৪. কড়াৰখত্তিযৱগ্গো

১. ভূতসুত্তৱণ্ণনা

৩১. অজিতমাণৱেনাতি সোড়সসু বাৱৰিযব্ৰাহ্মণপৰিচাৰকেসু ‘‘অজিতো’’তি লদ্ধনামেন মাণৱেন. সঙ্খা ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, সঙ্খাতা পৰিঞ্ঞাতা ধম্মা যেসং তে সঙ্খাতধম্মা, পটিৱিদ্ধসচ্চা খীণাসৱা. সেক্খা পন ৱিপাকস্স অপৰিঞ্ঞাতত্তা ‘‘সঙ্খাতধম্মা’’তি ন ৱুচ্চন্তি. সেক্খধম্মসমন্নাগমেন তে সেক্খা. তে পন কামং পুগ্গলপটিলাভৱসেন অনেকসহস্সাৱ হোন্তি, চতুমগ্গহেট্ঠিমফলত্তযস্স পন ৱসেন তংসমঙ্গিতাসামঞ্ঞেন ন সত্তজনতো উদ্ধন্তি আহ ‘‘সত্ত জনে’’তি নিযমেত্ৱা ৱিসেসেতি. সংকিলেসৱজ্জং, ততো ৱা অত্তানং ৱিয ৱিনেয্যলোকং নিপাতি ৰক্খতীতি নিপকো, তস্স ভাৱো নেপক্কং, ঞাণন্তি আহ ‘‘নেপক্কং ৱুচ্চতি পঞ্ঞা, তায সমন্নাগতত্তা নিপকো’’তি.

‘‘কো নু খো ইমস্স পঞ্হস্স অত্থো’’তি চিন্তেন্তো পঞ্হায কঙ্খতি নাম. ‘‘কথং ব্যাকৰমানো নু খো সত্থু অজ্ঝাসযং ন ৱিৰোধেমী’’তি চিন্তেন্তো অজ্ঝাসযং কঙ্খতি নাম. সুজাননীযত্থপৰিচ্ছেদং কত্ৱা চিন্তনা হেত্থ ‘‘কঙ্খা’’তি অধিপ্পেতা, ন ৱিচিকিচ্ছাতি. পহীনৱিচিকিচ্ছো হি মহাথেৰো আযস্মতো অস্সজিমহাথেৰস্স সন্তিকেযেৱ, ৱিচিননভূতং কুক্কুচ্চসদিসং পনেতং ৱীমংসনমত্তন্তি দট্ঠব্বং. পত্তং আদায চৰন্তোতি পব্বজিতভাৱলক্খণং. ধম্মসেনাপতিভাৱেন ৱা মম পত্তধম্মদেসনাৱাৰং আদায চৰন্তোতি এৱং ৱা এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.

জাতন্তি যথাৰহং পচ্চযতো উপ্পন্নং, সঙ্খতন্তি অত্থো. পঞ্হব্যাকৰণং উপট্ঠাসীতি পঞ্হস্স ব্যাকৰণতা পটিভাসি. ‘‘সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতী’’তি পাঠো, অট্ঠকথাযং পন ‘‘সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’তি পদং উদ্ধৰিত্ৱা ‘‘পস্সন্তস্সা’’তি অত্থো ৱুত্তো. তং ‘‘ভূতন্তি…পে… পটিপন্নো হোতী’’তি ইমায পাড়িযা ন সমেতি, তস্মা যথাদস্সিতপাঠো এৱ যুত্তো. যাৱ অৰহত্তমগ্গা নিব্বিদাদীনং অত্থাযাতি সমিতাপেক্খধম্মৱসা পদং ৱদন্তি. আহাৰসম্ভৱন্তি পচ্চযহেতুকং. সেক্খপটিপদা কথিতা ‘‘নিব্বিদায ৱিৰাগায নিৰোধায পটিপন্নো হোতী’’তি ৱচনতো. এস নযো নিৰোধৱাৰেপি. নিব্বিদাতি কৰণে পচ্চত্তৱচনং, ৱিৰাগা নিৰোধাতি কৰণে নিস্সক্কৱচনন্তি আহ ‘‘সব্বানি কাৰণৱচনানী’’তি. অনুপাদাতি অনুপাদায. ভূতমিদন্তিআদিমাহ সব্বসুত্তং আহচ্চভাসিতং জিনৱচনমেৱ কৰোন্তো.

ভূতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. কড়াৰসুত্তৱণ্ণনা

৩২. তস্স থেৰস্স নামং জাতিসমুদাগতং. নিৱত্তোতি পুব্বে ৱট্টসোতস্স পটিসোতং গন্তুং আৰদ্ধো, তং অৱিসহন্তো অনুসোতমেৱ গচ্ছন্তো, ততো নিৱত্তো পৰিক্লেসৱিধমে অসংসট্ঠো ৱিযুত্তো হোতি. এত্থ চেতনাতি ৱা অস্সাসো. হীনাযাৱত্তনং নাম কামেসু সাপেক্খতায, তত্থ চ নিৰপেক্খতা ততিযমগ্গাধিগমেনাতি দস্সেন্তো ‘‘তযো মগ্গে’’তিআদিমাহ. সাৱকপাৰমীঞাণং থেৰস্স অৰহত্তাধিগমেন নিপ্ফন্নং, তস্মা তস্স তং উপৰিমকোটিযা অস্সাসো ৱুত্তো. উগ্ঘাটিতাতি ৱিৱটা, ৱূপসমিতাতি অত্থো. তত্থাতি অৰহত্তপ্পত্তিযং. ৱিচিকিচ্ছাভাৱন্তি নিব্বেমতিকতং.

ন এৱং ব্যাকতাতি ‘‘খীণা জাতী’’তিআদিকা এৱং উত্তানকং ন ব্যাকতা, পৰিযাযেন পন ব্যাকতা. কেনচীতি কেনচিপি কাৰণেন. এৱং উত্তানকং ব্যাকৰিস্সতি.

তস্স পচ্চযস্স খযাতি তস্স কম্মভৱসঙ্খাতস্স পচ্চযস্স অৱিজ্জায সহকাৰিতাযং সঙ্গহিতস্স খযা অনুপ্পাদা নিৰোধা. খীণস্মিন্তি খীণে. অনুপ্পাদনিৰোধেন নিৰুদ্ধে জাতিযা যথাৱুত্তে পচ্চযে. জাতিসঙ্খাতং ফলং খীণং অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদিতন্তি. ৱিদিতং ঞাতং. আজানাতি চতুসচ্চং হেট্ঠিমমগ্গেহি ঞাতং অনতিক্কমিত্ৱাৱ পটিৱিজ্ঝতীতি অঞ্ঞা অগ্গমগ্গো. তদুপচাৰেন অগ্গফলং ইধ ‘‘অঞ্ঞা’’ নাম. পচ্চযোতি ভৱূপপত্তিযা পচ্চযো পটিচ্চসমুপ্পাদো.

মেতি মযা. অঞ্ঞাসি আকাৰগ্গহণেন চিত্তাচাৰং জানাতি. তেনাতি ভগৱতা. ব্যাকৰণং অনুমোদিতং পঞ্হব্যাকৰণস্স ৱিসযকতভাৱতো.

অযমস্স ৱিসযোতি অযং ৱেদনা অস্স সাৰিপুত্তত্থেৰস্স সৱিসযো তত্থ ৱিসযভাৱেন পৱত্তত্তা. কিঞ্চাপীতি কিঞ্চাপি সুখা ৱেদনা ঠিতিসুখা দুক্খা ৱেদনা ৱিপৰিণামসুখা, অদুক্খমসুখা ৱেদনা ঞাণসুখা. ৱিপৰিণামকোটিযাতি অনিচ্চভাৱেন সব্বাৱ ৱেদনা দুক্খা নাম. সুখপটিক্খেপতোপি হি সুখপীতিযা ফৰণতায সুখাতি তিক্খমত্তেন ৱিপৰিণামদুক্খাতি ৱিপৰিণামতো অভাৱাধিগমেন সুখনিৰোধক্খণমত্তেন. তথা হি ৱুত্তং পপঞ্চসূদনিযং ‘‘সুখায ৱেদনায অত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. সুখকামো দুক্খং তিতিক্খতি. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানঞ্হি সুখৱেদনুপৰমো দুক্খতো উপট্ঠাতি, তস্মাযমত্থো ৱিযোগেন দীপেতব্বো. ‘‘দুক্খা ৱিপৰিণামসুখা’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তথাচাহ পপঞ্চসূদনিযং ‘‘দুক্খায ৱেদনায নত্থিভাৱো সুখ’’ন্তি. দুক্খৱেদনুপৰমো হি ৱুত্তানং সুখতো উপট্ঠাতি এৱাতি ৱদন্তি. তস্স যোগস্স ৱূপসমেন ‘‘অহো সুখং জাত’’ন্তি মজ্ঝত্তৱেদনায জাননভাৱো যাথাৱতো অৱবুজ্ঝনং সুখং. অদুক্খমসুখাপি ৱেদনা ৱিজানন্তস্স সুখং হোতি তস্স সুখুমতায ৱিঞ্ঞেয্যভাৱতো. যথা ৰূপাৰূপধম্মানং সলক্খণতো সামঞ্ঞলক্খণতো চ সম্মদেৱ অৱবোধো পৰমং সুখং. তেনাহ –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৱিজানত’’ন্তি. (ধ. প. ৩৭৪);

অঞ্ঞাণদুক্খাতি অজাননভাৱো অদুক্খমসুখাৱেদনায দুক্খং. সম্মা ৱিভাগজাননসভাৱো ঞাণস্স সম্ভৱো. ঞাণসম্পযুত্তা হি ঞাণূপনিস্সযা অদুক্খমসুখা ৱেদনা পসত্থাকাৰা, যতো সা ইট্ঠা চেৱ ইট্ঠফলা চাতি. অজাননভাৱোতি এত্থ ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. ‘‘দুক্খন্তি ৱিদিতো’’তি পাড়ি, অট্ঠকথাযং পন ৱিদিতন্তি পদুদ্ধাৰো কতো, তং অত্থদস্সনমত্তন্তি দট্ঠব্বং.

ৱেদনাপৰিচ্ছেদজাননেতি ‘‘তিস্সো ইমা ৱেদনা’’তি এৱং পৰিচ্ছেদতো জাননে. অঞ্ঞাসীতি কদা অঞ্ঞাসি? ইমস্মিং দেসনাকালেতি ৱদন্তি, পটিৱেধকালেতি পন যুত্তং. যথাপটিৱিদ্ধা হি ৱেদনা ইধ থেৰেন দেসিতাতি. ইমিনা কাৰণেনাতি ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি ৱেদনানং অনিচ্চতায দুক্খভাৱজাননসঙ্খাতেন কাৰণেন. তংনিমিত্তং হিস্স ৱেদনাসু তণ্হা ন উপ্পজ্জতি. অতিপ্পপঞ্চোতি অতিৱিত্থাৰো. দুক্খস্মিং অন্তোগধং দুক্খপৰিযাপন্নত্তা. দুক্খন্তি সব্বং ৱেদযিতং দুক্খং সঙ্খাৰদুক্খভাৱতো. ঞাতমত্তেতি যাথাৱতো অৱবুজ্ঝনমত্তে. তণ্হা ন তিট্ঠতীতি ন সন্তিট্ঠতি নপ্পৱত্ততি.

কথং ৱিমোক্খাতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদেসু ৱিমুত্তা. হেতুম্হি চেতং নিস্সক্কৱচনন্তি হেতুঅত্থেন কৰণৱচনেন অত্থমাহ ‘‘কতৰেন ৱিমোক্খেনা’’তি. কৰণত্থেপি ৱা এতং নিস্সক্কৱচনন্তি তথা ৱুত্তং. অভিনিৱেসোতি ৱিপস্সনাৰম্ভো. বহিদ্ধাধম্মাপি দট্ঠব্বাযেৱ সব্বস্সপি পৰিঞ্ঞেয্যস্স পৰিজানিতব্বতো. ঞাণং পৱত্তেত্ৱা. তেতি অজ্ঝত্তসঙ্খাৰে. ৱৱত্থপেত্ৱাতি সলক্খণতো পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা. বহিদ্ধা ওতাৰেতীতি বহিদ্ধাসঙ্খাৰেসু ঞাণং ওতাৰেতি. অজ্ঝত্তং ওতাৰেতীতি অজ্ঝত্তসঙ্খাৰে সম্মসতি. তত্ৰ তস্মিং চতুক্কে. তেসং ৱৱত্থানকালেতি তেসং অজ্ঝত্তসঙ্খাৰানং ৱিপস্সনাকালে.

সব্বুপাদানক্খযাতি সব্বসো উপাদানানং খযা. কামং দিট্ঠিসীলব্বতঅত্তৱাদুপাদানানি পঠমমগ্গেনেৱ খীযন্তি, কামুপাদানং পন অগ্গমগ্গেনাতি তস্স ৱসেন ‘‘সব্বুপাদানক্খযা’’তি ৱদন্তো থেৰো অত্তনো অৰহত্তপত্তিং ব্যাকৰোতি. তেনাহ ‘‘আসৱা নানুস্সৱন্তী’’তি. সতোতি ইমিনা সতিৱেপুল্লপ্পত্তিং দস্সেতি. চক্খুতো ৰূপে সৱন্তীতি চক্খুৱিঞ্ঞাণৱীথিযং তদনুগতমনোৱিঞ্ঞাণৱীথিযঞ্চ ৰূপাৰম্মণা আসৱা পৱত্তন্তীতি. কিঞ্চাপি তত্থ কুসলাদীনম্পি পৱত্তি অত্থি, কামাসৱাদযো এৱ ৱণতো যূসং ৱিয পগ্ঘৰণকঅসুচিভাৱেন সন্দন্তি, তথা সেসৱাৰেসু. তেনাহ ‘‘এৱ’’ন্তিআদি, তস্মা তে এৱ ‘‘আসৱা’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থ হি পগ্ঘৰণকঅসুচিম্হি নিৰুড়্হো আসৱসদ্দো. ‘‘অত্তানং নাৱজানামী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ওমানপহানং কথিত’’ন্তি আহ. তেন আসৱেসু সমুদাযুপলক্খণং কথিতন্তি দট্ঠব্বং. ন হি সেয্যমানাদিপ্পহানেন ৱিনা হীনমানংযেৱ পজহতি. পজাননাতি ‘‘নাপৰং ইত্থত্তাযা’’তি ৱুত্তপজাননসম্পন্নো হোতীতি.

সৰূপভেদতোপীতি ‘‘চত্তাৰো’’তি এৱং পৰিমাণপৰিচ্ছেদতোপি. ইদং ভগৱা দস্সেন্তো আহাতি সম্বন্ধো. ইদন্তি চ ‘‘অযম্পি খো’’তিআদিৱচনং সন্ধাযাহ.

অসম্ভিন্নায এৱাতি যথানিসিন্নায এৱ, অৱুট্ঠিতায এৱাতি অত্থো. পুগ্গলথোমনত্থন্তি দেসনাকুসলানং আনন্দত্থেৰাদীনং পুগ্গলানং পসংসনত্থং উক্কংসনত্থং. ধম্মথোমনত্থন্তি পটিপত্তিধম্মস্স পসংসনত্থং. তেপীতি আনন্দত্থেৰাদযো ভিক্খূপি. ধম্মপটিগ্গাহকা ভিক্খূ. অত্থেতি সীলাদিঅত্থে. ধম্মেতি পাড়িধম্মে.

অস্সাতি ভগৱতো. আনুভাৱং কৰিস্সতি ‘‘দিৱসঞ্চেপি ভগৱা’’তিআদিনা. নন্তি সাৰিপুত্তত্থেৰং. অহম্পি তথেৱ থোমেস্সামি ‘‘সা হি ভিক্খূ’’তিআদিনা. এৱং চিন্তেসীতি এৱং ৱক্খমানেন ধম্মদাযাদদেসনায চিন্তিতাকাৰেন চিন্তেসি. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. একজ্ঝাসযাযাতি সমানাধিপ্পাযায. মতিযাতি পঞ্ঞায. অযং দেসনা অগ্গাতি ভগৱা ধম্মসেনাপতিং গুণতো এৱং পগ্গণ্হাতীতি কত্ৱা ৱুত্তং.

পকাসেত্ৱাতি গুণতো পাকটং পঞ্ঞাতং কত্ৱা সব্বসাৱকেহি সেট্ঠভাৱে ঠপেতুকামো. চিত্তগতিযা চিত্তৱসেন কাযস্স পৰিণামনেন ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি কাযসমানগতিকত্তাধিট্ঠানেন. কথং পন কাযো দন্ধপ্পৱত্তিকো লহুপৰিৱত্তেন চিত্তেন সমানগতিকো হোতীতি? ন সব্বথা সমানগতিকো. যথেৱ হি কাযৱসেন চিত্তৱিপৰিণামনে চিত্তং সব্বথা কাযেন সমানগতিকং হোতি. ন হি তদা চিত্তং সভাৱসিদ্ধেন অত্তনো খণেন অৱত্তিত্ৱা দন্ধৱুত্তিকস্স ৰূপধম্মস্স খণেন ৱত্তিতুং সক্কোতি, ‘‘ইদং চিত্তং অযং কাযো ৱিয হোতূ’’তি পনাধিট্ঠানেন দন্ধগতিকস্স কাযস্স অনুৱত্তনতো যাৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি হোতি, তাৱ কাযগতিঅনুলোমেনেৱ হুত্ৱা সন্তানৱসেন পৱত্তমানং চিত্তং কাযগতিযা পৰিণামিতং নাম হোতি, এৱং ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৱিয হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন পগেৱ সুখলহুসঞ্ঞায সম্পাদিতত্তা অভাৱিতিদ্ধিপাদানং ৱিয দন্ধং অৱত্তিত্ৱা যথা লহুকতিপযচিত্তৱাৰেহেৱ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পতি হোতি, এৱং পৱত্তৰূপতা ৱিঞ্ঞাযতীতি.

অধিপ্পাযানুৰূপমেৱ তস্স ভগৱতো থোমনায কতত্তা. ইদং নাম অত্থজাতং ভগৱা পুচ্ছিস্সতীতি পুব্বে মযা অৱিদিতং অপস্সং. আসযজাননত্থন্তি ‘‘এৱং ব্যাকৰোন্তেন সত্থু অজ্ঝাসযো গহিতো হোতী’’তি এৱং সত্থু অজ্ঝাসযজাননত্থং. দুতিযং পঞ্হং পুচ্ছন্তো ভগৱা পঠমং পঞ্হং অনুমোদি দুতিযং পঞ্হং পুচ্ছন্তেনেৱ পঠমপঞ্হৱিস্সজ্জনস্স সম্পটিচ্ছিতভাৱতো.

এতং অহোসীতি এতং পৰিৱিতক্কনং অহোসি. অস্সাতি কড়াৰখত্তিযস্স ভিক্খুনো. ধম্মে দহতীতি ধম্মধাতু, সাৱকপাৰমীঞাণং, সাৱকৱিসযে ধম্মে দহতি যাথাৱতো অজিতে কত্ৱা ঠপেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ধম্মধাতূ’’তিআদি. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগতিকমেৱ ৱিসযে. গোচৰধম্মেতি গোচৰভূতে ঞেয্যধম্মে.

কড়াৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৩. ঞাণৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা

৩৩. ঞাণমেৱ ঞাণৱত্থু সম্পত্তীনং কাৰণভাৱতো. চতূসূতি চতুসচ্চস্স বোধনৱসেন ৱুত্তেসু চতূসু ঞাণেসু. পঠমন্তি ‘‘জৰামৰণে ঞাণ’’ন্তি এৱং ৱুত্তং ঞাণং, যেন ধাৰণপৰিচযমনসিকাৰৱসেন পৱত্তং সব্বং গণ্হি. সন্নিচযঞাণমযং সৱনমযং নামত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. সভাৱতো পচ্চযতো চস্স পৰিগ্গণ্হনঞাণং সম্মসনঞাণংত্ৱেৱ ৱেদিতব্বং. জৰামৰণসীসেন চেত্থ জৰামৰণৱন্তোৱ ধম্মা গহিতা. পটিৱেধঞাণন্তি অসম্মোহতো পটিৱিজ্ঝনঞাণং. ইমিনা ধম্মেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনং. ইমস্স হি ধম্মস্স অধিগমহেতু অযং অৰিযো অতীতানাগতে নযেনপি চতুসচ্চধম্মে অভিসম্বুজ্ঝতি. মগ্গঞাণমেৱ পন অতীতানাগতে নযনসদিসং কত্ৱা দস্সেতুং ‘‘মগ্গঞাণধম্মেন ৱা’’তি দুতিযৱিকপ্পো ৱুত্তো. এৱঞ্হি ‘‘অকালিক’’ন্তি সমত্থিতং হোতি.

ঞাণচক্খুনা দিট্ঠেনাতি ধম্মচক্খুভূতেন ঞাণচক্খুনা অসম্মোহপটিৱেধৱসেন পচ্চক্খতো দিট্ঠেন. পঞ্ঞায ৱিদিতেনাতি মগ্গপঞ্ঞায তথেৱ ৱিদিতেন. যস্মা তথা দিট্ঠং ৱিদিতং সব্বসো পত্তং মহাউপাযো হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পৰিযোগাড়্হেনা’’তি. দিট্ঠেনাতি ৱা দস্সনেন, ধম্মং পস্সিত্ৱা ঠিতেনাতি অত্থো. ৱিদিতেনাতি চত্তাৰি সচ্চানি ৱিদিত্ৱা পাকটানি কত্ৱা ঠিতেন. অকালিকেনাতি ন কালন্তৰৱিপাকদাযিনা. পত্তেনাতি চত্তাৰি সচ্চানি পত্ৱা ঠিতত্তা ধম্মং পত্তেন. পৰিযোগাড়্হেনাতি চতুসচ্চধম্মে পৰিযোগাহিত্ৱা ঠিতেন. অতীতানাগতে নযং নেতীতি অতীতে চ অনাগতে চ নযং নেতি হৰতি পেসেতি. ইদং পন পচ্চৱেক্খণঞাণস্স কিচ্চং, সত্থাৰা পন মগ্গঞাণং অতীতানাগতে নযনসদিসং কতং তংমূলকত্তা. অতীতমগ্গস্স হি পচ্চৱেক্খণং নাম হোতি, তস্মা মগ্গঞাণং নযনসদিসং কতং নাম হোতি, পচ্চৱেক্খণঞাণেন পন নযং নেতি. তেনাহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. যথা পন তেন নযং নেতি. তং আকাৰং দস্সেতুং ‘‘যে খো কেচী’’তিআদি ৱুত্তং. এত্থ চ নযনুপ্পাদনং নযঞাণস্সেৱ পৱত্তিৱিসেসো. তেন ৱুত্তং ‘‘পচ্চৱেক্খণঞাণস্স কিচ্চ’’ন্তি. কিঞ্চাপি ‘‘ইমিনাতি মগ্গঞাণধম্মেন ৱা’’তি ৱুত্তং, দুৱিধং পন মগ্গফলঞাণং সম্মসনঞাণপচ্চৱেক্খণায মূলকাৰণং, ন নযনস্সাতি দুৱিধেন ঞাণধম্মেনাতি ন ন যুজ্জতি. তথা চতুসচ্চধম্মস্স ঞাতত্তা মগ্গফলসঙ্খাতস্স ৱা ধম্মস্স সচ্চপটিৱেধসম্পযোগং গতত্তা ‘‘নযনং হোতূ’’তি তেন ‘‘ইমিনা ধম্মেনা’’তি ঞাণস্স ৱিসযভাৱেন ঞাণসম্পযোগেন তদঞাতেনাতি চ অত্থো ন ন যুজ্জতি. অনুঅযেতি ধম্মঞাণস্স অনুৰূপৱসেন অযে বুজ্ঝনঞাণে দিট্ঠানং অদিট্ঠানযনতো অদিট্ঠস্স দিট্ঠতায ঞাপনতো চ. তেনাহ ‘‘ধম্মঞাণস্স অনুগমনে ঞাণ’’ন্তি. খীণাসৱস্স সেক্খভূমি নাম অগ্গমগ্গক্খণো. কস্মা পনেতং এৱং ৱুত্তন্তি চে? ‘‘এৱং জৰামৰণং পজানাতী’’তিআদিনা ৱত্তমানৱসেন দেসনায পৱত্তত্তা.

ঞাণৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. দুতিযঞাণৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা

৩৪. সত্তৰীতি ত-কাৰস্স ৰ-কাৰাদেসং ৱুত্তং. সত্ততিসদ্দেন ৱা সমানত্থো সত্তৰিসদ্দো. ব্যঞ্জনৰুচিৱসেন ব্যঞ্জনং ভণন্তীতি ব্যঞ্জনভাণকা. তেনাহ ‘‘বহুব্যঞ্জনং কত্ৱা’’তিআদি. তিট্ঠতি তত্থ ফলং তদাযত্তৱুত্তিতাযাতি ঠিতি, পচ্চুপ্পন্নলক্খণস্স ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. অথ ৱা ধম্মোতি কাৰণং, পচ্চযোতি অত্থো. ধম্মস্স যো ঠিতিসভাৱো, সোৱ ধম্মতো অঞ্ঞো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তত্থ ঞাণং ধম্মট্ঠিতিঞাণং. তেনাহ আযস্মা ধম্মসেনাপতি – ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). তথা চাহ ‘‘পচ্চযাকাৰে ঞাণ’’ন্তিআদি. তত্থ ধম্মানন্তি পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং. পৱত্তিট্ঠিতিকাৰণত্তাতি পৱত্তিসঙ্খাতায ঠিতিযা কাৰণত্তা. ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তিআদিনা অদ্ধত্তযে অন্ৱযব্যতিৰেকৱসেন পৱত্তিযা ছব্বিধস্স ঞাণস্স. খযো নাম ৱিনাসো, সোৱ ভেদোতি. ৱিৰজ্জনং পলুজ্জনং. নিৰুজ্ঝনং অন্তৰধানং. একেকস্মিন্তি জৰামৰণাদীসু একেকস্মিং. পুব্বে ‘‘যথাভূতঞাণ’’ন্তি তৰুণৱিপস্সনং আহ. তস্মা ইধাপি ধম্মট্ঠিতিঞাণং ৱিপস্সনাতি গহেত্ৱা ‘‘ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনা কথিতা’’তি ৱুত্তং.

দুতিযঞাণৱত্থুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. অৱিজ্জাপচ্চযসুত্তৱণ্ণনা

৩৫. দেসনং ওসাপেসীতি যথাৰদ্ধকথং ঠপেসি. তত্থ নিসিন্নস্স দিট্ঠিগতিকস্স লদ্ধিযা ভিন্দনৱসেন উপৰি কথেতুকামো. বুদ্ধানঞ্হি দেসনাৱাৰং পচ্ছিন্দাপেত্ৱা পুচ্ছিতুং সমত্থো নাম কোচি নত্থি. তেনাহ ‘‘দিট্ঠিগতিকস্স ওকাসদানত্থ’’ন্তি. দুপ্পঞ্হো এসো সত্তূপলদ্ধিযা পুচ্ছিতত্তা. সত্তূপলদ্ধিৱাদপদেনাতি ‘‘সত্তো জীৱো উপলব্ভতী’’তি এৱং পৱত্তদিট্ঠিদীপকপদৱসেন. ৱদন্তি এতেনাতি ৱাদো. দিট্ঠি-সদ্দো পন দ্ৱযসঙ্গহিতো, ব্ৰহ্মচৰিযৱাসো পন পৰমত্থতো অৰিযমগ্গভাৱনাতি আহ ‘‘অৰিযমগ্গৱাসো’’তি. অযং দিট্ঠীতি অনঞ্ঞে সৰীৰজীৱাতি দিট্ঠি. ‘‘জীৱো’’তি চ জীৱিতমেৱ ৱদন্তি. ৱট্টন্তি দুৱিধং ৱট্টং. নিৰোধেন্তোতি অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো. সমুচ্ছিন্দন্তোতি অপ্পৱত্তিযং পাপনেন উপচ্ছিন্দন্তো. তদেতং মগ্গেন নিৰোধেতব্বং ৱট্টং নিৰুজ্ঝতীতি যোজনা. ‘‘অযং সত্তো ৱিনাসং অভাৱং পত্ৱা সব্বসো উচ্ছিজ্জতী’’তি এৱং উচ্ছেদদিট্ঠিযা গহিতাকাৰস্স সম্ভৱে সচ্চভাৱে সতি. ন হোতীতি সাত্থকো ন হোতি.

গচ্ছতীতি সৰীৰতো নিক্খমিত্ৱা গচ্ছতি. ৱিৱট্টেন্তোতি অপ্পৱত্তিং কৰোন্তোতি অত্থো. ৱিৱট্টেতুং ন সক্কোতি নিচ্চস্স অপ্পৱত্তিং পাপেতুং অসক্কুণেয্যত্তা. মিচ্ছাদিট্ঠি সম্মাদিট্ঠিং ৱিজ্ঝতি অসমাহিতপুগ্গলসেৱনৱসেন তথা পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন চ পজহিতব্বাপজহনৱসেন সম্মাদিট্ঠিং ৱিজ্ঝতি. ৱিসূকমিৱাতি কণ্ডকো ৱিয. ন কেৱলং অননুৱত্তকোৱ, অথ খো ৱিৰোধোপি ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা পৱত্তনধম্মতায ৱিঞ্ঞাপনতো. ৱিৰূপং বীভচ্ছং ফন্দিতং ৱিপ্ফন্দিতং. পণ্ণপুপ্ফফলপল্লৱানং অৱত্থুভূতো তালো এৱ তালাৱত্থু ‘‘অসিৱে সিৱা’’তি ৱোহাৰো ৱিয. কেচি পন ‘‘তালৱত্থুকতানী’’তি পঠন্তি, অৱত্থুভূততায তালো ৱিয কতানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মত্থকচ্ছিন্নতালো ৱিযা’’তি. অনুঅভাৱন্তি ৱিনাসং.

অৱিজ্জাপচ্চযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৬. দুতিযঅৱিজ্জাপচ্চযসুত্তৱণ্ণনা

৩৬. ইতি ৱাতি এৱং ৱা. জৰামৰণস্স চেৱ জৰামৰণসামিকস্স চ খণৱসেন যো ৱদেয্য. অৱিসাৰদধাতুকো পুচ্ছিতুং অচ্ছেকতায মঙ্কুভাৱেন জাতো. তেনাহ ‘‘পুচ্ছিতুং ন সক্কোতী’’তি.

দুতিযঅৱিজ্জাপচ্চযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৭. নতুম্হসুত্তৱণ্ণনা

৩৭. ন তুম্হাকন্তি কাযস্স অনত্তনিযভাৱদস্সনমেৱ পনেতন্তি যা তস্স অনত্তনিযতা, তং দস্সেতুং ‘‘অত্তনি হী’’তিআদি ৱুত্তং. যদি ন অত্তনিযং, পৰকিযং নাম সিযাতি, তম্পি নত্থীতি দস্সেন্তো ‘‘নাপি অঞ্ঞেস’’ন্তি আহ. নযিদং পুৰাণকম্মমেৱাতি ‘‘ইদং কাযো’’তি ৱুত্তসৰীৰং পুৰাণকম্মমেৱ ন হোতি. ন হি কাযো ৱেদনাসভাৱো. পচ্চযৱোহাৰেনাতি কাৰণোপচাৰেন. অভিসঙ্খতন্তিআদি নপুংসকলিঙ্গৱচনং. পুৰিমলিঙ্গসভাগতাযাতি ‘‘পুৰাণমিদং কম্ম’’ন্তি এৱং ৱুত্তপুৰিমনপুংসকলিঙ্গসভাগতায. অঞ্ঞমঞ্ঞাভিমুখেহি সমেচ্চ পচ্চযেহি কতো অভিসঙ্খতোতি আহ ‘‘পচ্চযেহি কতোতি দট্ঠব্বো’’তি. অভিসঞ্চেতযিতন্তি তথা অভিসঙ্খতত্তসঙ্খাতেন অভিমুখভাৱেন চেতযিতং পকপ্পিতং, পৱত্তিতন্তি অত্থো. চেতনাৱত্থুকোতি চেতনাহেতুকো. ৱেদনিযন্তি ৱেদনায হিতং ৱত্থাৰম্মণভাৱেন ৱেদনায পচ্চযভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৱেদনিযৱত্থূ’’তি.

নতুম্হসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৮. চেতনাসুত্তৱণ্ণনা

৩৮. যঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো অট্ঠানে. তেন চেতনায ৱিয পকপ্পানানুসযানম্পি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা ৱক্খমানংযেৱ অৱিসিট্ঠং আৰম্মণভাৱং জোতেতি. কামং তীসুপি পদেসু ‘‘পৱত্তেতি’’ইচ্চেৱ অত্থো ৱুত্তো, ৱত্তনত্থো পন চেতনাদীনং যথাক্কমং চেতযনপকপ্পনানুসযনৰূপো ৱিসিট্ঠট্ঠো দট্ঠব্বো. তেভূমককুসলাকুসলচেতনা গহিতা কম্মৱিঞ্ঞাণস্স পচ্চযনিদ্ধাৰণমেতন্তি. তণ্হাদিট্ঠিকপ্পা গহিতা যথাৰহন্তি অধিপ্পাযো. অট্ঠসুপি হি লোভসহগতচিত্তেসু তণ্হাকপ্পো, তত্থ চতূস্ৱেৱ দিট্ঠিকপ্পোতি. কামং অনুসযা লোকিযকুসলচেতনাসুপি অনুসেন্তিযেৱ, অকুসলেসু পন পৱত্তি পাকটাতি ‘‘দ্ৱাদসন্নং চেতনান’’ন্তি ৱুত্তং. সহজাতকোটিযাতি ইদং পচ্চুপ্পন্নাপি কামৰাগাদযো অনুসযাৱ ৱুচ্চন্তি তংসদিসতাযাতি ৱুত্তং. ন হি কালভেদেন লক্খণপ্পভেদো অত্থীতি. অনাগতা এৱ হি কামৰাগাদযো নিপ্পৰিযাযতো ‘‘অনুসযা’’তি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. পচ্চযুপ্পন্নো ৱট্টতীতি আহ ‘‘আৰম্মণং পচ্চযো’’তি. কম্মৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতত্থন্তি কম্মৱিঞ্ঞাণস্সেৱ পৱত্তিযা. তস্মিং পচ্চযে সতীতি তস্মিং চেতনাপকপ্পনানুসযসঞ্ঞিতে পচ্চযে সতি পতিট্ঠা ৱিঞ্ঞাণস্স হোতি. সন্তানে ফলদানসমত্থতাযেৱ হোতীতি ‘‘পতিট্ঠা হোতি, তস্মিং পতিট্ঠিতে’’তি ৱুত্তং. সন্নিট্ঠাপকচেতনাৱসেন ৱিৰুড়্হেতি. পতিট্ঠিতেতি হি ইমিনা কম্মস্স কতভাৱো ৱুত্তো, ‘‘ৱিৰুড়্হে’’তি ইমিনা উপচিতভাৱো. তেনাহ ‘‘কম্মং জৱাপেত্ৱা’’তিআদি. তত্থ পুৰেতৰং উপ্পন্নাহি কম্মচেতনাহি লদ্ধপচ্চযত্তা বলপ্পত্তায সন্নিট্ঠাপকচেতনায কম্মৱিঞ্ঞাণং লদ্ধপতিট্ঠং ৱিৰুড়্হমূলঞ্চ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘নিব্বত্তমূলে জাতে’’তি. তথা হি সন্নিট্ঠাপকচেতনা ৱিপাকং দেন্তং অনন্তৰে জাতিৱসেন দেতি উপপজ্জৱেদনীযকম্মন্তি.

তেভূমকচেতনাযাতি তেভূমককুসলাকুসলচেতনায. অপ্পৱত্তনক্খণোতি ইধ পৱত্তনক্খণো জাযমানক্খণো. ন জাযমানক্খণো অপ্পৱত্তনক্খণো ন কেৱলং ভঙ্গক্খণো অপ্পহীনানুসযস্স অধিপ্পেতত্তা. অপ্পহীনকোটিযাতি অসমুচ্ছিন্নভাৱেন. তদিদং তেভূমককুসলাকুসলচেতনাসু অপ্পৱত্তমানাসু অনুসযানং সহজাতকোটিআদিনা পৱত্তি নাম নত্থি, ৱিপাকাদীসু অপ্পহীনকোটিযা পৱত্ততি কৰোন্তস্স অভাৱতোতি ইমমত্থং সন্ধায ৱুত্তং. অৱাৰিতত্তাতি পটিপক্খেতি অৱাৰিতব্বত্তা. পচ্চযোৱ হোতি ৱিঞ্ঞাণস্স ঠিতিযা.

পঠমদুতিযৱাৰেহি ৱট্টং দস্সেত্ৱা ততিযৱাৰে ‘‘নো চে’’তিআদিনা ৱিৱট্টং দস্সিতন্তি ‘‘পঠমপদে তেভূমককুসলাকুসলচেতনা নিৱত্তা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ নিৱত্তাতি অকৰণতো অপ্পৱত্তিযা অপগতা. তণ্হাদিট্ঠিযো নিৱত্তাতি যোজনা. ৱুত্তপ্পকাৰেসূতি ‘‘তেভূমকৱিপাকেসূ’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেসু.

এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে. এত্থ চেতনাপকপ্পনানং পৱত্তনৱসেন ধম্মপৰিচ্ছেদো দস্সিতোতি ‘‘চেতেতীতি তেভূমককুসলাকুসলচেতনা গহিতা’’তিআদিনযো ইধেৱ হোতীতি দস্সিতো. চতস্সোতি পটিঘদ্ৱযমোহমূলসমাগতা চতস্সো অকুসলচেতনা. চতূসু অকুসলচেতনাসূতি যথাৱুত্তাসু এৱ চতূসু অকুসলচেতনাসু, ইতৰা পন ‘‘ন পকপ্পেতী’’তি ইমিনা পটিক্খেপেন নিৱত্তাতি. সুত্তে আগতং ৱাৰেত্ৱাতি ‘‘নো চ পকপ্পেতী’’তি এৱং পটিক্খেপৱসেন সুত্তে আগতং ৱজ্জেত্ৱা. ‘‘ন পকপ্পেতী’’তি হি ইমিনা অট্ঠসু লোভসহগতচিত্তেসু সহজাতকোটিযা পৱত্তঅনুসযো নিৱত্তিতো তেসং চিত্তানং অপ্পৱত্তনতো, তস্মা তং ঠানং ঠপেত্ৱাতি অত্থো. পুৰিমসদিসোৱ পুৰিমনযেসু ৱুত্তনযেন গহেতব্বো ধম্মপৰিচ্ছেদত্তা.

তদপ্পতিট্ঠিতেতি সমাসভাৱতো ৱিভত্তিলোপো, সন্ধিৱসেন দ-কাৰাগমো, তস্স অপ্পতিট্ঠিতং তদপ্পতিট্ঠিতং, তস্মিং তদপ্পতিট্ঠিতেতি এৱমেত্থ সমাসপদসিদ্ধি দট্ঠব্বা. এত্থাতি এতস্মিং ততিযৱাৰে অৰহত্তমগ্গস্স কিচ্চং কথিতং সব্বসো অনুসযনিব্বত্তিভেদনতো. খীণাসৱস্স কিচ্চকৰণন্তিপি ৱত্তুং ৱট্টতি সব্বসো ৱেদনাদীনং পটিক্খেপভাৱতো. নৱ লোকুত্তৰধম্মাতিপি ৱত্তুং ৱট্টতি মগ্গপটিপাটিযা অনুসযসমুগ্ঘাটনতো মগ্গানন্তৰানি ফলানি, তদুভযাৰম্মণঞ্চ নিব্বানন্তি. ৱিঞ্ঞাণস্সাতি কম্মৱিঞ্ঞাণস্স. পুনব্ভৱসীসেন অনন্তৰভৱসঙ্গহিতং নামৰূপং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণমেৱ ৱা গহিতন্তি আহ ‘‘পুনব্ভৱস্স চ অন্তৰে একো সন্ধী’’তি. ভৱজাতীনন্তি এত্থ ‘‘দুতিযভৱস্স ততিযভৱে জাতিযা’’তি এৱং পৰম্পৰৱসেন গহেতব্বং. আযতিং পুনব্ভৱাভিনিব্বত্তিগহণেন পন নানন্তৰিযতো কম্মভৱো গহিতো, জাতিহেতুফলসিদ্ধিপেত্থ ৱুত্তা এৱাতি ৱেদিতব্বং. এত্থ চ ‘‘নো চে, ভিক্খৱে, চেতেতি নো চ পকপ্পেতি, অথ খো অনুসেতী’’তি এৱং ভগৱতা দুতিযনযে পুব্বভাগে ভৱনিব্বত্তককুসলাকুসলাযূহনং, পকপ্পনঞ্চ ৱিনাপি ভৱেসু দিট্ঠাদীনৱস্স যোগিনো অনুসযপচ্চযা ৱিপস্সনাচেতনাপি পটিসন্ধিজনকা হোতীতি দস্সনত্থং কুসলাকুসলস্স অপ্পৱত্তি চেপি, তদা ৱিজ্জমানতেভূমকৱিপাকাদিধম্মেসু অপ্পহীনকোটিযা অনুসযিতকিলেসপ্পচ্চযা ভৱৱজ্জস্স কম্মৱিঞ্ঞাণস্স পতিট্ঠিততা হোতীতি দস্সনত্থঞ্চ ৱুত্তো. ‘‘ন চেতেতি পকপ্পেতি অনুসেতী’’তি অযং নযো ন গহিতো চেতনং ৱিনা পকপ্পনস্স অভাৱতো.

চেতনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৯. দুতিযচেতনাসুত্তৱণ্ণনা

৩৯. ৱিঞ্ঞাণনামৰূপানং অন্তৰে একো সন্ধীতি হেতুফলসন্ধি ৱিঞ্ঞাণগ্গহণেন কম্মৱিঞ্ঞাণস্স গহিতত্তা. নামৰূপং পন ৱিপাকনামৰূপমেৱাতি পাকটমেৱ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

দুতিযচেতনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

১০. ততিযচেতনাসুত্তৱণ্ণনা

৪০. ৰূপাদীসু ছসু আৰম্মণেসু. তেন চেত্থ ভৱত্তযং সঙ্গণ্হাতি ছড়াৰম্মণপৰিযাপন্নত্তা. তস্সেৱ ভৱত্তযস্স পত্থনা পণিধানাদিৱসেন নতি নাম. আগতিম্হি গতীতি পচ্চুপট্ঠানৱসেন অভিমুখং গতি পৱত্তি এতস্মাতি আগতি, কম্মাদিনিমিত্তং. তস্মিং পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণস্স গতি পৱত্তি নিব্বত্তি হোতি. তেনাহ ‘‘আগতে’’তিআদি. চুতূপপাতোতি চৱনং চুতি, মৰণং. উপপজ্জনং নিব্বত্তি, উপপাতো. চুতিতো উপপাতো পুনৰুপ্পাদো. তেনাহ ‘‘এৱং ৱিঞ্ঞাণস্সা’’তিআদি. ইতোতি নিব্বত্তভৱতো. তত্থাতি পুনব্ভৱসঙ্খাতে আযতিভৱে. একোৱ সন্ধীতি একো হেতুফলসন্ধি এৱ কথিতো.

ততিযচেতনাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

কড়াৰখত্তিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.