৪. মাৰসংযুত্তং
১. পঠমৱগ্গো
১. তপোকম্মসুত্তৱণ্ণনা
১৩৭. উৰুৱেলায সমীপে গামো উৰুৱেলগামো, তং উৰুৱেলগামং অভিমুখভাৱেন সম্মদেৱ সব্বধম্মে বুজ্ঝতীতি অভিসম্বোধি, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তেন সমন্নাগতত্তা চ ভগৱা অভিসম্বুদ্ধোতি ৱুচ্চতি. তস্স পঞ্চচত্তালীসায ৱস্সেসু আদিতো পন্নৰস ৱস্সানি পঠমবোধি, ইধ পন সত্তাহব্ভন্তৰমেৱ অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৱা অন্তোসত্তাহস্মিং যেৱা’’তি. অসুখভাৱেন অঞ্ঞেহি কাতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুক্কৰং কৰোতীতি দুক্কৰকাৰো, সো এৱ ইত্থিলিঙ্গৱসেন দুক্কৰকাৰিকা. তায মুত্তো ৱতম্হীতি চিন্তেসি. যদি এৱং কস্মা তং লোকনাথো ছব্বস্সানি সমনুযুঞ্জতি? কম্মপীড়িতৱসেন. ৱুত্তঞ্হেতং অপদানে (অপ. থেৰ ১.৩৯.৯২-৯৪) –
‘‘অৱচাহং জোতিপালো, সুগতং কস্সপং তদা;
কুতো নু বোধি মুণ্ডস্স, বোধি পৰমদুল্লভা.
‘‘তেন কম্মৱিপাকেন, অচৰিং দুক্কৰং বহুং;
ছব্বস্সানুৰুৱেলাযং, ততো বোধিমপাপুণিং.
‘‘নাহং এতেন মগ্গেন, পাপুণিং বোধিমুত্তমং;
কুম্মগ্গেন গৱেসিস্সং, পুব্বকম্মেন ৱাৰিতো’’তি.
মাৰেতীতি ৱিবাধেতি. ৱিপত্তিআদিসংযোজনঞ্হি সাধূনং পৰমত্থতো মৰণং সচ্চপটিৱেধমাৰণত্তা, পাপতৰত্তা পাপতমোতি পাপিমা. সা চস্স পাপতমতা পাপৱুত্তিতাযাতি আহ ‘‘পাপে নিযুত্তো’’তি. অধিপতীতি কামাধিপতি. অপ্পহীনকামৰাগে অত্তনো ৱসে ৱত্তেতীতি ৱসৱত্তী. তেসংযেৱ কুসলকম্মানং অন্তং কৰোতীতি অন্তকো. ৱট্টদুক্খতো অপৰিমুত্তপচ্চযত্তা নমুচি. মত্তানং পমত্তানং বন্ধূতি পমত্তবন্ধু.
তপোকম্মাতি অত্তকিলমথানুযোগতো. অপৰদ্ধোতি ৱিৰজ্ঝসি. ‘‘অপৰাধো’’তিপি অত্থি, সোযেৱ অত্থো. কাযকিলমথং অনুযুঞ্জন্তো যেভুয্যেন অমৰত্থায অনুযুঞ্জতি, সো চ কম্মৱাদীহি অনুযুঞ্জিযমানো দেৱত্থায সিযাতি আহ ‘‘অমৰভাৱত্থাযা’’তি. সব্বং তপন্তি সব্বং অত্তপৰিতাপনং. অত্থাৱহং ন ভৱতি বোধিযা অনুপাযত্তা. কিঞ্চস্সাতি কিঞ্চি সিযাতি অত্থো. ফিযাৰিত্তংৱ ধম্মনীতি ধম্মং ৱুচ্চতি ৱণ্ণু, সো ইধ ‘‘ধম্ম’’ন্তি ৱুত্তো, ধম্মনি ৱণ্ণুপদেসেতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অৰঞ্ঞে’’তি. উভোসু পস্সেসু ফিযাহি আকড্ঢেয্য চেৱ অৰিত্তেহি উপ্পীড়েয্য চ.
সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা গহিতা মগ্গসীলস্স অধিপ্পেতত্তা. সমাধিনো হি গহণেন সম্মাৱাযামসতিসমাধযো গহিতা উপকাৰভাৱতো. পঞ্ঞাযাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. বুজ্ঝতি এতেনাতি বোধো. মগ্গোতি আহ ‘‘বোধাযাতি মগ্গত্থাযা’’তি. কথং পন মগ্গং মগ্গত্থায ভাৱেতীতি আহ ‘‘যথা হী’’তিআদি. তেন যথা যাগুপচনাৰম্ভো যাৱদেৱ যাগুঅত্থো, এৱং মগ্গভাৱনাৰম্ভো মগ্গাধিগমত্থাযাতি দস্সেতি. আৰম্ভোতি চ অৰিযমগ্গভাৱনায বন্ধাপনং দট্ঠব্বং. কেচি পন ‘‘মগ্গন্তি অৰিযমগ্গং, বোধাযাতি অৰহত্তসম্বোধায, এৱঞ্চ কত্ৱা ‘পত্তোস্মি পৰমসুদ্ধি’ন্তি ইদম্পি ৱচনং সমত্থিত’’ন্তি ৱদন্তি, অপৰে পন ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসম্বোধাযাতি. সো হি সব্বস্মাপি বোধিতো উত্তৰিতৰো’’তি. নিহতো নিব্বিসেৱনভাৱং পাপিতো. তেনাহ ‘‘পৰাজিতো’’তি.
তপোকম্মসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. হত্থিৰাজৱণ্ণসুত্তৱণ্ণনা
১৩৮. অন্ধভাৱকাৰকেতি পচুৰজনস্স চক্খুৱিঞ্ঞাণুপ্পত্তিনিৱাৰণেন অন্ধভাৱকাৰকে. মহাতমেতি মহতি তমসি. পাসাণফলকে মহাচীৱৰং সীসে ঠপেত্ৱাতি এতেন তং ফলকং অপস্সায নিসিন্নোতি দস্সেতি. পধানন্তি ভাৱনং. পৰিগ্গণ্হমানোতি সব্বসো গণ্হন্তো অৱিস্সজ্জেন্তো, ভাৱনং অনুযুঞ্জন্তো অনুপুব্বসমাপত্তিযো ফলসমাপত্তিঞ্চ মনসিকৰোন্তোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ননু চা’’তিআদি. অৰিট্ঠকোতি অৰিট্ঠকৱণ্ণো. তেনাহ ‘‘কাড়কো’’তি.
দীঘমদ্ধানন্তি চিৰতৰং কালং. সংসৰন্তি আসাদনাধিপ্পাযেন সঞ্চৰন্তো, অলং তুয্হং এতেন নিপ্পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. ন হি তেন মাৰস্স কাচি অত্থসিদ্ধীতি.
হত্থিৰাজৱণ্ণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সুভসুত্তৱণ্ণনা
১৩৯. সুসংৱুতাতি মগ্গসংৱৰেন সুট্ঠু সংৱুতা. সুপিহিতাতি সুট্ঠু পিহিতা. ৱসানুগাতি কাযাদিদ্ৱাৰৱসানুগা ৱসৱত্তিনো ন হোন্তি. বদ্ধচৰাতি পটিবদ্ধচৰিযাতি.
সুভসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পঠমমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা
১৪০. উপাযমনসিকাৰেনাতি অনিচ্চাদীসু অনিচ্চাদিতো মনসিকৰণেন. উপাযৱীৰিযেনাতি অনুপ্পন্নাকুসলানং অনুপ্পাদনায ৱিধিনা পৱত্তৱীৰিযেন. কাৰণৱীৰিযেনাতি অনুপ্পন্নানুপ্পাদনাদিঅত্থস্স কাৰণভূতেন ৱীৰিযেন. অনুপ্পন্নপাপকানুপ্পাদনাদিঅত্থানি হি ৱীৰিযানি যদত্থং হোন্তি, তং অত্থং সাধেন্তিযেৱাতি এতস্স অত্থস্স দীপকো সম্মা-সদ্দো. যোনিসোসম্মাসদ্দেন হি উপাযকাৰণত্থদীপকতং সন্ধায ‘‘উপাযৱীৰিযেন কাৰণৱীৰিযেনা’’তি ৱুত্তং. অৰহত্তফলৱিমুত্তি উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. মাৰেন ‘‘ময্হং খো, ভিক্খৱে’’তিআদিকং ভগৱতো ৱচনং সুত্ৱা ৱুত্তং ‘‘অৰহত্তং পত্ৱাপি ন তুস্সতী’’তিআদি.
কিলেসপাসেনাতি কিলেসমাৰস্স উপাযভূতেন. কিলেসমাৰো হি সত্তে কামগুণপাসেহি নিবন্ধতি, ন পন সযমেৱ. তেনাহ ‘‘যে দিব্বা কামগুণসঙ্খাতা’’তিআদি. মাৰবন্ধনেতি কিলেসমাৰস্স বন্ধনট্ঠানে, ভৱচাৰকেতি অত্থো. ন মে সমণ মোক্খসীতি ইদং মাৰো ‘‘অনুত্তৰা ৱিমুত্তি অনুপ্পত্তা, ৱিমুত্তা সব্বপাসেহী’’তি চ ভগৱতো ৱচনং অসদ্দহন্তো ৱদতি সদ্দহন্তোপি ৱা ‘‘এৱমযং পৰেসং সত্তানং মোক্খায উস্সাহং ন কৰেয্যা’’তি অত্তনো কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা ৱদতি.
পঠমমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. দুতিযমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা
১৪১. অনুপুব্বগমনচাৰিকন্তি গামনিগমৰাজধানীসু অনুক্কমেন গমনসঙ্খাতং চাৰিকং. এৱং হি গতেসূতি এৱং তুম্হেসু বহূসু একজ্ঝং গতেসু.
আদিম্হি কল্যাণং এতস্সাতি আদিকল্যাণং, তথা সেসেসু. সাসনস্স আদি সীলং মূলকত্তা. তস্স সমথাদযো মজ্ঝং সাসনসম্পত্তিযা ৱেমজ্ঝভাৱতো. ফলনিব্বানানি পৰিযোসানং তদধিগমতো উত্তৰি কৰণীযাভাৱতো. সাসনে সম্মাপটিপত্তি নাম পঞ্ঞায হোতি, তস্সা চ সীলং সমাধি চ মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধযো ৱা আদী’’তি. যস্মা পঞ্ঞা অনুবোধপটিৱেধৱসেন দুৱিধা, তস্মা তদুভযং গণ্হন্তো ‘‘ৱিপস্সনামগ্গা মজ্ঝ’’ন্তি আহ. পঞ্ঞানিপ্ফত্তি ফলকিচ্চং, নিব্বানসচ্ছিকিৰিযা পন সম্মাপটিপত্তিযা পৰিযোসানং ততো পৰং কত্তব্বাভাৱতোতি আহ ‘‘ফলনিব্বানানি পৰিযোসান’’ন্তি. ফলগ্গহণেন হি সউপাদিসেসনিব্বানং গয্হতি, ইতৰেন ইতৰং, তদুভযৱসেন পটিপত্তিযা ওসানন্তি আহ ‘‘ফলনিব্বানানি পৰিযোসান’’ন্তি. ‘‘তস্মাতিহ ত্ৱং, ভিক্খু, আদিমেৱ ৱিসোধেহি কুসলেসু ধম্মেসু. কো চাদি কুসলানং ধম্মানং? সীলঞ্চ সুৱিসুদ্ধং, দিট্ঠি চ উজুকা’’তি (সং. নি. ৫.৩৬৯) ৱচনতো সীলদিট্ঠুজুকতায মত্থকভূতা ৱিপস্সনা, তদধিট্ঠানা সীলসমাধীতি ইমে তস্স সাসনস্স মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধিৱিপস্সনা ৱা আদী’’তি. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
কিঞ্চাপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নত্থি, যেসু পন অৱযৱেসু সমুদাযৰূপেন অপেক্খিতেসু গাথাতি সমঞ্ঞা, তং ততো ভিন্নং ৱিয কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘চতুপ্পদিকগাথায তাৱ পঠমপাদো’’তিআদিমাহ. পঞ্চপদছপ্পদানং গাথানং আদিপৰিযোসানগ্গহণেন ইতৰে দুতিযাদযো তযো চত্তাৰো ৱা মজ্ঝন্তি অৱুত্তসিদ্ধমেৱাতি ন ৱুত্তং. একানুসন্ধিকসুত্তস্সাতি ইদং বহুৱিভাগং যথানুসন্ধিনা একানুসন্ধিকং সুত্তং সন্ধায ৱুত্তং, ইতৰস্স পন তেযেৱ দেসেতব্বধম্মৱিভাগেন আদিমজ্ঝপৰিযোসানভাগা লব্ভন্তি. নিদানন্তি কালদেসকপৰিসাদি-অপদিসনলক্খণাদিকো অত্থো. ইদমৱোচাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন তদৱসেসনিগমনপাড়িং সঙ্গণ্হাতি. অনেকানুসন্ধীকস্স সহ নিদানেন পঠমো অনুসন্ধি আদি. সহ নিগমনেন পচ্ছিমো পৰিযোসানং, ইতৰেন মজ্ঝিমন্তিআদিমজ্ঝপৰিযোসানানি ৱেদিতব্বানি.
সাত্থকন্তি অত্থসম্পত্তিযা সাত্থকং কত্ৱা. সব্যঞ্জনন্তি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনং. সম্পত্তি চ নাম পৰিপুণ্ণব্যঞ্জনতাতি আহ ‘‘ব্যঞ্জনেহি…পে… দেসেতা’’তি. সকলপৰিপুণ্ণন্তি সব্বসো পৰিপুণ্ণং সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধপাৰিপূৰিযা. নিৰুপক্কিলেসং দিট্ঠিমানাদিউপক্কিলেসাভাৱতো. অৱিসেসতো তিস্সো সিক্খা সকলে সাসনে ভৱন্তি. ধম্মোতি পন ব্ৰহ্মচৰিযং ৱা সন্ধায ৱুত্তং ‘‘কতমেসানং খো, ভন্তে, বুদ্ধানং ভগৱন্তানং ব্ৰহ্মচৰিযং চিৰট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদীসু (পাৰা. ১৮) ৱিয. দুকূলসাণিযা পটিচ্ছন্না ৱিয, ন তু পাকাৰসেলাদিপটিচ্ছন্না ৱিয. তেন ধম্মনিৰুত্তিযা সকলকিলেসানং পহানানুভাৱং ৱদতি. অলাভপৰিহানিযা, ন লদ্ধপৰিহানিযা. অড্ঢুড্ঢানীতি পঞ্চসতাধিকানি তীণি পাটিহাৰিযসহস্সানি. সাতন্তি সুখং.
দুতিযমাৰপাসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. সপ্পসুত্তৱণ্ণনা
১৪২. সুৰাকাৰকানন্তি পিট্ঠসুৰাযোজনকানং. কোসলানং ইস্সৰোতি কোসলো, কোসলৰাজস্স অযন্তি কোসলিকা. পৰিভোগপাতীতি ভত্তপৰিভোজনত্থায পাতি পৰিভোগপাতি. কম্মাৰুদ্ধনপণাড়িযাতি কম্মাৰুদ্ধনপণাড়িমুখে. ধমমানাযাতি ধমিযমানায. তং পন যস্মা ভস্তৱাতেহি পূৰিতং নাম হোতি, তস্মা ‘‘ভস্তৱাতেন পূৰিযমানাযা’’তি ৱুত্তং. নিযামভূমিযন্তি ভগৱতো পটিসল্লানট্ঠানে সঞ্চৰন্তং মাৰং মংসচক্খুনাৱ দিস্ৱা. তেনাহ ‘‘ৱিজ্জুলতালোকেনা’’তি.
সেয্যত্থাযাতি সেয্যানিসংসায. তেনাহ ‘‘ঠস্সামী’’তিআদি. অত্তসঞ্ঞতোতি অত্তভাৱেন সংযতো. তেনাহ ‘‘সংযতত্তভাৱো’’তি. তংসণ্ঠিতস্সাতি তস্মিং হত্থপাদকুক্কুচ্চৰহিতে বুদ্ধমুনিস্মিং অৱট্ঠিতস্স. ৱোস্সজ্জ চৰেয্য তত্থ সোতি ইমিনা ভগৱা তং ব্যাকৰমানো ৱিভিংসিতা বুদ্ধানং কিং কৰিস্সতি ভযাভাৱতো? কেৱলং পন অনট্ঠৱলিকং উপ্পীড়েন্তো ৱিয ত্ৱমেৱ আযাসং আপজ্জিস্সসীতি মাৰং সন্তজ্জেতি.
ভেৰৱাতি অৱীতৰাগানং ভযজনকা. তত্থাতি তংনিমিত্তং. ফলেয্যাতি ভিজ্জেয্য. সত্তিসল্লন্তি সত্তিসঙ্খাতং পুথুসল্লং. উৰস্মিং চাৰযেয্যুন্তি ফাসুং ৱিজ্ঝিতুং ঠপেয্যুং উগ্গিৰেয্যুং. খন্ধুপধীসূতি খন্ধসঙ্খাতেসু উপধীসু. তাণং কৰোন্তি নামাতি ততো ভযনিমিত্ততো অত্তনো তাণং কৰোন্তি নাম.
সপ্পসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. সুপতিসুত্তৱণ্ণনা
১৪৩. উতুগাহাপনত্থং ধোৱিত্ৱা, ন ৰজোজল্লৱিক্খালনত্থং. তেনাহ ‘‘বুদ্ধানং পনা’’তিআদি. ধোতপাদকে গেহেতি ধোতপাদেহি অক্কমিতব্বকে. ৱত্তভেদো নাম নত্থি ধম্মস্সামিভাৱতো. ৱত্তসীসে ঠত্ৱা ধোৱন্তি অঞ্ঞেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনত্থং. সোপ্পপৰিগ্গাহকেনাতি এত্থ সোপ্পং নাম নিদ্দায অন্তৰন্তৰা পৱত্তকিৰিযমযচিত্তপ্পৱত্তিৰহিতা নিৰন্তৰভৱঙ্গসন্ততীতি তং সভাৱতো পযোজনতো কালপৰিচ্ছেদতো পৰিগ্গাহকং উপৰিনিদ্দেসসতিসম্পজঞ্ঞং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘সোপ্পপৰিগ্গাহকেন সতিসম্পজঞ্ঞেনা’’তি. কেচি পন ‘‘নিদ্দাসোপ্পনা’’তি ৱদন্তি, তং ভগৱতো সোপ্পং হীড়েন্তো ৱদতি.
কিং নূতি এত্থং কিন্তি হেতুনিস্সক্কে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘কস্মা নু সুপসী’’তি? দুব্ভগো ৱুচ্চতি নিস্সিৰিকো ভিন্নভগো, সো পন মতসদিসো ৱিসঞ্ঞিসদিসো চ হোতীতি আহ ‘‘মতো ৱিয ৱিসঞ্ঞী ৱিয চা’’তি.
আদিনাতি আদি-সদ্দেন ‘‘বাহিৰস্স উপাদায অট্ঠাৰসা’’তিআদিনা (ৱিভ. ৮৪২) আগতং তণ্হাকোট্ঠাসং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ তত্থ ৱিসত্ততাযাতি তম্মিং তস্মিং আৰম্মণে ৱিসেসতো আসত্তভাৱেন. ৱিসস্স দুক্খনিব্বত্তককম্মস্স হেতুভাৱতো ৱিসমূলতা ৱিসং ৱা দুক্খদুক্খাদিভূতৱেদনা মূলং এতস্সাতি ৱিসমূলা, তণ্হা. তস্স ৰূপাদিকস্স দুক্খস্স পৰিভোগো, ন অমতস্সাতি ৱিসপৰিভোগতা. কত্থচি নেতুন্তি কত্থচি ভৱে সব্বথা নেতুং? পৰিক্খযাতি সব্বসো খীণত্তা. তুয্হং কিং এত্থাতি সব্বুপধিপৰিক্খযা সুদ্ধস্স মম পটিপত্তিযং তুয্হং কিং উজ্ঝাযনং? কেৱলং ৱিঘাতোযেৱ তেতি দস্সেতি.
সুপতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা
১৪৪. অট্ঠমং উত্তানত্থমেৱ.
নন্দতিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. পঠমআযুসুত্তৱণ্ণনা
১৪৫. পণ্ণাসং ৱা ৱস্সানি জীৱতি ৱস্সসততো উপৰি সেয্যথাপি থেৰো অনুৰুদ্ধো. সট্ঠি ৱা ৱস্সানি সেয্যথাপি থেৰো বাকুলো. পটিহৰিত্ৱা পচ্চনীকভাৱে সাতং সুখং এতস্সাতি পচ্চনীকসাতো, তব্ভাৱো পচ্চনীকসাততা, তায. অভিভৱিত্ৱা অভাসি পটিৱচনং জানমানোৱ.
ন হীড়েয্য ন জিগুচ্ছেয্য. এৱন্তি সো দাৰকো ৱিয কিঞ্চি অচিন্তেন্তো সপ্পুৰিসো চৰেয্য, এৱং হিস্স চিত্তদুক্খং ন হোতীতি অধিপ্পাযো. পজ্জলিতসীসো ৱিয চৰেয্যাতি যথা পজ্জলিতসীসো পুৰিসো অঞ্ঞং কিঞ্চি অকত্ৱা তস্সেৱ ৱূপসমায ৱাযমেয্য, এৱং সপ্পুৰিসো আযুং পৰিত্তন্তি ঞত্ৱা তেনেৱ নযেন সব্বসঙ্খাৰগতং অনিচ্চং, অনিচ্চত্তা এৱ দুক্খং, অনত্তাতি ৱিপস্সনম্পি ওতৰিত্ৱা তং উস্সুক্কাপেন্তোপি সঙ্খাৰৱিগমায চৰেয্য পটিপজ্জেয্য.
পঠমআযুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. দুতিযআযুসুত্তৱণ্ণনা
১৪৬. নেমীৱাতি নেমিসীসেন চক্কং ৱদতি. কুব্বৰং অনুপৰিযাযতীতি কুব্বৰং অনুপৰিৱত্ততি. তথাভূতো পন সো তং অজহন্তোৱাতি আহ ‘‘ন ৱিজহতী’’তি. আযু অনুপৰিযাযতীতি মচ্চানং আযু গতম্পি পচ্চাগচ্ছতীতি ভগৱতো পটাণি হুত্ৱা ৱদতি, ভগৱা পন তং অভিভৱিত্ৱা ‘‘অচ্চযন্তি অহোৰত্তা’’তিআদিনা আযুনো অচ্চযগমনমৰণতংযেৱ পৱেদেসি.
দুতিযআযুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. দুতিযৱগ্গো
১. পাসাণসুত্তৱণ্ণনা
১৪৭. পৱিজ্ঝীতি পব্বতং সব্বতো পৱত্তেন্তো ততো ততো নিস্সজ্জি. সকলন্তি সব্বভাগৱন্তং, নিস্সেসন্তি অত্থো.
পাসাণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. কিংনুসীহসুত্তৱণ্ণনা
১৪৮. ৱিচক্খুকম্মাযাতি ৱিচক্খুভাৱকামতায. যথা সা ভগৱতো দেসিযমানং ধম্মং অত্তনো পঞ্ঞাচক্খুনা ন পস্সিতুং সক্কোতি, এৱং কাতুং কামতায. তেনাহ ‘‘পৰিসাযা’’তিআদি. ৱিনাসেতুং ন সক্কোতি ভেৰৱাৰম্মণে ভাযনস্সেৱ অভাৱতো. দসবলপ্পত্তাতি দসহি বলেহি সমন্নাগতা.
কিংনুসীহসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. সকলিকসুত্তৱণ্ণনা
১৪৯. মন্দভাৱেনাতি জড়ভাৱেন মোমূহভাৱেনাতি মহামূড়্হতায. কব্বকৰণেন মত্তোতি কব্বকিৰিযাপসুততাদিৱসেন মত্তো কব্বং কত্ৱা. কিমিদং সোপ্পসেৱাতি ইদং তৱ সোপ্পং কিমত্থং, পুৰিসেন নাম পুৰিসত্তকৰেন ভৱিতব্বং, ন সোপ্পতিযেৱ. অত্থং সমাগন্ত্ৱাতি পৰমত্থং নিব্বানং সম্মা আগন্ত্ৱা অধিগন্ত্ৱা. অসঙ্গ…পে… নত্থি সব্বসো সিদ্ধত্থভাৱতো. জগ্গন্তোতি জাগৰন্তো পুৰিসো ৱিয, ন ভাযামি ভযহেতূনং অভাৱা. নানুতপন্তি সব্বত্থ সব্বদাপি ৱিস্সট্ঠভাৱতো, মামন্তি মমং. গাথাসুখত্থঞ্হি দীঘং কত্ৱা ৱুত্তং. ঠিতত্তাতি উদ্দেসপৰিপুচ্ছায পৰিচ্ছিজ্জত্তা. হানিন্তি কস্সচি জানিং.
সকলিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পতিৰূপসুত্তৱণ্ণনা
১৫০. অনুৰুজ্ঝতি এতেনাতি অনুৰোধো, ৰাগো. ৱিৰুজ্ঝতি এতেনাতি ৱিৰোধো, পটিঘো. তেসু অনুৰোধৱিৰোধেসু তন্নিমিত্তং সজ্জতি নাম সঙ্গং কৰোতি নাম, অনুৰোধৱিৰোধুপ্পাদনমেৱ চেত্থ সজ্জনং. যদঞ্ঞমনুসাসতীতি যং অঞ্ঞেসং অনুসাসনং, তং তেসং হিতেসনং অনুকম্পনং, তস্মা অনুকম্পকে হিতেসকে সম্মাসম্বুদ্ধে অনুৰোধৱিৰোধে আৰোপেত্ৱা ৱিকম্পনত্থং মিচ্ছা ৱদসীতি.
পতিৰূপসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মানসসুত্তৱণ্ণনা
১৫১. আকাসে চৰন্তেতি পঞ্চাভিঞ্ঞে সন্ধায ৱদতি. অন্তলিক্খে চৰন্তেপি কিচ্চসাধনতো অন্তলিক্খচৰো. মনসি জাতোতি মানসো. তং পন মনসন্তানসম্পযুত্ততাযাতি আহ ‘‘মনসম্পযুত্তো’’তি.
মানসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. পত্তসুত্তৱণ্ণনা
১৫২. পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং লক্খণাদীনি চেৱ সমুদযঞ্চ অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি চ গহেত্ৱা সম্মা তেসং লক্খণাদীনং গহণং হোতীতি আহ ‘‘পঞ্চ উপাদানক্খন্ধে আদিযিত্ৱা’’তি. ৰুপ্পনৱেদিযনসঞ্জাননঅভিসঙ্খৰণৱিজাননানি খন্ধানং সভাৱলক্খণানি. আদি-সদ্দেন ৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানানি চেৱ সমুদযাদীনি চ সঙ্গণ্হাতি. দস্সেতীতি পচ্চক্খতো দস্সেতি, হত্থামলকং ৱিয পাকটে ৱিভূতে কত্ৱা ৱিভাৱেতি. গণ্হাপেতীতি তে ধম্মে মনসা অনুপেক্খিতে দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধে কৰোন্তো উগ্গণ্হাপেতি. সমাদানম্হীতি তত্থ অত্থস্স সম্মদেৱ আদিযনে খন্ধানঞ্চ সম্মসনৱসেন অঞ্ঞধম্মৱসেন সমাদিযনে. পটিৱিদ্ধগুণেনাতি তায দেসনায, তং নিস্সায পচ্চত্তপুৰিসকাৰেন চ তেসং পটিৱিদ্ধগুণেন. জোতাপেতীতি তেসং চিত্তসন্তানং অস্সদ্ধিযাদিকিলেসমলৱিধমনেন পভস্সৰং কৰোতি. অট্ঠিং কত্ৱাতি তায দেসনায পাপেতব্বং অত্থং পযোজনং দড়্হং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘অযং নো’’তিআদি. কম্মকাৰকচিত্তং নাম ওতৰণচিত্তং. ‘‘যোনিসোমনসিকাৰপুব্বকং ৱিপস্সনাচিত্ত’’ন্তি কেচি. ওহিতসোতাতি অনঞ্ঞৱিহিততায ধম্মস্সৱনায অপ্পিতসোতা, ততো এৱ তদত্থং ঠপিতসোতা.
এতে ৰূপাদযো খন্ধে যঞ্চ সঙ্খতং সমিদ্ধপচ্চযেহি কতং, তঞ্চ ‘‘এসো অহং ন হোমি, এতং ময্হং ন হোতী’’তি পস্সন্তোতি যোজনা. খেমো অত্তাতি খেমত্তা, তং খেমত্তং. তেনাহ ‘‘খেমিভূতং অত্তভাৱ’’ন্তি. পৰিযেসমানা মাৰসেনা.
পত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. ছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা
১৫৩. সঞ্জাযতি এতস্মাতি সঞ্জাতি, সো এৱ সম্পযুত্তধম্মো সমোসৰতি এত্থাতি সমোসৰণং, সো এৱ অত্থো, তেন সঞ্জাতিসমোসৰণট্ঠেন. ভযভেৰৱং সদ্দন্তি ভাযতি এতস্মাতি ভযং, তদেৱ যস্স কস্সচি ভেৰৱাৱহত্তা ভেৰৱং, দেৱাদিসদ্দন্তি অত্থো. ৱিগতৱলাহকে দেৱে উপ্পাতৱসেন উপ্পজ্জনকসদ্দো দেৱদুন্দুভি. অসনিপাতাদিসদ্দো অসনিপাতসদ্দো. উন্দ্ৰীযতীতি ৱিপৰিৱত্ততি. লোকো অধিমুচ্ছিতোতি অতিথদ্ধকাযো ৱিয মুচ্ছং আপন্নো. মাৰস্সাতি কিলেসমাৰস্স. ঠানভূতন্তি পৱত্তিট্ঠানভূতং.
ছফস্সাযতনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. পিণ্ডসুত্তৱণ্ণনা
১৫৪. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং ঞাতিমিত্তকুলে. পাহুনকানীতি পহিতব্বপণ্ণাকাৰানি. আগন্তুকপণ্ণাকাৰানীতি আগন্তুকানং উপগতানং দাতব্বপণ্ণাকাৰানি. সযংচৰদিৱসেতি কুমাৰকানঞ্চ কুমাৰিকানঞ্চ সযং অত্তনা চৰিতব্বছণদিৱসে. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেন্তো ‘‘সমৱযজাতিগোত্তা’’তিআদিমাহ. সমৱযসমজাতিকসমগোত্তাতি পচ্চেকং সম-সদ্দো যোজেতব্বো. গোত্তসমতা চ আৱাহৱিৱাহযোগ্যতাৱসেন দট্ঠব্বা, ন একগোত্ততাৱসেন. ততো ততো গামতো. অঞ্ঞস্মিং দাতব্বে অসতি. ছণৱসেন পহিণিতুং সম্পাদিতং পূৱং ছণপূৱং. তাসং সম্পত্তিযাতি তাসং দানং ধম্মস্সৱনঞ্চাতি তস্সা দুৱিধাযপি সম্পত্তিযা.
ঞাণং নাম আৱজ্জনপুব্বকং, তস্মা অজাননস্স ‘‘অনাৱজ্জনতাযা’’তি কাৰণং ৱত্ৱা সেসকাৰণং ৱদন্তো ‘‘বুদ্ধান’’ন্তিআদিমাহ. উপচাৰভেদন্তি বুদ্ধং দিস্ৱা মনুস্সেহি কাতব্বউপচাৰস্স ভিন্দনং. ভিন্দিতুন্তি ৱিধমিতুং.
ভগৱা পনাতি পনসদ্দো ৱিসেসত্থজোতকো. তেন ন কেৱলং ভগৱা উপ্পণ্ডনং পৰিহৰন্তো তং গামং ন পুন পাৱিসি, অথ খো মাৰং অনুকম্পন্তোতি ইদং ৱিসেসং জোতেতি.
জনেসীতি অপুঞ্ঞং জনেসি, জনেন্তো চ যথা ততো আযতিং থিৰতৰং মহন্তং দুক্খং নিপ্ফজ্জিস্সতি, এৱং নিপ্ফাদেসি. আসজ্জনন্তি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. কিঞ্চতি মদ্দতি অভিভৱতীতি কিঞ্চনন্তি আহ ‘‘মদ্দিতুং সমত্থ’’ন্তি.
পিণ্ডসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. কস্সকসুত্তৱণ্ণনা
১৫৫. নিব্বানং অপদিসিত্ৱাতি নিব্বানং নিস্সায নিব্বানগুণে আৰব্ভাতি অত্থো. হটহটকেসোতি ইতো চিতো চ ৱিকিণ্ণত্তা আকুলাকুলকেসো. চক্খুসম্ফস্সৱিঞ্ঞাণাযতনন্তি এত্থ যথা চক্খুগ্গহণেন ফস্সো ৱিসেসিতো, তেন এৱ ৱিঞ্ঞাণাযতনং. তথা সতি চক্খুৱিঞ্ঞাণস্স চ গহণং আপজ্জেয্যাতি. ননু চেত্থ চক্খুগ্গহণেন ৱিসেসিতত্তা চক্খুদ্ৱাৰিকানং সব্বেসং ৱিঞ্ঞাণানং গহণন্তি? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো পঠমেন চক্খুগ্গহণেনাতি নাযং দোসো. ভৱঙ্গচিত্তন্তি আৱজ্জনায অনন্তৰপচ্চযভূতমেৱ অধিপ্পেতন্তি নিযমেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘সাৱজ্জনক’’ন্তি ৱুত্তং, তস্মা তদাৰম্মণম্পীতি জৱনচিত্তেন সহ তদাৰম্মণচিত্তম্পি. ‘‘ৱিঞ্ঞাণাযতন’’ন্তি চ ৱুত্তে নিম্মলমেৱ.
‘‘চক্খূ’’তি অৱিসেসতো ৱুত্তত্তা পন মাৰস্স অযম্পি অত্থো আপন্নোতি দস্সেতুং ‘‘যং লোকে’’তিআদি ৱুত্তং. উপক্কৱিপক্কন্তি চক্খুপাকৰোগেন উপৰি হেট্ঠা চ সব্বসো পক্কং কুথিতং. এসেৱ নযোতি ইমিনা যং লোকে কুট্ঠকিলাসগণ্ডকচ্ছুআদীহি উপদ্দুতং ৱণপীড়কাদিৱসেন পগ্ঘৰন্তং অসুচিং অন্তমসো পৰমজেগুচ্ছৰূপম্পি, সব্বং তং তৱেৱ হোতূতি এৱমাদিং অপদিসতি.
যং ভণ্ডকন্তি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদিখেত্তৱত্থাদিউপকৰণং গহট্ঠা, পব্বজিতা চ যং পত্তচীৱৰাদিং ‘‘মম ইদ’’ন্তি অভিনিৱিসন্তাৱ ৱদন্তি, এতেসু পৰিগ্গহত্থেসু চ তেসং পৰিগ্গাহকপুগ্গলেসু চ তে চিত্তং যদি অত্থি, তানি আৰব্ভ তৱ চিত্তং যদি ভৱতি, এৱং ত্ৱং তত্থ বদ্ধো এৱ হোসীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন মে সমণ মোক্খসী’’তি.
যং ভণ্ডকং ৱদন্তীতি যথাৱুত্তং উপকৰণং লোকে বহুজনা ‘‘মম ইদ’’ন্তি ৱদন্তি. ন তং ময্হন্তি তং ময্হং ন হোতি, ন তত্থ মম তণ্হাৱসেন মমন্তি নত্থি. ন তে অহন্তি যে পুগ্গলা এত্থ বদ্ধা, তেপি অহং ন হোমি, তত্থ মে দিট্ঠিবদ্ধো নত্থি. ন মে মগ্গম্পি দক্খসীতি এৱং সব্বসো বদ্ধাভাৱেন মুত্তস্স মে গতমগ্গম্পি মাৰ ত্ৱং ন দক্খসি ন পস্সিস্সসি, যে ভৱাদযো তুয্হং ৱিসযা, তেসু ভৱযোনিগতিআদীসু ময্হং গতমগ্গং ন পস্সিস্সসি ভৱনিস্সট্ঠত্তাতি.
কস্সকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. ৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা
১৫৬. অহনন্তি কৰণে পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘অহনন্তেনা’’তি, পচ্চত্তে এৱ ৱা পচ্চত্তৱচনং, ‘‘অহনন্তো হুত্ৱা’’তি ৱচনসেসেন ভৱিতব্বন্তি অধিপ্পাযো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. অজিনন্তি অন্তোগধহেতুঅত্থং ৱদতীতি আহ ‘‘পৰস্স ধনজানিং অকৰোন্তেনা’’তি. অকাৰাপেন্তেনাতি পৰস্স ধনজানিং অকাৰেন্তেন. অসোচন্তেনাতি ভোগব্যসনাদিৱসেন পৰং অসোচন্তেন. কস্মা ভগৱা এৱং চিন্তেসীতি তত্থ কাৰণমাহ ‘‘ইতী’’তিআদিনা. ৰজ্জে ৱিজিতে দণ্ডকৰপীড়িতেতি ধনদণ্ডাদিদণ্ডেন চেৱ বলিনা চ বাধিতে.
ইজ্ঝনককোট্ঠাসাতি চেতোৱসিভাৱাদিকস্স সাধনককোট্ঠাসা. ৱড্ঢিতাতি ভাৱনাপাৰিপূৰিৱসেন অনুব্ৰূহিতা. পুনপ্পুনং কতাতি ভাৱনায বহুলীকৰণেন অপৰাপৰং পৱত্তিতা. যুত্তযানন্তি যথা যুত্তানং আজঞ্ঞৰথানং সাৰথিনা অধিট্ঠিতং যথাৰুচি পৱত্ততি, এৱং যথাৰুচিপৱত্তিতং গমিতা. পতিট্ঠট্ঠেনাতি অধিট্ঠানট্ঠেন. ৱত্থুকতাতি সব্বসো উপক্কিলেসসোধনেন ইদ্ধিৱিসযতায পতিট্ঠানভাৱতো সুৱিসোধিতপৰিস্সযৱত্থু ৱিয কতা. অৱিজহিতাতি পটিপক্খদূৰীভাৱতো সুভাৱিতভাৱেন তংতংঅধিট্ঠানযোগ্যতায ন জহাপিতা. নিচ্চানুবদ্ধাতি ততো এৱ নিচ্চং অনুবদ্ধা ৱিয কতা. সুপৰিচিতাতি সুট্ঠু সব্বভাগেন ভাৱনানুপচযং গমিতা. অৱিৰাধিতৱেধিহত্থো ৱিযাতি অৱিৰজ্ঝনভাৱেন ৱিৰজ্ঝনহত্থো ৱিয. সুট্ঠু সমাৰদ্ধাতি ভাৱনাউপ্পত্তিযা সম্মদেৱ সম্পাদিতা. চিন্তেয্যাতি অত্থুদ্ধাৰৱসেন চিন্তেয্য.
পব্বতস্সাতি পব্বতো অস্স. পব্বতো অস্সাতি পব্বতো ভৱেয্য কীদিসস্সাতি আহ ‘‘সুৱণ্ণস্সা’’তিআদি. জাতৰূপস্সাতি আতপৰূপসম্পন্নস্স. দ্ৱিক্খত্তুম্পি তাৱ মহন্তোতি যত্তকো সো পব্বতো হোতি, দ্ৱিক্খত্তুং তত্তকো. একস্সাতি একস্সপি পুগ্গলস্স নালং ন পৰিযত্তো তণ্হায দুপ্পূৰণভাৱা. এৱং জানন্তোতি এৱং তণ্হায দুপ্পূৰণভাৱাদীনৱতং জানন্তো. সমং চৰেয্যাতি পৰৱত্থুপৰামাসাদিং ৱিহায কাযাদীহি সমমেৱ পটিপজ্জেয্য.
দুক্খং তণ্হানিদানং, তণ্হা কামগুণনিদানা, তস্মা দুক্খস্স তণ্হাপচ্চযকামগুণনিদানত্তং ৱুত্তং. তন্তি দুক্খং. যতোনিদানং হোতীতি যংনিদানং যংকাৰণং তং পৱত্ততি. এৱং যো অদক্খীতি যো পৰিঞ্ঞাতৱত্থুকো এৱং দুক্খং তস্স নিদানভূতে কামগুণে চ তথতো পঞ্ঞাচক্খুনা পস্সি. কেন কাৰণেন নমেয্য? তং কাৰণং নত্থীতি অত্থো. কামগুণউপধিন্তি কামগুণসঙ্খাতং উপধিং. সজ্জতি এত্থাতি সঙ্গো এসো, লগ্গনমেতন্তি এৱং ৱিদিত্ৱা. তমেৱ কামাভিভূতো নপ্পটিসেৱেয্য ন লগ্গেয্যাতি এৱং ৱিনযায ৱূপসমায সিক্খেয্যাতি.
ৰজ্জসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
দুতিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. ততিযৱগ্গো
১. সম্বহুলসুত্তৱণ্ণনা
১৫৭. জটাচুম্বটকেনাতি সীসে পটিমুক্কেন জটাকলাপেন. অপৰিগ্গহব্ৰাহ্মণপব্বজিতা হি জটায উঞ্ছাচৰিযং চৰন্তি. উদুম্বৰদণ্ডঞ্হি অত্তগুত্তত্থায গহিতং তেসং অপ্পিচ্ছভাৱপ্পকাসনং. তেনাহ ‘‘অপ্পিচ্ছভাৱপ্পকাসনত্থ’’ন্তি. সীসং ওকম্পেত্ৱাতি এত্থ অতিৱিয সীসস্স ওকম্পিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘হনুকেন উৰং পহৰন্তো অধোনতং কত্ৱা’’তি ৱুত্তং. জিৱ্হং নীহৰিত্ৱাতি লম্বনচালনৱসেন মুখতো নিক্খামেত্ৱা. তেনাহ ‘‘উদ্ধ’’ন্তিআদি. তিসাখন্তি তিভঙ্গভকুটি ৱিয নলাটে জাতত্তা নলাটিকং. তেনাহ ‘‘নলাটে উট্ঠিতং ৱলিত্তয’’ন্তি, তিভঙ্গৱলিকং নলাটে কত্ৱাতি অত্থো. অত্তনোৱ তেলেতি অত্তনোৱ পাপকম্মনিব্বত্তকে তেলে, পচিতব্বট্ঠানগেহেতি অধিপ্পাযো.
সম্বহুলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা
১৫৮. ময্হং লাভাতি এৱৰূপস্স নাম সম্মাসম্বুদ্ধস্স সত্থুস্স পটিলাভো, এৱৰূপস্স চ নাম নিয্যানিকস্স সদ্ধম্মস্স পটিলাভো, এৱৰূপানঞ্চ সুপ্পটিপন্নানং সব্ৰহ্মচাৰীনং পটিলাভো, এতে ময্হং সুলদ্ধলাভা. ময্হং সুলদ্ধন্তি যঞ্চেতং মম নিয্যানিকসাসনে পব্বজ্জা উপসম্পদা, তস্মিঞ্চ অভিৰতীতি সব্বঞ্চেতং মযা সুলদ্ধং. যথা পনস্স এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উপ্পন্নো, তং দস্সেতুং ‘‘সো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. চৰিতানুৰূপৱসেন গহিতং মূলকম্মট্ঠানং. পাসাদিকন্তি পসাদাৱহং. এৱমহোসীতি ‘‘লাভা ৱত মে’’তিআদিনা এৱং পৰিৱিতক্কো অহোসি. নিসিন্নসদিসোতি নিসিন্নো ৱিয. তস্মিংযেৱ ঠানেতি যস্মিং ঠানে নিসিন্নং মাৰো উপসঙ্কমি, তস্মিংযেৱ ঠানে. তস্সাতি সমিদ্ধিত্থেৰস্স. কম্মট্ঠানং সপ্পাযন্তি কম্মট্ঠানভাৱনায অনুযুঞ্জনং সপ্পাযং উপকাৰাৱহং ভৱিস্সতি.
ময্হন্তি মযা. সতি চ পঞ্ঞা চ সতিপঞ্ঞা, তা অৰিযমগ্গেন জাননসমত্থনভাৱেন অৱবুদ্ধা. থেৰো কিৰ তদা ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেসি. কামন্তি যথাৰুচি. কেচি ‘‘কামং কৰস্সূতি আযস্মতো ‘কামা’তি মাৰস্স আলপন’’ন্তি ৱদন্তি. ৱিভিংসকাৰহানীতি ভযানকাৰহানি. ৰূপানীতি ৱিপ্পকাৰানি. ৱিপ্পকাৰত্থোপি হি ৰূপসদ্দো ‘‘ৰূপং দস্সেতি অনপ্পক’’ন্তিআদীসু ৱিয. ন কম্পেস্সসীতি সমণধম্মকৰণতো ন চলিস্সসি.
সমিদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. গোধিকসুত্তৱণ্ণনা
১৫৯. পব্বতস্স পস্সেতি পব্বতপাদে উপচ্চকাযং. সমযে সমযে লদ্ধত্তা সামযিকং. তেনাহ ‘‘অপ্পিতপ্পিতক্খণে পচ্চনীকধম্মেহি ৱিমুচ্চতী’’তি. লোকিযৱিমুত্তি হি অনচ্চন্তপহাযিতায সমযৱিমুত্তি নাম, লোকুত্তৰৱিমুত্তি অচ্চন্তপহাযিতায অসমযৱিমুত্তি. তাহি সমন্নাগতা ‘‘সমযৱিমুত্তা, অসমযৱিমুত্তা’’তি চ ৱুচ্চন্তি. যাৱ পঠমজ্ঝাননিব্বত্তনং, তাৱ কস্মা পৰিহাযীতি অত্থো? সাবাধত্তাতি সৰোগত্তা. ৱাতপিত্তসেম্হৱসেনাতি কদাচি ৱাতপিত্তৱসেন, কদাচি ৱাতসেম্হৱসেন, উভিন্নম্পি সন্নিপাতৱসেন. অনুসাযিকোতি কাযং অনুগন্ত্ৱা সযিতো, যাপ্যামযভাৱেন ঠিতোতি অত্থো. সমাধিস্সাতি সমাধিভাৱনায. উপকাৰকধম্মে উতুভোজনাদিকে. পূৰেতুন্তি সমোধানেতুং. পৰিহাযীতি সৰীৰস্স অকল্লভাৱতো.
আহৰেয্যন্তি জীৱিতহৰণত্থায উপনেয্যং. নিবদ্ধা গতি হোতি কেৱলং ব্ৰহ্মলোকূপপত্তিতো, ন সোতাপন্নাদীনং ৱিয পৰিচ্ছিন্নভাৱেন. তেনাহ ‘‘ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্ততী’’তি.
জলমানাতি সমুট্ঠিতনিযতইদ্ধিযা অনঞ্ঞসাধাৰণপৰিৱাৰসম্পত্তিযা চ সদেৱকে লোকে জলমানা. মংসচক্খু দিব্বচক্খু ধম্মচক্খু পঞ্ঞাচক্খু সমন্তচক্খূতি পঞ্চহি চক্খূহি চক্খুমা. আনুভাৱধৰাতি অচিন্তেয্যাপৰিমেয্যবুদ্ধানুভাৱসম্পন্না. আনুভাৱপৰিযাযোপি হি জুতি-সদ্দো হোতি ‘‘ইদ্ধিজুতিবলৱীৰিযূপপত্তী’’তিআদীসু (জা. ২.২২.১৫৮৯, ১৫৯৫) ৱিয. অনৱসেসতো মানং সিযতি সমুচ্ছিন্দতীতি অগ্গমগ্গো মানসং. তন্নিব্বত্তনা পন অৰহত্তস্স মানসতা দট্ঠব্বা. সীলাদীনীতি অনুত্তৰসীলাদীনি. সিক্খমানোতি সিক্খানি ভাৱেন্তো অত্তনো সন্তানে উপ্পাদেন্তো. ন চিত্তভাৱনা. তেনাহ ‘‘সকৰণীযো’’তি. জনেতি সত্তস্স কাযে, সদেৱকে লোকেতি অত্থো. ৱিস্সুতাতি অনঞ্ঞসাধাৰণেহি সীলাদিগুণেহি ৱিস্সুতা.
ৱেদনং ৱিক্খম্ভেত্ৱাতি উপ্পন্নং দুক্খৱেদনং পটিচ্চ উপ্পন্নঅত্তকিলমথং অনুপ্পাদনৱসেন ৱিক্খম্ভেত্ৱা তংযেৱ ৱেদনং পৰিগ্গহেত্ৱা পৱত্তৱিপস্সনা ৱীথিমেৱ ওতৰতীতি কত্ৱা মূলকম্মট্ঠানন্তি ৱুত্তং. ‘‘সমসীসী হুত্ৱা পৰিনিব্বাযী’’তি ৱত্ৱা তস্স পভেদং ৱিভজিত্ৱা ইধাধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘সমসীসী নাম তিৱিধো হোতী’’তিআদিমাহ. ইৰিযাপথৱসেন সমসীসী ইৰিযাপথসমসীসী. এস নযো সেসদ্ৱযেপি.
ইৰিযাপথকোপনঞ্চাতি ইৰিযাপথেহি অসমাযোগো. একপ্পহাৰেনেৱাতি একৱেলাযমেৱ. পৰিনিব্বানৱসেনাতি অনুপাদিসেসপৰিনিব্বানৱসেন, ন কিলেসক্খযমত্তেন. এত্থাতি এতেসু দ্ৱীসু নযেসু. এৱং সতি তেনেৱ ইৰিযাপথেন ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা তেনেৱ ইৰিযাপথেন, একস্মিং অন্তোৰোগেযেৱ ৱিপস্সনং পট্ঠপেত্ৱা অৰহত্তং পত্ৱা তেনেৱ ৰোগেন পৰিনিব্বাযন্তা খীণাসৱা বহৱোপি সমসীসিনো এৱ সম্ভৱেয্যুং. তস্মা ৱুত্তনযেনেৱ অত্থো ৱেদিতব্বো.
সীসঞ্চেত্থ তেৰস – পলিবোধসীসং তণ্হা, বন্ধনসীসং মানো, পৰামাসসীসং দিট্ঠি, ৱিক্খেপসীসং উদ্ধচ্চং, কিলেসসীসং অৱিজ্জা, অধিমোক্খসীসং সদ্ধা, পগ্গহসীসং ৱীৰিযং, উপট্ঠানসীসং সতি, অৱিক্খেপসীসং সমাধি, দস্সনসীসং পঞ্ঞা, পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং, গোচৰসীসং ৱিমোক্খো, সঙ্খাৰসীসং নিৰোধোতি. ইমেসু তেৰসসু সীসেসু পলিবোধসীসাদীনি পৱত্তিসীসঞ্চ পৰিযাদিযিতব্বানি, অধিমোক্খসীসাদীনি পৰিযাদাযকানি, পৰিযাদাযকফলং গোচৰসীসং. তঞ্হি ৱিসযজ্ঝত্তং ফলং ৱিমোক্খো, পৰিযাদাযকস্স মগ্গস্স ফলস্স চ আৰম্মণং সঙ্খাৰসীসং সঙ্খাৰৱিৱেকভূতো নিৰোধোতি পৰিযাদিযিতব্বানং পৰিযাদাযকফলাৰম্মণানং সহ ৱিয সংসিদ্ধং দস্সনেন সমসীসিভাৱং দস্সেতুং পটিসম্ভিদাযং তেৰস সীসানি ৱুত্তানি. ইধ পন ‘‘অপুব্বং অচৰিমং আসৱপৰিযাদানঞ্চ হোতি জীৱিতপৰিযাদানঞ্চা’’তি (পু. প. ১৬) ৱচনতো তেসু কিলেসপৱত্তসীসানমেৱ ৱসেন যোজনং কৰোন্তো ‘‘এত্থ চ পৱত্তিসীস’’ন্তিআদিমাহ.
তত্থ পৱত্তিসীসং পৱত্ততো ৱুট্ঠহন্তো মগ্গো চুতিতো উদ্ধং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন যদিপি পৰিযাদীযতি, যাৱ পন চুতি, তাৱ পৱত্তিসব্ভাৱতো ‘‘পৱত্তিসীসং জীৱিতিন্দ্ৰিযং চুতিচিত্তং খেপেতী’’তি আহ. কিলেসপৰিযাদানেন পন মগ্গচিত্তেন অত্তনো অনন্তৰং ৱিয নিপ্ফাদেতব্বা পচ্চৱেক্খণৱাৰা চ কিলেসপৰিযাদানস্সেৱ ৱাৰাতি ৱত্তব্বতং অৰহন্তি. ‘‘ৱিমুত্তস্মিং ৱিমুত্তমিতি ঞাণং হোতী’’তি (ম. নি. ১.৭৮; সং. নি. ৩.১২) ৱচনতো পচ্চৱেক্খণপৰিসমাপনেন কিলেসপৰিযাদানং সমাপিতং নাম হোতি, তং পন পৰিসমাপনং যদি চুতিচিত্তেন হোতি, তেনেৱ জীৱিতপৰিসমাপনঞ্চ হোতীতি ইমায ৱাৰচুতিসমতায কিলেসপৰিযাদানজীৱিতপৰিযাদানানং অপুব্বাচৰিমতা ৱেদিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱিন্নং চিত্তানং একতো উপ্পাদো নত্থী’’তিআদিমাহ. দ্ৱিন্নং চিত্তানন্তি চুতিচিত্তমগ্গচিত্তানং. তন্তি পচ্চৱেক্খণং পৰিপুণ্ণজৱনচিত্তানং সত্তক্খত্তুং পৱত্তিযা, অপৰিপুণ্ণানং ৱা পঞ্চক্খত্তুং পৱত্তিযা. কিঞ্চাপি ‘‘একো ৱা দ্ৱে ৱা’’তি ৱুত্তং যথা ‘‘একং ৱা দ্ৱে ৱা তদাৰম্মণচিত্তানী’’তি, হেট্ঠিমন্তেন পন দ্ৱে পৱত্তন্তি.
উপ্পাটেত্ৱাতি উদ্ধৰিত্ৱাতি অত্থো. অনুপাদিসেসেনাতি অনুপাদিসেসনিব্বানেন.
ধূমাযিতত্তন্তি ধূমস্স ৱিয অযিতভাৱং পৱত্তিআকাৰং. ধূমসদিসা ৱলাহকা ধূমৱলাহকা, তিমিৰৱলাহকা, যে মহিকা ‘‘তিমিৰ’’ন্তি ৱুচ্চন্তি. অপ্পতিট্ঠিতেনাতি পতিট্ঠং অলভন্তেন. ইত্থম্ভূতলক্খণে এতং কৰণৱচনং, অনুপ্পত্তিধম্মেনাতি অত্থো. সতি হি উপ্পাদে পতিট্ঠিতং নাম সিযা, অট্ঠকথাযং পন যদেৱ তস্স ৱিঞ্ঞাণস্স অপ্পতিট্ঠানকাৰণং, তদেৱ পৰিনিব্বানকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘অপ্পতিট্ঠিতকাৰণা’’তি.
সোকেন ফুট্ঠস্সাতি ‘‘অফলো ৱত মে ৱাযামো জাতো’’তি সোকেন অভিভূতস্স. অভস্সথাতি বলৱসোকাভিতুন্নস্স সতিসম্মোসা সিথিলং গহিতা ভস্সি পতিতা সা কচ্ছা.
গোধিকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. সত্তৱস্সানুবন্ধসুত্তৱণ্ণনা
১৬০. যস্মা কপিলৱত্থুতো নিক্খন্তকালতো পট্ঠায মাৰো ওতাৰাপেক্খো লোকনাথং অনুবন্ধিতুং আৰদ্ধো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পুৰে বোধিযা ছব্বস্সানী’’তি. অতিগহেত্ৱাতি অনুগন্ত্ৱা তস্স যথাৰুচি পটিপত্তিং অনুৱত্তো ৱিয হুত্ৱা.
অৱজ্ঝাযন্তোতি পজ্ঝাযন্তো. জিতো ৱিত্তপৰাজিতো অসি নু. পমাণাতিক্কন্তন্তি গৰুতৰং.
খনিত্ৱা উম্মূলেত্ৱা. কামাসৱাদীনি পজহন্তো অনাসৱো.
পেহীতি অপেহি. পাৰগামিনোতি পাৰঙ্গমনসীলা. তেকালিকো অযং গামি-সদ্দোতি আহ ‘‘যেপী’’তিআদি.
মাৰৱিসূকানীতি মাৰকণ্টকানি কণ্টকসদিসানি মাৰস্স দুৰাচাৰানি. ৱিৰুদ্ধসেৱিতানি ৱিৰোধৱসেন তাসংযেৱ ৱেৱচনানি. তানি সৰূপতো দস্সেতুং ‘‘অপ্পমাযূ’’তিআদি ৱুত্তং. নিব্বেজনীযাতি নিব্বেদদাযিকা. উক্কণ্ঠনীযাতি উক্কণ্ঠৱহা.
ৱিকপ্পৱসেন ৱেদিতব্বো ওপম্মপৰিকপ্পৱিসযত্তা তস্স কিৰিযাপদস্স. তেনাহ ‘‘অনুপৰিগচ্ছেয্যা’’তি. এত্থাতি এতস্মিং মেদৱণ্ণৱত্থুস্মিং. মুদুন্তি মুদুমধুৰসং ৱিন্দেয্যাম পটিলভেয্যাম. অস্সাদোতি অস্সাদেতব্বো.
সত্তৱস্সানুবন্ধসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. মাৰধীতুসুত্তৱণ্ণনা
১৬১. চিন্তেসীতি সোকৱসিকো হুত্ৱা চিন্তযি. গণিকাৰহত্থিনিযোতি দীপককৰেণুযো. একসতং একসতন্তি একসতং একসতং পচ্চেকং সতং সতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘একেকং সতং সতং কত্ৱা’’তি. কুমাৰিৱণ্ণসতন্তি কুমাৰিত্থীনং অত্তভাৱানং সতং. তা কিৰ পঠমং কঞ্ঞাৰূপেন অত্তানং দস্সেসুং. অনুপগতপুপ্ফানঞ্হি সমঞ্ঞা কঞ্ঞাতি. পুন যথাৱুত্তকুমাৰিৰূপেন উপগতপুপ্ফা হি কুমাৰী. পুন ৱধুকাৰূপেন. তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অৱিজাতৱণ্ণসত’’ন্তি. ততিযৱাৰে যুৱতিৰূপেন. ৱিজাতা হি ইত্থী অনতিক্কন্তমজ্ঝিমৱযা যুৱতী. এত্তাৱতা বালা তৰুণী পোৰীতি তিৱিধাসু ইত্থীসু পুৰিমা দ্ৱে দস্সিতা, পৰিযোসানৱাৰেসু মনুস্সজাতিকানং মনুস্সিত্থিযোৱ ৰুচ্চন্তীতি তেন মনুস্সৰূপেন তা অত্তানং দস্সেসুং.
অত্থস্স পত্তিন্তি একন্ততো হিতানুপ্পত্তিং. হদযস্স সন্তিন্তি পৰমচিত্তুপসমং. কিলেসসেনন্তি কামগুণসঙ্খাতং পঠমং কিলেসসেনং. সা হি কিলেসসেনা অচ্ছৰাসঙ্ঘাতসভাৱাপি পটিপত্থযমানা পিযাযিতব্বইচ্ছিতব্বৰূপভাৱতো পিযৰূপসাতৰূপা নাম অত্তনো কিচ্চৱসেন. একো অহং ঝাযন্তোতি গণসঙ্গণিকায কিলেসসঙ্গণিকায চ অভাৱতো একো অসহাযো অহং লক্খণূপনিজ্ঝানেন নিজ্ঝাযন্তো. অনুবুজ্ঝিন্তি অনুক্কমেন মগ্গপটিপাটিযা বুজ্ঝিং পটিবুজ্ঝিং. তস্মাতি যথাৱুত্তৱিৱেকসুখসমধিগমনিমিত্তং. অকৰণেনাতি মিত্তসন্থৱস্স অকৰণেন. সক্খীতি সক্খিভাৱো.
কতমেন ৱিহাৰেনাতি ঝানসমাপত্তীনং কতমেন ৱিহাৰেন. ইধ দুতিযপদস্স অত্থো ৱিস্সজ্জনগাথাৱণ্ণনাযমেৱ আৱি ভৱিস্সতি. অনামন্তেন ‘‘তং পুগ্গল’’ন্তি সম্মুখা ঠিতম্পি ভগৱন্তং অসম্মুখা ৱিয কত্ৱা ৱদতি, কথং ত্ৱন্তি অত্থো.
‘‘অৱিতক্কঝাযী’’তি ৱক্খমানত্তা অযমেৱেত্থ কাযপস্সদ্ধি ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানেন অস্সাসপস্সাসকাযস্স পস্সদ্ধত্তা পস্সদ্ধকাযো’’তি. পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদিকে কম্মাভিসঙ্খাৰে. কামালযাদীনং অভাৱতো অনালযো. ন সৰতীতি ন সৱতি. ৰাগৱসেন হি সত্তা সংসাৰমনুসৱন্তি. ন থিনোতি ন থিনমিদ্ধচিত্তো. মোহৱসেন হি সত্তা থিনমিদ্ধং আপজ্জন্তীতি. দিযড্ঢকিলেসসহস্সন্তি খুদ্দকৱত্থুৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৮৪২, ৯৭৬) আগতেসু অট্ঠসু কিলেসসতেসু অট্ঠসতং তণ্হাৱিচৰিতানি অপনেত্ৱা সেসা পঞ্ঞাসাধিকং সতং কিলেসা, তে ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৩১) আগতাহি দ্ৱাসট্ঠিযা দিট্ঠীহি সহ পঞ্চপঞ্ঞাসাধিকং সত্তসতং হোতি; তা চ উপ্পন্নানুপ্পন্নভাৱেন দিগুণিতা দিযড্ঢকিলেসসহস্সং দসাধিকং হোতি; তং অপ্পকং পন ঊনমধিকং ৱা গণনুপগং ন হোতীতি ‘‘দিযড্ঢকিলেসসহস্স’’ন্তি ৱুত্তং. ইতৰেসং অতীতাদিভাৱামসনতো অগ্গহণং পহানস্স অধিপ্পেতত্তা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন অভিধম্মটীকাযং (ধ. স. অনুটী. নিদানকথাৱণ্ণনা) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. পঠমপদেনাতি ‘‘ন কুপ্পতী’’তি ইমিনা পদেন. দুতিযেনাতি ‘‘ন সৰতী’’তি পদেন. ততিযেনাতি ‘‘ন থিনো’’তি পদেন. নীৱৰণপ্পহানেন খীণাসৱতং দস্সেতি, অনৱসেসতো নীৱৰণানং অচ্চন্তপ্পহানং অধিপ্পেতং.
পঞ্চদ্ৱাৰিককিলেসোঘং তিণ্ণোতি ছন্নং দ্ৱাৰানং ৱসেন পৱত্তনকিলেসোঘং তৰিত্ৱা ঠিতো. কামোঘদিট্ঠোঘভৱোঘট্ঠকিলেসভাৱতো ‘‘পঞ্চোঘগ্গহণেন ৱা পঞ্চোৰম্ভাগিযানি সংযোজনানি ৱেদিতব্বানী’’তি আহ. ৰূপৰাগাদযো ৱিসেসতো ন পঞ্চদ্ৱাৰিকাতি ৱুত্তং ‘‘ছট্ঠগ্গহণেন পঞ্চুদ্ধম্ভাগিযানি ৱেদিতব্বানী’’তি.
মচ্চুৰাজস্সাতি সম্বন্ধে সামিৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘মচ্চুৰাজস্স হত্থতো’’তি আহ. নযমানানন্তি অনাদৰে সামিৱচনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘নযমানেসূ’’তি.
ঊহচ্চাতি বুদ্ধং নিস্সায. ‘‘ইদমৱোচা’’তি দেসনং নিট্ঠাপেত্ৱাতি এতেন সংযুত্তেসু অযং নিগমনপাড়ি, হেট্ঠা অনাগতনযত্তা পন কেসুচি পোত্থকেসু ন লিখীযতীতি দস্সেতি. দদ্দল্লমানাতি জজ্জকাৰস্স হি দদ্দকাৰং কত্ৱা নিদ্দেসো. তেনাহ ‘‘অতিৱিয জলমানা’’তি. নীহৰীতি তাসং কাযৱচীৱিকাৰং ন মনসিকৰোন্তো তিণাযপি অমঞ্ঞমানোৱ অনপেক্খেনেৱ নীহৰি. ফলতো ভট্ঠন্তি ফলসিপাটিকতো ভট্ঠং. কুণ্ডতিণাদিগচ্ছতূলং পোটকিতূলং.
মাৰধীতুসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ততিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
সাৰত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায
মাৰসংযুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.