১. পঠমৱগ্গো
১. তপোকম্মসুত্তৱণ্ণনা
১৩৭. উৰুৱেলায সমীপে গামো উৰুৱেলগামো, তং উৰুৱেলগামং অভিমুখভাৱেন সম্মদেৱ সব্বধম্মে বুজ্ঝতীতি অভিসম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তেন সমন্নাগতত্তা চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. তস্স পঞ্চচত্তালীসায ৱস্সেসু আদিতো পন্নৰস ৱস্সানি পঠমবোধি, ইধ পন সত্তাহব্ভন্তৰমেৱ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা অন্তোসত্তাহস্মিং যেৱা’’তি. অসুখভাৱেন অঞ্ঞেহি কাতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুক্কৰং কৰোতীতি দুক্কৰকাৰো, সো এৱ ইত্থিলিঙ্গৱসেন দুক্কৰকাৰিকা. তায মুত্তো ৱতম্হীতি চিন্তেসি. যদি এৱং কস্মা তং লোকনাথো ছব্বস্সানি সমনুযুঞ্জতি? কম্মপীড়িতৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.৯২-৯৪) –
‘‘অৱচাহং জোতিপালো, সুগতং কস্সপং তদা;
কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পৰমদুল্লভা.
‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, অচৰিং দুক্কৰং বহুং;
ছব্বস্সানুৰুৱেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.
‘‘নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;
কুম্মগ্গেন গৱেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৱাৰিতো’’তি.
মাৰেতীতি ৱিবাধেতি. ৱিপত্তিআদিসংযোজনঞ্হি সাধূনং পৰমত্থতো মৰণং সচ্চপটিৱেধমাৰণত্তা, পাপতৰত্তা পাপতমোতি পাপিমা. সা চস্স পাপতমতা পাপৱুত্তিতাযাতি আহ ‘‘পাপে নিযুত্তো’’তি. অধিপতীতি কামাধিপতি. অপ্পহীনকামৰাগে অত্তনো ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তী. তেসংযেৱ কুসলকম্মানং অন্তং কৰোতীতি অন্তকো. ৱট্টদুক্খতো অপৰিমুত্তপচ্চযত্তা নমুচি. মত্তানং পমত্তানং বন্ধূতি পমত্তবন্ধু.
তপোকম্মাতি অত্তকিলমথানুযোগতো. অপৰদ্ধোতি ৱিৰজ্ঝসি. ‘‘অপৰাধো’’তিপি অত্থি, সোযেৱ অত্থো. কাযকিলমথং অনুযুঞ্জন্তো যেভুয্যেন অমৰত্থায অনুযুঞ্জতি, সো চ কম্মৱাদীহি অনুযুঞ্জিযমানো দেৱত্থায সিযাতি আহ ‘‘অমৰভাৱত্থাযা’’তি. সব্বং তপন্তি সব্বং অত্তপৰিতাপনং. অত্থাৱহং ন ভৱতি বোধিযা অনুপাযত্তা. কিঞ্চস্সাতি কিঞ্চি সিযাতি অত্থো. ফিযাৰিত্তংৱ ধম্মনীতি ধম্মং ৱুচ্চতি ৱণ্ণু, সো ইধ ‘‘ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তো, ধম্মনি ৱণ্ণুপদেসেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অৰঞ্ঞে’’তি. উভোসু পস্সেসু ফিযাহি আকড্ঢেয্য চেৱ অৰিত্তেহি উপ্পীড়েয্য চ.
সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা গহিতা মগ্গসীলস্স অধিপ্পেতত্তা. সমাধিনো হি গহণেন সম্মাৱাযামসতিসমাধযো গহিতা উপকাৰভাৱতো. পঞ্ঞাযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. বুজ্ঝতি এতেনাতি বোধো. মগ্গোতি আহ ‘‘বোধাযাতি মগ্গত্থাযা’’তি. কথং পন মগ্গং মগ্গত্থায ভাৱেতীতি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তেন যথা যাগুপচনাৰম্ভো যাৱদেৱ যাগুঅত্থো, এৱং মগ্গভাৱনাৰম্ভো মগ্গাধিগমত্থাযাতি দস্সেতি. আৰম্ভোতি চ অৰিযমগ্গভাৱনায বন্ধাপনং দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘মগ্গন্তি অৰিযমগ্গং, বোধাযাতি অৰহত্তসম্বোধায, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘পত্তোস্মি পৰমসুদ্ধি’ন্তি ইদম্পি ৱচনং সমত্থিত’’ন্তি ৱদন্তি, অপৰে পন ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসম্বোধাযাতি. সো হি সব্বস্মাপি বোধিতো উত্তৰিতৰো’’তি. নিহতো নিব্বিসেৱনভাৱং পাপিতো. তেনাহ ‘‘পৰাজিতো’’তি.
তপোকম্মসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. হত্থিৰাজৱণ্ণসুত্তৱণ্ণনা
১৩৮. অন্ধভাৱকাৰকেতি পচুৰজনস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৱাৰণেন অন্ধভাৱকাৰকে. মহাতমেতি মহতি তমসি. পাসাণফলকে মহাচীৱৰং সীসে ঠপেত্ৱাতি এতেন তং ফলকং অপস্সায নিসিন্নোতি দস্সেতি. পধানন্তি ভাৱনং. পৰিগ্গণ্হমানোতি সব্বসো গণ্হন্তো অৱিস্সজ্জেন্তো, ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো অনুপুব্বসমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিঞ্চ মনসিকৰোন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি. অৰিট্ঠকোতি অৰিট্ঠকৱণ্ণো. তেনাহ ‘‘কাড়কো’’তি.
দীঘমদ্ধানন্তি চিৰতৰং কালং. সংসৰন্তি আসাদনাধিপ্পাযেন সঞ্চৰন্তো, অলং তুয্হং এতেন নিপ্পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. ন হি তেন মাৰস্স কাচি অত্থসিদ্ধীতি.
হত্থিৰাজৱণ্ণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুভসুত্তৱণ্ণনা
১৩৯. সুসংৱুতাতি মগ্গসংৱৰেন সুট্ঠু সংৱুতা. সুপিহিতাতি সুট্ঠু পিহিতা. ৱসানুগাতি কাযাদিদ্ৱাৰৱসানুগা ৱসৱত্তিনো ন হোন্তি. বদ্ধচৰাতি পটিবদ্ধচৰিযাতি.
সুভসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা
১৪০. উপাযমনসিকাৰেনাতি অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিতো মনসিকৰণেন. উপাযৱীৰিযেনাতি অনুপ্পন্নাকুসলানং অনুপ্পাদনায ৱিধিনা পৱত্তৱীৰিযেন. কাৰণৱীৰিযেনাতি অনুপ্পন্নানুপ্পাদনাদিঅত্থস্স কাৰণভূতেন ৱীৰিযেন. অনুপ্পন্নপাপকানুপ্পাদনাদিঅত্থানি হি ৱীৰিযানি যদত্থং হোন্তি, তং অত্থং সাধেন্তিযেৱাতি এতস্স অত্থস্স দীপকো সম্মা-সদ্দো. যোনিসোসম্মাসদ্দেন হি উপাযকাৰণত্থদীপকতং সন্ধায ‘‘উপাযৱীৰিযেন কাৰণৱীৰিযেনা’’তি ৱুত্তং. অৰহত্তফলৱিমুত্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. মাৰেন ‘‘ময্হং খো, ভিক্খৱে’’তিআদিকং ভগৱতো ৱচনং সুত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অৰহত্তং পত্ৱাপি ন তুস্সতী’’তিআদি.
কিলেসপাসেনাতি কিলেসমাৰস্স উপাযভূতেন. কিলেসমাৰো হি সত্তে কামগুণপাসেহি নিবন্ধতি, ন পন সযমেৱ. তেনাহ ‘‘যে দিব্বা কামগুণসঙ্খাতা’’তিআদি. মাৰবন্ধনেতি কিলেসমাৰস্স বন্ধনট্ঠানে, ভৱচাৰকেতি অত্থো. ন মে সমণ মোক্খসীতি ইদং মাৰো ‘‘অনুত্তৰা ৱিমুত্তি অনুপ্পত্তা, ৱিমুত্তা সব্বপাসেহী’’তি চ ভগৱতো ৱচনং অসদ্দহন্তো ৱদতি সদ্দহন্তোপি ৱা ‘‘এৱমযং পৰেসং সত্তানং মোক্খায উস্সাহং ন কৰেয্যা’’তি অত্তনো কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা ৱদতি.
পঠমমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা
১৪১. অনুপুব্বগমনচাৰিকন্তি গামনিগমৰাজধানীসু অনুক্কমেন গমনসঙ্খাতং চাৰিকং. এৱং হি গতেসূতি এৱং তুম্হেসু বহূসু একজ্ঝং গতেসু.
আদিম্হি কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং, তথা সেসেসু. সাসনস্স আদি সীলং মূলকত্তা. তস্স সমথাদযো মজ্ঝং সাসনসম্পত্তিযা ৱেমজ্ঝভাৱতো. ফলনিব্বানানি পৰিযোসানং তদধিগমতো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. সাসনে সম্মাপটিপত্তি নাম পঞ্ঞায হোতি, তস্সা চ সীলং সমাধি চ মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধযো ৱা আদী’’তি. যস্মা পঞ্ঞা অনুবোধপটিৱেধৱসেন দুৱিধা, তস্মা তদুভযং গণ্হন্তো ‘‘ৱিপস্সনামগ্গা মজ্ঝ’’ন্তি আহ. পঞ্ঞানিপ্ফত্তি ফলকিচ্চং, নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা পন সম্মাপটিপত্তিযা পৰিযোসানং ততো পৰং কত্তব্বাভাৱতোতি আহ ‘‘ফলনিব্বানানি পৰিযোসান’’ন্তি. ফলগ্গহণেন হি সউপাদিসেসনিব্বানং গয্হতি, ইতৰেন ইতৰং, তদুভযৱসেন পটিপত্তিযা ওসানন্তি আহ ‘‘ফলনিব্বানানি পৰিযোসান’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) ৱচনতো সীলদিট্ঠুজুকতায মত্থকভূতা ৱিপস্সনা, তদধিট্ঠানা সীলসমাধীতি ইমে তস্স সাসনস্স মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধিৱিপস্সনা ৱা আদী’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
কিঞ্চাপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নত্থি, যেসু পন অৱযৱেসু সমুদাযৰূপেন অপেক্খিতেসু গাথাতি সমঞ্ঞা, তং ততো ভিন্নং ৱিয কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘চতুপ্পদিকগাথায তাৱ পঠমপাদো’’তিআদিমাহ. পঞ্চপদছপ্পদানং গাথানং আদিপৰিযোসানগ্গহণেন ইতৰে দুতিযাদযো তযো চত্তাৰো ৱা মজ্ঝন্তি অৱুত্তসিদ্ধমেৱাতি ন ৱুত্তং. একানুসন্ধিকসুত্তস্সাতি ইদং বহুৱিভাগং যথানুসন্ধিনা একানুসন্ধিকং সুত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ইতৰস্স পন তেযেৱ দেসেতব্বধম্মৱিভাগেন আদিমজ্ঝপৰিযোসানভাগা লব্ভন্তি. নিদানন্তি কালদেসকপৰিসাদি-অপদিসনলক্খণাদিকো অত্থো. ইদমৱোচাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন তদৱসেসনিগমনপাড়িং সঙ্গণ্হাতি. অনেকানুসন্ধীকস্স সহ নিদানেন পঠমো অনুসন্ধি আদি. সহ নিগমনেন পচ্ছিমো পৰিযোসানং, ইতৰেন মজ্ঝিমন্তিআদিমজ্ঝপৰিযোসানানি ৱেদিতব্বানি.
সাত্থকন্তি অত্থসম্পত্তিযা সাত্থকং কত্ৱা. সব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সম্পত্তি চ নাম পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনতাতি আহ ‘‘ব্যঞ্জনেহি…পে… দেসেতা’’তি. সকলপৰিপুণ্ণন্তি সব্বসো পৰিপুণ্ণং সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা. নিৰুপক্কিলেসং দিট্ঠিমানাদিউপক্কিলেসাভাৱতো. অৱিসেসতো তিস্সো সিক্খা সকলে সাসনে ভৱন্তি. ধম্মোতি পন ব্ৰহ্মচৰিযং ৱা সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কতমেসানং খো, ভন্তে, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং চিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদীসু (পাৰা. ১৮) ৱিয. দুকূলসাণিযা পটিচ্ছন্না ৱিয, ন তু পাকাৰসেলাদিপটিচ্ছন্না ৱিয. তেন ধম্মনিৰুত্তিযা সকলকিলেসানং পহানানুভাৱং ৱদতি. অলাভপৰিহানিযা, ন লদ্ধপৰিহানিযা. অড্ঢুড্ঢানীতি পঞ্চসতাধিকানি তীণি পাটিহাৰিযসহস্সানি. সাতন্তি সুখং.
দুতিযমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সপ্পসুত্তৱণ্ণনা
১৪২. সুৰাকাৰকানন্তি পিট্ঠসুৰাযোজনকানং. কোসলানং ইস্সৰোতি কোসলো, কোসলৰাজস্স অযন্তি কোসলিকা. পৰিভোগপাতীতি ভত্তপৰিভোজনত্থায পাতি পৰিভোগপাতি. কম্মাৰুদ্ধনপণাড়িযাতি কম্মাৰুদ্ধনপণাড়িমুখে. ধমমানাযাতি ধমিযমানায. তং পন যস্মা ভস্তৱাতেহি পূৰিতং নাম হোতি, তস্মা ‘‘ভস্তৱাতেন পূৰিযমানাযা’’তি ৱুত্তং. নিযামভূমিযন্তি ভগৱতো পটিসল্লানট্ঠানে সঞ্চৰন্তং মাৰং মংসচক্খুনাৱ দিস্ৱা. তেনাহ ‘‘ৱিজ্জুলতালোকেনা’’তি.
সেয্যত্থাযাতি সেয্যানিসংসায. তেনাহ ‘‘ঠস্সামী’’তিআদি. অত্তসঞ্ঞতোতি অত্তভাৱেন সংযতো. তেনাহ ‘‘সংযতত্তভাৱো’’তি. তংসণ্ঠিতস্সাতি তস্মিং হত্থপাদকুক্কুচ্চৰহিতে বুদ্ধমুনিস্মিং অৱট্ঠিতস্স. ৱোস্সজ্জ চৰেয্য তত্থ সোতি ইমিনা ভগৱা তং ব্যাকৰমানো ৱিভিংসিতা বুদ্ধানং কিং কৰিস্সতি ভযাভাৱতো? কেৱলং পন অনট্ঠৱলিকং উপ্পীড়েন্তো ৱিয ত্ৱমেৱ আযাসং আপজ্জিস্সসীতি মাৰং সন্তজ্জেতি.
ভেৰৱাতি অৱীতৰাগানং ভযজনকা. তত্থাতি তংনিমিত্তং. ফলেয্যাতি ভিজ্জেয্য. সত্তিসল্লন্তি সত্তিসঙ্খাতং পুথুসল্লং. উৰস্মিং চাৰযেয্যুন্তি ফাসুং ৱিজ্ঝিতুং ঠপেয্যুং উগ্গিৰেয্যুং. খন্ধুপধীসূতি খন্ধসঙ্খাতেসু উপধীসু. তাণং কৰোন্তি নামাতি ততো ভযনিমিত্ততো অত্তনো তাণং কৰোন্তি নাম.
সপ্পসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সুপতিসুত্তৱণ্ণনা
১৪৩. উতুগাহাপনত্থং ধোৱিত্ৱা, ন ৰজোজল্লৱিক্খালনত্থং. তেনাহ ‘‘বুদ্ধানং পনা’’তিআদি. ধোতপাদকে গেহেতি ধোতপাদেহি অক্কমিতব্বকে. ৱত্তভেদো নাম নত্থি ধম্মস্সামিভাৱতো. ৱত্তসীসে ঠত্ৱা ধোৱন্তি অঞ্ঞেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং. সোপ্পপৰিগ্গাহকেনাতি এত্থ সোপ্পং নাম নিদ্দায অন্তৰন্তৰা পৱত্তকিৰিযমযচিত্তপ্পৱত্তিৰহিতা নিৰন্তৰভৱঙ্গসন্ততীতি তং সভাৱতো পযোজনতো কালপৰিচ্ছেদতো পৰিগ্গাহকং উপৰিনিদ্দেসসতিসম্পজঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সোপ্পপৰিগ্গাহকেন সতিসম্পজঞ্ঞেনা’’তি. কেচি পন ‘‘নিদ্দাসোপ্পনা’’তি ৱদন্তি, তং ভগৱতো সোপ্পং হীড়েন্তো ৱদতি.
কিং নূতি এত্থং কিন্তি হেতুনিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘কস্মা নু সুপসী’’তি? দুব্ভগো ৱুচ্চতি নিস্সিৰিকো ভিন্নভগো, সো পন মতসদিসো ৱিসঞ্ঞিসদিসো চ হোতীতি আহ ‘‘মতো ৱিয ৱিসঞ্ঞী ৱিয চা’’তি.
আদিনাতি আদি-সদ্দেন ‘‘বাহিৰস্স উপাদায অট্ঠাৰসা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৪২) আগতং তণ্হাকোট্ঠাসং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তত্থ ৱিসত্ততাযাতি তম্মিং তস্মিং আৰম্মণে ৱিসেসতো আসত্তভাৱেন. ৱিসস্স দুক্খনিব্বত্তককম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলতা ৱিসং ৱা দুক্খদুক্খাদিভূতৱেদনা মূলং এতস্সাতি ৱিসমূলা, তণ্হা. তস্স ৰূপাদিকস্স দুক্খস্স পৰিভোগো, ন অমতস্সাতি ৱিসপৰিভোগতা. কত্থচি নেতুন্তি কত্থচি ভৱে সব্বথা নেতুং? পৰিক্খযাতি সব্বসো খীণত্তা. তুয্হং কিং এত্থাতি সব্বুপধিপৰিক্খযা সুদ্ধস্স মম পটিপত্তিযং তুয্হং কিং উজ্ঝাযনং? কেৱলং ৱিঘাতোযেৱ তেতি দস্সেতি.
সুপতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা
১৪৪. অট্ঠমং উত্তানত্থমেৱ.
নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমআযুসুত্তৱণ্ণনা
১৪৫. পণ্ণাসং ৱা ৱস্সানি জীৱতি ৱস্সসততো উপৰি সেয্যথাপি থেৰো অনুৰুদ্ধো. সট্ঠি ৱা ৱস্সানি সেয্যথাপি থেৰো বাকুলো. পটিহৰিত্ৱা পচ্চনীকভাৱে সাতং সুখং এতস্সাতি পচ্চনীকসাতো, তব্ভাৱো পচ্চনীকসাততা, তায. অভিভৱিত্ৱা অভাসি পটিৱচনং জানমানোৱ.
ন হীড়েয্য ন জিগুচ্ছেয্য. এৱন্তি সো দাৰকো ৱিয কিঞ্চি অচিন্তেন্তো সপ্পুৰিসো চৰেয্য, এৱং হিস্স চিত্তদুক্খং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. পজ্জলিতসীসো ৱিয চৰেয্যাতি যথা পজ্জলিতসীসো পুৰিসো অঞ্ঞং কিঞ্চি অকত্ৱা তস্সেৱ ৱূপসমায ৱাযমেয্য, এৱং সপ্পুৰিসো আযুং পৰিত্তন্তি ঞত্ৱা তেনেৱ নযেন সব্বসঙ্খাৰগতং অনিচ্চং, অনিচ্চত্তা এৱ দুক্খং, অনত্তাতি ৱিপস্সনম্পি ওতৰিত্ৱা তং উস্সুক্কাপেন্তোপি সঙ্খাৰৱিগমায চৰেয্য পটিপজ্জেয্য.
পঠমআযুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযআযুসুত্তৱণ্ণনা
১৪৬. নেমীৱাতি নেমিসীসেন চক্কং ৱদতি. কুব্বৰং অনুপৰিযাযতীতি কুব্বৰং অনুপৰিৱত্ততি. তথাভূতো পন সো তং অজহন্তোৱাতি আহ ‘‘ন ৱিজহতী’’তি. আযু অনুপৰিযাযতীতি মচ্চানং আযু গতম্পি পচ্চাগচ্ছতীতি ভগৱতো পটাণি হুত্ৱা ৱদতি, ভগৱা পন তং অভিভৱিত্ৱা ‘‘অচ্চযন্তি অহোৰত্তা’’তিআদিনা আযুনো অচ্চযগমনমৰণতংযেৱ পৱেদেসি.
দুতিযআযুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.