৭. মহাৱগ্গো
১. অস্সুতৱাসুত্তৱণ্ণনা
৬১. ‘‘অস্সুতৱা’’তি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতং, উপধাৰণং ৱা সুতং অস্স অত্থীতি সুতৱা, তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৱাতি অস্সুতৱা. ৱা-সদ্দো চাযং পসংসাযং, অতিসযস্স ৱা বোধনকো, তস্মা যস্স পসংসিতং, অতিসযেন ৱা সুতং অত্থি, সো ‘‘সুতৱা’’তি সংকিলেসৱিদ্ধংসনসমত্থো পৰিযত্তিধম্মপৰিচযো ‘‘তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপত্তি চ সুতৱা’’তি ইমিনা পদেন পকাসিতো. অথ ৱা সোতব্বযুত্তং সুত্ৱা কত্তব্বনিপ্ফত্তিং সুণীতি সুতৱা. তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৱাতি অস্সুতৱা. তেনাহু পোৰাণা ‘‘আগমাধিগমাভাৱা, ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতী’’তি. তথা চাহ ‘‘খন্ধধাতু…পে… ৱিনিচ্ছযৰহিতো’’তি. তত্থ ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো, তত্থ পৰিপুচ্ছনং পৰিপুচ্ছা, কুসলেহি সহ চোদনাপৰিহৰণৱসেন ৱিনিচ্ছযস্স কাৰণং ৱিনিচ্ছযো. পুথূনন্তি বহূনং. কিলেসাদীনং কিলেসাভিসঙ্খাৰানং ৱিত্থাৰেতব্বং পটিসম্ভিদামগ্গনিদ্দেসেসু (মহানি. ৫১, ৯৪) আগতনযেন. অন্ধপুথুজ্জনো গহিতো ‘‘নালং নিব্বিন্দিতু’’ন্তিআদিৱচনতো. আসন্নপচ্চক্খৱাচী ইদং-সদ্দোতি আহ ‘‘ইমস্মিন্তি পচ্চুপ্পন্নপচ্চক্খকাযং দস্সেতী’’তি. চতূসু মহাভূতেসু নিযুত্তোতি চাতুমহাভূতিকো. যথা পন মহামত্তিকায নিব্বত্তং মত্তিকামযং, এৱমযং চতূহি মহাভূতেহি নিব্বত্তো ‘‘চতুমহাভূতমযো’’তি ৱুত্তং. নিব্বিন্দেয্যাতি নিব্বিন্দনম্পি আপজ্জেয্য. নিব্বিন্দনা নাম উক্কণ্ঠনা অনভিৰতিভাৱতোতি ৱুত্তং ‘‘উক্কণ্ঠেয্যা’’তি. ৱিৰজ্জেয্যাতি ৱীতৰাগো ভৱেয্য. তেনাহ ‘‘ন ৰজ্জেয্যা’’তি. ৱিমুচ্চেয্যাতি ইধ পন অচ্চন্তায ৱিমুচ্চনং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘মুচ্চিতুকামো ভৱেয্যা’’তি. চতূহি চ ৰূপজনকপচ্চযেহি আগতো চযোতি, আচযো, ৱুদ্ধি. চযতো অপক্কমোতি অপচযো, পৰিহানি. আদানন্তি গহণং, পটিসন্ধিযা নিব্বত্তি. ভেদোতি খন্ধানং ভেদো. সো হি কড়েৱৰস্স নিক্খেপোতি ৱুত্তোতি আহ ‘‘নিক্খেপনন্তি ভেদো’’তি.
পঞ্ঞাযন্তীতি পকাৰতো ঞাযন্তি. ৰূপং পৰিগ্গহেতুং পৰিগ্গণ্হনৱসেনপি ৰূপং আলম্বিতুং. অযুত্তৰূপং কত্ৱা তণ্হাদীহি পৰিগ্গহেতুং অৰূপং পৰিগ্গণ্হিতুং যুত্তৰূপং কৰোতি তেসং ভিক্খূনং সপ্পাযভাৱতো. তেনাহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. নিক্কড্ঢন্তোতি ততো গাহতো নীহৰন্তো.
মনাযতনস্সেৱ নামং, ন সমাধিপঞ্ঞত্তীনং ‘‘চিত্তং পঞ্ঞঞ্চ ভাৱযং (সং. নি. ১.২৩, ১৯২; পেটকো. ২২; মি. প. ১.৯.৯), চিত্তো গহপতী’’তিআদীসু (ধ. প. অট্ঠ. ৭৪) ৱিয. চিত্তীকাতব্বভূতং ৱত্থু এতস্সাতি চিত্তৱত্থু, তস্স ভাৱো চিত্তৱত্থুতা, তেন কাৰণেন চিত্তভাৱমাহ. চিত্তগোচৰতাযাতি চিত্তৱিচিত্তৱিসযতায. সম্পযুত্তধম্মচিত্ততাযাতি ৰাগাদিসদ্ধাদিসম্পযুত্তধম্মৱসেন চিত্তসভাৱত্তা. তেন চিত্ততায চিত্তত্তমাহ. ৱিজাননট্ঠেনাতি বুজ্ঝনট্ঠেন. অজ্ঝোসিতন্তি অজ্ঝোসাভূতায তণ্হায গহিতং. তেনাহ ‘‘তণ্হাযা’’তিআদি. পৰামসিত্ৱাতি ধম্মসভাৱং অনিচ্চতাদিং অতিক্কমিত্ৱা পৰতো নিচ্চাদিতো আমসিত্ৱা. অট্ঠসতন্তি অট্ঠাধিকং সতং. নৱ মানাতি সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা আগতা নৱৱিধমানা. ব্ৰহ্মজালে আগতা সস্সতৱাদাদযো দ্ৱাসট্ঠিদিট্ঠিযো. এৱন্তি ৱুত্তাকাৰেন. যস্মা তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহৱসেন পুথুজ্জনেন দড়্হগ্গাহং গহিতং, তস্মা সো তত্থ নিব্বিন্দিতুং নিব্বিদাঞাণং উপ্পাদেতুং ন সমত্থো.
ভিক্খৱেতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন ‘‘ৱৰ’’ন্তি এৱমাদিকং সঙ্গণ্হাতি. ইদং অনুসন্ধিৱচনং ‘‘কস্মা আহা’’তি কথেতুকামতায কাৰণং পুচ্ছতি. তেনাহ ‘‘পঠমং হী’’তিআদি. অস্সুতৱতা পুথুজ্জনেন. তেনাতি ভগৱতা. অযুত্তৰূপং কতং ‘‘নিব্বিন্দেয্যা’’তিআদিনা আদীনৱস্স ৱিভাৱিতত্তা. অৰূপে পন তথা আদীনৱস্স অৱিভাৱিতত্তা ৱুত্তং ‘‘অৰূপং পৰিগ্গহেতুং যুত্তৰূপ’’ন্তি, যুত্তৰূপং ৱিয কতন্তি অধিপ্পাযো. গাহোতি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহো. ‘‘নিক্খমিত্ৱা অৰূপং গতো’’তি ইদং ভগৱতা আদীনৱং দস্সেত্ৱা ৰূপে গাহো পটিক্খিত্তো, ন অৰূপে, তস্মা ‘‘কাতব্বো নু খো সো তত্থা’’তি মিচ্ছাগণ্হন্তানং সো ততো ৰূপতো নিক্খমিত্ৱা অৰূপং গতো ৱিয হোতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. তিট্ঠমানন্তি তিট্ঠন্তং. ‘‘আপজ্জিত্ৱা ৱিয হোতী’’তি সভাৱেন পৱত্তমানং ‘‘পঠমৱযে’’তিআদিনা ৰূপস্স ভেদং ৱযাদীহি ৱিভজিত্ৱা দস্সেতি.
পাদস্স উদ্ধৰণেতি যথা ঠপিতস্স পাদস্স উক্খিপনে. অতিহৰণন্তি যথাউদ্ধতং যথাট্ঠিতট্ঠানং অতিক্কমিত্ৱা হৰণং. ৱীতিহৰণন্তি উদ্ধতো পাদো যথাট্ঠিতং পাদং যথা ন ঘট্টেতি, এৱং থোকং পস্সতো পৰিণামেত্ৱা হৰণং. ৱোস্সজ্জনন্তি তথা পৰপাদং ৱীতিসাৰেত্ৱা ভূমিযং নিক্খিপনত্থং অৱোস্সজ্জনং. সন্নিক্খেপনন্তি ৱোস্সজ্জেত্ৱা ভূমিযং সমং নিক্খিপনং ঠপনং. সন্নিৰুজ্ঝনন্তি নিক্খিত্তস্স সব্বসো নিৰুজ্ঝনং উপ্পীড়নং. তত্থ তত্থেৱাতি তস্মিং তস্মিং পঠমৱযাদিকে এৱ. অৱধাৰণেন তেসং কোট্ঠাসন্তৰসঙ্কমনাভাৱমাহ. ওধীতি ভাৱো, পব্বন্তি সন্ধি. পঠমৱযাদযো এৱ হেত্থ ওধি পব্বন্তি চ অধিপ্পেতা. পটপটাযন্তাতি ‘‘পটপটা’’ইতি কৰোন্তা ৱিয, তেন নেসং পৱত্তিক্খণস্স ইত্তৰতং দস্সেতি. এতন্তি এতং ৰূপধম্মানং যথাৱুত্তং তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জনং এৱং ৱুত্তপ্পকাৰমেৱ. ৱট্টিপ্পদেসন্তি ৱট্টিযা পুলকং বৰহং. তঞ্হি ৱট্টিযা পুলকং অনতিক্কমিত্ৱাৱ সা দীপজালা ভিজ্জতি. পৱেণিসম্বন্ধৱসেনাতি সন্ততিৱসেন.
ৰত্তিন্তি ৰত্তিযং. ভুম্মত্থে হেতং উপযোগৱচনং. এৱং পন অত্থো ন গহেতব্বো অনুপ্পন্নস্স নিৰোধাভাৱতো. পুৰিমপৱেণিতোতি ৰূপে ৱুত্তপৱেণিতো. অনেকানি চিত্তকোটিসতসহস্সানি উপ্পজ্জন্তীতি ৱুত্তমত্থং থেৰৱাদেন দীপেতুং ‘‘ৱুত্তম্পি চেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অড্ঢচূড়ন্তি থোকেন ঊনং উপড্ঢং, তস্স পন উপড্ঢং অধিকাৰতো ৱাহসতস্সাতি ৱিঞ্ঞাযতি. ‘‘অড্ঢচুদ্দস’’ন্তি কেচি, ‘‘অড্ঢচতুত্থ’’ন্তি অপৰে. ‘‘সাধিকং দিযড্ঢসতং ৱাহা’’তি দড়্হং কত্ৱা ৱদন্তীতি ৱীমংসিতব্বং. চতুনাড়িকো তুম্বো. মহাৰঞ্ঞতায পৱদ্ধং ৱনং পৱনন্তি আহ ‘‘পৱনেতি মহাৱনে’’তি. তন্তি পঠমং গহিতসাখং. অযমত্থোতি অযং ভূমিং অনোতৰিত্ৱা ঠিতসাখায এৱ গহণসঙ্খাতো অত্থো. এতদত্থমেৱ হি ভগৱা ‘‘অৰঞ্ঞে’’তি ৱত্ৱাপি ‘‘পৱনে’’তি আহ.
অৰঞ্ঞমহাৱনং ৱিযাতি অৰঞ্ঞট্ঠানে ব্ৰহাৰঞ্ঞে ৱিয. আৰম্মণোলম্বনন্তি আৰম্মণস্স অৱলম্বনং. ন ৱত্তব্বং আৰম্মণপচ্চযেন ৱিনা অনুপ্পজ্জনতো. একজাতিযন্তি ৰূপাদিনীলাদিএকসভাৱং. ‘‘দিস্সতি, ভিক্খৱে, ইমস্স চাতুমহাভূতিকস্স কাযস্স আচযোপি অপচযোপী’’তি ৱদন্তেন ৰূপতো নীহৰিত্ৱা অৰূপে গাহো পতিট্ঠাপিতো নাম, ‘‘ৱৰং, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তিআদিং ৱদন্তেন অৰূপতো নীহৰিত্ৱা ৰূপে গাহো পতিট্ঠাপিতো নাম.
নন্তি গাহং. উভযতোতি ৰূপতো চ অৰূপতো চ. হৰিস্সামীতি নীহৰিস্সামি. পৰিৱত্তেত্ৱাতি মন্তং জপ্পিত্ৱা. কণ্ণে ধুমেত্ৱাতি কণ্ণে ধমেত্ৱা. অস্সাতি ৱিসস্স. নিম্মথেত্ৱাতি নিম্মদ্দিত্ৱা, নীহৰিত্ৱাতি অধিপ্পাযো.
মগ্গোতি লোকুত্তৰমগ্গো. ‘‘নিব্বিন্দ’’ন্তি ইমিনা বলৱৱিপস্সনা কথিতা.
অস্সুতৱাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযঅস্সুতৱাসুত্তৱণ্ণনা
৬২. পচ্চযভাৱেন সুখৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৱেদনায পচ্চয’’ন্তি. পচ্চযভাৱো চ উপনিস্সযকোটিযা, ন সহজাতকোটিযা. তেনাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি. জৱনৱেদনাযাতি জৱনচিত্তসহগতায ৱেদনায. তং সন্ধাযাতি তং উপনিস্সযপচ্চযতং সন্ধায. এতন্তি এতং ‘‘সুখৱেদনায পচ্চয’’ন্তি ৱচনং ৱুত্তং. এসেৱ নযোতি ইমিনা ‘‘ননু চ সোতসম্ফস্সো সুখৱেদনায পচ্চযো ন হোতী’’তি এৱমাদিং অতিদিসতি. সো সম্ফস্সো জাতি উপ্পত্তিট্ঠানং এতস্সাতি তজ্জাতিকং, ৱেদযিতং. তং পন যস্মা তস্স ফস্সস্স অনুচ্ছৱিকমেৱ হোতি, তস্মা তস্সাৰুপ্পং তস্স ফস্সস্স অনুৰূপন্তি চ অত্থো ৱুত্তো. ৱুত্তনযেনাতি ‘‘সুখৱেদনায পচ্চযো’’তিআদিনা ৱুত্তৱিধিঅনুসাৰেন. অধৰাৰণিযং উত্তৰাৰণিযা মন্তনৱসেন ঘট্টনং ইৱ সঙ্ঘট্টনং ফস্সেন যুগগ্গাহো, তস্স পন ঘট্টনস্স নিৰন্তৰপ্পৱত্তিযা পিণ্ডিতভাৱো ইধ সমোধানং, ন কেসঞ্চি দ্ৱিন্নং তিণ্ণং ৱা সহাৱট্ঠানন্তি ৱুত্তং ‘‘সঙ্ঘট্টনসম্পিণ্ডনেনাতি অত্থো’’তি. অগ্গিচুণ্ণোতি ৱিপ্ফুলিঙ্গং. ৱত্থূতি চক্খাদিৱত্থু ৱিসযসঙ্ঘট্টনতো. লব্ভমানোৱ ধম্মো সঙ্ঘট্টনং ৱিয গয্হতীতি ৱুত্তং ‘‘সঙ্ঘট্টনং ৱিয ফস্সো’’তি. উস্মাধাতু ৱিয ৱেদনা দুক্খসভাৱত্তা.
দুতিযঅস্সুতৱাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. পুত্তমংসূপমসুত্তৱণ্ণনা
৬৩. ৱুত্তনযমেৱাতি হেট্ঠা আহাৰৱগ্গস্স পঠমসুত্তে ৱুত্তনযমেৱ. লাভসক্কাৰেনাতি লাভসক্কাৰসঙ্খাতায অট্ঠুপ্পত্তিযাতি কেচি. লাভসক্কাৰে ৱা অট্ঠুপ্পত্তিযাতি অপৰে. যো হি লাভসক্কাৰনিমিত্তং পচ্চযেসু গেধেন ভিক্খূনং অপচ্চৱেক্খিতপৰিভোগো জাতো, তং অট্ঠুপ্পত্তিং কত্ৱা ভগৱা ইমং দেসনং নিক্খিপি. যমকমহামেঘোতি হেট্ঠা ওলম্বনউপৰিউগ্গমনৱসেন সতপটলসহস্সপটলো যুগড়মহামেঘো.
তিট্ঠন্তি চেৱ ভগৱতি কত্থচি নিবদ্ধৱাসং ৱসন্তে, চাৰিকম্পি গচ্ছন্তে অনুবন্ধন্তি চ. ভিক্খূনম্পি যেভুয্যেন কপ্পসতসহস্সং ততো ভিয্যোপি পূৰিতদানপাৰমিসঞ্চযত্তা তদা মহালাভসক্কাৰো উপ্পজ্জতীতি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপী’’তি. সক্কতোতি সক্কাৰপ্পত্তো. গৰুকতোতি গৰুকাৰপ্পত্তো. মানিতোতি বহুমতো মনসা পিযাযিতো চ. পূজিতোতি মালাদিপূজায চেৱ চতুপচ্চযাভিপূজায চ পূজিতো. অপচিতোতি অপচাযনপ্পত্তো. যস্স হি চত্তাৰো পচ্চযে সক্কত্ৱা সুঅভিসঙ্খতে পণীতপণীতে উপনেন্তি, সো সক্কতো. যস্মিং গৰুভাৱং পচ্চুপট্ঠপেত্ৱা দেন্তি, সো গৰুকতো. যং মনসা পিযাযন্তি বহুমঞ্ঞন্তি, সো বহুমতো. যস্স সব্বমেতং পূজাৱসেন কৰোন্তি, সো পূজিতো. যস্স অভিৱাদনপচ্চুট্ঠানঞ্জলিকম্মাদিৱসেন পৰমনিপচ্চকাৰং কৰোন্তি, সো অপচিতো. ভগৱতি ভিক্খুসঙ্ঘে চ লোকো এৱং পটিপন্নো. তেন ৱুত্তং ‘‘তেন খো পন সমযেন…পে… পৰিক্খাৰান’’ন্তি (উদা. ১৪; সং. নি. ২.৭০). লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তন্তি লাভস্স চ যসস্স চ অগ্গং উক্কংসং পত্তং.
পঠমাহাৰৱণ্ণনা
অস্সাতি ভগৱতো. ধম্মসভাৱচিন্তাৱসেন পৱত্তং সহোত্তপ্পঞাণং ধম্মসংৱেগো. ধুৱপটিসেৱনট্ঠানঞ্হেতং সত্তানং, যদিদং আহাৰপৰিভোগো, তস্মা ন তত্থ অপচ্চৱেক্খণমত্তেন পাৰাজিকং পঞ্ঞপেতুং সক্কাতি অধিপ্পাযো. আহাৰাতি ‘‘পচ্চযা’’তিআদিনা পুব্বে আহাৰেসু ৱুত্তৱিধিং সন্ধায আহ ‘‘আহাৰা’’তিআদি. ইদানি তত্থ কত্তব্বং অত্থৱণ্ণনং সন্ধায ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তত্থমেৱা’’তি ৱুত্তং.
আদীনৱন্তি দোসং. জাযাতি ভৰিযা. পতীতি ভত্তা. অপেক্খাসদ্দা চেতে পিতাপুত্তসদ্দা ৱিয, পাড়িযং পন আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং সানুনাসিকঞ্চ কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘জাযম্পতিকা’’তি. সম্মা ফলং ৱহতীতি সম্বলং, সুখাৱহন্তি অত্থো. তথা হি তং ‘‘পথে হিতন্তি পাথেয্য’’ন্তি ৱুচ্চতি. মগ্গস্স কন্তাৰপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তং ‘‘কন্তাৰভূতং মগ্গ’’ন্তি. দুল্লভতায তং উদকং তত্থ তাৰেতীতি কন্তাৰং, নিৰুদকং মহাৱনং. ৰুড়্হীৱসেন ইতৰম্পি মহাৱনং তথা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘চোৰকন্তাৰ’’ন্তিআদি. পৰৰাজূনং ৱেৰিআদীনঞ্চ ৱসেন সপ্পটিভযম্পি অৰঞ্ঞং এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছতীতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্চৱিধ’’ন্তি.
ঘনঘনট্ঠানতোতি মংসস্স বহলবহলং থূলথূলং হুত্ৱা ঠিতট্ঠানতো. ‘‘তাদিসঞ্হি মংসং গহেত্ৱা সুক্খাপিতং ৱল্লূৰং. সূলে আৱুনিত্ৱা পক্কমংসং সূলমংসং. ৱিৰড়চ্ছাযাযং নিসীদিংসু গন্তুং অসমত্থো হুত্ৱা. গোৱতকুক্কুৰৱতদেৱতাযাচনাদীহীতি গোৱতকুক্কুৰৱতাদিৱতচৰণেহি চেৱ দেৱতাযাচনাদীহি পণিধিকম্মেহি চ মহন্তং দুক্খং অনুভূতং.
যস্মা পন সাসনে সম্মাপটিপজ্জন্তস্স ভিক্খুনো আহাৰপৰিভোগস্স ওপম্মভাৱেন তেসং জাযম্পতিকানং পুত্তমংসপৰিভোগো ইধ ভগৱতা আনীতো, তস্মাস্স নানাকাৰেহি ওপম্মত্তং ৱিভাৱেতুং ‘‘তেসং সো পুত্তমংসাহাৰো’’তিআদি আৰদ্ধং. তত্থ সজাতিমংসতাযাতি সমানজাতিকমংসভাৱেন, মনুস্সমংসভাৱেনাতি অত্থো. মসুস্সমংসঞ্হি কুলপ্পসুতমনুস্সানং অমনুঞ্ঞং হোতি অপৰিচিতভাৱতো গাৰয্হভাৱতো চ, ততো এৱ ঞাতিআদিমংসতাযাতিআদি ৱুত্তং. তৰুণমংসতাযাতিআদি পন সভাৱতো অনভিসঙ্খাৰতো চ অমনুঞ্ঞাতি কত্ৱা ৱুত্তং. অধূপিততাযাতি অধূপিতভাৱতো. মজ্ঝত্তভাৱেযেৱ ঠিতা. ততো এৱ নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগে ঠিতাতি ৱুত্তং কন্তাৰতো নিত্থৰণজ্ঝাসযতায. ইদানি যে চ তে অনপনীতাহাৰো, ন যাৱদত্থপৰিভোগো ৱিগতমচ্ছেৰমলতা সম্মোহাভাৱো আযতিং তত্থ পত্থনাভাৱো সন্নিধিকাৰাভাৱো অপৰিচ্চজনমদত্থাভাৱো অহীড়না অৱিৱাদপৰিভোগো চাতি উপমাযং লব্ভমানা পকাৰৱিসেসা, তে তথা নীহৰিত্ৱা উপমেয্যে যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘ন অট্ঠিন্হাৰুচম্মনিস্সিতট্ঠানানী’’তিআদি ৱুত্তং. তং কাৰণন্তি তং তেসং জাযম্পতীনং যাৱদেৱ কন্তাৰনিত্থৰণত্থায পুত্তমংসপৰিভোগসঙ্খাতং কাৰণং.
নিস্সন্দপাটিকুল্যতং পচ্চৱেক্খন্তোপি কবড়ীকাৰাহাৰং পৰিৱীমংসতি. যথা তে জাযম্পতিকাতিআদিপি ওপম্মসংসন্দনং. ‘‘পৰিভুঞ্জিতব্বো আহাৰো’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. এস নযো ইতো পৰেসুপি. অপটিক্খিপিত্ৱাতি অনপনেত্ৱা. ৱট্টকেন ৱিয কুক্কুটেন ৱিয চাতি ৱিসদিসূদাহৰণং. ওধিং অদস্সেত্ৱাতি মহন্তগ্গহণৱসেন ওধিং অকত্ৱা. সীহেন ৱিযাতি সদিসূদাহৰণং. সো কিৰ সপদানমেৱ খাদতি.
অগধিতঅমুচ্ছিতাদিভাৱেন পৰিভুঞ্জিতব্বতো ‘‘অমচ্ছৰাযিত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অব্ভন্তৰে অত্তা নাম অত্থীতি দিট্ঠি অত্তূপলদ্ধি, তংসহগতেন সম্মোহেন অত্তা আহাৰং পৰিভুঞ্জতীতি. সতিসম্পজঞ্ঞৱসেনপীতি ‘‘অসিতে পীতে খাযিতে সাযিতে সম্পজানকাৰী হোতী’’তি এত্থ ৱুত্তসতিসম্পজঞ্ঞৱসেনপি.
‘‘অহো ৱত মযং…পে… লভেয্য’’ন্তি পত্থনং ৱা, ‘‘হিয্যো ৱিয…পে… ন লদ্ধ’’ন্তি অনুসোচনং ৱা অকত্ৱাতি যোজনা.
‘‘সন্নিধিং ন অকংসু, ভূমিযং ৱা নিখণিংসু, অগ্গিনা ৱা ঝাপযিংসূ’’তি ন-কাৰং আনেত্ৱা যোজনা. এৱং সব্বত্থ.
পিণ্ডপাতং ৱা অহীড়েন্তেন দাযকং ৱা অহীড়েন্তেন পৰিভুঞ্জিতব্বোতি যোজনা. স পত্তপাণীতি সো পত্তহত্থো. নাৱজানিযাতি ন অৱজানিযা. অতিমঞ্ঞতীতি অতিক্কমিত্ৱা মঞ্ঞতি, অৱজানাতীতি অত্থো.
‘‘তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতে’’তি ৱত্ৱা তাহি কবড়ীকাৰাহাৰস্স পৰিজাননৱিধিং দস্সেন্তো ‘‘কথ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সৱত্থুকৱসেনাতি সসম্ভাৰৱসেন, সভাৱতো পন ৰূপাহৰণং ওজমত্তং হোতি. ইদঞ্হি কবড়ীকাৰাহাৰস্স লক্খণং. কামং ৰসাৰম্মণং জিৱ্হাপসাদে পটিহঞ্ঞতি, তেন পন অৱিনাভাৱতো সম্পত্তৱিসযগাহিতায চ জিৱ্হাপসাদস্স ‘‘ওজট্ঠমকৰূপং কত্থ পটিহঞ্ঞতী’’তি ৱুত্তং. তস্সাতি জিৱ্হাপসাদস্স. ইমে ধম্মাতি ইমে যথাৱুত্তভূতুপাদাযধম্মা. তন্তি ৰূপখন্ধং. পৰিগ্গণ্হতোতি পৰিগ্গণ্হন্তস্স. উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মাতি সব্বেপি যে যথানিদ্ধাৰিতা, তেহি সহপ্পৱত্তাৱ সব্বেপি ইমে. সৰসলক্খণতোতি অত্তনো কিচ্চতো লক্খণতো চ. তেসং নামৰূপভাৱেন ৱৱত্থপিতানং পঞ্চন্নং খন্ধানং পচ্চযো ৱিঞ্ঞাণং. ‘‘তস্স সঙ্খাৰা তেসং অৱিজ্জা’’তি এৱং উদ্ধং আৰোহনৱসেন পচ্চযং. অধোওৰোহনৱসেন পন সড়াযতনাদিকে পৰিযেসন্তো অনুলোমপটিলোমং পটিচ্চসমুপ্পাদং পস্সতি. সড়াযতনাদযোপি হি ৰূপাৰূপধম্মানং যথাৰহং পচ্চযভাৱেন ৱৱত্থপেতব্বাতি. যাথাৱতো দিট্ঠত্তাতি ‘‘ইদং ৰূপং, এত্তকং ৰূপং, ন ইতো ভিয্যো, ইদং নামং, এত্তকং নামং, ন ইতো ভিয্যো’’তি চ যথাভূতং দিট্ঠত্তা. অনিচ্চানুপস্সনা, দুক্খানুপস্সনা, অনত্তানুপস্সনা, নিব্বিদানুপস্সনা, ৱিৰাগানুপস্সনা, নিৰোধানুপস্সনা, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনাতি ইমাসং সত্তন্নং অনুপস্সনানং ৱসেন. সোতি কবড়ীকাৰাহাৰো. তিলক্খণ…পে… সঙ্খাতাযাতি অনিচ্চতাদীনং তিণ্ণং লক্খণানং পটিৱিজ্ঝনৱসেন লক্খণৱন্তসম্মসনৱসেন চ পৱত্তঞাণসঙ্খাতায. পৰিঞ্ঞাতো হোতি অনৱসেসতো নামৰূপস্স ঞাতত্তা তপ্পৰিযাপন্নত্তা চ আহাৰস্স. তেনাহ ‘‘তস্মিং যেৱা’’তিআদি. ছন্দৰাগাৱকড্ঢনেনাতি ছন্দৰাগস্স পজহনেন.
পঞ্চ কামগুণা কাৰণভূতা এতস্স অত্থীতি পঞ্চকামগুণিকো. তেনাহ ‘‘পঞ্চকামগুণসম্ভৱো’’তি. একিস্সা তণ্হায পৰিঞ্ঞা একপৰিঞ্ঞা. সব্বস্স পঞ্চকামগুণিকস্স ৰাগস্স পৰিঞ্ঞা, সব্বপৰিঞ্ঞা. তদুভযস্সপি মূলভূতস্স আহাৰস্স পৰিঞ্ঞা মূলপৰিঞ্ঞা. ইদানি ইমা তিস্সোপি পৰিঞ্ঞাযো ৱিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যো ভিক্খূ’’তিআদি আৰদ্ধং. জিৱ্হাদ্ৱাৰে একৰসতণ্হং পৰিজানাতীতি জিৱ্হায ৰসং সাযিত্ৱা ইতি পটিসঞ্চিক্খতি ‘‘যো যমেত্থ ৰসো, সো ৱত্থুকামৱসেন ওজট্ঠমকৰূপং হোতি জিৱ্হাযতনং পসাদো. সো কিং নিস্সিতো? চতুমহাভূতনিস্সিতো. তংসহজাতো ৱণ্ণো গন্ধো ৰসো ওজা জীৱিতিন্দ্ৰিযন্তি ইমে ধম্মা ৰূপক্খন্ধো নাম. যো তস্মিং ৰসে অস্সাদো, অযং ৰসতণ্হা. তংসহগতা ফস্সাদযো ধম্মা চত্তাৰো অৰূপক্খন্ধা’’তিআদিৱসেন. সব্বং অট্ঠকথাযং আগতৱসেন ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘তেন পঞ্চকামগুণিকো ৰাগো পৰিঞ্ঞাতোৱ হোতী’’তি. তত্থ তেনাতি যো ভিক্খু জিৱ্হাদ্ৱাৰে ৰসতণ্হং পৰিজানাতি, তেন. কথং পন একস্মিং দ্ৱাৰে তণ্হং পৰিজানতো পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু ৰাগো পৰিঞ্ঞাতো হোতীতি আহ ‘‘কস্মা’’তিআদি. তস্সাযেৱাতি তণ্হায এৱ তণ্হাসামঞ্ঞতো একত্তনযৱসেন ৱুত্তং. তত্থাতি পঞ্চসু দ্ৱাৰেসু. উপ্পজ্জনতোতি ৰূপৰাগাদিভাৱেন উপ্পজ্জনতো. লোভো এৱ হি তণ্হাযনট্ঠেন ‘‘তণ্হা’’তিপি, ৰজ্জনট্ঠেন ‘‘ৰাগো’’তিপি ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সাযেৱ হী’’তিআদি. ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং ‘‘যথা’’তিআদিনা উপমায সম্পিণ্ডেতি. পঞ্চমগ্গে হনতোতি পঞ্চসু মগ্গেসু সঞ্চৰিত্তং কৰোন্তেন মগ্গগামিনো হনন্তো ‘‘মগ্গে হনতো’’তি ৱুত্তো.
সব্যঞ্জনে পিণ্ডপাতসঞ্ঞিতে ভত্তসমূহে মনুঞ্ঞে ৰূপে ৰূপসদ্দাদযো লব্ভন্তি, তত্থ পঞ্চকামগুণৰাগস্স সম্ভৱং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সতিসম্পজঞ্ঞেন পৰিগ্গহেত্ৱাতি সব্বভাগিযেন কম্মট্ঠানপৰিপালকেন পৰিগ্গহেত্ৱা. নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগেনাতি মগ্গাধিগমসিদ্ধেন নিচ্ছন্দৰাগপৰিভোগেন পৰিভুত্তে. সোতি কামগুণিকো ৰাগো.
তস্মিং সতীতি কবড়ীকাৰাহাৰে সতি. তস্সাতি পঞ্চকামগুণিকৰাগস্স. উপ্পত্তিতোতি উপ্পজ্জনতো. ন হি আহাৰালাভেন জিঘচ্ছাদুব্বল্যপৰেতস্স কামপৰিভোগিচ্ছা সম্ভৱতি. উপনিজ্ঝানচিত্তন্তি ৰাগৱসেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ওলোকনচিত্তং.
নত্থি তং সংযোজনন্তি পঞ্চৱিধম্পি উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তেন ৰাগেন…পে… নত্থী’’তি. তেনাতি কামৰাগেন. এত্তকেনাতি যথাৱুত্তায দেসনায. কথেতুং ৱট্টতীতি ইমং পঠমাহাৰকথং কথেন্তেন ধম্মকথিকেন.
পঠমাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযাহাৰৱণ্ণনা
দুতিযেতি দুতিযে আহাৰে. উদ্দালিতচম্মাতি উপ্পাটিতচম্মা, সব্বসো অপনীতচম্মাতি অত্থো. ন সক্কোতি দুব্বলভাৱতো, তথা হি ইত্থী ‘‘অবলা’’তি ৱুচ্চতি. সিলাকুট্টাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ইট্ঠককুট্টমত্তিকাকুট্টাদীনং সঙ্গহো. উণ্ণনাভীতি মক্কটকং. সৰবূতি ঘৰগোড়িকা. উচ্চালিঙ্গপাণকা নাম লোমসা পাণকা. আকাসনিস্সিতাতি আকাসচাৰিনো. লুঞ্চিত্ৱাতি উপ্পাটেত্ৱা.
তিস্সো পৰিঞ্ঞাতি হেট্ঠা ৱুত্তা ঞাতপৰিঞ্ঞাদযো তিস্সো পৰিঞ্ঞা. তম্মূলকত্তাতি ফস্সমূলকত্তা. দেসনা যাৱ অৰহত্তা কথিতা সব্বসো ৱেদনাসু পৰিঞ্ঞাতাসু কিলেসানং লেসস্সপি অভাৱতো.
দুতিযাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযাহাৰৱণ্ণনা
অঙ্গাৰকাসুন্তি অঙ্গাৰৰাসিং. ফুণন্তীতি অত্তনো উপৰি সযমেৱ আকিৰন্তীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘নৰা ৰুদন্তা পৰিদড্ঢগত্তা’’তি. নৰাতি পুৰিসাতি অত্থো, ন মনুস্সা. ভযঞ্হি মং ৱিন্দতীতি ভযস্স ৱসেন কৰোন্তো ভযং লভতি নাম. সন্তৰমানোৱাতি সুট্ঠু তৰমানো এৱ হুত্ৱা. পোৰিসং ৱুচ্চতি পুৰিসপ্পমাণং, তস্মা অতিৰেকপোৰিসা পুৰিসপ্পমাণতো অধিকা. তেনাহ ‘‘পঞ্চৰতনপ্পমাণা’’তি. অস্সাতি কাসুযা. তদভাৱেতি তেসং জালাধূমানং অভাৱে. আৰকাৱস্সাতি আৰকা এৱ অস্স.
অঙ্গাৰকাসু ৱিয তেভূমকৱট্টং একাদসন্নং অগ্গীনং ৱসেন মহাপৰিড়াহতো. জিৱি…পে… পুথুজ্জনো তেহি অগ্গীহি দহিতব্বতো. দ্ৱে বল…পে… কম্মং অনিচ্ছন্তস্সেৱ তস্স ৱট্টদুক্খে পাতনতো. আযূহনূপকড্ঢনানং কালভেদো ন চিন্তেতব্বো একন্তভাৱিনো ফলস্স নিপ্ফাদিতত্তাতি আহ ‘‘কম্মং হী’’তিআদি.
ফস্সে ৱুত্তনযেনেৱাতি তত্থ ‘‘ফস্সো সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱুত্তং, ইধ ‘‘মনোসঞ্চেতনা সঙ্খাৰক্খন্ধো’’তি ৱত্তব্বং. সেসং ৱুত্তনযমেৱাতি. ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদানং, উপাদানপচ্চযা ভৱো’’তি ৱচনতো মনোসঞ্চেতনায তণ্হা মূলকাৰণন্তি আহ ‘‘তণ্হামূলকত্তা মনোসঞ্চেতনাযা’’তি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. কেচি পন যস্মা মনোসঞ্চেতনায ফলভূতং ৱেদনং পটিচ্চ তণ্হা উপ্পজ্জতি, তস্মা এৱং ৱুত্তন্তি ৱদন্তি.
ততিযাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
চতুত্থাহাৰৱণ্ণনা
অনিট্ঠপাপনৱসেন তংসমঙ্গীপুগ্গলং আগচ্ছতীতি আগু, পাপং, তং চৰতি সীলেনাতি আগুচাৰী. তেনাহ ‘‘পাপচাৰি’’ন্তি.
ৰাজা ৱিয কম্মং পৰমিস্সৰভাৱতো. আগুচাৰী পুৰিসো ৱিয…পে… পুথুজ্জনো দুক্খৱত্থুভাৱতো. আদিন্নপ্পহাৰৱণানি তীণি সত্তিসতানি ৱিয পুথুজ্জনস্স আতুৰমানমহাদুক্খপতিট্ঠং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং. তেনাহ সত্তি…পে… দুক্খন্তি.
তম্মূলকত্তাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমূলকত্তা ইতো পৰং পৱত্তনামৰূপস্স.
চতুত্থাহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পুত্তমংসূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. অত্থিৰাগসুত্তৱণ্ণনা
৬৪. চতুত্থে সোতি লোভো. ৰঞ্জনৱসেনাতি ৰঙ্গজাতং ৱিয তস্স চিত্তস্স অনুৰঞ্জনৱসেন. নন্দনৱসেনাতি সপ্পীতিকতায আৰম্মণস্স অভিনন্দনৱসেন. তণ্হাযনৱসেনাতি ৱিসযকত্তুকামতায ৱসেন. একো এৱ হি লোভো পৱত্তিআকাৰৱসেন তথা ৱুত্তো. পতিট্ঠিতন্তি লদ্ধসভাৱং. তত্থাতি ৱট্টে. আহাৰেতি কেচি. ৱিঞ্ঞাণন্তি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং. ৱিৰুড়্হন্তি ফলনিব্বত্তিযা ৱিৰুড়্হিপ্পত্তং. তেনাহ ‘‘কম্মং জৱাপেত্ৱা’’তিআদি. তত্থ জৱাপেত্ৱাতি ফলং গাহাপেত্ৱা. অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণঞ্হি অত্তনা সহজাতানং সহজাতাদিপচ্চযেহি চেৱ আহাৰপচ্চযেন চ পচ্চযো হুত্ৱা তস্স অত্তনো ফলুপ্পাদনে সামত্থিযত্তা ৱিৰুড়্হিপ্পত্তং. তেনাহ ‘‘কম্মং সন্তানে লদ্ধভাৱং ৱিৰুড়্হিপ্পত্তঞ্চস্স হোতী’’তি. ৱট্টকথা এসাতি কত্ৱা ‘‘যত্থাতি তেভূমকৱট্টে ভুম্ম’’ন্তি ৱুত্তং. সব্বত্থাতি সব্বেসু. পুৰিমপদে এতং ভুম্মন্তি ‘‘যত্থ তত্থা’’তি আগতং এতং ভুম্মৱচনং পুৰিমস্মিং পুৰিমস্মিং পদে ৱিসযভূতে. তঞ্হি আৰব্ভ এতং ‘‘যত্থ তত্থা’’তি ভুম্মৱচনং ৱুত্তং. ইমস্মিং ৱিপাকৱট্টেতি পচ্চুপ্পন্নে ৱিপাকৱট্টে. আযতিং ৱট্টহেতুকে সঙ্খাৰে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তী’’তি ৱচনতো. পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তীতি চ পটিসন্ধি অধিপ্পেতাতি ৱুত্তং ‘‘যত্থ অত্থি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তি, অত্থি তত্থ আযতিং জাতিজৰামৰণ’’ন্তি. জাতীতি চেত্থ মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনং অধিপ্পেতং. যস্মিং ঠানেতি যস্মিং কাৰণে সতি.
কাৰণঞ্চেত্থ সঙ্খাৰা ৱেদিতব্বা. তে হি আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিযা হেতূ, তণ্হাঅৱিজ্জাযো, কালগতিআদযো চ কম্মস্স সম্ভাৰা. কেচি পন কিলেসৱট্টকম্মগতিকালা চাতি অধিপ্পাযেন ‘‘কালগতিআদযো চ কম্মস্স সম্ভাৰা’’তি ৱদন্তি. তংতংভৱপত্থনায তথা তথা গতো তিৱিধো ভৱোৱ তেভূমকৱট্টং. তেনাহ ‘‘যত্থাতি তেভূমকৱট্টে’’তি. তথা চাহ ‘‘সসম্ভাৰককম্মং ভৱেসু ৰূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি. ৰূপন্তি অত্তভাৱং.
সঙ্খিপিত্ৱাতি তীসু অকত্ৱা ৱিঞ্ঞাণেন একসঙ্খেপং কত্ৱাতি অত্থো. একো সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি. ৱিপাকৱিধিন্তি সড়াযতনাদিকং ৱেদনাৱসানং ৱিপাকৱিধিং. ‘‘নামৰূপেন সদ্ধি’’ন্তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধো. নামৰূপেনাতি ৱা সহযোগে কৰণৱচনং. ইধ একো সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি. আযতিভৱস্সাতি আযতিং উপপত্তিভৱস্স. তেন চেত্থ একো সন্ধি হেতুফলসন্ধি ৱেদিতব্বো.
খীণাসৱস্স অগ্গমগ্গাধিগমনতোৱ পৱত্তকম্মস্স মগ্গেন সহাযৱেকল্লস্স কতত্তা অৱিজ্জমানং. সূৰিযৰস্মিসমন্তি ততো এৱ ৱুত্তনযেনেৱ অপ্পতিট্ঠিতসূৰিযৰস্মিসমং. সাতি ৰস্মি. কাযাদযোতি কাযদ্ৱাৰাদযো. কতকম্মন্তি পচ্চযেহি কতভাৱং উপাদায ৱুত্তং, ন কম্মলক্খণপত্ততো. তেনাহ ‘‘কুসলাকুসলং নাম ন হোতী’’তি. কিৰিযমত্তেতি অৱিপাকধম্মত্তা কাযিকাদিপযোগমত্তে ঠত্ৱা. অৱিপাকং হোতি তেসং অৱিপাকধম্মত্তা.
অত্থিৰাগসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. নগৰসুত্তৱণ্ণনা
৬৫. পঞ্চমসুত্তে ‘‘পুব্বেৱ মে, ভিক্খৱে, সম্বোধা’’তিআদি হেট্ঠা সংৱণ্ণিতমেৱাতি অৱুত্তমেৱ সংৱণ্ণেতুং ‘‘নামৰূপে খো সতী’’তি আৰদ্ধো. তত্থ দ্ৱাদসপদিকে পটিচ্চসমুপ্পাদে ইমস্মিং সুত্তে যানি দ্ৱে পদানি অগ্গহিতানি, নেসং অগ্গহণে কাৰণং পুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জেতুকামো তেসং গহেতব্বকাৰণং তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এত্থা’’তিআদিমাহ. পচ্চক্খভূতং পচ্চুপ্পন্নং ভৱং পঠমং গহেত্ৱা তদনন্তৰং অনাগতস্স ‘‘দুতিয’’ন্তি গহণে অতীতো ততিযো হোতীতি আহ ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাৰা হি ততিযো ভৱো’’তি. ননু চেত্থ অনাগতস্স ভৱস্স গহণং ন সম্ভৱতি পচ্চুপ্পন্নভৱৱসেন অভিনিৱেসস্স জোতিতত্তাতি? সচ্চমেতং, কাৰণে পন গহিতে ফলং গহিতমেৱ হোতীতি তথা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অপিচেত্থ অনাগতো অদ্ধা অত্থতো সঙ্গহিতো এৱ যতো ‘‘নামৰূপপচ্চযা সড়াযতন’’ন্তিআদিনা অনাগতদ্ধসংগাহিতা দেসনা পৱত্তা, চতুৱোকাৰৱসেন ৱিঞ্ঞাণপচ্চযা নামন্তি ৱিসেসো অত্থি. তস্মা ‘‘পঞ্চৱোকাৰৱসেনা’’তি ৱুত্তং. তেহীতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰেহি আৰম্মণভূতেহি. অযং ৱিপস্সনাতি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নৱসেন উদযব্বযং পস্সন্তস্স পৱত্তৱিপস্সনা. ন ঘটীযতীতি ন সমিজ্ঝতি. মহা…পে… অভিনিৱিট্ঠোতি ন ঘটনে কাৰণমাহ, হেট্ঠা গহিতত্তা পাটিযেক্কং সম্মসনীযং ন হোতীতি অধিপ্পাযো.
অদিট্ঠেসূতি অনৱবুদ্ধেসু. চতুসচ্চস্স অনুবোধেন ন ভৱিতব্বন্তি আহ ‘‘ন সক্কা বুদ্ধেন ভৱিতু’’ন্তি. ইমিনাতি মহাসত্তেন. তেতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰা. ভৱউপাদানতণ্হাৱসেনাতি ভৱউপাদানতণ্হাদস্সনৱসেন. দিট্ঠাৱ ‘‘তংসহগতা’’তি সমানযোগক্খমত্তা. ন পৰভাগং খনেয্য অত্তনা ইচ্ছিতস্স গহিতত্তা পৰভাগে অঞ্ঞস্স অভাৱতো চ. তেনাহ ‘‘কস্সচি নত্থিতাযা’’তি. পটিনিৱত্তেসীতি পটিসংহৰি. পটিনিৱত্তনে পন কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তদেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অভিন্নট্ঠানন্তি অখণিতট্ঠানং.
পচ্চযতোতি হেতুতো, সঙ্খাৰতোতি অত্থো. ‘‘কিম্হি নু খো সতি জৰামৰণং হোতী’’তিআদিনা হেতুপৰম্পৰৱসেন ফলপৰম্পৰায কিত্তমানায, কিম্হি নু খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতীতি চ ৱিচাৰণায সঙ্খাৰে খো সতি ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসেসতো কাৰণভূতো সঙ্খাৰো অগ্গহিতো, ততো ৱিঞ্ঞাণং পটিনিৱত্ততি নাম, ন সব্বপচ্চযতো. তেনেৱাহ ‘‘নামৰূপে খো সতি ৱিঞ্ঞাণং হোতী’’তি. কিং নাম হেত্থ সহজাতাদিৱসেনেৱ পচ্চযভূতং অধিপ্পেতং, ন কম্মূপনিস্সযৱসেন পচ্চুপ্পন্নৱসেন অভিনিৱেসস্স জোতিতত্তা. আৰম্মণতোতি অৱিজ্জাসঙ্খাৰসঙ্খাতআৰম্মণতো, অতীতভৱসঙ্খাতআৰম্মণতো. অতীতদ্ধপৰিযাপন্না হি অৱিজ্জাসঙ্খাৰা. ততো পটিনিৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং অতীতভৱোপি পটিনিৱত্ততি নাম. উভযম্পীতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং ৱিপস্সনাৱিঞ্ঞাণম্পি. নামৰূপং ন অতিক্কমতীতি পচ্চযভূতং আৰম্মণভূতঞ্চ নামৰূপং ন অতিক্কমতি তেন ৱিনা অৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘নামৰূপতো পৰং ন গচ্ছতী’’তি. ৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স পচ্চযে হোন্তেতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে নামৰূপস্স পচ্চযে হোন্তে. নামৰূপে ৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তেতি নামৰূপে পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তে. চতুৱোকাৰপঞ্চৱোকাৰভৱৱসেন যথাৰহং যোজনা ৱেদিতব্বা. দ্ৱীসুপি অঞ্ঞমঞ্ঞং পচ্চযেসু হোন্তেসূতি পন পঞ্চৱোকাৰভৱৱসেন. এত্তকেনাতি এৱং ৱিঞ্ঞাণনামৰূপানং অঞ্ঞমঞ্ঞং উপত্থম্ভৱসেন পৱত্তিযা. জাযেথ ৱা উপপজ্জেথ ৱাতি ‘‘সত্তো জাযতি উপপজ্জতী’’তি সমঞ্ঞা হোতি ৱিঞ্ঞাণনামৰূপৱিনিমুত্তস্স সত্তপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতস্স ধম্মস্স অভাৱতো. তেনাহ ‘‘ইতো হী’’তিআদি. এতদেৱাতি ‘‘ৱিঞ্ঞাণং নামৰূপ’’ন্তি এতং দ্ৱযমেৱ.
অপৰাপৰচুতিপটিসন্ধীহীতি অপৰাপৰচুতিপটিসন্ধিদীপকেহি ‘‘চৱতি, উপপজ্জতী’’তি দ্ৱীহি পদেহি. পঞ্চ পদানীতি ‘‘জাযেথ ৱা’’তিআদীনি পঞ্চ পদানি. ননু তত্থ পঠমততিযেহি চতুত্থপঞ্চমানি অত্থতো অভিন্নানীতি? সচ্চং, ৱিঞ্ঞাণনামৰূপানং অপৰাপৰুপ্পত্তিদস্সনত্থং এৱং ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অপৰাপৰচুতিপটিসন্ধীহী’’তি. এত্তাৱতাতি ৱুত্তমেৱত্থন্তি যো ‘‘এত্তাৱতা’’তি পদেন পুব্বে ৱুত্তো, তমেৱ যথাৱুত্তমত্থং ‘‘যদিদ’’ন্তিআদিনা নিয্যাতেন্তো পুন ৱত্ৱা. অনুলোমপচ্চযাকাৰৱসেনাতি পচ্চযধম্মদস্সনপুব্বকপচ্চযুপ্পন্নধম্মদস্সনৱসেন. পচ্চযধম্মানঞ্হি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযভাৱো ইদপ্পচ্চযতা পচ্চযাকাৰো, সো চ ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদিনা ৱুত্তো সঙ্খাৰুপ্পত্তিযা অনুলোমনতো অনুলোমপচ্চযাকাৰো, তস্স ৱসেন.
আপতোতি পৰিখাগতউদকতো. দ্ৱাৰসম্পত্তিযা তত্থ ৱসন্তানং পৱেসননিগ্গমনফাসুতায উপভোগপৰিভোগৱত্থুসম্পত্তিযা সৰীৰচিত্তসুখতায নগৰস্স মনুঞ্ঞতাতি ৱুত্তং ‘‘সমন্তা …পে… ৰমণীয’’ন্তি. পুব্বে সুঞ্ঞভাৱেন অৰঞ্ঞসদিসং হুত্ৱা ঠিতং জনৱাসং কৰোন্তে নগৰস্স লক্খণপ্পত্তং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তং অপৰেন সমযেন ইদ্ধঞ্চেৱ অস্স ফীতঞ্চা’’তি.
‘‘পুব্বেৱ খো পনস্স কাযকম্মং ৱচীকম্মং আজীৱো চ সুপৰিসুদ্ধো’’তি ৱচনতো তীহি ৱিৰতীহি সদ্ধিং পুব্বভাগমগ্গোপি অট্ঠঙ্গিকৱোহাৰং লদ্ধুং অৰহতীতি ৱুত্তং ‘‘অট্ঠঙ্গিকস্স ৱিপস্সনামগ্গস্সা’’তি. ৱিপস্সনায চিণ্ণন্তেতি ৱিপস্সনায সঞ্চৰিততায তত্থ তত্থ তায ৱিপস্সনায তীৰিতে পৰিযেসিতে. লোকুত্তৰমগ্গদস্সনন্তি অনুমানাদিৱসেন লোকুত্তৰমগ্গস্স দস্সনং. তথা হি নিব্বাননগৰস্স দস্সনং দট্ঠব্বং. দিট্ঠকালোতি অধিগমৱসেন দিট্ঠকালো. মগ্গফলৱসেন উপ্পন্না পৰোপণ্ণাস অনৱজ্জধম্মা, পচ্চৱেক্খণঞাণং পন তেসং ৱৱত্থাপকং. যাপেত্ৱাতি চৰাপেত্ৱা.
অৱত্তমানকট্ঠেনাতি বুদ্ধসুঞ্ঞে লোকে কস্সচি সন্তানে অপ্পৱত্তনতোৱ উপ্পাদাদিৱসেন ৱত্তমানৱসেন. তথা হি ভগৱা ‘‘অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা, অসঞ্জাতস্স সঞ্জনেতা’’তিআদিকেহি থোমিতো. পুব্বকেহি মহেসীহি পটিপন্নো হি অৰিযমগ্গো ইতৰেহি অন্তৰা কেহিচি অৱড়ঞ্জিতোতি ৱুত্তং ‘‘অৱড়ঞ্জনট্ঠেন পুৰাণমগ্গো’’তি. ঝানস্সাদেনাতি ঝানসুখেন ঝানপীতিযা. সুভিক্খং পণীতধম্মামততায তিত্তিআৱহং. পুপ্ফিতং উপসোভিতং. যাৱ দসসহস্সচক্কৱাড়েতি ৱুত্তং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি পৰিচ্ছিন্নবুদ্ধখেত্তত্তা. তস্স অত্থিতায হি পৰিচ্ছেদো অত্থি. এতস্মিং অন্তৰেতি এতস্মিং ওকাসে.
নগৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সম্মসসুত্তৱণ্ণনা
৬৬. ছট্ঠে অস্সাতি ভগৱতো. সণ্হসুখুমধম্মপৰিদীপনতো সুখুমা. তীহি লক্খণেহি অঙ্কিযত্তা তিলক্খণাহতা, অনিচ্চাদিলক্খণপৰিদীপিনীতি অত্থো. অৰিযধম্মাধিগমস্স উপনিস্সযভূতেন হেতুনা সহেতুকা. তিহেতুকপটিসন্ধিপঞ্ঞায পাটিহাৰিযপঞ্ঞায চ অত্থিতায পঞ্ঞৱন্তো ন কেৱলং অজ্ঝত্তিকঅঙ্গসম্পত্তিযেৱ, বাহিৰঙ্গসম্পত্তিপি নেসমত্থীতি দস্সেতুং ‘‘সিনিদ্ধানী’’তিআদি ৱুত্তং. অব্ভন্তৰন্তি অজ্ঝত্তং. পচ্চযসম্মসনন্তি পচ্চযুপ্পন্নানং পচ্চযৱীমংসং.
আৰম্ভানুৰূপা অনুসন্ধি যথানুসন্ধি. ন গতাতি ন সম্পত্তা. অসম্ভিন্নপদন্তি অৱোমিস্সকপদং, অঞ্ঞত্থ এৱং অনাগতং ৱাক্যন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞত্থ হি এৱং ৱুত্তং নাম নত্থী’’তি. এৱন্তি ‘‘তেনহানন্দা’’তি একৱচনং, ‘‘সুণাথ মনসি কৰোথা’’তি বহুৱচনং কত্ৱা ৱুত্তং নাম নত্থীতি অত্থো. কেচি পন ‘‘তেনহানন্দা’’তি ইধাপি বহুৱচনমেৱ কত্ৱা পঠন্তি ‘‘সাধু অনুৰুদ্ধা’’তিআদীসু ৱিয. উপধীতি অধিপ্পেতং উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি. উপ্পজ্জতি উপ্পাদক্খণং উদযং পটিলভতি ‘‘পাকটভাৱো ঠিতিকো, অত্তলাভো উদযো’’তি. নিৱিসতি নিৱেসং ওকাসং পটিলভতি. একৱাৰমেৱ হি উপ্পন্নমত্তস্স ধম্মস্স দুব্বলত্তেন ওকাসে ৱিয পতিট্ঠহনং নত্থি, পুনপ্পুনং আৰম্মণে পৱত্তমানং নিৱিট্ঠং পতিট্ঠিতং নাম হোতি. তেনাহ ‘‘নিৱিসতীতি পুনপ্পুনং পৱত্তিৱসেন পতিট্ঠহতী’’তি.
পিযসভাৱন্তি পিযাযিতব্বজাতিকং. মধুৰসভাৱন্তি ইট্ঠজাতিকং. অভিনিৱিট্ঠাতি তণ্হাভিনিৱেসেন ওতিণ্ণা. সম্পত্তিযন্তি ভৱসম্পত্তিযং. নিমিত্তগ্গহণানুসাৰেনাতি পটিবিম্বগ্গহণানুসাৰেন. কণ্ণস্স ছিদ্দপদেসং ৰজতনাড়িকং ৱিয, কণ্ণবদ্ধং পন পামঙ্গসুত্তং ৱিয. তুঙ্গা উচ্চা দীঘা নাসিকা তুঙ্গনাসা. এৱং লদ্ধৱোহাৰং অত্তনো ঘানং. ‘‘লদ্ধৱোহাৰা’’তি ৱা পাঠো. তস্মিং সতি তুঙ্গা নাসা যেসং তে তুঙ্গনাসা. এৱং লদ্ধৱোহাৰা সত্তা অত্তনো ঘানন্তি যোজনা ৱণ্ণসণ্ঠানতো ৰত্তকম্বলপটলং ৱিয. সম্ফস্সতো মুদুসিনিদ্ধং কিচ্চতো সিনিদ্ধমধুৰৰসদং. সাললট্ঠিন্তি সালক্খন্ধং.
অদ্দসংসূতি পস্সিংসু. এৱং ৱুত্তন্তি ‘‘কংসে’’তি এৱং ৱুত্তং অধিট্ঠানৱোহাৰেন.
সম্পত্তিন্তি ৱণ্ণাদিগুণং. আদীনৱন্তি মৰণগ্গততো.
সত্তুপানীযেনাতি সত্তুং পক্খিপিত্ৱা আলোলিতপানীযেন. চত্তাৰি পানানি ৱিয চত্তাৰো মগ্গা তণ্হাপিপাসাৱূপসমনতো.
সম্মসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. নড়কলাপীসুত্তৱণ্ণনা
৬৭. সত্তমে কস্মা পুচ্ছতীতি মহাকোট্ঠিকত্থেৰো সযং তত্থ নিক্কঙ্খো সমানো কস্মা পুচ্ছতীতি অধিপ্পাযো. অজ্ঝাসযজাননত্থন্তি ইদম্পি তস্স মহাসাৱকস্স পৰচিত্তজাননেন অপ্পাটিহীৰং সিযা, তেন তং অপৰিতুস্সন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ দ্ৱে অগ্গসাৱকাতি সীলাদিগুণেহি উত্তমসাৱকাতি অত্থো, ন হি মহাকোট্ঠিকত্থেৰো অগ্গসাৱকলক্খণপ্পত্তো, অথ খো মহাসাৱকলক্খণপ্পত্তো. ইদানেৱ খো মযন্তিআদি হেট্ঠা পচ্চযুপ্পন্নং অনালোড়েন্তেন দস্সেত্ৱা দেসনা আহটা, ন অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযতাৱসেন, ইধ পন যেনাধিপ্পাযেন তং আলোড়েত্ৱা নিৱত্তেত্ৱা কথিতং মহাথেৰেন, তমেৱস্স অধিপ্পাযং তেনেৱ পকাসেতুকামো মহাকোট্ঠিকত্থেৰো আহ ‘‘ইদানেৱ খো ময’’ন্তিআদি. তেনাহ ‘‘ইদং থেৰো’’তিআদি.
এত্তকে ঠানেতি ‘‘কিং নু খো আৱুসো’’তিআদিনা পঠমাৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ ‘‘নিৰোধো হোতী’’তি পদং, এত্তকে ঠানে. অৱিজ্জাসঙ্খাৰে অগ্গহেত্ৱা ‘‘নামৰূপপচ্চযা ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি দেসনায পৱত্তত্তা ‘‘পচ্চযুপ্পন্নপঞ্চৱোকাৰভৱৱসেন দেসনা কথিতা’’তি ৱুত্তং. ‘‘ফলে গহিতে কাৰণং গহিতমেৱা’’তি ৱিঞ্ঞাণে গহিতে সঙ্খাৰা, তেসঞ্চ কাৰণভূতা অৱিজ্জা গহিতা এৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘হেট্ঠা ৱিস্সজ্জিতেসু দ্ৱাদসসু পদেসূ’’তি. একেকস্মিন্তি একেকস্মিং পদে. তিণ্ণং তিণ্ণং ৱসেনাতি ‘‘নিৰোধায ধম্মং দেসেসি, নিৰোধায পটিপন্নো হোতি, নিৰোধা অনুপাদাৱিনিমুত্তো হোতী’’তি এৱমাগতানং তিণ্ণং তিণ্ণং ৱাৰানং ৱসেন. ‘‘অট্ঠাৰসহি ৱত্থূহী’’তিআদীসু (মহাৱ. ৪৬৮) ৱিয ইধ ৱত্থুসদ্দো কাৰণপৰিযাযোতি আহ ‘‘ছত্তিংসায কাৰণেহী’’তি. পঠমো অনুমোদনাৱিধি. ধম্মকথিকগুণোতি ৱিপস্সনাৱিসযো অভেদোপচাৰেন ৱুত্তো. সেসদ্ৱযেসুপি এসেৱ নযো. দুতিযো অনুমোদনা, ততিযং অনুমোদনন্তি অভিধেয্যানুৰূপং ৱত্তব্বং. দেসনাসম্পত্তি কথিতা ‘‘নিব্বিদায…পে… ধম্মং দেসেতী’’তি ৱুত্তত্তা. সেক্খভূমি কথিতা ‘‘নিব্বিদায…পে… পটিপন্নো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা. অসেক্খভূমি কথিতা ‘‘নিব্বিদা …পে… অনুপাদাৱিমুত্তো হোতী’’তি ৱুত্তত্তা.
নড়কলাপীসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. কোসম্বিসুত্তৱণ্ণনা
৬৮. অট্ঠমে পৰস্স সদ্দহিত্ৱাতি পৰস্স ৱচনং সদ্দহিত্ৱা. তেনাহ ‘‘যং এস ভণতি, তং ভূতন্তি গণ্হাতী’’তি. পৰপত্তিযো হি এসো পৰনেয্যবুদ্ধিকো. যং কাৰণন্তি যং অত্তনা চিন্তিতৱত্থু. ৰুচ্চতীতি ‘‘এৱমেতং ভৱিস্সতি, ন অঞ্ঞথা’’তি অত্তনো মতিযা চিন্তেন্তস্স ৰুচ্চতি. ৰুচিযা গণ্হাতীতি পৰপত্তিযো অহুত্ৱা সযমেৱ তথা ৰোচেন্তো গণ্হাতি. অনুস্সৱোতি ‘‘অনু অনু সুত’’ন্তি এৱং চিৰকালগতায অনুস্সুতিযা লব্ভমানং ‘‘কথমিদং সিযা, কস্মা ভূতমেত’’ন্তি অনুস্সৱেন গণ্হাতি. ৱিতক্কযতোতি ‘‘এৱমেতং সিযা’’তি পৰিকপ্পেন্তস্স. একং কাৰণং উপট্ঠাতীতি যথাপৰিকপ্পিতৱত্থু চিত্তস্স উপট্ঠাতি. আকাৰপৰিৱিতক্কেনাতি অত্তনা কপ্পিতাকাৰেনা তং গণ্হাতি. একা দিট্ঠি উপ্পজ্জতীতি ‘‘যথাপৰিকপ্পিতং কিঞ্চি অত্থং এৱমেতং, নাঞ্ঞথা’’তি অভিনিৱিসন্তস্স একো অভিনিৱেসো উপ্পজ্জতি. যাযস্সাতি যায দিট্ঠিযা অস্স পুগ্গলস্স. নিজ্ঝাযন্তস্সাতি পচ্চক্খং ৱিয নিৰূপেত্ৱা চিন্তেন্তস্স. খমতীতি তথা গহণক্খমো হোতি. তেনাহ ‘‘সো…পে… গণ্হাতী’’তি. এতানীতি সদ্ধাদীনি. তানি হি সদ্ধেয্যানং ৱত্থূনং গহণহেতুভাৱতো ‘‘কাৰণানী’’তি ৱুত্তানি. ভৱনিৰোধো নিব্বানন্তি নৱৱিধোপি ভৱো নিৰুজ্ঝতি এত্থ এতস্মিং অধিগতেতি ভৱনিৰোধো, নিব্বানং. স্ৱাযং ভৱো পঞ্চক্খন্ধসঙ্গহো তব্বিনিমুত্তো নত্থীতি আহ ‘‘পঞ্চক্খন্ধনিৰোধো নিব্বান’’ন্তি. ভৱনিৰোধো নিব্বানং নামাতি ‘‘নিব্বানং নাম ভৱনিৰোধো’’তি এস পঞ্হো সেক্খেহিপি জানিতব্বো, ন অসেক্খেহেৱ. ইমং ঠানন্তি ইমং যাথাৱকাৰণং.
সুট্ঠু দিট্ঠন্তি ‘‘ভৱনিৰোধো নিব্বান’’ন্তি মযা সুট্ঠু যাথাৱতো দিট্ঠং, ভৱস্স পীড়নসঙ্খতসন্তাপৱিপৰিণামট্ঠানং, ভৱনিৰোধস্স চ নিস্সৰণৱিৱেকাসঙ্খতামতট্ঠানং যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায দিট্ঠত্তা. অনাগামিফলে ঠিতো হি অনাগামিমগ্গে ঠিতো এৱ নাম উপৰিমগ্গস্স অনধিগতত্তাতি ৱুত্তং ‘‘অনাগামিমগ্গে ঠিতত্তা’’তি. নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তম্পি থেৰস্সেতং ঞাণং ‘‘নিব্বানং পচ্চৱেক্খতী’’তি ৱুত্তঞাণং ৱিয ন হোতীতি ৱুত্তং ‘‘একূনৱীসতিযা…পে… পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি. এতেন এতং নিব্বানপচ্চৱেক্খণা ৱিয ন হোতি সপ্পদেসভাৱতোতি দস্সেতি. এৱঞ্চ কত্ৱা ইধ উদপাননিদস্সনম্পি সমত্থিতন্তি দট্ঠব্বং. পচ্চৱেক্খণঞাণেনাতি অৱসেসকিলেসানং, নিব্বানস্সেৱ ৱা পচ্চৱেক্খণঞাণেন. উপৰি অৰহত্তফলসমযোতি উপৰি সিজ্ঝনতো অৰহত্তপটিলাভো তথা অত্থি. ‘‘যেনাহং তং পৰিযেসতো নিব্বানং সচ্ছিকৰিস্সামী’’তি জানাতি.
কোসম্বিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. উপযন্তিসুত্তৱণ্ণনা
৬৯. নৱমে উদকৱড্ঢনসমযেতি সব্বদিৱসেসু মহাসমুদ্দস্স অন্তো মহন্তচন্দকন্তমণিপব্বতানং জুণ্হসম্ফস্সেন পহতত্তা জলাভিসন্দনৱসেন উদকস্স ৱড্ঢনসমযে. উপৰি গচ্ছন্তোতি পকতিযা উদকস্স তিট্ঠট্ঠানস্স ততো উপৰি গচ্ছন্তোতি অত্থো. উপৰি যাপেতীতি উদকং তত্থ উপৰূপৰি ৱড্ঢেতি. তথাভূতো চ তং ব্ৰূহেন্তো পূৰেন্তোতি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘ৱড্ঢেতি পূৰেতীতি অত্থো’’তি. যস্মা পচ্চযধম্মা অত্তনো ফলসমৱাযপচ্চযে হোন্তে তস্স উপৰি ঠিতো ৱিয হোতি তস্স অত্তনো ৱসে ৱত্তাপনতো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জা উপৰি গচ্ছন্তী’’তি. পচ্চযভাৱেন হি সা তথা ৱুচ্চতি. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰানং পচ্চযো ভৱিতুং সক্কুণন্তী’’তি. অপগচ্ছন্তো যাযন্তো. তেনাহ ‘‘ওসৰন্তো’’তি, অৱড্ঢন্তো পৰিহীযমানোতি অত্থো.
উপযন্তিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. সুসিমসুত্তৱণ্ণনা
৭০. দসমে গৰুকতোতি গৰুভাৱহেতূনং উত্তমগুণানং মত্থকপ্পত্তিযা অনঞ্ঞসাধাৰণেন গৰুকাৰেন গৰুকতো. মানিতোতি সম্মাপটিপত্তিযা মানিতো. তায হি ৱিঞ্ঞূনং মনাপতাতি আহ ‘‘মনেন পিযাযিতো’’তি. চতুপচ্চযপূজায চ পূজিতোতি ইদং অত্থৱচনং. যদত্থং সংগীতিকাৰেহি ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতী’’তিআদিনা ইমস্স সুত্তস্স নিদানং নিক্খিত্তং, তস্স অত্থস্স উল্লিঙ্গৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. এস নযো সেসপদেসুপি. অংসকূটতোতি উত্তৰাসঙ্গেন উভো অংসকূটে পটিচ্ছাদেত্ৱা ঠিতা দক্খিণঅংসকূটতো, উভযতো ৱা অপনেন্তি. পৰিচিতগন্থৱসেন পণ্ডিতপৰিব্বাজকো, যতো পচ্ছা ৱিসেসভাগী জাতো. ৱিচিত্তনযায ধম্মকথায কথনতো ‘‘কৱিসেট্ঠো’’তি আহংসু.
তেজুস্সদোতি মহাতেজো. পুৰেভত্তকিচ্চাদীনং নিযতভাৱেন নিযমমনুযুত্তো. ৱিপস্সনালক্খণম্হীতি ঞাণং তত্থ কথিতং. ধম্মন্তি তস্সং তস্সং পৰিসাযং থেৰস্স অসম্মুখা দেসিতং ধম্মং. আহৰিত্ৱা কথেতি তথা ৱৰস্স দিন্নত্তা.
কিঞ্চাপি সুসিমো পূৰণাদযো ৱিয সত্থুপটিঞ্ঞো ন হোতি, তিত্থিযেহি পন ‘‘অযং ব্ৰাহ্মণপব্বজিতো পঞ্ঞৱা ৱেদঙ্গকুসলো’’তি গণাচৰিযট্ঠানে ঠপিতো, তথা চস্স সম্ভাৱিতো. তেন ৱুত্তং ‘‘অহং সত্থাতি পটিজানন্তো’’তি, ন সস্সতদিট্ঠিকত্তা. তথা হেস ভগৱতো সম্মুখা উপগন্তুং অসক্খি.
অঞ্ঞাতি অৰহত্তস্স নামং অঞ্ঞিন্দ্ৰিযস্স চিণ্ণন্তে পৱত্তত্তা. তং পৱত্তিন্তি যং অঞ্ঞব্যাকৰণং ৱুত্তং, তং সুত্ৱা. অস্স সুসিমস্স, পৰমপ্পমাণন্তি উত্তমকোটি. আচৰিযমুট্ঠীতি আচৰিযস্স মুট্ঠিকতধম্মো.
অঙ্গসন্ততাযাতি নীৱৰণাদীনং পচ্চনীকধম্মানং ৱিদূৰভাৱেন ঝানঙ্গানং ৱূপসন্ততায. নিব্বুতসব্বদৰথপৰিড়াহতায হি তেসং ঝানানং পণীততৰভাৱো. আৰম্মণসন্ততাযাতি ৰূপপতিভাগৱিগমেন সণ্হসুখুমাদিভাৱপ্পত্তস্স আৰম্মণস্স সন্তভাৱেন. যদগ্গেন হি তেসং ভাৱনাতিসযসম্ভাৱিতসণ্হসুখুমপ্পকাৰানি আৰম্মণানি সন্তানি, তদগ্গেন ঝানঙ্গানং সন্ততা ৱেদিতব্বা. আৰম্মণসন্ততায ৱা তদাৰম্মণধম্মানং সন্ততা লোকুত্তৰধম্মাৰম্মণাহি পচ্চৱেক্খণাহি দীপেতব্বা. আৰুপ্পৱিমোক্খাতি অৰূপজ্ঝানসঞ্ঞাৱিমোক্খা. পঞ্ঞামত্তেনেৱ ৱিমুত্তা, ন উভতোভাগৱিমুত্তা. ধম্মানং ঠিততা তংসভাৱতা ধম্মট্ঠিতি, অনিচ্চদুক্খানত্ততা, তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি আহ ‘‘ৱিপস্সনাঞাণ’’ন্তি. এৱমাহাতি ‘‘পুব্বে খো, সুসিম, ধম্মট্ঠিতিঞাণং, পচ্ছা নিব্বানে ঞাণ’’ন্তি এৱমাদি.
ৱিনাপি সমাধিন্তি সমথলক্খণপ্পত্তং পুৰিমসিদ্ধং ৱিনাপি সমাধিন্তি ৱিপস্সনাযানিকং সন্ধায ৱুত্তং. এৱন্তি ৱুত্তাকাৰেন. ন সমাধিনিস্সন্দো অনুপুব্বৱিহাৰা ৱিয. ন সমাধিআনিসংসো লোকিযাভিঞ্ঞা ৱিয. ন সমাধিস্স নিপ্ফত্তি সব্বভৱগ্গং ৱিয. ৱিপস্সনায নিপ্ফত্তি মগ্গো ৱা ফলং ৱাতি যোজনা.
ৰূপাদীসু চেতেসু তিণ্ণং লক্খণানং পৰিৱত্তনৱসেন দেসনা তেপৰিৱট্টদেসনা. অনুযোগং আৰোপেন্তোতি ননু ৱুত্তং, সুসিম, ইদানি অৰহত্তাধিগমেন সব্বসো পচ্চযাকাৰং পটিৱিজ্ঝিত্ৱা তত্থ ৱিগতসম্মোহোতি অনুযোগং কৰোন্তো. পাকটকৰণত্থন্তি যথা ত্ৱং, সুসিম, নিজ্ঝানকো সুক্খৱিপস্সকো চ হুত্ৱা আসৱানং খযসম্মসনে সুপ্পতিট্ঠিতো, এৱমেতেপি ভিক্খূ, তস্মা ‘‘অপি পন তুম্হে আযস্মন্তো’’তিআদিনা ন তে তযা অনুযুঞ্জিতব্বাতি.
সুসিমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
মহাৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.