৩. ততিযৱগ্গো

১. পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা

১৩২. ‘‘নীচে কুলে পচ্চাজাতো’’তিআদি অপ্পকাসনভাৱেন তমতীতি তমো, তেন তমেন যুত্তোতি তমো পুগ্গলো ৱুচ্চতি, তংযোগতো পুগ্গলস্স তব্বোহাৰো যথা ‘‘মচ্ছেৰযোগতো মচ্ছেৰো’’তি. তস্মা তমোতি অপ্পকাসনভাৱেন তমো তমভূতো অন্ধকাৰো ৱিয জাতো, অন্ধকাৰত্তং ৱা পত্তোতি অত্থো. ৱুত্তলক্খণং তমমেৱ পৰম্পৰতো অযনং গতি নিট্ঠা এতস্সাতি তমপৰাযণো, তমপৰাযণতং ৱা পত্তোতি অত্থো. ঞাযেনপি তমগ্গহণেন খন্ধতমোৱ কথিতো, ন অন্ধকাৰতমো. খন্ধতমোতি চ সম্পত্তিৰহিতা খন্ধপৱত্তিযেৱ দট্ঠব্বা. ‘‘উচ্চে কুলে পচ্চাজাতো’’তিআদি পকাসনভাৱেন জোতেতীতি জোতি, তেন জোতিনা যুত্তোতিআদি সব্বং তমে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ইতৰে দ্ৱেতি জোতিতমপৰাযণো জোতিজোতিপৰাযণোতি ইতৰে দ্ৱে পুগ্গলে.

ৱেণুৱেত্তাদিকেহি পেড়াদিকাৰকা ৱিলীৱকাৰকা. মিগমচ্ছাদীনং নিসাদনতো নেসাদা, মাগৱিকমচ্ছবন্ধাদযো. ৰথেসু চম্মেন হননকৰণতো ৰথকাৰা চম্মকাৰা ৱুত্তা. ‘‘পু’’ ইতি কৰীসস্স নামং, তং কুসেন্তি অপনেন্তীতি পুক্কুসা, পুপ্ফছড্ডকা. দুব্বণ্ণোতি ৱিৰূপো. ওকোটিমকোতি আৰোহাভাৱেন হেট্ঠিমকোটিকো, ৰস্সকাযোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘লকুণ্ডকো’’তি. লকু ৱিয ঘটিকা ৱিয ডেতি পৱত্ততীতি হি লকুণ্ডকো, ৰস্সো. কণতি নিমীলতীতি কাণো. তং পনস্স নিমীলনং একেন অক্খিনা দ্ৱীহিপি ৱাতি আহ ‘‘একক্খিকাণো ৱা উভযক্খিকাণো ৱা’’তি. কুণনং কুণো, হত্থৱেকল্লং, সো এতস্স অত্থীতি কুণী. খঞ্জো ৱুচ্চতি পাদৱিকলো. হেট্ঠিমকাযসঙ্খাতো সৰীৰস্স পক্খো পদেসো হতো অস্সাতি পক্খহতো. তেনাহ ‘‘পীঠসম্পী’’তি. পদীপে পদীপনে এতব্বং নেতব্বন্তি পদীপেয্যং, তেলকপল্লাদিউপকৰণং. ৱুত্তন্তি অট্ঠকথাযং ৱুত্তং.

আগমনৱিপত্তীতি আগমনট্ঠানৱসেন ৱিপত্তি আগমো এত্থাতি কত্ৱা. পুব্বুপ্পন্নপচ্চযৱিপত্তীতি পঠমুপ্পন্নপচ্চযৱসেন ৱিপত্তি. চণ্ডালাদিসভাৱা হিস্স মাতাপিতৰো পঠমুপ্পন্নপচ্চযা, পঠমুপ্পত্তিযা ৱা পচ্চযা, তেহেৱস্স ৱিপত্তি এৱ, ন সম্পত্তি. পৱত্তপচ্চযৱিপত্তীতি পৱত্তে সুখপচ্চযৱিপত্তি. তাদিসে নিহীনকুলে উপ্পন্নোপি কোচি ৱিভৱসম্পন্নো সিযা, অযং পন দুগ্গতো দুৰূপো হোতি. আজীৱুপাযৱিপত্তীতি আজীৱনুপাযৱসেন ৱিপত্তি. সুখেন হি জীৱিকং পৱত্তেতুং উপাযভূতা হত্থিসিপ্পাদযো ইমস্স নত্থি, পুপ্ফছড্ডকসিলাকোট্টনাদিকম্মং পন কত্ৱা জীৱিকং পৱত্তেতি. তেনাহ ‘‘কসিৰৱুত্তিকে’’তি. অত্তভাৱৱিপত্তীতি উপধিৱিপত্তি. দুক্খকাৰণসমাযোগোতি কাযিকচেতসিকদুক্খুপ্পত্তিযা পচ্চযসমোধানং. সুখকাৰণৱিপত্তীতি সুখপচ্চযপৰিহানি. উপভোগৱিপত্তীতি উপভোগসুখস্স ৱিনাসো অনুপলদ্ধি. জোতি চেৱ জোতিপৰাযণভাৱো চ সুক্কপক্খো.

দসহি অক্কোসৱত্থূহীতি লক্খণৱচনং এতং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধিতা হোন্তি, দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি, তস্মা দসহি অক্কোসৱত্থূহি, তত্থ ৱা যেন কেনচি পৰিভাসতীতি অত্থো. একগ্গচিত্তোতি দানং দাতুং অপেক্খিততায সমাহিতচিত্তো.

পুগ্গলসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

২. অয্যিকাসুত্তৱণ্ণনা

১৩৩. জৰাজিণ্ণাতি জৰায জিণ্ণা. তেন পাকটজৰায মত্থকপ্পত্তিমাহ. ৱযোৱুড্ঢাতি ৱযসা ৱুড্ঢা. তেন পচ্ছিমৱযস্স ওসক্কসম্পৱত্তিং ৱদতি. জাতিমহল্লিকাতি জাতিমহত্তগতা. চিৰকালং অতিক্কন্তাতি দ্ৱে তযো ৰাজপৰিৱট্টে ৱীতিৱত্তা. ৱযো-সদ্দো সাধাৰণৱচনোপি জিণ্ণসদ্দসন্নিধানতো ওসানৱযং এৱ ৱদতীতি আহ ‘‘পচ্ছিমৱযং সম্পত্তা’’তি. অয্যিকাতি মাতামহিং সন্ধায ৱদতি. হত্থী এৱ ৰতনভূতো হত্থিৰতনন্তি আহ ‘‘সতসহস্সগ্ঘনকেনা’’তিআদি. সব্বানি তানীতি কুম্ভকাৰভাজনানি, তেহি সদ্ধিং সত্তসন্তানস্স পমাণং দস্সেন্তো ‘‘তেসু হী’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

অয্যিকাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৪. ইস্সত্তসুত্তৱণ্ণনা

১৩৫. অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এত্থ কা অস্স অট্ঠুপ্পত্তি? তিত্থিযানং ভগৱতো ভিক্খুসঙ্ঘস্স চ অলাভায অযসায পৰিসক্কনং. তং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ভগৱতো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা তং সব্বদিসাসু যমকমহামেঘো উট্ঠহিত্ৱা মহাওঘং ৱিয সব্বা পাৰমিযো ‘‘ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং দস্সামা’’তি সম্পিণ্ডিতা ৱিয লাভসক্কাৰমহোঘং নিব্বত্তযিংসু. ততো ততো অন্নপানযানৱত্থমালাগন্ধৱিলেপনাদিহত্থা খত্তিযব্ৰাহ্মণাদযো আগন্ত্ৱা – ‘‘কহং ভগৱা, কহং দেৱদেৱো নৰাসভো লোকনাথো’’তি ভগৱন্তং পৰিযেসন্তি, সকটসতেহিপি পচ্চযে আহৰিত্ৱা ওকাসং অলভমানা সমন্তা গাৱুতপ্পমাণম্পি সকটধুৰেন সকটধুৰং আহচ্চ তিট্ঠন্তি চেৱ অনুৱত্তন্তি চ অন্ধকৱিন্দব্ৰাহ্মণাদযো ৱিয. সব্বং খন্ধকে (মহাৱ. ২৮২) তেসু তেসু সুত্তেসু চ আগতনযেন ৱেদিতব্বং. যথা চ ভগৱতো, এৱং ভিক্খুসঙ্ঘস্সপি. ৱুত্তম্পি – ‘‘তেন খো পন সমযেন ভগৱা সক্কতো হোতি গৰুকতো মানিতো পূজিতো অপচিতো লাভী চীৱৰ…পে… পৰিক্খাৰানং, ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো’’তিআদি (উদা. ৩৮), তথা ‘‘যাৱতা খো, চুন্দ, এতৰহি সঙ্ঘো ৱা গণো ৱা লোকে উপ্পন্নো, নাহং, চুন্দ, অঞ্ঞং একং সঙ্ঘম্পি একং গণম্পি সমনুপস্সামি এৱং লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তং, যথৰিৱাযং, চুন্দ, ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি (দী. নি. ৩.১৭৬). এৱন্তি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন. নিজ্ঝত্তিন্তি সঞ্ঞত্তিং. নন্তি কথং.

এৱং পুচ্ছিতুং অযুত্তং তিত্থিযানং কথা মহাজনসন্নিপাতে নিয্যাতিতা হোতীতি. তস্মিং দাতব্বং, চিত্তপ্পসাদমত্তেন দেন্তেপি হি পুঞ্ঞং পৱড্ঢতি. আৰোচিতং অত্তনোতি অধিপ্পাযো. ভগৱাতি সত্থু আমন্তনং. চিত্তং নাম যথাপচ্চযং পৱত্তমানং নিগণ্ঠা…পে… পসীদতি পসন্নস্সাতি অধিপ্পাযো. পুব্বে অৱিসেসতো দেয্যধম্মস্স দাতব্বট্ঠানং নাম পুচ্ছিতং, ইদানি তস্স মহপ্ফলভাৱকৰো দক্খিণেয্যৱিসেসোতি আহ ‘‘অঞ্ঞং তযা পঠমং পুচ্ছিতং, অঞ্ঞং পচ্ছা’’তি. সল্লক্খেহি এতং. পচ্ছিমং পুৰিমেন সদ্ধিং আনেহীতি অধিপ্পাযো. পুচ্ছিতস্স নাম পঞ্হস্স কথনং ময্হমেৱ ভাৰো. সমুপব্যূড়্হোতি একতো সেনায ৰাসিৱসেন সম্পিণ্ডিতোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰাসিভূতো’’তি. অসিক্খিতোতি সত্তট্ঠসংৱচ্ছৰানি ধনুসিপ্পেন সিক্খিতো. ধনুসিপ্পং সিক্খিত্ৱাপি কোচি কতহত্থো ন হোতি, অযং পন অসিক্খিতো ন কতহত্থো, পোঙ্খানুপোঙ্খভাৱোযেৱ ব্যামমুট্ঠিবন্ধো. তিণপুঞ্জমত্তিকাপুঞ্জাদীসূতি আদি-সদ্দেন পংসুপুঞ্জৱালুকপুঞ্জসাৰফলকঅযোঘনাদিকে সঙ্গণ্হাতি. অকতপৰিচযোতি তেসং সন্তিকা ৱিজ্ঝনট্ঠেন অকতপৰিচযো. ৰাজৰাজমহামত্তাদিকে উপেচ্চ অসনং উপাসনং, ন কতং উপাসনং এতেনাতি অকতূপাসনো. অসিক্খিততাদিনা ভীৰুভাৱেন ৱা কাযস্স ছম্ভনং সঙ্কম্পনং উত্তাসো এতস্স অত্থীতি ছম্ভীতি আহ ‘‘পৱেধিতকাযো’’তি.

দক্খিণেয্যতায অধিপ্পেতত্তা ‘‘অৰহত্তমগ্গেন কামচ্ছন্দো পহীনো হোতী’’তি আহ. অচ্চন্তপ্পহানস্স ইচ্ছিতত্তা ততিযেনেৱ কুক্কুচ্চং পহীনং হোতি পটিঘসম্পযোগং. অসেক্খস্স অযন্তি অসেক্খং, সীলক্খন্ধো. তযিদং ন অগ্গফলং সীলমেৱ অধিপ্পেতং, অথ খো যং কিঞ্চি অসেক্খসন্তানে পৱত্তং সীলং, লোকুত্তৰো এৱ ন অধিপ্পেতো সিক্খায জাতত্তা, এৱং ৱিমুত্তিক্খন্ধোপীতি. সেক্খস্স এসোতি ৱা, অপৰিযোসিতসিক্খত্তা সযমেৱ সিক্খতীতি ৱা সেক্খো, চতূসু মগ্গেসু হেট্ঠিমেসু চ তীসু ফলেসু সীলক্খন্ধো. উপৰি সিক্খিতব্বাভাৱতো অসেক্খো. ৱুড্ঢিপ্পত্তো সেক্খোতি অসেক্খো. অগ্গফলভূতো সীলক্খন্ধো ৱুচ্চেয্য, অট্ঠকথাযং পন ৱিপস্সকস্স সীলস্স অধিপ্পেতত্তা তথা অত্থো ৱুত্তো. সব্বত্থাতি ‘‘অসেক্খেনা’’তিআদীসু. এত্থ চ যথা সীলসমাধিপঞ্ঞাক্খন্ধা মিস্সকা অধিপ্পেতা, এৱং ৱিমুত্তিক্খন্ধাপীতি তদঙ্গৱিমুত্তিআদযোপি ৱেদিতব্বা, ন পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তি এৱ.

যেন সিপ্পেন ইস্সাসো হোতি, তং ইস্সত্তন্তি আহ ‘‘উসুসিপ্প’’ন্তি. যস্সা ৱাযোধাতুযা ৱসেন সৰীৰং সঞ্জাতথামং হোতি, তং বলপচ্চযং সন্ধাযাহ ‘‘বলং নাম ৱাযোধাতূ’’তি. সমপ্পৱত্তিতো হি ৱিসমপ্পৱত্তিনিৱাৰকধাতু বলং নাম, তেন ততো অঞ্ঞং বলৰূপং নাম নত্থি.

যস্মা অৰহা এৱ একন্ততো সোৰতো, তস্স ভাৱো সোৰচ্চন্তি আহ ‘‘সোৰচ্চন্তি অৰহত্ত’’ন্তি. এতে দ্ৱেতি খন্তি সোৰচ্চন্তি এতে দ্ৱে ধম্মা. পানীযং পিৱন্তি এত্থাতি পপা, যো কোচি জলাসযো যং কিঞ্চি পানীযট্ঠানন্তি আহ ‘‘চতুৰস্সপোক্খৰণীআদীনী’’তি. উদকৱিকূলাদীসু কমন্তি অতিক্কমন্তি এতেহীতি সঙ্কমনানি, সেতুআদীনি. সেতুকৰণযুত্তট্ঠানে সেতুং, চঙ্কমনকৰণযুত্তট্ঠানে চঙ্কমনং, মগ্গকৰণযুত্তট্ঠানে মগ্গং কৰেয্যাতি অযমেত্থ অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘পণ্ণাসা’’তিআদি.

ভিক্খাচাৰৱত্তন্তি অৰিযানং হিতং ৱত্তপটিপত্তিং. দেন্তোপীতি পি-সদ্দেন অখীণাসৱস্স দেন্তোপীতি ইমমত্থং দস্সেতি যস্স কস্সচিপি দেন্তেনপি কম্মফলং সদ্দহিত্ৱা ৱিপ্পসন্নচিত্তেনেৱ দাতব্বত্তা. থনযন্তি ইদং তস্স মহামেঘভাৱদস্সনং, যো হি মহাৱস্সং ৱস্সতি, সো গজ্জন্তো ৱিজ্জুম্মালং ৱিস্সজ্জেন্তো পৱস্সতি. অভিসঙ্খৰিত্ৱা সমোধানেত্ৱাতি খাদনীযস্স ৱিৱিধজাতিযানি সম্পিণ্ডেত্ৱা. তেনাহ ‘‘ৰাসিং কত্ৱা’’তি.

পকিৰণং নাম ৱিকিৰণম্পি হোতি অনেকত্থত্তা ধাতূনন্তি আহ ‘‘ৱিকিৰতী’’তি. পকিৰন্তো ৱিয ৱা দানং দেতীতি ইমিনা গুণখেত্তমেৱ অপৰিযেসিত্ৱা কৰুণাখেত্তেপি মহাদানং পৱত্তেতীতি দস্সেতি. তেন ‘‘পকিৰেতী’’তি ৱদন্তেন ভগৱতা অট্ঠুপ্পত্তিযং আগততিত্থিযৱাদেন অপ্পটিসেধিততাপি দীপিতা হোতি. পুঞ্ঞধাৰাতি পুঞ্ঞমযধাৰা পুঞ্ঞাভিসন্দা. সিনেহযন্তীতি থূলধাৰেনপি সিনেহেন সিনিদ্ধং কৰোন্তী. কিলেদযন্তীতি অল্লভাৱং পাপযন্তী. যথাযং পুঞ্ঞধাৰা দাতাৰং অন্তো সিনেহেতি পূৰেতি অভিসন্দেতি, এৱং পটিগ্গাহকানম্পি অন্তো সিনেহেতি পূৰেতি অভিসন্দেতি. তেনেৱাহ ‘‘দদং পিযো হোতি ভজন্তি নং বহূ’’তিআদি (অ. নি. ৫.৩৪) এৱং সন্তেপি ‘‘দাতাৰং অভিৱস্সতী’’তি ৱুত্তত্তা অট্ঠকথাযং দাযকৱসেনেৱ ‘‘সিনেহেতী’’তি ৱুত্তং, যস্মা ৱা পটিগ্গাহকস্স সিনেহুপ্পত্তি আমিসনিস্সিতাতি দাযকৱসেনেৱ ৱুত্তং.

ইস্সত্তসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

৫. পব্বতূপমসুত্তৱণ্ণনা

১৩৬. খত্তিযাতি অভিসেকপ্পত্তা. ইস্সৰিযমদো কামগেধো. পথৱিমণ্ডলস্স মহন্ততা তংনিৱাসিনং অনুযন্ততাতি সব্বমিদং যথিচ্ছিতস্স ৰাজকিচ্চস্স সুখেন সমিজ্ঝনস্স কাৰণকিত্তনং. যাদিসে ৰাজকিচ্চে উস্সুক্কং আপন্নো, তং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘এস কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অন্তৰগমনানীতি তিণ্ণং নিৰন্তৰগমনানং অন্তৰন্তৰা গমনানি. চোৰা চিন্তযিংসূতি একো অন্তৰভোগিকো ৰাজাপৰাধিকো পঞ্চসতমনুস্সপৰিৱাৰো চোৰিযং কৰোন্তো ৱিচৰতি, তে সন্ধায ৱুত্তং.

‘‘অযুত্তং তে কত’’ন্তি সচাহং ৱক্খামীতি যোজনা. ধুৰৱিহাৰেতি ৰথস্স ধুৰং ৱিয নগৰস্স ধুৰভূতে ৱিহাৰে. সন্থম্ভিতুন্তি ৱিস্সাসভাৱেন উপট্ঠাতুং. সদ্ধাযিকোতি সদ্ধায অযিতব্বো, সদ্ধেয্যোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘সদ্ধাতব্বো’’তি. পচ্চযিকোতি পত্তিযাযিতব্বো. অব্ভসমং পুথুলভাৱেন. নিপ্পোথেন্তোতি নিম্মদ্দেন্তো. সণ্হকৰণীযং অতিসণ্হং পিসন্তো নিসদপোতো ৱিয পিসন্তো.

ধম্মচৰিযাতিআদিত্তম্পি সীসং চেলঞ্চ অজ্ঝুপেক্খিত্ৱা সম্মাপটিপত্তি এৱ কাতব্বা তস্সা এৱ পৰলোকে পতিট্ঠাভাৱতো. আচিক্খামীতি কথেমি, কথেন্তো চ যথা তমত্থং সম্মদেৱ ৰাজা জানাতি, এৱং জানাপেমীতি. নিপ্ফত্তি যুদ্ধেন কাতব্বঅত্থসিদ্ধি. ৱিসিনোতি বন্ধতি যথাধিপ্পেতং চিত্তং এতেনাতি ৱিসযো, সমত্থভাৱো. মন্তসম্পন্নাতি সম্পন্নৰাজমন্তা. মহাঅমচ্চাতি মহোসধাদিসদিসা নীতিসত্থছেকা অমচ্চপুৰিসা. উপলাপেতুন্তি পৰেসং অন্তৰে ৱিৰোধত্থং সঙ্গণ্হিতুং.

দ্ৱেযেৱ পব্বতাতি পব্বতসদিসা দ্ৱেযেৱ গহিতা. ৰাজোৱাদেতি ৰাজোৱাদসুত্তে. আগতাৱ তত্তন্তিযা অনুৰূপত্থং. ৱিলুম্পমানাতি ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ৱিপত্তীতি ভোগপৰিহানাদিৱিনাসো. হত্থিযুদ্ধাদীহি জৰামৰণং জিনিতুং ন সক্কা সত্তস্স অৱিসযভাৱতো. যেন পন জিনিতুং সক্কা, তং দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘বুদ্ধে…পে… নিৱেসযে’’তি আহ. ৰতনত্তযে হি সদ্ধা নিৱিট্ঠা মূলজাতা পতিট্ঠিতা একন্ততো জৰামৰণৱিজযায হোতি. তেনাহ ‘‘তস্মা সদ্ধ’’ন্তি.

পব্বতূপমসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

ততিযৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সাৰত্থপ্পকাসিনিযা সংযুত্তনিকায-অট্ঠকথায

কোসলসংযুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.