২. দুতিযৱগ্গো
১. পাসাণসুত্তৱণ্ণনা
১৪৭. পৱিজ্ঝীতি পব্বতং সব্বতো পৱত্তেন্তো ততো ততো নিস্সজ্জি. সকলন্তি সব্বভাগৱন্তং, নিস্সেসন্তি অত্থো.
পাসাণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কিংনুসীহসুত্তৱণ্ণনা
১৪৮. ৱিচক্খুকম্মাযাতি ৱিচক্খুভাৱকামতায. যথা সা ভগৱতো দেসিযমানং ধম্মং অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা ন পস্সিতুং সক্কোতি, এৱং কাতুং কামতায. তেনাহ ‘‘পৰিসাযা’’তিআদি. ৱিনাসেতুং ন সক্কোতি ভেৰৱাৰম্মণে ভাযনস্সেৱ অভাৱতো. দসবলপ্পত্তাতি দসহি বলেহি সমন্নাগতা.
কিংনুসীহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সকলিকসুত্তৱণ্ণনা
১৪৯. মন্দভাৱেনাতি জড়ভাৱেন মোমূহভাৱেনাতি মহামূড়্হতায. কব্বকৰণেন মত্তোতি কব্বকিৰিযাপসুততাদিৱসেন মত্তো কব্বং কত্ৱা. কিমিদং সোপ্পসেৱাতি ইদং তৱ সোপ্পং কিমত্থং, পুৰিসেন নাম পুৰিসত্তকৰেন ভৱিতব্বং, ন সোপ্পতিযেৱ. অত্থং সমাগন্ত্ৱাতি পৰমত্থং নিব্বানং সম্মা আগন্ত্ৱা অধিগন্ত্ৱা. অসঙ্গ…পে… নত্থি সব্বসো সিদ্ধত্থভাৱতো. জগ্গন্তোতি জাগৰন্তো পুৰিসো ৱিয, ন ভাযামি ভযহেতূনং অভাৱা. নানুতপন্তি সব্বত্থ সব্বদাপি ৱিস্সট্ঠভাৱতো, মামন্তি মমং. গাথাসুখত্থঞ্হি দীঘং কত্ৱা ৱুত্তং. ঠিতত্তাতি উদ্দেসপৰিপুচ্ছায পৰিচ্ছিজ্জত্তা. হানিন্তি কস্সচি জানিং.
সকলিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পতিৰূপসুত্তৱণ্ণনা
১৫০. অনুৰুজ্ঝতি এতেনাতি অনুৰোধো, ৰাগো. ৱিৰুজ্ঝতি এতেনাতি ৱিৰোধো, পটিঘো. তেসু অনুৰোধৱিৰোধেসু তন্নিমিত্তং সজ্জতি নাম সঙ্গং কৰোতি নাম, অনুৰোধৱিৰোধুপ্পাদনমেৱ চেত্থ সজ্জনং. যদঞ্ঞমনুসাসতীতি যং অঞ্ঞেসং অনুসাসনং, তং তেসং হিতেসনং অনুকম্পনং, তস্মা অনুকম্পকে হিতেসকে সম্মাসম্বুদ্ধে অনুৰোধৱিৰোধে আৰোপেত্ৱা ৱিকম্পনত্থং মিচ্ছা ৱদসীতি.
পতিৰূপসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মানসসুত্তৱণ্ণনা
১৫১. আকাসে চৰন্তেতি পঞ্চাভিঞ্ঞে সন্ধায ৱদতি. অন্তলিক্খে চৰন্তেপি কিচ্চসাধনতো অন্তলিক্খচৰো. মনসি জাতোতি মানসো. তং পন মনসন্তানসম্পযুত্ততাযাতি আহ ‘‘মনসম্পযুত্তো’’তি.
মানসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পত্তসুত্তৱণ্ণনা
১৫২. পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং লক্খণাদীনি চেৱ সমুদযঞ্চ অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি চ গহেত্ৱা সম্মা তেসং লক্খণাদীনং গহণং হোতীতি আহ ‘‘পঞ্চ উপাদানক্খন্ধে আদিযিত্ৱা’’তি. ৰুপ্পনৱেদিযনসঞ্জাননঅভিসঙ্খৰণৱিজাননানি খন্ধানং সভাৱলক্খণানি. আদি-সদ্দেন ৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি চেৱ সমুদযাদীনি চ সঙ্গণ্হাতি. দস্সেতীতি পচ্চক্খতো দস্সেতি, হত্থামলকং ৱিয পাকটে ৱিভূতে কত্ৱা ৱিভাৱেতি. গণ্হাপেতীতি তে ধম্মে মনসা অনুপেক্খিতে দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধে কৰোন্তো উগ্গণ্হাপেতি. সমাদানম্হীতি তত্থ অত্থস্স সম্মদেৱ আদিযনে খন্ধানঞ্চ সম্মসনৱসেন অঞ্ঞধম্মৱসেন সমাদিযনে. পটিৱিদ্ধগুণেনাতি তায দেসনায, তং নিস্সায পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন চ তেসং পটিৱিদ্ধগুণেন. জোতাপেতীতি তেসং চিত্তসন্তানং অস্সদ্ধিযাদিকিলেসমলৱিধমনেন পভস্সৰং কৰোতি. অট্ঠিং কত্ৱাতি তায দেসনায পাপেতব্বং অত্থং পযোজনং দড়্হং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘অযং নো’’তিআদি. কম্মকাৰকচিত্তং নাম ওতৰণচিত্তং. ‘‘যোনিসোমনসিকাৰপুব্বকং ৱিপস্সনাচিত্ত’’ন্তি কেচি. ওহিতসোতাতি অনঞ্ঞৱিহিততায ধম্মস্সৱনায অপ্পিতসোতা, ততো এৱ তদত্থং ঠপিতসোতা.
এতে ৰূপাদযো খন্ধে যঞ্চ সঙ্খতং সমিদ্ধপচ্চযেহি কতং, তঞ্চ ‘‘এসো অহং ন হোমি, এতং ময্হং ন হোতী’’তি পস্সন্তোতি যোজনা. খেমো অত্তাতি খেমত্তা, তং খেমত্তং. তেনাহ ‘‘খেমিভূতং অত্তভাৱ’’ন্তি. পৰিযেসমানা মাৰসেনা.
পত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা
১৫৩. সঞ্জাযতি এতস্মাতি সঞ্জাতি, সো এৱ সম্পযুত্তধম্মো সমোসৰতি এত্থাতি সমোসৰণং, সো এৱ অত্থো, তেন সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠেন. ভযভেৰৱং সদ্দন্তি ভাযতি এতস্মাতি ভযং, তদেৱ যস্স কস্সচি ভেৰৱাৱহত্তা ভেৰৱং, দেৱাদিসদ্দন্তি অত্থো. ৱিগতৱলাহকে দেৱে উপ্পাতৱসেন উপ্পজ্জনকসদ্দো দেৱদুন্দুভি. অসনিপাতাদিসদ্দো অসনিপাতসদ্দো. উন্দ্ৰীযতীতি ৱিপৰিৱত্ততি. লোকো অধিমুচ্ছিতোতি অতিথদ্ধকাযো ৱিয মুচ্ছং আপন্নো. মাৰস্সাতি কিলেসমাৰস্স. ঠানভূতন্তি পৱত্তিট্ঠানভূতং.
ছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পিণ্ডসুত্তৱণ্ণনা
১৫৪. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ঞাতিমিত্তকুলে. পাহুনকানীতি পহিতব্বপণ্ণাকাৰানি. আগন্তুকপণ্ণাকাৰানীতি আগন্তুকানং উপগতানং দাতব্বপণ্ণাকাৰানি. সযংচৰদিৱসেতি কুমাৰকানঞ্চ কুমাৰিকানঞ্চ সযং অত্তনা চৰিতব্বছণদিৱসে. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘সমৱযজাতিগোত্তা’’তিআদিমাহ. সমৱযসমজাতিকসমগোত্তাতি পচ্চেকং সম-সদ্দো যোজেতব্বো. গোত্তসমতা চ আৱাহৱিৱাহযোগ্যতাৱসেন দট্ঠব্বা, ন একগোত্ততাৱসেন. ততো ততো গামতো. অঞ্ঞস্মিং দাতব্বে অসতি. ছণৱসেন পহিণিতুং সম্পাদিতং পূৱং ছণপূৱং. তাসং সম্পত্তিযাতি তাসং দানং ধম্মস্সৱনঞ্চাতি তস্সা দুৱিধাযপি সম্পত্তিযা.
ঞাণং নাম আৱজ্জনপুব্বকং, তস্মা অজাননস্স ‘‘অনাৱজ্জনতাযা’’তি কাৰণং ৱত্ৱা সেসকাৰণং ৱদন্তো ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদিমাহ. উপচাৰভেদন্তি বুদ্ধং দিস্ৱা মনুস্সেহি কাতব্বউপচাৰস্স ভিন্দনং. ভিন্দিতুন্তি ৱিধমিতুং.
ভগৱা পনাতি পনসদ্দো ৱিসেসত্থজোতকো. তেন ন কেৱলং ভগৱা উপ্পণ্ডনং পৰিহৰন্তো তং গামং ন পুন পাৱিসি, অথ খো মাৰং অনুকম্পন্তোতি ইদং ৱিসেসং জোতেতি.
জনেসীতি অপুঞ্ঞং জনেসি, জনেন্তো চ যথা ততো আযতিং থিৰতৰং মহন্তং দুক্খং নিপ্ফজ্জিস্সতি, এৱং নিপ্ফাদেসি. আসজ্জনন্তি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. কিঞ্চতি মদ্দতি অভিভৱতীতি কিঞ্চনন্তি আহ ‘‘মদ্দিতুং সমত্থ’’ন্তি.
পিণ্ডসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কস্সকসুত্তৱণ্ণনা
১৫৫. নিব্বানং অপদিসিত্ৱাতি নিব্বানং নিস্সায নিব্বানগুণে আৰব্ভাতি অত্থো. হটহটকেসোতি ইতো চিতো চ ৱিকিণ্ণত্তা আকুলাকুলকেসো. চক্খুসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনন্তি এত্থ যথা চক্খুগ্গহণেন ফস্সো ৱিসেসিতো, তেন এৱ ৱিঞ্ঞাণাযতনং. তথা সতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স চ গহণং আপজ্জেয্যাতি. ননু চেত্থ চক্খুগ্গহণেন ৱিসেসিতত্তা চক্খুদ্ৱাৰিকানং সব্বেসং ৱিঞ্ঞাণানং গহণন্তি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পঠমেন চক্খুগ্গহণেনাতি নাযং দোসো. ভৱঙ্গচিত্তন্তি আৱজ্জনায অনন্তৰপচ্চযভূতমেৱ অধিপ্পেতন্তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সাৱজ্জনক’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা তদাৰম্মণম্পীতি জৱনচিত্তেন সহ তদাৰম্মণচিত্তম্পি. ‘‘ৱিঞ্ঞাণাযতন’’ন্তি চ ৱুত্তে নিম্মলমেৱ.
‘‘চক্খূ’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তত্তা পন মাৰস্স অযম্পি অত্থো আপন্নোতি দস্সেতুং ‘‘যং লোকে’’তিআদি ৱুত্তং. উপক্কৱিপক্কন্তি চক্খুপাকৰোগেন উপৰি হেট্ঠা চ সব্বসো পক্কং কুথিতং. এসেৱ নযোতি ইমিনা যং লোকে কুট্ঠকিলাসগণ্ডকচ্ছুআদীহি উপদ্দুতং ৱণপীড়কাদিৱসেন পগ্ঘৰন্তং অসুচিং অন্তমসো পৰমজেগুচ্ছৰূপম্পি, সব্বং তং তৱেৱ হোতূতি এৱমাদিং অপদিসতি.
যং ভণ্ডকন্তি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিখেত্তৱত্থাদিউপকৰণং গহট্ঠা, পব্বজিতা চ যং পত্তচীৱৰাদিং ‘‘মম ইদ’’ন্তি অভিনিৱিসন্তাৱ ৱদন্তি, এতেসু পৰিগ্গহত্থেসু চ তেসং পৰিগ্গাহকপুগ্গলেসু চ তে চিত্তং যদি অত্থি, তানি আৰব্ভ তৱ চিত্তং যদি ভৱতি, এৱং ত্ৱং তত্থ বদ্ধো এৱ হোসীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.
যং ভণ্ডকং ৱদন্তীতি যথাৱুত্তং উপকৰণং লোকে বহুজনা ‘‘মম ইদ’’ন্তি ৱদন্তি. ন তং ময্হন্তি তং ময্হং ন হোতি, ন তত্থ মম তণ্হাৱসেন মমন্তি নত্থি. ন তে অহন্তি যে পুগ্গলা এত্থ বদ্ধা, তেপি অহং ন হোমি, তত্থ মে দিট্ঠিবদ্ধো নত্থি. ন মে মগ্গম্পি দক্খসীতি এৱং সব্বসো বদ্ধাভাৱেন মুত্তস্স মে গতমগ্গম্পি মাৰ ত্ৱং ন দক্খসি ন পস্সিস্সসি, যে ভৱাদযো তুয্হং ৱিসযা, তেসু ভৱযোনিগতিআদীসু ময্হং গতমগ্গং ন পস্সিস্সসি ভৱনিস্সট্ঠত্তাতি.
কস্সকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা
১৫৬. অহনন্তি কৰণে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘অহনন্তেনা’’তি, পচ্চত্তে এৱ ৱা পচ্চত্তৱচনং, ‘‘অহনন্তো হুত্ৱা’’তি ৱচনসেসেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অজিনন্তি অন্তোগধহেতুঅত্থং ৱদতীতি আহ ‘‘পৰস্স ধনজানিং অকৰোন্তেনা’’তি. অকাৰাপেন্তেনাতি পৰস্স ধনজানিং অকাৰেন্তেন. অসোচন্তেনাতি ভোগব্যসনাদিৱসেন পৰং অসোচন্তেন. কস্মা ভগৱা এৱং চিন্তেসীতি তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ইতী’’তিআদিনা. ৰজ্জে ৱিজিতে দণ্ডকৰপীড়িতেতি ধনদণ্ডাদিদণ্ডেন চেৱ বলিনা চ বাধিতে.
ইজ্ঝনককোট্ঠাসাতি চেতোৱসিভাৱাদিকস্স সাধনককোট্ঠাসা. ৱড্ঢিতাতি ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন অনুব্ৰূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৱনায বহুলীকৰণেন অপৰাপৰং পৱত্তিতা. যুত্তযানন্তি যথা যুত্তানং আজঞ্ঞৰথানং সাৰথিনা অধিট্ঠিতং যথাৰুচি পৱত্ততি, এৱং যথাৰুচিপৱত্তিতং গমিতা. পতিট্ঠট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন. ৱত্থুকতাতি সব্বসো উপক্কিলেসসোধনেন ইদ্ধিৱিসযতায পতিট্ঠানভাৱতো সুৱিসোধিতপৰিস্সযৱত্থু ৱিয কতা. অৱিজহিতাতি পটিপক্খদূৰীভাৱতো সুভাৱিতভাৱেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ন জহাপিতা. নিচ্চানুবদ্ধাতি ততো এৱ নিচ্চং অনুবদ্ধা ৱিয কতা. সুপৰিচিতাতি সুট্ঠু সব্বভাগেন ভাৱনানুপচযং গমিতা. অৱিৰাধিতৱেধিহত্থো ৱিযাতি অৱিৰজ্ঝনভাৱেন ৱিৰজ্ঝনহত্থো ৱিয. সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি ভাৱনাউপ্পত্তিযা সম্মদেৱ সম্পাদিতা. চিন্তেয্যাতি অত্থুদ্ধাৰৱসেন চিন্তেয্য.
পব্বতস্সাতি পব্বতো অস্স. পব্বতো অস্সাতি পব্বতো ভৱেয্য কীদিসস্সাতি আহ ‘‘সুৱণ্ণস্সা’’তিআদি. জাতৰূপস্সাতি আতপৰূপসম্পন্নস্স. দ্ৱিক্খত্তুম্পি তাৱ মহন্তোতি যত্তকো সো পব্বতো হোতি, দ্ৱিক্খত্তুং তত্তকো. একস্সাতি একস্সপি পুগ্গলস্স নালং ন পৰিযত্তো তণ্হায দুপ্পূৰণভাৱা. এৱং জানন্তোতি এৱং তণ্হায দুপ্পূৰণভাৱাদীনৱতং জানন্তো. সমং চৰেয্যাতি পৰৱত্থুপৰামাসাদিং ৱিহায কাযাদীহি সমমেৱ পটিপজ্জেয্য.
দুক্খং তণ্হানিদানং, তণ্হা কামগুণনিদানা, তস্মা দুক্খস্স তণ্হাপচ্চযকামগুণনিদানত্তং ৱুত্তং. তন্তি দুক্খং. যতোনিদানং হোতীতি যংনিদানং যংকাৰণং তং পৱত্ততি. এৱং যো অদক্খীতি যো পৰিঞ্ঞাতৱত্থুকো এৱং দুক্খং তস্স নিদানভূতে কামগুণে চ তথতো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সি. কেন কাৰণেন নমেয্য? তং কাৰণং নত্থীতি অত্থো. কামগুণউপধিন্তি কামগুণসঙ্খাতং উপধিং. সজ্জতি এত্থাতি সঙ্গো এসো, লগ্গনমেতন্তি এৱং ৱিদিত্ৱা. তমেৱ কামাভিভূতো নপ্পটিসেৱেয্য ন লগ্গেয্যাতি এৱং ৱিনযায ৱূপসমায সিক্খেয্যাতি.
ৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.