১. পৰিৱীমংসনসুত্তৱণ্ণনা

৫১. উপপৰিক্খমানোতি পৱত্তিপৱত্তিহেতুং, নিৱত্তিনিৱত্তিহেতুঞ্চ পৰিতুলেন্তো. কুতো পনেতন্তি? ‘‘সম্মা দুক্খক্খযা’’তি ৱচনতো. ন হি সব্বদুক্খপৰিৱীমংসং ৱিনা সম্মা দুক্খক্খযো সম্ভৱতি. কস্মাতিআদিনা জৰামৰণস্সেৱ গহণে কাৰণং পুচ্ছতি. জাতিআদীনম্পি পৱত্তি দুক্খভাৱিনীতি অধিপ্পাযো. যস্মা জৰামৰণে গহিতে সতি জাতিপি গহিতা হোতি, তস্সা অভাৱে জৰামৰণস্সেৱ অভাৱতো. এস নযো ভৱাদীসুপি. এৱং যাৱ জাতিধম্মো জৰামৰণে গহিতে গহিতোৱ হোতি, জৰামৰণপদেসেন তব্বিকাৰৱন্তো সব্বে তেভূমকা সঙ্খাৰা গহিতাতি এৱম্পি জৰামৰণগ্গহণেন সব্বম্পি ৱট্টদুক্খং গহিতমেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘তস্মিং গহিতে সব্বদুক্খস্স গহিতত্তা’’তি. অনেকৱিধন্তি বহুৱিধং বহুকোট্ঠাসং. ‘‘অনেক’’ন্তি ৱা পাঠো. অনেকন্তি বহুলৱচনং. ৱিধন্তি খণ্ডিচ্চপালিচ্চাদিৱসেন ৱিপৰীতকোট্ঠাসং. নানপ্পকাৰকন্তি ততো এৱ নানপ্পকাৰং. ন্হত্ৱা ঠিতং পুৰিসং ৱিযাতি বালানং অত্তভাৱস্স সুভাকাৰেন উপট্ঠানং সন্ধাযাহ.

‘‘সাৰুপ্পভাৱেনা’’তি ৱুত্তং, কিং সব্বথা সাৰুপ্পভাৱেনাতি আহ ‘‘নিক্কিলেসতায পৰিসুদ্ধতাযা’’তি. ন হি তস্সেসা অসঙ্খততাদিভাৱেন সদিসা. পটিপন্নোতি পটিমুখো অভিসঙ্খাৰমুখো হুত্ৱা পন্নো অধিগতো. অনুগতন্তি অনুচ্ছৱিকভাৱেন গতং, যথা চ নিব্বানস্স অধিগমো হোতি, এৱং তদনুৰূপভাৱেন গতং. এত্থ চ পাড়িযং ‘‘পজানাতী’’তি পুব্বভাগৱসেন পজাননা ৱুত্তা, ‘‘তথা পটিপন্নো চ হোতী’’তি নিযতৱসেন. ‘‘অপৰভাগৱসেনা’’তি অপৰে. কেচি পন ‘‘যথা পটিপন্নস্স জৰামৰণং নিৰুজ্ঝতি, তথা পটিপন্নো’’তি ৱদন্তি. পদৱীমংসনা পুব্বভাগৱসেন ৱেদিতব্বা, ন মগ্গক্খণৱসেন. সঙ্খাৰনিৰোধাযাতি এত্থ নযিদং অৱিজ্জাপচ্চযসঙ্খাৰগ্গহণং, অথ খো সঙ্খতসঙ্খাৰগ্গহণন্তি আহ ‘‘সঙ্খাৰদুক্খস্স নিৰোধত্থাযা’’তি. তেনাহ ‘‘এত্তাৱতা যাৱ অৰহত্তা দেসনা কথিতা’’তি.

‘‘পচ্চত্তংযেৱ পৰিনিব্বাযতী’’তিআদিনা অৰহত্তফলপচ্চৱেক্খণং, ‘‘সো সুখঞ্চ ৱেদনং ৱেদযতী’’তিআদিনা সততৱিহাৰঞ্চ দস্সেত্ৱা দেসনা সব্বথাৱ ৱট্টদেসনাতো নিৱত্তেতব্বা সিযা. অৱিজ্জাগতোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তেন এৱমাদিকং ইদং ৱট্টৱিৱট্টকথনং পুন গণ্হাতি. পুগ্গলসদ্দো ইতৰাসং দ্ৱিন্নং পকতীনং ৱাচকোতি ততো ৱিসেসেত্ৱা গহণে পঠমপকতিমেৱ দস্সেন্তো ‘‘পুৰিসপুগ্গলো’’তি অৱোচাতি আহ ‘‘পুৰিসোযেৱ পুগ্গলো’’তি. উভযেনাতি পুৰিসপুগ্গলগ্গহণেন. সম্মুতিযা অৱিজ্জমানায কথা দেসনা সম্মুতিকথা. পৰমত্থস্স কথা দেসনা পৰমত্থকথা. তত্থাতি সম্মুতিপৰমত্থকথাসু, ন সম্মুতিপৰমত্থেসু. তেনাহ ‘‘এৱং পৱত্তা সম্মুতিকথা নামা’’তিআদি. তত্ৰিদং সম্মুতিপৰমত্থানং লক্খণং – যস্মিং ভিন্নে বুদ্ধিযা ৱা অৱযৱৱিনিব্ভোগে কতে ন তংসমঞ্ঞা, সা ঘটপটাদিপ্পভেদা সম্মুতি, তব্বিপৰিযাযতো পৰমত্থো. ন হি কক্খড়ফুসনাদিসভাৱে অযং নযো লব্ভতি. তত্থ ৰূপাদিধম্মং সমূহসন্তানৱসেন পৱত্তমানং উপাদায ‘‘সত্তো’’তিআদি ৱোহাৰোতি আহ ‘‘সত্তো নৰো…পে… সম্মুতিকথা নামা’’তি. যস্মা ৰূপাদযো পৰমত্থধম্মা ‘‘খন্ধা ধাতুযো’’তিআদিনা ৱুচ্চন্তি, ন ৱোহাৰমত্তং, তস্মা ‘‘খন্ধা…পে… পৰমত্থকথা নামা’’তি ৱুত্তং. ননু খন্ধকথাপি সম্মুতিকথাৱ, সম্মুতি হি সঙ্কেতো খন্ধট্ঠো ৰাসট্ঠো ৱা কোট্ঠাসট্ঠো ৱাতি? সচ্চমেতং, অযং পন খন্ধসমঞ্ঞা ফস্সাদীসু তজ্জাপঞ্ঞত্তি ৱিয পৰমত্থসন্নিস্সযা তস্স আসন্নতৰা পুগ্গলসমঞ্ঞাদযো ৱিয ন দূৰেতি পৰমত্থসঙ্গহতা ৱুত্তা. খন্ধসীসেন ৱা তদুপাদানা সভাৱধম্মা এৱ গহিতা. ননু চ সব্বেপি সভাৱধম্মা সম্মুতিমুখেনেৱ দেসনং আৰোহন্তি, ন সম্মুখেনাতি সব্বাপি দেসনা সম্মুতিদেসনাৱ সিযাতি? নযিদমেৱং দেসেতব্বধম্মৱিভাগেন দেসনাৱিভাগস্স অধিপ্পেতত্তা, ন চ সদ্দো কেনচি পৱত্তিনিমিত্তেন ৱিনা অত্থং পকাসেতীতি. তেনাহ ‘‘পৰমত্থং কথেন্তাপি সম্মুতিং অমুঞ্চিত্ৱাৱ কথেন্তী’’তি. সচ্চমেৱ অৱিপৰীতমেৱ কথেন্তি.

সম্মুতীতি সমঞ্ঞা. পৰমো উত্তমো অত্থোতি পৰমত্থো, ধম্মানং যথাভূতসভাৱো. তং পৰমত্থং, সম্মুতি পন লোকস্স সঙ্কেতমত্তসিদ্ধা. যদি এৱং কথং সম্মুতিকথায সচ্চতাতি আহ ‘‘লোকসম্মুতিকাৰণ’’ন্তি লোকসমঞ্ঞং নিস্সায পৱত্তনতো. লোকসমঞ্ঞায হি অভিনিৱেসনং ৱিনা পঞ্ঞাপনা একচ্চস্স সুতস্স সাৱনা ৱিয, ন মুসা অনতিক্কমিতব্বতো তস্সা. তেনাহ ভগৱা ‘‘জনপদনিৰুত্তিং নাভিনিৱেসেয্য, সমঞ্ঞং নাতিধাৱেয্যা’’তি. ধম্মানং সভাৱধম্মানং. ভূতলক্খণং ভাৱস্স লক্খণং দীপেন্তীতি কত্ৱা.

তেৰসচেতনাভেদন্তি অট্ঠকামাৱচৰকুসলচেতনাপঞ্চৰূপাৱচৰকুসলচেতনাভেদং. অত্তনো সন্তানস্স পুননতো পুজ্জভৱফলস্স অভিসঙ্খৰণতো পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং. কম্মপুঞ্ঞেনাতি কম্মভূতেন. ৱিপাকপুঞ্ঞেনাতি ৱিপাকসঙ্খাতেন. পুঞ্ঞফলম্পি হি উত্তৰপদলোপেন ‘‘পুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুচ্চতি ‘‘এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তিআদীসু ৱিয. ‘‘অপুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ইদং ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি এত্থ ৱুত্তনযমেৱাতি ন উদ্ধতং. অপুঞ্ঞফলং উত্তৰপদলোপেন ‘‘অপুঞ্ঞ’’ন্তি ৱুচ্চতি. সঙ্খাৰন্তি সঙ্খাৰস্স গহিতত্তা ‘‘অৱিজ্জাগতোয’’ন্তি ইমিনা সঙ্খাৰস্স পচ্চযো গহিতো, ‘‘পুঞ্ঞূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা পচ্চযুপ্পন্নং ৱিঞ্ঞাণং. তস্মিঞ্চ গহিতে নামৰূপাদি সব্বং গহিতমেৱ হোতি. তেনাহ ‘‘দ্ৱাদসপদিকো পচ্চযাকাৰো গহিতোৱ হোতী’’তি.

ৱিজ্জাতি অৰহত্তমগ্গঞাণং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. তস্সা হি উপ্পাদা সব্বসো অৱিজ্জা পহীনা হোতি. পঠমমেৱাতি ইদং অৱিজ্জাপহানৱিজ্জুপ্পাদানং সমানকালতাদস্সনং. তেনাহ ‘‘যথা পনা’’তিআদি. পদীপুজ্জলেনাতি পদীপুজ্জলনহেতুনা সহেৱ. ৱিজ্জুপ্পাদাতি ৱিজ্জুপ্পাদহেতু, এৱং সতীপি সমকালত্তেতি অধিপ্পাযো. ন গণ্হাতীতি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা ন গণ্হাতি. ন তণ্হাযতি ন ভাযতি তণ্হাৱুত্তিনো অভাৱা, ততো এৱ ভযৱত্থুনো চ অভাৱা.

গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱাতি গিলিত্ৱা ৱিয অঞ্ঞস্স অৱিসযং ৱিয কৰণেন পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা. সামিসসুখস্স অনেকদুক্খানুবন্ধভাৱতো, সুখাভিনন্দস্স দুক্খহেতুভাৱতো চ সুখং অভিনন্দন্তোযেৱ দুক্খং অভিনন্দতি নাম অগ্গিসন্তাপসুখং ইচ্ছন্তো ধূমদুক্খানুঞ্ঞাতো ৱিয. দুক্খং পত্ৱা সুখং পত্থনতোতি এত্থ দুব্বলগহণিকাদযো নিদস্সনভাৱেন ৱেদিতব্বা. তে হি যাৱ সাযন্হসমযাপি অভুত্ৱা সাযমাসাদীনি কৰোন্তো জিঘচ্ছাদিং উপ্পাদেত্ৱা ভুঞ্জনাদীনি কৰোন্তি. সুখস্স ৱিপৰিণামদুক্খতো সুখং অভিনন্দন্তো দুক্খং অভিনন্দতি নামাতি যোজনা. কেচি পন দুক্খস্স অভাৱতো ৱিপৰিণামসুখতো তং সুখং অভিনন্দন্তো দুক্খং অভিনন্দতীতি ৱদন্তি. তং ন, ন হি তাদিসং সুখনিমিত্তং কোচি দুক্খং অভিনন্দন্তো দিট্ঠো, দুক্খহেতুং পন সামিসং সুখং অভিনন্দন্তো দিট্ঠো. দুক্খহেতুং সামিসং সুখং অভিনন্দন্তো অত্থতো দুক্খং অভিনন্দতি নামাতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. কাযোতি পঞ্চদ্ৱাৰকাযো, সো পৰিযন্তো অৱসানং এতস্সাতি কাযপৰিযন্তিকং. তেনাহ ‘‘যাৱ পঞ্চদ্ৱাৰকাযো পৱত্ততি, তাৱ পৱত্ত’’ন্তি. জীৱিতপৰিযন্তিকন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো.

পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৱা পঠমং নিৰুজ্ঝতীতি একস্মিং অত্তভাৱে মনোদ্ৱাৰিকৱেদনাতো পচ্ছা উপ্পজ্জিত্ৱা ততো পঠমং নিৰুজ্ঝতি, ততো এৱ সিদ্ধমত্থং সৰূপেনেৱ দস্সেতুং ‘‘মনোদ্ৱাৰিকৱেদনা পঠমং উপ্পজ্জিত্ৱা পচ্ছা নিৰুজ্ঝতী’’তি ৱুত্তং. ইদানি তমেৱ সঙ্খেপেন ৱুত্তং ৱিৱৰিতুং ‘‘সা হী’’তিআদিমাহ. যাৱ তেত্তিংসৱস্সাপি পঠমৱযো. পণ্ণাসৱস্সকালেতি পঠমৱযতো যাৱ পঞ্ঞাসৱস্সকালা, তাৱ ঠিতা হোতীতি ৱুড্ঢিহানিযো অনুপগন্ত্ৱা সৰূপেনেৱ ঠিতা হোতি. মন্দাতি মুদুকা অতিখিণা. তদাতি অসীতিনৱুতিৱস্সকালে. তথা চিৰপৰিৱিতক্কেপি. ভগ্গা নিত্তেজা ভগ্গৱিভগ্গা দুব্বলা. হদযকোটিংযেৱাতি চক্খাদিৱত্থূসু অৱত্তেত্ৱা তেসং খীণত্তা কোটিভূতং হদযৱত্থুংযেৱ. যাৱ এসা ৱেদনা ৱত্ততি.

ৱাপিযাতি মহাতড়াকেন. পঞ্চউদকমগ্গসম্পন্নন্তি পঞ্চহি উদকস্স পৱিসননিক্খমনমগ্গেহি যুত্তং. ততো ততো ৱিস্সন্দমানং সব্বসো পুণ্ণত্তা.

পঠমং দেৱে ৱস্সন্তেতিআদি উপমাসংসন্দনং. ইমং ৱেদনং সন্ধাযাতি ইমং যথাৱুত্তং পৰিযোসানপ্পত্তং মনোদ্ৱাৰিকৱেদনং সন্ধায.

কাযস্স ভেদাতি অত্তভাৱস্স ৱিনাসতো. ‘‘উদ্ধং জীৱিতপৰিযাদানা’’তি পাড়ি, অট্ঠকথাযং পন জীৱিতপৰিযাদানা উদ্ধন্তি পদুদ্ধাৰো কতো. পৰলোকৱসেন অগন্ত্ৱা. ৱেদনানং সীতিভাৱো নাম সঙ্খাৰদৰথপৰিড়াহভাৱো, সো পনাযং অপ্পৱত্তিৱসেনাতি আহ ‘‘পৱত্তি…পে… ভৱিস্সন্তী’’তি. ধাতুসৰীৰানীতি অট্ঠিকঙ্কলসঙ্খাতধাতুসৰীৰানি. সৰীৰেকদেসে হি সৰীৰসমঞ্ঞা.

কুম্ভকাৰপাকাতি কুম্ভকাৰপাকতো. এত্থ পচ্চতীতি পাকো, পচনট্ঠানং. তদেৱ পাচনৱসেন আৱসন্তি এত্থাতি আৱাসো, তস্মা কুম্ভকাৰাৱাসতো. অৱিগতৱূপসমং সঙ্খৰিতং কুম্ভং উদ্ধৰিত্ৱা ঠপেন্তো ছাৰিকায সতি পিধানৱসেন ঠপেতি. তথা ঠপনং পন সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পটিসিস্সেয্যা’’তি. কুম্ভস্স পদেসভূততায আবদ্ধা অৱযৱা ‘‘কুম্ভকপালানী’’তি অধিপ্পেতানি, ন ছিন্নভিন্নানি. অৱযৱমুখেন হি সমুদাযো ৱুত্তো. তত্থ কপালসমুদাযো হি ঘটো. তেনাহ ‘‘মুখৱট্টিযা একবদ্ধানী’’তি. অৱসিস্সেয্যুন্তি ৱণ্ণৱিসেসউণ্হভাৱাপগতা ঘটকাৰানেৱ তিট্ঠেয্যুন্তি. আদিত্ত…পে… তযো ভৱা দট্ঠব্বা একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তভাৱতো. যথা কুম্ভকাৰো কুম্ভকাৰাৱাসং আদিত্তং পচ্চৱেক্খতি, এৱং আৰদ্ধৱিপস্সকোপেস ভৱত্তযং ৰাগাদীহি আদিত্তন্তি আহ ‘‘কুম্ভকাৰো ৱিয যোগাৱচৰো’’তি. নীহৰণদণ্ডকো ৱিয অৰহত্তমগ্গঞাণং ভৱত্তযপাকতো নীহৰণতো. সমো ভূমিভাগো ৱিয নিব্বানতলং সব্বৱিসমা নিৱত্তনতো.

‘‘আদাননিক্খেপনতো, ৱযোৱুদ্ধত্থঙ্গমতো, আহাৰমযতো, উতুমযতো, চিত্তসমুট্ঠানতো, কম্মজতো, ধম্মতাৰূপতো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭০৬) ইমেহি সত্তহি আকাৰেহি সম্মসন্তো ৰূপসত্তকং ৱিপস্সতি নাম. ‘‘কলাপতো, যমকতো, খণিকতো, পটিপাটিতো, দিট্ঠিউগ্ঘাটনতো, মানসমুগ্ঘাটতো, নিকন্তিপৰিযাদানতো’’তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৭১৭) ইমেহি সত্তহি আকাৰেহি সম্মসন্তো অৰূপসত্তকং ৱিপস্সতি নাম, তস্মা যথাৱুত্তং ইমং ৰূপসত্তকং অৰূপসত্তকঞ্চ নীহৰিত্ৱা ৱিপস্সন্তস্স. যদিপি অৰহতো অত্তভাৱো সব্বভৱেহিপি উদ্ধটো, যাৱ পন অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানং ন পাপুণাতি, তাৱ তস্মিম্পি সুগতিভৱে ঠিতোযেৱাতি ৱত্তব্বতং লব্ভতীতি ‘‘চতূহি অপাযেহি অত্তভাৱং উদ্ধৰিত্ৱা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘খীণাসৱো পনা’’তিআদি. তথা চ ৱক্খতি ‘‘অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বুতস্স ৱট্টৱূপসমো ৱেদিতব্বো’’তি. ন পৰিনিব্বাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযাতি অধিপ্পাযো, সউপাদিসেসায পন নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানং অৰহত্তপ্পত্তিযেৱ. অভিসঙ্খাৰহেতুতো হেত্থ পৰিড়াহৱূপসমস্স উপসমভাৱেন অধিপ্পেতত্তা উণ্হকুম্ভনিব্বাননিদস্সনম্পি ন ৱিৰুজ্ঝতি. অনুপাদিন্নকসৰীৰানীতি উতুসমুট্ঠানিকৰূপকলাপে ৱদন্তি. ভিক্খৱেতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ইদং পন ৱচনং. অনুযোগাৰোপনত্থন্তি কাযপৰিযন্তিকং ৱেদনং ৱেদযমানো খীণাসৱো অপি নু পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিকম্মং কৰেয্যাতি পঞ্হং কাতুং. অথ ৱা অনুযোগাৰোপনত্থন্তি ‘‘অপি নু খো খীণাসৱো ভিক্খু পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰং ৱা অভিসঙ্খৰেয্যা’’তিআদিনা অনুযোগং আৰোপেতুং ৱুত্তং, ন তাৱ যথাৰদ্ধদেসনং নিট্ঠাপেতুন্তি অত্থো.

পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণে সিদ্ধে তস্মিং ভৱে উপ্পজ্জনাৰহানং ৱিঞ্ঞাণানং সিযা সম্ভৱো, নাসতীতি ৱুত্তং ‘‘ৱিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথাতি পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং পঞ্ঞাযেথা’’তি. সব্বসো সঙ্খাৰেসু অসন্তেসু পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণং অপি নু খো পঞ্ঞাযেয্য. তস্মিঞ্হি অপঞ্ঞাযমানে সব্বং ৱিঞ্ঞাণং ন পঞ্ঞাযেয্য. থেৰানন্তি ‘‘ভিক্খৱে’’তি আলপিতত্থেৰানং. পঞ্হব্যাকৰণং সম্পহংসতি তস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সংসন্দনতো. অপ্পঞ্ঞাণন্তি অপ্পঞ্ঞাযনং. আদি-সদ্দেন ৱিঞ্ঞাণে অসতি নামৰূপস্স অপ্পঞ্ঞাণন্তি এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি. সন্নিট্ঠানসঙ্খাতন্তি সদ্দহনাকাৰেন পৱত্তসন্নিট্ঠানসঙ্খাতং. অধিমোক্খন্তি নিচ্ছযাকাৰৱিমোক্খং সদ্ধাৱিমোক্খঞ্চ. তেনাহ পাড়িযং ‘‘সদ্দহথ মেতং, ভিক্খৱে’’তি. সদ্ধাসহিতঞ্হি নিচ্ছযাকাৰৱিমোক্খং সন্ধাযাহ ‘‘সন্নিট্ঠানসঙ্খাতং অধিমোক্খ’’ন্তি. অন্তোতি পৰিযন্তো. পৰিতো ছিজ্জতি এত্থাতি পৰিচ্ছেদো.

পৰিৱীমংসনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.