৩. উপনিসসুত্তৱণ্ণনা
২৩. জানতো পস্সতোতি এত্থ দস্সনং পঞ্ঞাচক্খুনাৱ দস্সনং অধিপ্পেতং, ন মংসচক্খুনাতি আহ ‘‘দ্ৱেপি পদানি একত্থানী’’তি. এৱং সন্তেপীতি পদদ্ৱযস্স একত্থত্তেপি ঞাণলক্খণঞাণপ্পভাৱৱিসযস্স্স তথাদস্সনভাৱাৱিৰোধনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘জাননলক্খণঞ্হি ঞাণ’’ন্তিআদি. ঞাণপ্পভাৱন্তি ঞাণানুভাৱেন ঞাণকিচ্চৱিসযোভাসন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ঞাণেন ৱিৱট্টে ধম্মে পস্সতী’’তি. জানতো পস্সতোতি চ জাননদস্সনমুখেন পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা পৱত্তাতি আহ – ‘‘ঞাণলক্খণং উপাদাযা’’তিআদি. জানতোতি ৱা পুব্বভাগঞাণেন জানতো, অপৰভাগেন ঞাণেন পস্সতো. জানতোতি ৱা ৱত্ৱা ন জাননং অনুস্সৱাকাৰপৰিৱিতক্কমত্তৱসেন ইধাধিপ্পেতং, অথ খো ৰূপানি ৱিয চক্খুৱিঞ্ঞাণেন ৰূপাদীনি তেসঞ্চ সমুদযাদিকে পচ্চক্খে কত্ৱা দস্সনন্তি ৱিভাৱেতুং ‘‘পস্সতো’’তি ৱুত্তন্তি এৱং ৱা এত্থ অত্থো.
আসৱানং খযন্তি আসৱানং অচ্চন্তপ্পহানং. সো পন তেসং অনুপ্পাদনিৰোধো সব্বেন সব্বং অভাৱো এৱাতি আহ ‘‘অসমুপ্পাদো খীণাকাৰো নত্থিভাৱো’’তি. আসৱক্খযসদ্দস্স খীণাকাৰাদীসু আগতট্ঠানং দস্সেতুং ‘‘আসৱানং খযা’’তিআদি ৱুত্তং. উজুমগ্গানুসাৰিনোতি কিলেসৱঙ্ককাযৱঙ্কাদীনং পহানেন উজুভূতে সৱিপস্সনাহেট্ঠিমমগ্গধম্মে অনুস্সৰন্তস্স. যদেৱ হিস্স পৰিক্খীণং. খযস্মিং পঠমং ঞাণং ‘‘ততো অঞ্ঞা অনন্তৰা’’তি খযসঙ্খাতে অগ্গমগ্গে তপ্পৰিযাপন্নমেৱ ঞাণং পঠমং উপ্পজ্জতি, তদনন্তৰং পন অঞ্ঞা অৰহত্তন্তি. যদিপি গাথায ‘‘খযস্মিং’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং, সমুচ্ছেদৱসেন পন ‘‘আসৱে খীণে মগ্গো খযো’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘মগ্গো আসৱক্খযোতি ৱুত্তো’’তি. সমণোতি সমিতপাপো অধিপ্পেতো, সো পন খীণাসৱো হোতীতি. ‘‘আসৱানং খযা’’তি ইধ ফলং, পৰিযাযেন পন আসৱক্খযো মগ্গো, তেন পত্তব্বতো ফলং. এতেনেৱ নিব্বানস্সপি আসৱক্খযভাৱো ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো.
জানতো এৱ পস্সতো এৱাতি এৱমেত্থ নিযমো ইচ্ছিতো, ন অঞ্ঞথা ৱিসেসাভাৱতো অনিট্ঠাপন্নোৱাতি তস্স নিযমস্স ফলং দস্সেতুং ‘‘নো অজানতো নো অপস্সতো’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যো পন ন জানাতি, ন পস্সতি, তস্স নো ৱদামীতি অত্থো’’তি. ইমিনা খন্ধানং পৰিঞ্ঞা আসৱক্খযস্স একন্তিককাৰণন্তি দস্সেতি. এতেনাতি ‘‘নো অজানতো, নো অপস্সতো’’তি এতেন ৱচনেন. তে পটিক্খিত্তাতি কে পন তেতি? ‘‘বালে চ পণ্ডিতে চ সন্ধাৱিত্ৱা সংসৰিত্ৱা দুক্খস্সন্তং কৰিস্সন্তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৮) অহেতূ অপ্পচ্চযা সত্তা ৱিসুজ্ঝন্তী’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭) এৱমাদিৱাদা. তেসু কেচি অভিজাতিসঙ্কন্তিমত্তেন সংসাৰসুদ্ধিং পটিজানন্তি, অঞ্ঞে ইস্সৰপজাপতিকাৰণাদিৱসেন. তযিদং সব্বং সংসাৰাদীহীতি এত্থেৱ সঙ্গহিতন্তি দট্ঠব্বং. পুৰিমেন পদদ্ৱযেনাতি ‘‘জানতো পস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৱযেন. উপাযো ৱুত্তো ‘‘আসৱক্খযা’’তি অধিকাৰতো. ইমিনাতি ‘‘নো অজানতো, নো অপস্সতো’’তি ইমিনা পদদ্ৱযেন. অনুপাযো হোতি এস আসৱানং খযস্স, যদিদং পঞ্চন্নং খন্ধানং অপৰিঞ্ঞাতি ‘‘জানতো পস্সতো’’তি ইমিনাৱ অনিযমৱচনেন অনুপাযপটিসেধোপি অত্থতো বোধিতো হোতীতি. তমেৱ হি অত্থতো বোধিতভাৱং ৱিভাৱেতুং এৱং সংৱণ্ণনা কতাতি দট্ঠব্বং.
দব্বজাতিকোতি দব্বৰূপো. সো হি ‘‘দ্ৰব্যো’’তি ৱুচ্চতি ‘‘দ্ৰব্যং ৱিনস্সতি নাদ্ৰব্য’’ন্তিআদীসু. দব্বজাতিকো ৱা সাৰসভাৱো, সাৰুপ্পসীলাচাৰোতি অত্থো. যথাহ ‘‘ন খো দব্ব দব্বা এৱং নিব্বেঠেন্তী’’তি (পাৰা. ৩৮৪). ৱত্তসীসে ঠত্ৱাতি ৱত্তং উত্তমং ধুৰং কত্ৱা. যো হি পৰিসুদ্ধাজীৱো কাতুং অজানন্তানং সব্ৰহ্মচাৰীনং অত্তনো ৱা ৱস্সৱাতাদিপটিবাহনত্থং ছত্তাদীনি কৰোতি, সো ৱত্তসীসে ঠত্ৱা কৰোতি নাম. পদট্ঠানং ন হোতীতি ন ৱত্তব্বং নাথকৰণধম্মভাৱেন মগ্গফলাধিগমস্স উপনিস্সযভাৱতো. ৱুত্তঞ্হি ‘‘যানি তানি সব্ৰহ্মচাৰীনং উচ্চাৱচানি কিচ্চকৰণীযানি, তত্থ দক্খো হোতী’’তিআদি (দী. নি. ৩.৩৪৫). এৱং জানতোতি এৱং ৱেজ্জকম্মাদীনং জাননহেতু মিচ্ছাজীৱপচ্চযা কামাসৱাদযো আসৱা ৱড্ঢন্তিযেৱ, ন পহীযন্তি. ‘‘এৱং খো…পে… আসৱানং খযো হোতী’’তি ইমায পাড়িযা অৰহত্তস্সেৱ গহণং যুত্তং ফলগ্গহণেন হেতুনো অৱুত্তসিদ্ধত্তা. তেনাহ ‘‘আসৱানং খযন্তে জাতত্তা’’তি.
আগমনং আগমো, তং আৱহতীতি আগমনীযা, পুব্বভাগপটিপদা. খযস্মিন্তি ভাৱেনভাৱলক্খণে ভুম্মং, খযেতি পন ৱিসযে. তেনাহ ‘‘আসৱক্খযসঙ্খাতে’’তি. উপনিসীদতি ফলং এত্থাতি কাৰণং উপনিসা. অৰহত্তফলৱিমুত্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসতো. সাতি ৱিমুত্তি. অস্সাতি পচ্চৱেক্খণঞাণস্স. মনস্মিং ৱিৱট্টনিস্সিতে পন অনন্তৰূপনিস্সযাপি পচ্চযা সম্ভৱন্তীতি ‘‘লব্ভমানৱসেন পচ্চযভাৱো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং.
ৱিৰজ্জতি অসেসসঙ্খাৰতো এতেনাতি ৱিৰাগো, মগ্গো. নিব্বিন্দতি এতাযাতি নিব্বিদা, বলৱৱিপস্সনা. তেনাহ ‘‘এতেনা’’তিআদি. পটিসঙ্খানুপস্সনাপি মুচ্চিতুকম্যতাপক্খিকা এৱাতি অধিপ্পাযেন ‘‘চতুন্নং ঞাণানং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘যাৱ মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি, তাৱ তৰুণৱিপস্সনা’’তি হি ৱচনতো উপক্কিলেসৱিমুত্তউদযব্বযঞাণতো পৰং বলৱৱিপস্সনা. ৰূপাৰূপধম্মানং ৱিসেসভূতো সামঞ্ঞভূতো চ যো যো সভাৱো যথাসভাৱো, তস্স জাননং যথাসভাৱজাননং. তদেৱ দস্সনং. পচ্চক্খকৰণত্থেন ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা চ গহিতা হোতি. তেনাহ ‘‘তৰুণৱিপস্সন’’ন্তিআদি. সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদেঞাণন্তি নামৰূপপৰিগ্গহঞাণং ৱদতি. কঙ্খাৱিতৰণং পচ্চযপৰিগ্গহো ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তিপি ৱুচ্চতি. নযৱিপস্সনাদিকং অনুপস্সনাঞাণং সম্মসনং. মগ্গামগ্গেঞাণন্তি মগ্গামগ্গং ৱৱত্থপেত্ৱা ঠিতং ঞাণং. সো হি পাদকজ্ঝানসমাধি তৰুণৱিপস্সনায পচ্চযো হোতি. ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতি পস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৫.; ৪.৯৯; ৫.১০৭১) হি ৱুত্তং.
পুব্বভাগসুখন্তি উপচাৰজ্ঝানসহিতসুখং. দৰথ পটিপ্পস্সদ্ধীতি কামচ্ছন্দাদিকিলেসদৰথস্স পটিপস্সম্ভনং. ‘‘সুখংপাহং, ভিক্খৱে, সউপনিসং ৱদামী’’তি এত্থ অধিপ্পেতসুখং দস্সেতুং ‘‘অপ্পনাপুব্বভাগস্স সুখস্সা’’তি ৱুত্তং. ‘‘পস্সদ্ধকাযো সুখং ৱেদেতী’’তি (দী. নি. ১.৪৬৬;৩.৩৫৯; অ.নি. ১.৩.৯৬) ৱুত্তঅপ্পনাসুখস্স পস্সদ্ধিযা পচ্চযত্তে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. সুখন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. বলৱপীতীতি ফৰণলক্খণপ্পত্তা পীতি. তাদিসা হি ৱিতক্কৱিচাৰসুখসমাধীহি লদ্ধপ্পচ্চযা নীৱৰণং ৱিক্খম্ভন্তী তংনিমিত্তং দৰথং পৰিড়াহং পটিপস্সম্ভেতি. তেনাহ ‘‘সা হি দৰথপ্পস্সদ্ধিযা পচ্চযো হোতী’’তি. দুব্বলপীতীতি তৰুণপীতি. তেনাহ ‘‘সা হি বলৱপীতিযা পচ্চযো হোতী’’তি. সদ্ধাতি ৰতনত্তযগুণানং কম্মফলস্স চ সদ্দহনৱসেন পৱত্তো অধিমোক্খো, সা পন যস্মা অত্তনো ৱিসযে পুনপ্পুনং উপ্পজ্জতি, ন একৱাৰমেৱ, তস্মা আহ ‘‘অপৰাপৰং উপ্পজ্জনসদ্ধা’’তি. যস্মা সদ্দহন্তো সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং পমুদিতো হোতি, তস্মা আহ ‘‘সা হি দুব্বলপীতিযা পচ্চযো হোতী’’তি. দুক্খদুক্খাদিভেদস্স সব্বস্সপি দুক্খস্স ৱট্টদুক্খন্তোগধত্তা তস্স চ ইধাধিপ্পেতত্তা ৱুত্তং ‘‘দুক্খন্তি ৱট্টদুক্খ’’ন্তি. জৰামৰণদুক্খন্তি কেচি, সোকাদযো চাতি অপৰে. তদুভযস্সপি সঙ্গণ্হনতো পঠমো এৱত্থো যুত্তো. যস্মা দুক্খপ্পত্তো কম্মস্স ফলানি সদ্দহতি, ৰতনত্তযে চ পসাদং উপ্পাদেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘তঞ্হি অপৰাপৰসদ্ধায পচ্চযো হোতী’’তি. যস্মা ‘‘আচৰিযানং সন্তিকে ধম্মং সুত্ৱা পৱত্তিদুক্খ’’ন্তি চিন্তযতো ‘‘একন্ততো অযং ধম্মো ইমস্স দুক্খস্স সমতিক্কমায হোতী’’তি সদ্ধা উপ্পজ্জতি. তেনাহ ‘‘ধম্মং সুত্ৱা তথাগতে সদ্ধং পটিলভতী’’তিআদি (দী. নি. ১.১৯১). সৱিকাৰাতি উপ্পাদৱিকাৰেন সৱিকাৰা খন্ধজাতি জাযনট্ঠেন. জাতিযা পন অসতি তত্থ তত্থ ভৱে নত্থি দুক্খস্স সম্ভৱোতি আহ ‘‘সা হি ৱট্টদুক্খস্স পচ্চযো’’তি. কম্মভৱোতি কম্মভৱাদিকো তিৱিধোপি কম্মভৱো. সো হি উপপত্তিভৱস্স পচ্চযো. এৱমাদিং সন্ধাযাহ ‘‘এতেনুপাযেনা’’তি. সেসপদানীতি উপাদানাদিপদানি. অনুলোমঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাপক্খিকত্তা নিব্বানগ্গহণেন গহিতং, গোত্ৰভুঞাণং পঠমমগ্গস্স আৱজ্জনং. সো হি তেন ৱিপস্সনায কিঞ্চি কিঞ্চি ৱিসেসট্ঠানং কযিৰতীতি তং অনামসিত্ৱা নিব্বিদূপনিসো ৱিৰাগোতি ‘‘ৱিৰাগো’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.
কেন উদকেন ৱিদাৰযিত্ৱা গতপদেসোতি কত্ৱা কন্দৰো. নিতম্বোতিপি উদকস্স. যথা নিন্নং উদকং পৱত্ততি, তথা নিৱত্তনভাৱেন নদীকুঞ্ছোতিপি ৱুচ্চতি. হেমন্তগিম্হউতুৱসেন অট্ঠ মাসে পৱত্তো পথৱীৱিৱৰোতি কত্ৱা পদৰো. খুদ্দিকা উদকৱাহিনিযো সাখা ৱিযাতি সাখা, খুদ্দকা সোব্ভা কুসুব্ভা ও-কাৰস্স উ-কাৰং কত্ৱা. এৱমেৱ খোতিআদি ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে’’তিআদিনা উপনীতায উপমায উপমেয্যেন সংসন্দনন্তি, তং যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অৱিজ্জা পব্বতোতি দট্ঠব্বা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অৱিজ্জা চ সন্তানৱসেন চিৰংতনকালপ্পৱত্তনতো পচুৰজনেহি দুপ্পজহনতো ‘‘পব্বতো’’তি ৱুত্তা. লোকত্তযাভিব্যাপনতো অভিসন্দনতো চ অভিসঙ্খাৰা মেঘসদিসা. অভিসঙ্খাৰা মেঘোতি দট্ঠব্বাতি আনেত্ৱা সম্বন্ধো. তথা সেসপদদ্ৱযেপি. ৱিঞ্ঞাণাদিৱট্টং অনুপৱত্তিতো পৰম্পৰপচ্চযতো চ কন্দৰাদিসদিসা. ৱিমুত্তি একৰসত্তা, হানিৱুদ্ধিঅভাৱতো চ সাগৰসদিসাতি উপমাসংসন্দনং.
তত্থ যস্মা পুৰিমসিদ্ধায অৱিজ্জায সতি অভিসঙ্খাৰা, নাসতি, তস্মা তে উপৰিপব্বতে পৱত্তা ৱিয হোন্তীতি ৱুত্তং ‘‘অৱিজ্জা…পে… ৱস্সনং ৱেদিতব্ব’’ন্তি. অস্সুতৱা হীতিআদি ৱুত্তস্সেৱ অত্থস্স সমত্থনং. তণ্হায অভিলাসং কত্ৱাতি এতেন সব্বস্সপি অভিসঙ্খাৰৱুট্ঠিতেমনত্থং দীপেতি. তণ্হা হি ‘‘স্নেহো’’তি ৱুত্তা. অন্তিমভৱিকস্স অন্তভৱনিব্বত্তকো অভিসঙ্খাৰো নিব্বানং ন পত্তো, তদন্তস্স ভাগস্স নিব্বানং আহচ্চ ঠিতো ৱিয হোতীতি ‘‘মহাসমুদ্দং আহচ্চ ঠিতকালো ৱিযা’’তি উপমানিদস্সনং কতং. ৱিঞ্ঞাণাদিৱট্টং পূৰেত্ৱাপি ইমিনাপি হি অন্তিমভৱিকস্সেৱ ৱিঞ্ঞাণপ্পৱত্তি দস্সিতা. সা হি পূৰিতাতি ৱত্তব্বা ততো পৰং ৱিঞ্ঞাণাদিৱট্টস্সেৱ অভাৱতো. জাতস্স পুগ্গলস্স জাতিপচ্চযৱট্টদুক্খৱেদনায ধম্মস্সৱনং ইচ্ছিতব্বং, তং পন যদিপি ইমস্মিং সুত্তে ন আগতং, সুত্তন্তৰেসু পন আগতমেৱাতি ততো আহৰিত্ৱা তং ৱত্তব্বন্তি দস্সেন্তো ‘‘বুদ্ধৱচনং পনা’’তিআদিমাহ. তযিদং সাৱকবোধিসত্তানং ৱসেনাযং দেসনাতি কত্ৱা ৱুত্তং. ইতৰেসং পন ৱসেন ৱুচ্চমানং সুত্তন্তৰগ্গহণত্থং পযোজনং নত্থীতি ‘‘যা হী’’তিআদিমাহ. পাড়িযা ৱসেন গহিতমেৱাতি সঙ্খেপতো ৱুত্তঅত্থস্স ৱিত্থাৰতো দস্সনং. নিব্বত্তীতি নিব্বত্তমানা খন্ধা গহিতাতি আহ ‘‘সৱিকাৰা’’তি. অনিচ্চতালক্খণাদিদীপনতো লক্খণাহটং. কম্মাকম্মন্তি ৱিনিচ্ছযং. নিজ্জটন্তি নিগ্গুম্বং, সুদ্ধন্তি অত্থো. পথৱীকসিণাদীসু কম্মং আৰভতীতিআদি পাড়িযং সমথপুব্বঙ্গমা ৱিপস্সনা দস্সিতাতি কত্ৱা ৱুত্তং. এৱঞ্হি পামোজ্জাদিদস্সনং সম্ভৱতীতি. দেৱস্সাতি মেঘস্স. কস্মা পনেত্থ ‘‘খীণাসৱস্স…পে… ঠিতকালো ৱেদিতব্বো’’তি ৱুত্তং, ননু পুব্বে দেৱট্ঠানিযো অভিসঙ্খাৰো ৱুত্তো, ন অভিসঙ্খাৰো খীণাসৱোতি? নাযং দোসো, কাৰণূপচাৰেন ফলস্স ৱুত্তত্তা. অভিসঙ্খাৰমূলকো হি খন্ধসন্তানো খন্ধসন্তানে চ উচ্ছিন্নসংযোগে খীণাসৱসমঞ্ঞাতি.
উপনিসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.