১. দহৰসুত্তৱণ্ণনা

১১২. ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদীতি ভগৱতো গুণে অজানন্তো কোসলৰাজা অত্তনো খত্তিযমানেন কেৱলং ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. পঠমাগতে হি সত্থৰি তস্স সম্মোদিতাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৱা ‘‘কচ্চি তে, মহাৰাজ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা তেন ৰঞ্ঞা সদ্ধিং পঠমং পৱত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, তদনুকৰণেন এৱং সোপি ৰাজা ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৱত্তমোদনং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায সমানতং একৰূপতং, খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰং সৰীৰযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৱতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি পচ্চযাযত্তৱুত্তিকং চিৰপবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসৰোগাদিআবাধাভাৱেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিকাভাৱেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুৰূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৱিহাৰসম্ভৱেন কচ্চি ফাসুৱিহাৰো অত্থীতি তত্থ তত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. বলৱপ্পত্তা পীতি পীতিযেৱ. তৰুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদনং জনেতি কৰোতীতি সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো’’তি আহ. সৰিতব্বভাৱতোতি অনুস্সৰিতব্বভাৱতো. ‘‘সৰণীয’’ন্তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং.

সুয্যমানসুখতোতি আপাথমধুৰতং আহ, অনুস্সৰিযমানসুখতোতি ৱিমদ্দৰমণীযতং. ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতাযাতি সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন তস্সা কথায ৱচনচাতুৰিযমাহ, অত্থপৰিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিৰুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পৰিযাযেহীতি অনেকেহি কাৰণেহি. অদিট্ঠত্তাতি উপসঙ্কমনৱসেন অদিট্ঠত্তা. গুণাগুণৱসেনাতি গুণৱসেন গম্ভীৰভাৱং ৱা অগুণৱসেন উত্তানভাৱং ৱা. ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱাতি ওৱট্টিকায গহেতব্বসাৰৱত্থুং কত্ৱা. লোকনিস্সৰণভৱোক্কন্তিপঞ্হন্তি লোকতো নিস্সটভাৱপঞ্হঞ্চেৱ আদিতো ভৱোক্কমনপঞ্হঞ্চ. সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতং পুচ্ছন্তো হি ‘‘কিং ভৱং গোতমো সব্বলোকতো নিস্সটো, সব্বসত্তেহি চ জেট্ঠো’’তি? পুচ্ছতি নাম. যথা হি সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতায লোকতো নিস্সটতা ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সব্বসত্তেহি জেট্ঠভাৱতো সেট্ঠভাৱতো. স্ৱাযমত্থো অগ্গপসাদসুত্তাদীহি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৱিভাৱেতব্বো. কথং পন সম্বুদ্ধতা ৱিঞ্ঞাযতীতি? অৱিপৰীতধম্মদেসনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাদীসু (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১২৪) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

ৰাজা সত্থু অৱিপৰীতধম্মদেসনং অজানন্তো ততো এৱস্স সম্মাসম্বোধিং অসদ্দহন্তো ‘‘ৱুড্ঢতৰেসুপি চিৰপব্বজিতেসু সম্মাসম্বুদ্ধভাৱে অলব্ভমানে তব্বিপৰীতে কথং লব্ভেয্যা’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পন ভৱং গোতমো’’তিআদিং ৱক্খতি. ৰাজা অত্তনো লদ্ধিযা ন পুচ্ছতি অত্তনো সম্মুখা তেহি অসম্মাসম্বুদ্ধভাৱস্সেৱ পটিঞ্ঞাতত্তা. যস্মা তে মুসাৱাদিতায অত্তনো উপট্ঠাকাদীনং ‘‘বুদ্ধা ময’’ন্তি পটিজানিংসু, তস্মা ৱুত্তং ‘‘লোকে মহাজনেন গহিতপটিঞ্ঞাৱসেন পুচ্ছতী’’তি. স্ৱাযমত্থো আগমিস্সতি. বুদ্ধসীহনাদন্তি বুদ্ধানং এৱ আৱেণিকং সীহনাদং. কামং মগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সম্বোধিঞাণে পন গহিতে তং অত্থতো গহিতমেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সম্মাসম্বোধি’’ন্তি.

পব্বজ্জূপগমনেনাতি যায কাযচি পব্বজ্জায উপগমনমত্তেন সমণা, ন সমিতপাপতায. জাতিৱসেনাতি জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণা, ন বাহিতপাপতায. পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘোতি পব্বজিতসমূহতামত্তেন সঙ্ঘো, ন নিয্যানিকদিট্ঠিৱিসুদ্ধসীলসামঞ্ঞৱসেন সংহতত্তাতি অধিপ্পাযো. এতেসং অত্থীতি এতেসং সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞাতানং পৰিৱাৰভূতো অত্থি. স্ৱেৱাতি পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো এৱ. কেচি পন ‘‘পব্বজিতসমূহৱসেন. সঙ্ঘিনো, গহট্ঠসমূহৱসেন গণিনো’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং গণে এৱ লোকে সঙ্ঘসদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা. আচাৰসিক্খাপনৱসেনাতি অচেলকৱতচৰিযাদি-আচাৰসিক্খাপনৱসেন. পাকটাতি সঙ্ঘীআদিভাৱেন পকাসিতা. ‘‘অপ্পিচ্ছা’’তি ৱত্ৱা তত্থ লব্ভমানং অপ্পিচ্ছতং দস্সেতুং ‘‘অপিচ্ছতায ৱত্থম্পি ন নিৱাসেন্তী’’তি ৱুত্তং. ন হি তেসু সাসনিকেসু ৱিয সন্তগুণনিগুহনা অপ্পিচ্ছা লব্ভতীতি. যসোতি কিত্তিসদ্দো. তৰন্তি এতেন সংসাৰোঘন্তি এৱং সম্মতত্তা তিত্থং ৱুচ্চতি লদ্ধীতি আহ ‘‘তিত্থকৰাতি লদ্ধিকৰা’’তি. সাধুসম্মতাতি ‘‘সাধূ’’তি সম্মতা, ন সাধূহি সম্মতাতি আহ ‘‘সন্তো…পে… পুথুজ্জনস্সা’’তি.

কপ্পকোলাহলন্তি কপ্পতো কোলাহলং, ‘‘কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি দেৱপুত্তেহি উগ্ঘোসিতমহাসদ্দো. ইমেতি পূৰণাদযো. বুদ্ধকোলাহলন্তি দেৱতাহি ঘোসিতং বুদ্ধকোলাহলং. পযিৰুপাসিত্ৱাতি পুৰিসসুতিপৰম্পৰায সুত্ৱা. চিন্তামণিৱিজ্জা নাম পৰচিত্তজানাপনৱিজ্জা. সা কেৱট্টসুত্তে ‘‘মণিকা’’তি আগতা, আদি-সদ্দেন গন্ধাৰিসম্ভৱৱিজ্জাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ গন্ধাৰিযা ৱিকুব্বনং দস্সেতি. অত্তভাৱেতি সৰীৰে. ৰাজুস্মাতি ৰাজতেজো.

সুক্কধম্মোতি অনৱজ্জধম্মো নিক্কিলেসতা. ইদং গহেত্ৱাতি ইদং পৰম্মুখা ‘‘মযং বুদ্ধা’’তি ৱত্ৱা অত্তনো সম্মুখা ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেহি ৱুত্তৱচনং গহেত্ৱা. এৱমাহাতি ‘‘যেপি তে, ভো গোতম…পে… নৱো চ পব্বজ্জাযা’’তি এৱং অৱোচ. অত্তনো পটিঞ্ঞং গহেত্ৱাতি ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেসং অত্তনো পুৰতো পৱত্তিতং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা. ঈদিসে ঠানে কিং-সদ্দো পটিসেধৱাচকো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কিন্তি পটিক্খেপৱচন’’ন্তি, কস্মা পটিজানাতীতি অত্থো?

ন উঞ্ঞাতব্বাতি ন গৰহিতব্বা. গৰহত্থো হি অযং উ-সদ্দো. ‘‘দহৰো’’তি অধিকতত্তা ৱক্খমানত্তা চ ‘‘খত্তিযোতি ৰাজকুমাৰো’’তি ৱুত্তং. উৰসা গচ্ছতীতি উৰগো, যো কোচি সপ্পো, ইধ পন অধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘আসীৱিসো’’তি আহ. সীলৱন্তং পব্বজিতং দস্সেতি সামঞ্ঞতো ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱদন্তো. ইধ পন যস্মা ‘‘ভৱম্পি নো গোতমো’’তিআদিনা ভগৱন্তং উদ্দিস্স কথং সমুট্ঠাপেসি, তস্মা ভগৱা অত্তানং অব্ভন্তৰং অকাসি. যদিপি ৱিসেসো সামঞ্ঞজোতনায ৱিভাৱিতো হোতি, সংসযুপ্পত্তিদীপকং নোতি ৱুত্তগ্গহণং পন তং পৰিচ্ছিজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘দেসনাকুসলতাযা’’তিআদি. ইদানি অৱঞ্ঞাপৰিভৱে পযোগতো ৱিভাৱেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অচিত্তীকতাকাৰৱসেন অৱঞ্ঞায পাকটভাৱো, ৱম্ভনৱসেন পৰিভৱস্সাতি অধিপ্পাযেন কাযপযোগৱসেন অৱঞ্ঞা দস্সিতা, ৱচীপযোগৱসেন পৰিভৱো, উভযং পন উভযত্থাপি পভেদতো গহিতং, অৱঞ্ঞপৰিভৱানং দ্ৱিন্নম্পি উভযত্থ পৰিগ্গহো. তং সব্বম্পীতি তং অৱঞ্ঞাদি সব্বম্পি. চতূসুপি তং ন কাতব্বমেৱ সম্পতি আযতিঞ্চ অনত্থাৱহত্তা.

তদত্থদীপনাতি তস্স আদিতো ৱুত্তস্স অত্থস্স দীপনা. ৱিসেসত্থদীপনাতি ততো ৱিসিট্ঠত্থদীপনা. খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযোতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. খেত্ততো ৱিৱাদা সত্তে তাযতীতি খত্তিযোতি লোকিযা কথযন্তি. ‘‘মহাসম্মতো, খত্তিযো, ৰাজা’’তি এৱমাগতেসু ইমেসু দুতিযং. অক্খৰন্তি সমঞ্ঞা. সা হি উদযব্বযাভাৱতো ‘‘ন কদাচি খৰতীতি অক্খৰ’’ন্তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘নামগোত্তং ন জীৰতী’’তি. জাতিসম্পন্নন্তি সম্পন্নজাতিং অতিৱিসুদ্ধজাতিং. তীণি কুলানীতি ব্ৰাহ্মণৱেস্সসুদ্দকুলানি. অতিক্কমিত্ৱাতি অত্তনো জাতিসম্পত্তিযা অভিভৱিত্ৱা.

কেৱলং নামপদং ৱুত্তং আখ্যাতপদং অপেক্খতেৱাতি আহ ‘‘ঠানং হীতি কাৰণং ৱিজ্জতী’’তি. উদ্ধটদণ্ডেনাতি সমন্ততো উব্ভতেন দণ্ডেন সাসনেন, বলৱং উপক্কমং গৰুকং ৰাজানম্পি. তং খত্তিযং পৰিৱজ্জেয্যাতি খত্তিযং অৱঞ্ঞাপৰিভৱকৰণতো ৱজ্জেয্য. তেনাহ ‘‘ন ঘট্টেয্যা’’তি.

উৰগস্স চ নানাৱিধৱণ্ণগ্গহণে কাৰণং ৱদতি ‘‘যেন যেন হী’’তিআদিনা. বহুভক্খন্তি মহাভক্খং সব্বভক্খখাদকং. পাৱকং সোধনত্থেন অসুদ্ধস্সপি দহনেন. সোতি মগ্গো. কণ্হো ৱত্তনী ইমস্সাতি কণ্হৱত্তনী. মহন্তো অগ্গিক্খন্ধো হুত্ৱা. যাৱব্ৰহ্মলোকপ্পমাণোতি কপ্পৱুট্ঠানকালে অৰঞ্ঞে অগ্গিনা গহিতে কালন্তৰে এৱ কট্ঠতিণৰুক্খাদিসম্ভৱোতি দস্সেতুং ‘‘জাযন্তি তত্থ পাৰোহা’’তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ.

ডহিতুং ন সক্কোতি পচ্চক্কোসনাদিনা. ৱিনস্সন্তি সমণতেজসা ৱিনাসিতত্তা. ‘‘ন তস্সা’’তি এত্থ ন-কাৰং ‘‘ৱিন্দৰে’’তি এত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘ন ৱিন্দন্তী’’তি. ৱত্থুমত্তাৱসিট্ঠোতি ঠানমেৱ নেসং অৱসিস্সতি, সযং পন সব্বসো সহ ধনেন ৱিনস্সন্তীতি অত্থো.

‘‘সম্মদেৱ সমাচৰে’’তি এত্থ যথা ৰাজাদীসু সম্মা সমাচৰেয্য, তং ৱিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘খত্তিযং তাৱা’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. তিস্সো কুলসম্পত্তিযোতি খত্তিয-ব্ৰাহ্মণগহপতি-মহাসালকুলানি ৱদতি. পঞ্চ ৰূপিব্ৰহ্মলোকে, চত্তাৰো অৰূপীব্ৰহ্মলোকেতি এৱং নৱ ব্ৰহ্মলোকে কম্মভৱৱিভাগেন, সেসানং গণনানং উপপত্তিভৱৱিভাগেন.

অভিক্কন্তন্তি অতিৱিয কমনীযং. সা পনস্সা কন্ততা অতিৱিয ইট্ঠতায মনৱড্ঢনতায সোভনতাযাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠং অতিমনাপং অতিসুন্দৰন্তি অত্থো’’তি. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকনিদ্দেসো, ৱচনং পন ভগৱতো ধম্মদেসনাতি তথা ৱুত্তং. অত্থমত্তদস্সনং ৱা এতং, তস্মা অত্থৱসেন লিঙ্গৱিভত্তিৱিপৰিণামো ৱেদিতব্বো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো.

অধোমুখঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৱেনেৱ হেট্ঠামুখং জাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৱিৱটং কৰেয্য. হত্থে গহেত্ৱাতি ‘‘পুৰত্থাভিমুখো উত্তৰাভিমুখো ৱা গচ্ছা’’তিআদীনি অৱত্ৱা হত্থে গহেত্ৱা নিস্সন্দেহং কত্ৱা ‘‘এস মগ্গো’’তি এৱং ৱত্ৱা ‘‘গচ্ছা’’তি ৱদেয্য. কাড়পক্খচাতুদ্দসীতি কাড়পক্খে চাতুদ্দসী. নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্যাতি আধেয্যস্স অনাধাৰভূতং ভাজনং তস্স আধাৰভাৱাপাদনৱসেন উক্কুজ্জেয্য. অঞ্ঞাণস্স অভিমুখত্তা হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৱিমুখং, ততো এৱ অধোমুখভাৱেন অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৱং পদদ্ৱযং যথাৰহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খযং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৱিসেসং পটিচ্ছাদিকাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বাপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৱা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৱ হি তদুভযপটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৱিকৰোন্তেনা’’তি ৱুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. এতেহি পৰিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৱিৱৰণাদিউপমোপমিতব্বপ্পকাৰেহি.

পসন্নাকাৰন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কাৰং. সৰণন্তি পটিসৰণং পৰাযণং. অজ্জতাতি অজ্জাতি পদস্স ৱড্ঢনমত্তং হেত্থ তা-সদ্দো যথা ‘‘দেৱতা’’তি. পাণেহি উপেতন্তি পাণেহি সহ সৰণং উপেতং. ‘‘যাৱ মে পাণা ধৰন্তি, তাৱ সৰণং গতমেৱ মং ধাৰেতূ’’তি আপাণকোটিকং অত্তনো সৰণগমনং পৱেদেতি. তেনাহ ‘‘যাৱ মে’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

দহৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.