক্কাৰনিমিত্তং পচ্চযেসু গেধেন ভিক্খূনং অপচ্চৱেক্খিতপৰিভোগো জাতো, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ভগৱা ইমং দেসনং নিক্খিপি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠা ওলম্বনউপৰিউগ্গমনৱসেন সতপটলসহস্সপটলো যুগড়মহামেঘো.

তিট্ঠন্তি চেৱ ভগৱতি কত্থচি নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তে, চাৰিকম্পি গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূৰিতদানপাৰমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি. সক্কতোতি সক্কাৰপ্পত্তো. গৰুকতোতি গৰুকাৰপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৱ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তাৰো পচ্চযে সক্কত্ৱা সুঅভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা দেন্তি, সো গৰুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৱসেন কৰোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৱসেন পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোন্তি, সো অপচিতো. ভগৱতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৱং পটিপন্নো. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি (উদা. ১৪; সং. নি. ২.৭০). লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.

পঠমাহাৰৱণ্ণনা

অস্সাতি ভগৱতো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো. ধুৱপটিসেৱনট্ঠানঞ্হেতং সত্তানং, যদিদং আহাৰপৰিভোগো, তস্মা ন তত্থ অপচ্চৱেক্খণমত্তেন পাৰাজিকং পঞ্ঞপেতুং সক্কাতি অধিপ্পাযো. আহাৰাতি ‘‘পচ্চযা’’তিআদিনা পুব্বে আহাৰেসু ৱুত্তৱিধিং সন্ধায আহ ‘‘আহাৰা’’তিআদি. ইদানি তত্থ কত্তব্বং অত্থৱণ্ণনং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱা’’তি ৱুত্তং.

আদীনৱন্তি দোসং. জাযাতি ভৰিযা. পতীতি ভত্তা. অপেক্খাসদ্দা চেতে পিতাপুত্তসদ্দা ৱিয, পাড়িযং পন আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং সানুনাসিকঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি. সম্মা ফলং ৱহতীতি সম্বলং, সুখাৱহন্তি অত্থো. তথা হি তং ‘‘পথে হিতন্তি পাথেয্য’’ন্তি ৱুচ্চতি. মগ্গস্স কন্তাৰপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তং ‘‘কন্তাৰভূতং মগ্গ’’ন্তি. দুল্লভতায তং উদকং তত্থ তাৰেতীতি কন্তাৰং, নিৰুদকং মহাৱনং. ৰুড়্হীৱসেন ইতৰম্পি মহাৱনং তথা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘চোৰকন্তাৰ’’ন্তিআদি. পৰৰাজূনং ৱেৰিআদীনঞ্চ ৱসেন সপ্পটিভযম্পি অৰঞ্ঞং এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্চৱিধ’’ন্তি.

ঘনঘনট্ঠানতোতি মংসস্স বহলবহলং থূলথূলং হুত্ৱা ঠিতট্ঠানতো. ‘‘তাদিসঞ্হি মংসং গহেত্ৱা সুক্খাপিতং ৱল্লূৰং. সূলে আৱুনিত্ৱা পক্কমংসং সূলমংসং. ৱিৰড়চ্ছাযাযং নিসীদিংসু গন্তুং অসমত্থো হুত্ৱা. গোৱতকুক্কুৰৱতদেৱতাযাচনাদীহীতি গোৱতকুক্কুৰৱতাদিৱতচৰণেহি চেৱ দেৱতাযাচনাদীহি পণিধিকম্মেহি চ মহন্তং দুক্খং অনুভূতং.

যস্মা পন সাসনে সম্মাপটিপজ্জন্তস্স ভিক্খুনো আহাৰপৰিভোগস্স ওপম্মভাৱেন তেসং জাযম্পতিকানং পুত্তমংসপৰিভোগো ইধ ভগৱতা আনীতো, তস্মাস্স নানাকাৰেহি ওপম্মত্তং ৱিভাৱেতুং ‘‘তেসং সো পুত্তমংসাহাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সজাতিমংসতাযাতি সমানজাতিকমংসভাৱেন, মনুস্সমংসভাৱেনাতি অত্থো. মসুস্সমংসঞ্হি কুলপ্পসুতমনুস্সানং অমনুঞ্ঞং হোতি অপৰিচিতভাৱতো গাৰয্হভাৱতো চ, ততো এৱ ঞাতিআদিমংসতাযাতিআদি ৱুত্তং. তৰুণমংসতাযাতিআদি পন সভাৱতো অনভিসঙ্খাৰতো চ অমনুঞ্ঞাতি কত্ৱা ৱুত্তং. অধূপিততাযাতি অধূপিতভাৱতো. মজ্ঝত্তভাৱেযেৱ ঠিতা. ততো এৱ নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগে ঠিতাতি ৱুত্তং কন্তাৰতো নিত্থৰণজ্ঝাসযতায. ইদানি যে চ তে অনপনীতাহাৰো, ন যাৱদত্থপৰিভোগো ৱিগতমচ্ছেৰমলতা সম্মোহাভাৱো আযতিং তত্থ পত্থনাভাৱো সন্নিধিকাৰাভাৱো অপৰিচ্চজনমদত্থাভাৱো অহীড়না অৱিৱাদপৰিভোগো চাতি উপমাযং লব্ভমানা পকাৰৱিসেসা, তে তথা নীহৰিত্ৱা উপমেয্যে যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ন অট্ঠিন্হাৰুচম্মনিস্সিতট্ঠানানী’’তিআদি ৱুত্তং. তং কাৰণন্তি তং তেসং জাযম্পতীনং যাৱদেৱ কন্তাৰনিত্থৰণত্থায পুত্তমংসপৰিভোগসঙ্খাতং কাৰণং.

নিস্সন্দপাটিকুল্যতং পচ্চৱেক্খন্তোপি কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিৱীমংসতি. যথা তে জাযম্পতিকাতিআদিপি ওপম্মসংসন্দনং. ‘‘পৰিভুঞ্জিতব্বো আহাৰো’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. অপটিক্খিপিত্ৱাতি অনপনেত্ৱা. ৱট্টকেন ৱিয কুক্কুটেন ৱিয চাতি ৱিসদিসূদাহৰণং. ওধিং অদস্সেত্ৱাতি মহন্তগ্গহণৱসেন ওধিং অকত্ৱা. সীহেন ৱিযাতি সদিসূদাহৰণং. সো কিৰ সপদানমেৱ খাদতি.

অগধিতঅমুচ্ছিতাদিভাৱেন পৰিভুঞ্জিতব্বতো ‘‘অমচ্ছৰাযিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অব্ভন্তৰে অত্তা নাম অত্থীতি দিট্ঠি অত্তূপলদ্ধি, তংসহগতেন সম্মোহেন অত্তা আহাৰং পৰিভুঞ্জতীতি. সতিসম্পজঞ্ঞৱসেনপীতি ‘‘অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতী’’তি এত্থ ৱুত্তসতিসম্পজঞ্ঞৱসেনপি.

‘‘অহো ৱত মযং…পে… লভেয্য’’ন্তি পত্থনং ৱা, ‘‘হিয্যো ৱিয…পে… ন লদ্ধ’’ন্তি অনুসোচনং ৱা অকত্ৱাতি যোজনা.

‘‘সন্নিধিং ন অকংসু, ভূমিযং ৱা নিখণিংসু, অগ্গিনা ৱা ঝাপযিংসূ’’তি ন-কাৰং আনেত্ৱা যোজনা. এৱং সব্বত্থ.

পিণ্ডপাতং ৱা অহীড়েন্তেন দাযকং ৱা অহীড়েন্তেন পৰিভুঞ্জিতব্বোতি যোজনা. স পত্তপাণীতি সো পত্তহত্থো. নাৱজানিযাতি ন অৱজানিযা. অতিমঞ্ঞতীতি অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞতি, অৱজানাতীতি অত্থো.

‘‘তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে’’তি ৱত্ৱা তাহি কবড়ীকাৰাহাৰস্স পৰিজাননৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সৱত্থুকৱসেনাতি সসম্ভাৰৱসেন, সভাৱতো পন ৰূপাহৰণং ওজমত্তং হোতি. ইদঞ্হি কবড়ীকাৰাহাৰস্স লক্খণং. কামং ৰসাৰম্মণং জিৱ্হাপসাদে পটিহঞ্ঞতি, তেন পন অৱিনাভাৱতো সম্পত্তৱিসযগাহিতায চ জিৱ্হাপসাদস্স ‘‘ওজট্ঠমকৰূপং কত্থ পটিহঞ্ঞতী’’তি ৱুত্তং. তস্সাতি জিৱ্হাপসাদস্স. ইমে ধম্মাতি ইমে যথাৱুত্তভূতুপাদাযধম্মা. তন্তি ৰূপখন্ধং. পৰিগ্গণ্হতোতি পৰিগ্গণ্হন্তস্স. উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মাতি সব্বেপি যে যথানিদ্ধাৰিতা, তেহি সহপ্পৱত্তাৱ সব্বেপি ইমে. সৰসলক্খণতোতি অত্তনো কিচ্চতো লক্খণতো চ. তেসং নামৰূপভাৱেন ৱৱত্থপিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণং. ‘‘তস্স সঙ্খাৰা তেসং অৱিজ্জা’’তি এৱং উদ্ধং আৰোহনৱসেন পচ্চযং. অধোওৰোহনৱসেন পন সড়াযতনাদিকে পৰিযেসন্তো অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতি. সড়াযতনাদযোপি হি ৰূপাৰূপধম্মানং যথাৰহং পচ্চযভাৱেন ৱৱত্থপেতব্বাতি. যাথাৱতো দিট্ঠত্তাতি ‘‘ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো, ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ যথাভূতং দিট্ঠত্তা. অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খানুপস্সনা, অনত্তানুপস্সনা, নিব্বিদানুপস্সনা, ৱিৰাগানুপস্সনা, নিৰোধানুপস্সনা, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাতি ইমাসং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন. সোতি কবড়ীকাৰাহাৰো. তিলক্খণ…পে… সঙ্খাতাযাতি অনিচ্চতাদীনং তিণ্ণং লক্খণানং পটিৱিজ্ঝনৱসেন লক্খণৱন্তসম্মসনৱসেন চ পৱত্তঞাণসঙ্খাতায. পৰিঞ্ঞাতো হোতি অনৱসেসতো নামৰূপস্স ঞাতত্তা তপ্পৰিযাপন্নত্তা চ আহাৰস্স. তেনাহ ‘‘তস্মিং যেৱা’’তিআদি. ছন্দৰাগাৱকড্ঢনেনাতি ছন্দৰাগস্স পজহনেন.

পঞ্চ কামগুণা কাৰণভূতা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণসম্ভৱো’’তি. একিস্সা তণ্হায পৰিঞ্ঞা একপৰিঞ্ঞা. সব্বস্স পঞ্চকামগুণিকস্স ৰাগস্স পৰিঞ্ঞা, সব্বপৰিঞ্ঞা. তদুভযস্সপি মূলভূতস্স আহাৰস্স পৰিঞ্ঞা মূলপৰিঞ্ঞা. ইদানি ইমা তিস্সোপি পৰিঞ্ঞাযো ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যো ভিক্খূ’’তিআদি আৰদ্ধং. জিৱ্হাদ্ৱাৰে একৰসতণ্হং পৰিজানাতীতি জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘যো যমেত্থ ৰসো, সো ৱত্থুকামৱসেন ওজট্ঠমকৰূপং হোতি জিৱ্হাযতনং পসাদো. সো কিং নিস্সিতো? চতুমহাভূতনিস্সিতো. তংসহজাতো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি ইমে ধম্মা ৰূপক্খন্ধো নাম. যো তস্মিং ৰসে অস্সাদো, অযং ৰসতণ্হা. তংসহগতা ফস্সাদযো ধম্মা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা’’তিআদিৱসেন. সব্বং অট্ঠকথাযং আগতৱসেন ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘তেন পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতোৱ হোতী’’তি. তত্থ তেনাতি যো ভিক্খু জিৱ্হাদ্ৱাৰে ৰসতণ্হং পৰিজানাতি, তেন. কথং পন একস্মিং দ্ৱাৰে তণ্হং পৰিজানতো পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু ৰাগো পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. তস্সাযেৱাতি তণ্হায এৱ তণ্হাসামঞ্ঞতো একত্তনযৱসেন ৱুত্তং. তত্থাতি পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু. উপ্পজ্জনতোতি ৰূপৰাগাদিভাৱেন উপ্পজ্জনতো. লোভো এৱ হি তণ্হাযনট্ঠেন ‘‘তণ্হা’’তিপি, ৰজ্জনট্ঠেন ‘‘ৰাগো’’তিপি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সাযেৱ হী’’তিআদি. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘যথা’’তিআদিনা উপমায সম্পিণ্ডেতি. পঞ্চমগ্গে হনতোতি পঞ্চসু মগ্গেসু সঞ্চৰিত্তং কৰোন্তেন মগ্গগামিনো হনন্তো ‘‘মগ্গে হনতো’’তি ৱুত্তো.

সব্যঞ্জনে পিণ্ডপাতসঞ্ঞিতে ভত্তসমূহে মনুঞ্ঞে ৰূপে ৰূপসদ্দাদযো লব্ভন্তি, তত্থ পঞ্চকামগুণৰাগস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সতিসম্পজঞ্ঞেন পৰিগ্গহেত্ৱাতি সব্বভাগিযেন কম্মট্ঠানপৰিপালকেন পৰিগ্গহেত্ৱা. নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগেনাতি মগ্গাধিগমসিদ্ধেন নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগেন পৰিভুত্তে. সোতি কামগুণিকো ৰাগো.

তস্মিং সতীতি কবড়ীকাৰাহাৰে সতি. তস্সাতি পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স. উপ্পত্তিতোতি উপ্পজ্জনতো. ন হি আহাৰালাভেন জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতস্স কামপৰিভোগিচ্ছা সম্ভৱতি. উপনিজ্ঝানচিত্তন্তি ৰাগৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকনচিত্তং.

নত্থি তং সংযোজনন্তি পঞ্চৱিধম্পি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তেন ৰাগেন…পে… নত্থী’’তি. তেনাতি কামৰাগেন. এত্তকেনাতি যথাৱুত্তায দেসনায. কথেতুং ৱট্টতীতি ইমং পঠমাহাৰকথং কথেন্তেন ধম্মকথিকেন.

পঠমাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

দুতিযাহাৰৱণ্ণনা

দুতিযেতি দুতিযে আহাৰে. উদ্দালিতচম্মাতি উপ্পাটিতচম্মা, সব্বসো অপনীতচম্মাতি অত্থো. ন সক্কোতি দুব্বলভাৱতো, তথা হি ইত্থী ‘‘অবলা’’তি ৱুচ্চতি. সিলাকুট্টাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ইট্ঠককুট্টমত্তিকাকুট্টাদীনং সঙ্গহো. উণ্ণনাভীতি মক্কটকং. সৰবূতি ঘৰগোড়িকা. উচ্চালিঙ্গপাণকা নাম লোমসা পাণকা. আকাসনিস্সিতাতি আকাসচাৰিনো. লুঞ্চিত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা.

তিস্সো পৰিঞ্ঞাতি হেট্ঠা ৱুত্তা ঞাতপৰিঞ্ঞাদযো তিস্সো পৰিঞ্ঞা. তম্মূলকত্তাতি ফস্সমূলকত্তা. দেসনা যাৱ অৰহত্তা কথিতা সব্বসো ৱেদনাসু পৰিঞ্ঞাতাসু কিলেসানং লেসস্সপি অভাৱতো.

দুতিযাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযাহাৰৱণ্ণনা

অঙ্গাৰকাসুন্তি অঙ্গাৰৰাসিং. ফুণন্তীতি অত্তনো উপৰি সযমেৱ আকিৰন্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘নৰা ৰুদন্তা পৰিদড্ঢগত্তা’’তি. নৰাতি পুৰিসাতি অত্থো, ন মনুস্সা. ভযঞ্হি মং ৱিন্দতীতি ভযস্স ৱসেন কৰোন্তো ভযং লভতি নাম. সন্তৰমানোৱাতি সুট্ঠু তৰমানো এৱ হুত্ৱা. পোৰিসং ৱুচ্চতি পুৰিসপ্পমাণং, তস্মা অতিৰেকপোৰিসা পুৰিসপ্পমাণতো অধিকা. তেনাহ ‘‘পঞ্চৰতনপ্পমাণা’’তি. অস্সাতি কাসুযা. তদভাৱেতি তেসং জালাধূমানং অভাৱে. আৰকাৱস্সাতি আৰকা এৱ অস্স.

অঙ্গাৰকাসু ৱিয তেভূমকৱট্টং একাদসন্নং অগ্গীনং ৱসেন মহাপৰিড়াহতো. জিৱি…পে… পুথুজ্জনো তেহি অগ্গীহি দহিতব্বতো. দ্ৱে বল…পে… কম্মং অনিচ্ছন্তস্সেৱ তস্স ৱট্টদুক্খে পাতনতো. আযূহনূপকড্ঢনানং কালভেদো ন চিন্তেতব্বো একন্তভাৱিনো ফলস্স নিপ্ফাদিতত্তাতি আহ ‘‘কম্মং হী’’তিআদি.

ফস্সে ৱুত্তনযেনেৱাতি তত্থ ‘‘ফস্সো সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং, ইধ ‘‘মনোসঞ্চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱত্তব্বং. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি. ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱচনতো মনোসঞ্চেতনায তণ্হা মূলকাৰণন্তি আহ ‘‘তণ্হামূলকত্তা মনোসঞ্চেতনাযা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. কেচি পন যস্মা মনোসঞ্চেতনায ফলভূতং ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতি, তস্মা এৱং ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.

ততিযাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

চতুত্থাহাৰৱণ্ণনা

অনিট্ঠপাপনৱসেন তংসমঙ্গীপুগ্গলং আগচ্ছতীতি আগু, পাপং, তং চৰতি সীলেনাতি আগুচাৰী. তেনাহ ‘‘পাপচাৰি’’ন্তি.

ৰাজা ৱিয কম্মং পৰমিস্সৰভাৱতো. আগুচাৰী পুৰিসো ৱিয…পে… পুথুজ্জনো দুক্খৱত্থুভাৱতো. আদিন্নপ্পহাৰৱণানি তীণি সত্তিসতানি ৱিয পুথুজ্জনস্স আতুৰমানমহাদুক্খপতিট্ঠং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. তেনাহ সত্তি…পে… দুক্খন্তি.

তম্মূলকত্তাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমূলকত্তা ইতো পৰং পৱত্তনামৰূপস্স.

চতুত্থাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পুত্তমংসূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.