১০. পচ্চযসুত্তৱণ্ণনা

২০. সব্বম্পি সঙ্খতং অপ্পটিচ্চ উপ্পন্নং নাম নত্থীতি পচ্চযধম্মোপি অত্তনো পচ্চযধম্মং উপাদায পচ্চযুপ্পন্নো, তথা পচ্চযুপ্পন্নধম্মোপি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নং উপাদায পচ্চযধম্মোতি যথাৰহং ধম্মানং পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নতা. যেসং ৱিনেয্যানং পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাযেৱ সুবোধতো উপট্ঠাতি, তেসং ৱসেন সুট্ঠু ৱিভাগং কত্ৱা পটিচ্চসমুপ্পাদো দেসিতো. যেসং পন ৱিনেয্যানং তদুভযস্মিং ৱিভজ্জ সুতে এৱ ধম্মাভিসমযো হোতি, তে সন্ধায ভগৱা তদুভযং ৱিভজ্জ দস্সেন্তো ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদঞ্চ ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি পটিচ্চসমুপ্পন্নে চ ধম্মে’’তি ইমং দেসনং আৰভীতি ইমমত্থং ৱিভাৱেন্তো ‘‘সত্থা ইমস্মিং সুত্তে’’তিআদিমাহ. পচ্চযস্স ভাৱো পচ্চযত্তং, পচ্চযনিব্বত্ততা. অসভাৱধম্মে ন লব্ভতীতি ‘‘সভাৱধম্মে’’তি ৱুত্তং. ননু চ জাতি জৰা মৰণঞ্চ সভাৱধম্মো ন হোতি, যেসং পন খন্ধানং জাতি জৰা মৰণঞ্চ, তে এৱ সভাৱধম্মা, অথ কস্মা দেসনায তে গহিতাতি? নাযং দোসো, জাতি জৰা মৰণঞ্হি পচ্চযনিব্বত্তানং সভাৱধম্মানং ৱিকাৰমত্তং, নঞ্ঞেসং, তস্মা তে গহিতাতি. উপ্পাদা ৱা তথাগতানন্তি ন ৱিনেয্যপুগ্গলানং মগ্গফলুপ্পত্তি ৱিয জাতিপচ্চযা জৰামৰণুপ্পত্তি তথাগতুপ্পাদাযত্তা, অথ খো সা তথাগতানং উপ্পাদেপি অনুপ্পাদেপি হোতিযেৱ. তস্মা সা কামং অসঙ্খতা ৱিয ধাতু ন নিচ্চা, তথাপি ‘‘সব্বকালিকা’’তি এতেন জাতিপচ্চযতো জৰামৰণুপ্পত্তীতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘জাতিযেৱ জৰামৰণস্স পচ্চযো’’তি. জাতিপচ্চযাতি চ জাতিসঙ্খাতপচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনং. ঠিতাৱ সা ধাতু, যাযং ইদপ্পচ্চযতা জাতিযা জৰামৰণস্স পচ্চযতা তস্স ব্যভিচাৰাভাৱতো. ইদানি ন কদাচি জাতি জৰামৰণস্স পচ্চযো ন হোতি হোতিযেৱাতি জৰামৰণস্স পচ্চযভাৱে নিযমেতি. উভযেনপি যথাৱুত্তস্স পচ্চযভাৱো যত্থ হোতি, তত্থ অৱস্সংভাৱিতং দস্সেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি. দ্ৱীহি পদেহি. তিট্ঠন্তীতি যস্স ৱসেন ধম্মানং ঠিতি, সা ইদপ্পচ্চযতা ধম্মট্ঠিততা. ধম্মেতি পচ্চযুপ্পন্নে ধম্মে. নিযমেতি ৱিসেসেতি. হেতুগতৱিসেসসমাযোগো হি হেতুফলস্স এৱং ধম্মতানিযামো এৱাতি.

অপৰো নযো – ঠিতাৱ সা ধাতূতি যাযং জৰামৰণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৱো. তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে উদ্ধঞ্চ অপ্পটিৱিজ্ঝিযমানো, মজ্ঝে চ পটিৱিজ্ঝিযমানো ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৱন্তস্স জৰামৰণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৱোতি ঠিতাৱ সা ধাতু, কেৱলং পন সযম্ভুঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো’’তি পৱেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মসামী’’তি ৱুচ্চতি, ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৱুত্তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তি. সা এৱ ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি এত্থ ৱিপল্লাসাভাৱতো এৱং অৱবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা তথেৱ ভাৱতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, জাতি ৱা জৰামৰণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৱত্তআযূহন-সংযোগ-পলিবোধ-সমুদয-হেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৱেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতি সামত্থিযতো হেতুমেৱ ৱদতি. ধাৰীযতি পচ্চযেহীতি ৱা ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৱুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৱা কাৰণং পচ্চযভাৱেন ফলস্স ধাৰণতো, তস্স ঠিতি সভাৱো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৱো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপৰিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. মাতিকা ৪). ধম্মট্ঠিতি এৱ ধম্মট্ঠিততা. সা এৱ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ইমস্স সভাৱস্স, হেতুনো ৱা অঞ্ঞথত্তাভাৱতো, ‘‘ন জাতিপচ্চযা জৰামৰণ’’ন্তি ৱিঞ্ঞাযমানস্স চ তব্ভাৱাভাৱতো নিযামতা ৱৱত্থিতভাৱোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৱা জৰামৰণস্স জাতিযা সতি সম্ভৱো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা, অসতি অসম্ভৱো ধম্মনিযামতাতি এৱং ফলেন হেতুং ৱিভাৱেতি, তং ‘‘ঠিতাৱ সা ধাতূ’’তিআদিনা ৱুত্তং. ইমেসং জৰামৰণাদীনং পচ্চযতাসঙ্খাতং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকৰণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৱতো পটিৱিজ্ঝতি, ততো এৱ অভিসমেতি অভিমুখং সমাগচ্ছতি, আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৱ উদ্দেসং পৰিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্তং নিদ্দিসনৱসেন পকাৰেহি ঞাপেন্তো পঞ্ঞাপেতি. পকাৰেহি এৱ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠং পটিনিদ্দেসৱসেন ৱিৱৰতি ৱিভজতি. ৱিৱটঞ্হি ৱিভত্তঞ্চ অত্থং হেতূদাহৰণদস্সনেহি পাকটং কৰোন্তো উত্তানীকৰোতি. উত্তানীকৰোন্তো তথা পচ্চক্খভূতং কত্ৱা নিগমনৱসেন পস্সথাতি চাহ.

জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তিআদীসূতি জাতিআদীনং জৰামৰণপচ্চযভাৱেসু. তেহি তেহি পচ্চযেহীতি যাৱতকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জমানাৰহং, অৱিকলেহি তেহেৱ তস্স উপ্পত্তি, ন ঊনাধিকেহীতি. তেনাহ ‘‘অনূনাধিকেহেৱা’’তি. যথা তং চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স সম্ভৱোতি. তেন তংতংফলনিপ্ফাদনে তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পকাৰতা তথতাতি ৱুত্তাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৱাযন্তি অত্থো. অসম্ভৱাভাৱতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৱতো. তথাৱিধপচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতিপি ফলস্স অনুপ্পজ্জনে তস্সাৱিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুৰূপালোকমনসিকাৰেহি সোতৱিঞ্ঞাণস্স সম্ভৱো অত্থি. যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৱতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৱ নযো. ইদপ্পচ্চযা এৱ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৱড্ঢিতং যথা ‘‘দেৱোযেৱ দেৱতা’’তি, ইদপ্পচ্চযানং সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থো তাসদ্দো যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি ইমমত্থং সন্ধাযাহ ‘‘লক্খণং পনেত্থ সদ্দসত্থতো ৱেদিতব্ব’’ন্তি.

ন নিচ্চং সস্সতন্তি অনিচ্চং. জৰামৰণং ন অনিচ্চং সঙ্খাৰানং ৱিকাৰভাৱতো অনিপ্ফন্নত্তা, তথাপি ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি পৰিযাযেন ৱুত্তং. এস নযো সঙ্খতাদীসুপি. সমাগন্ত্ৱা কতং সহিতেহেৱ পচ্চযেহি নিব্বত্তেতব্বতো যথাসভাৱং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পচ্চযাৰহং পচ্চযং পটিচ্চ ন ৱিনা তেন সহিতসমেতমেৱ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. তেনাহ ‘‘পচ্চযে নিস্সায উপ্পন্ন’’ন্তি. খযসভাৱন্তি ভিজ্জনসভাৱং. ৱিগচ্ছনকসভাৱন্তি সকভাৱতো অপগচ্ছনকসভাৱং. ৱিৰজ্জনকসভাৱন্তি পলুজ্জনকসভাৱং. নিৰুজ্ঝনকসভাৱন্তি খণভঙ্গৱসেন পভঙ্গুসভাৱং. ৱুত্তনযেনাতি জৰায ৱুত্তনযেন. জনকপ্পচ্চযানং কম্মাদীনং. কিচ্চানুভাৱক্খণেতি এত্থ কিচ্চানুভাৱো নাম যথা পৱত্তমানে পচ্চযে তস্স ফলং উপ্পজ্জতি, তথা পৱত্তি, এৱং সন্তস্স পৱত্তনক্খণে. ইদং ৱুত্তং হোতি – যস্মিং খণে পচ্চযো অত্তনো ফলুপ্পাদনং পতি ব্যাৱটো নাম হোতি, ইমস্মিং খণে যে ধম্মা ৰূপাদযো উপলব্ভন্তি ততো পুব্বে, পচ্ছা চ অনুপলব্ভমানা, তেসং ততো উপ্পত্তি নিদ্ধাৰীযতি, এৱং জাতিযাপি সা নিদ্ধাৰেতব্বা তংখণূপলদ্ধতোতি. যদি এৱং নিপ্পৰিযাযতোৱ জাতিযা কুতোচি উপ্পত্তি সিদ্ধি, অথ কস্মা ‘‘একেন পৰিযাযেনা’’তি ৱুত্তন্তি? জাযমানধম্মানং ৱিকাৰভাৱেন উপলদ্ধব্বত্তা. যদি নিপ্ফন্নধম্মা ৱিয জাতি উপলব্ভেয্য, নিপ্পৰিযাযতোৱ তস্সা কুতোচি উপ্পত্তি সিযা, ন চেৱং উপলব্ভতি, অথ খো অনিপ্ফন্নত্তা ৱিকাৰভাৱেন উপলব্ভতি. তস্মা ‘‘একেন পৰিযাযেনেত্থ অনিচ্চাতিআদীনি যুজ্জন্তী’’তি ৱুত্তং. ন পন জৰামৰণে, জনকপ্পচ্চযানং কিচ্চানুভাৱক্খণে তস্স অলব্ভনতো. তেনেৱ ‘‘এত্থ চ অনিচ্চন্তি…পে… অনিচ্চং নাম জাত’’ন্তি ৱুত্তং.

সৱিপস্সনাযাতি এত্থ সহ-সদ্দো অপ্পধানভাৱদীপনো ‘‘সমক্খিকং, সমকস’’ন্তিআদীসু ৱিয. অপ্পধানভূতা হি ৱিপস্সনা, যথাভূতদস্সনমগ্গপঞ্ঞা পজানাতি. ‘‘পুৰিমং অন্ত’’ন্তি ৱুচ্চমানে পচ্চুপ্পন্নভাৱস্সপি গহণং সিযাতি ‘‘পুৰিমং অন্তং অতীত’’ন্তি ৱুত্তং. ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি অতীতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, অধিচ্চসমুপ্পত্তিআসঙ্কং নিস্সায ‘‘যতো পভুতি অহং, ততো পুব্বে ন নু খো অহোসি’’ন্তি অতীতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতি. কস্মা? ৱিচিকিচ্ছায আকাৰদ্ৱযাৱলম্বনতো. তস্সা পন অতীতৱত্থুতায গহিতত্তা সস্সতাধিচ্চসমুপ্পত্তিআকাৰনিস্সিততা দস্সিতা এৱ. আসপ্পনপৰিসপ্পনপৱত্তিকং কত্থচিপি অপ্পটিৱত্তিহেতুভূতং ৱিচিকিচ্ছং কস্মা উপ্পাদেতীতি ন ৱিচাৰেতব্বমেতন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘কিংকাৰণন্তি ন ৱত্তব্ব’’ন্তি. কাৰণং ৱা ৱিচিকিচ্ছায অযোনিসোমনসিকাৰো, তস্স অন্ধবালপুথুজ্জনভাৱো, অৰিযানং অদস্সাৱিতা চাতি দট্ঠব্বং. জাতিলিঙ্গুপপত্তিযোতি খত্তিযব্ৰাহ্মণাদিজাতিং, গহট্ঠপব্বজিতাদিলিঙ্গং, দেৱমনুস্সাদিউপপত্তিঞ্চ. নিস্সাযাতি উপাদায. তস্মিং কালে যং সন্তানং মজ্ঝিমং পমাণং, তেন যুত্তো পমাণিকো, তদভাৱতো অধিকভাৱতো ৱা ‘‘অপ্পমাণিকো’’তি ৱেদিতব্বো. কেচীতি সাৰসমাসাচৰিযা. তে হি ‘‘কথং নু খো’’তি ইস্সৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা পুব্বকতেন ৱা অহেতুতো ৱা নিব্বত্তোতি চিন্তেতীতি ৱদন্তি. অহেতুতো নিব্বত্তিকঙ্খাপি হি হেতুপৰামসনমেৱাতি. পৰম্পৰন্তি পুব্বাপৰপ্পৱত্তিং. অদ্ধানন্তি কালাধিৱচনং, তঞ্চ ভুম্মত্থে উপযোগৱচনং দট্ঠব্বং. ৱিজ্জমানতঞ্চ অৱিজ্জমানতঞ্চাতি সস্সতাসঙ্কং নিস্সায ‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি অনাগতে অত্তনো ৱিজ্জমানতং, উচ্ছেদাসঙ্কং নিস্সায ‘‘যস্মিঞ্চ অত্তভাৱে উচ্ছেদনকঙ্খা, ততো পৰং নু খো ভৱিস্সামী’’তি অনাগতে অত্তনো অৱিজ্জমানতঞ্চ কঙ্খতীতি হেট্ঠা ৱুত্তনযেন যোজেতব্বং.

পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানন্তি অদ্ধাপচ্চুপ্পন্নস্স ইধাধিপ্পেতত্তা ‘‘পটিসন্ধিমাদিং কত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘ইদং কথং, ইদং কথ’’ন্তি পৱত্তনতো কথংকথা, ৱিচিকিচ্ছা, সা অস্স অত্থীতি কথংকথী. তেনাহ ‘‘ৱিচিকিচ্ছী’’তি. কা এত্থ চিন্তা? উম্মত্তকো ৱিয বালপুথুজ্জনোতি পটিকচ্চেৱ ৱুত্তন্তি অধিপ্পাযো. তং মহামাতায পুত্তং. মুণ্ডেসুন্তি মুণ্ডেন অনিচ্ছন্তং জাগৰণকালে ন সক্কাতি সুত্তং মুণ্ডেসুং কুলধম্মৱসেন যথা একচ্চে কুলতাপসা. ৰাজভযেনাতি চ ৱদন্তি. সীতিভূতন্তি ইদং মধুৰকভাৱপ্পত্তিযা কাৰণৱচনং. ‘‘সেতভূত’’ন্তিপি পাঠো, উদকে চিৰট্ঠানেন সেতভাৱং পত্তন্তি অত্থো.

অত্তনো খত্তিযভাৱং কঙ্খতি কণ্ণো ৱিয সূতপুত্তসঞ্ঞী, সূতপুত্তসঞ্ঞীতি সূৰিযদেৱপুত্তস্স পুত্তসঞ্ঞী. জাতিযা ৱিভাৱিযমানায ‘‘অহ’’ন্তি তস্স অত্তনো পৰামসনং সন্ধাযাহ ‘‘এৱম্পি সিযা কঙ্খা’’তি. মনুস্সাপি চ ৰাজানো ৱিযাতি মনুস্সাপি চ কেচি একচ্চে ৰাজানো ৱিযাতি অধিপ্পাযো. ৱুত্তনযমেৱ ‘‘সণ্ঠানাকাৰং নিস্সাযা’’তিআদিনা. এত্থাতি ‘‘কথং নু খোস্মী’’তি পদে. অব্ভন্তৰে জীৱোতি পৰপৰিকপ্পিতং অন্তৰত্তানং ৱদতি. সোড়সংসাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সৰীৰপৰিমাণঅঙ্গুট্ঠ-যৱপৰমাণুপৰিমাণতাদিকে সঙ্গণ্হাতি. সত্তপঞ্ঞত্তি জীৱৱিসযাতি দিট্ঠিগতিকানং মতিমত্তং, পৰমত্থতো পন সা অত্তভাৱৱিসযাৱাতি আহ ‘‘অত্তভাৱস্স আগতিগতিট্ঠান’’ন্তি. যতাযং আগতো, যত্থ চ গমিস্সতি, তং ঠানন্তি অত্থো. সোতাপন্নো অধিপ্পেতো ৱিচিকিচ্ছাপহানস্স দিট্ঠত্তা. ইতৰেপি তযোতি সকদাগামীআদযো অৱাৰিতা এৱ. ‘‘অযঞ্চ…পে… সুদিট্ঠা’’তি নিপ্পদেসতো সচ্চসংপটিৱেধস্স জোতিতত্তা.

পচ্চযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আহাৰৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.