১. পঠমৱগ্গো
১. দহৰসুত্তৱণ্ণনা
১১২. ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদীতি ভগৱতো গুণে অজানন্তো কোসলৰাজা অত্তনো খত্তিযমানেন কেৱলং ভগৱতা সদ্ধিং সম্মোদি. পঠমাগতে হি সত্থৰি তস্স সম্মোদিতাকাৰং দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. যথা খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তোতি যথা ভগৱা ‘‘কচ্চি তে, মহাৰাজ, খমনীযং, কচ্চি যাপনীয’’ন্তিআদিনা তেন ৰঞ্ঞা সদ্ধিং পঠমং পৱত্তমোদো অহোসি পুব্বভাসিতায, তদনুকৰণেন এৱং সোপি ৰাজা ভগৱতা সদ্ধিং সমপ্পৱত্তমোদো অহোসীতি যোজনা. তং পন সমপ্পৱত্তমোদনং উপমায দস্সেতুং ‘‘সীতোদকং ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সম্মোদিতন্তি সংসন্দিতং একীভাৱন্তি সম্মোদনকিৰিযায সমানতং একৰূপতং, খমনীযন্তি ‘‘ইদং চতুচক্কং নৱদ্ৱাৰং সৰীৰযন্তং দুক্খবহুলতায সভাৱতো দুস্সহং, কচ্চি খমিতুং সক্কুণেয্য’’ন্তি পুচ্ছতি. যাপনীযন্তি পচ্চযাযত্তৱুত্তিকং চিৰপবন্ধসঙ্খাতায যাপনায কচ্চি যাপেতুং সক্কুণেয্যং. সীসৰোগাদিআবাধাভাৱেন কচ্চি অপ্পাবাধং. দুক্খজীৱিকাভাৱেন কচ্চি অপ্পাতঙ্কং. তংতংকিচ্চকৰণে উট্ঠানসুখতায কচ্চি লহুট্ঠানং. তদনুৰূপবলযোগতো কচ্চি বলং. সুখৱিহাৰসম্ভৱেন কচ্চি ফাসুৱিহাৰো অত্থীতি তত্থ তত্থ কচ্চি-সদ্দং যোজেত্ৱা অত্থো ৱেদিতব্বো. বলৱপ্পত্তা পীতি পীতিযেৱ. তৰুণপীতি পামোজ্জং. সম্মোদনং জনেতি কৰোতীতি সম্মোদনীযং. সম্মোদিতব্বতো সম্মোদনীযন্তি ইমং পন অত্থং দস্সেন্তো ‘‘সম্মোদিতুং যুত্তভাৱতো’’তি আহ. সৰিতব্বভাৱতোতি অনুস্সৰিতব্বভাৱতো. ‘‘সৰণীয’’ন্তি ৱত্তব্বে দীঘং কত্ৱা ‘‘সাৰণীয’’ন্তি ৱুত্তং.
সুয্যমানসুখতোতি আপাথমধুৰতং আহ, অনুস্সৰিযমানসুখতোতি ৱিমদ্দৰমণীযতং. ব্যঞ্জনপৰিসুদ্ধতাযাতি সভাৱনিৰুত্তিভাৱেন তস্সা কথায ৱচনচাতুৰিযমাহ, অত্থপৰিসুদ্ধতাযাতি অত্থস্স নিৰুপক্কিলেসতং. অনেকেহি পৰিযাযেহীতি অনেকেহি কাৰণেহি. অদিট্ঠত্তাতি উপসঙ্কমনৱসেন অদিট্ঠত্তা. গুণাগুণৱসেনাতি গুণৱসেন গম্ভীৰভাৱং ৱা অগুণৱসেন উত্তানভাৱং ৱা. ওৱট্টিকসাৰং কত্ৱাতি ওৱট্টিকায গহেতব্বসাৰৱত্থুং কত্ৱা. লোকনিস্সৰণভৱোক্কন্তিপঞ্হন্তি লোকতো নিস্সটভাৱপঞ্হঞ্চেৱ আদিতো ভৱোক্কমনপঞ্হঞ্চ. সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতং পুচ্ছন্তো হি ‘‘কিং ভৱং গোতমো সব্বলোকতো নিস্সটো, সব্বসত্তেহি চ জেট্ঠো’’তি? পুচ্ছতি নাম. যথা হি সত্থু সম্মাসম্বুদ্ধতায লোকতো নিস্সটতা ৱিঞ্ঞাযতি, এৱং সব্বসত্তেহি জেট্ঠভাৱতো সেট্ঠভাৱতো. স্ৱাযমত্থো অগ্গপসাদসুত্তাদীহি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪) ৱিভাৱেতব্বো. কথং পন সম্বুদ্ধতা ৱিঞ্ঞাযতীতি? অৱিপৰীতধম্মদেসনতো. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাদীসু (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১২৪) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.
ৰাজা সত্থু অৱিপৰীতধম্মদেসনং অজানন্তো ততো এৱস্স সম্মাসম্বোধিং অসদ্দহন্তো ‘‘ৱুড্ঢতৰেসুপি চিৰপব্বজিতেসু সম্মাসম্বুদ্ধভাৱে অলব্ভমানে তব্বিপৰীতে কথং লব্ভেয্যা’’তি মঞ্ঞমানো ‘‘কিং পন ভৱং গোতমো’’তিআদিং ৱক্খতি. ৰাজা অত্তনো লদ্ধিযা ন পুচ্ছতি অত্তনো সম্মুখা তেহি অসম্মাসম্বুদ্ধভাৱস্সেৱ পটিঞ্ঞাতত্তা. যস্মা তে মুসাৱাদিতায অত্তনো উপট্ঠাকাদীনং ‘‘বুদ্ধা ময’’ন্তি পটিজানিংসু, তস্মা ৱুত্তং ‘‘লোকে মহাজনেন গহিতপটিঞ্ঞাৱসেন পুচ্ছতী’’তি. স্ৱাযমত্থো আগমিস্সতি. বুদ্ধসীহনাদন্তি বুদ্ধানং এৱ আৱেণিকং সীহনাদং. কামং মগ্গঞাণপদট্ঠানং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, সম্বোধিঞাণে পন গহিতে তং অত্থতো গহিতমেৱ হোতীতি ৱুত্তং ‘‘সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতং সম্মাসম্বোধি’’ন্তি.
পব্বজ্জূপগমনেনাতি যায কাযচি পব্বজ্জায উপগমনমত্তেন সমণা, ন সমিতপাপতায. জাতিৱসেনাতি জাতিমত্তেন ব্ৰাহ্মণা, ন বাহিতপাপতায. পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো সঙ্ঘোতি পব্বজিতসমূহতামত্তেন সঙ্ঘো, ন নিয্যানিকদিট্ঠিৱিসুদ্ধসীলসামঞ্ঞৱসেন সংহতত্তাতি অধিপ্পাযো. এতেসং অত্থীতি এতেসং সব্বঞ্ঞুপটিঞ্ঞাতানং পৰিৱাৰভূতো অত্থি. স্ৱেৱাতি পব্বজিতসমূহসঙ্খাতো এৱ. কেচি পন ‘‘পব্বজিতসমূহৱসেন. সঙ্ঘিনো, গহট্ঠসমূহৱসেন গণিনো’’তি ৱদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং গণে এৱ লোকে সঙ্ঘসদ্দস্স নিৰুড়্হত্তা. আচাৰসিক্খাপনৱসেনাতি অচেলকৱতচৰিযাদি-আচাৰসিক্খাপনৱসেন. পাকটাতি সঙ্ঘীআদিভাৱেন পকাসিতা. ‘‘অপ্পিচ্ছা’’তি ৱত্ৱা তত্থ লব্ভমানং অপ্পিচ্ছতং দস্সেতুং ‘‘অপিচ্ছতায ৱত্থম্পি ন নিৱাসেন্তী’’তি ৱুত্তং. ন হি তেসু সাসনিকেসু ৱিয সন্তগুণনিগুহনা অপ্পিচ্ছা লব্ভতীতি. যসোতি কিত্তিসদ্দো. তৰন্তি এতেন সংসাৰোঘন্তি এৱং সম্মতত্তা তিত্থং ৱুচ্চতি লদ্ধীতি আহ ‘‘তিত্থকৰাতি লদ্ধিকৰা’’তি. সাধুসম্মতাতি ‘‘সাধূ’’তি সম্মতা, ন সাধূহি সম্মতাতি আহ ‘‘সন্তো…পে… পুথুজ্জনস্সা’’তি.
কপ্পকোলাহলন্তি কপ্পতো কোলাহলং, ‘‘কপ্পুট্ঠানং ভৱিস্সতী’’তি দেৱপুত্তেহি উগ্ঘোসিতমহাসদ্দো. ইমেতি পূৰণাদযো. বুদ্ধকোলাহলন্তি দেৱতাহি ঘোসিতং বুদ্ধকোলাহলং. পযিৰুপাসিত্ৱাতি পুৰিসসুতিপৰম্পৰায সুত্ৱা. চিন্তামণিৱিজ্জা নাম পৰচিত্তজানাপনৱিজ্জা. সা কেৱট্টসুত্তে ‘‘মণিকা’’তি আগতা, আদি-সদ্দেন গন্ধাৰিসম্ভৱৱিজ্জাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থ গন্ধাৰিযা ৱিকুব্বনং দস্সেতি. অত্তভাৱেতি সৰীৰে. ৰাজুস্মাতি ৰাজতেজো.
সুক্কধম্মোতি অনৱজ্জধম্মো নিক্কিলেসতা. ইদং গহেত্ৱাতি ইদং পৰম্মুখা ‘‘মযং বুদ্ধা’’তি ৱত্ৱা অত্তনো সম্মুখা ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেহি ৱুত্তৱচনং গহেত্ৱা. এৱমাহাতি ‘‘যেপি তে, ভো গোতম…পে… নৱো চ পব্বজ্জাযা’’তি এৱং অৱোচ. অত্তনো পটিঞ্ঞং গহেত্ৱাতি ‘‘ন মযং বুদ্ধা’’তি তেসং অত্তনো পুৰতো পৱত্তিতং পটিঞ্ঞং গহেত্ৱা. ঈদিসে ঠানে কিং-সদ্দো পটিসেধৱাচকো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘কিন্তি পটিক্খেপৱচন’’ন্তি, কস্মা পটিজানাতীতি অত্থো?
ন উঞ্ঞাতব্বাতি ন গৰহিতব্বা. গৰহত্থো হি অযং উ-সদ্দো. ‘‘দহৰো’’তি অধিকতত্তা ৱক্খমানত্তা চ ‘‘খত্তিযোতি ৰাজকুমাৰো’’তি ৱুত্তং. উৰসা গচ্ছতীতি উৰগো, যো কোচি সপ্পো, ইধ পন অধিপ্পেতং দস্সেতুং ‘‘আসীৱিসো’’তি আহ. সীলৱন্তং পব্বজিতং দস্সেতি সামঞ্ঞতো ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱদন্তো. ইধ পন যস্মা ‘‘ভৱম্পি নো গোতমো’’তিআদিনা ভগৱন্তং উদ্দিস্স কথং সমুট্ঠাপেসি, তস্মা ভগৱা অত্তানং অব্ভন্তৰং অকাসি. যদিপি ৱিসেসো সামঞ্ঞজোতনায ৱিভাৱিতো হোতি, সংসযুপ্পত্তিদীপকং নোতি ৱুত্তগ্গহণং পন তং পৰিচ্ছিজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘দেসনাকুসলতাযা’’তিআদি. ইদানি অৱঞ্ঞাপৰিভৱে পযোগতো ৱিভাৱেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অচিত্তীকতাকাৰৱসেন অৱঞ্ঞায পাকটভাৱো, ৱম্ভনৱসেন পৰিভৱস্সাতি অধিপ্পাযেন কাযপযোগৱসেন অৱঞ্ঞা দস্সিতা, ৱচীপযোগৱসেন পৰিভৱো, উভযং পন উভযত্থাপি পভেদতো গহিতং, অৱঞ্ঞপৰিভৱানং দ্ৱিন্নম্পি উভযত্থ পৰিগ্গহো. তং সব্বম্পীতি তং অৱঞ্ঞাদি সব্বম্পি. চতূসুপি তং ন কাতব্বমেৱ সম্পতি আযতিঞ্চ অনত্থাৱহত্তা.
তদত্থদীপনাতি তস্স আদিতো ৱুত্তস্স অত্থস্স দীপনা. ৱিসেসত্থদীপনাতি ততো ৱিসিট্ঠত্থদীপনা. খেত্তানং অধিপতীতি খত্তিযোতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. খেত্ততো ৱিৱাদা সত্তে তাযতীতি খত্তিযোতি লোকিযা কথযন্তি. ‘‘মহাসম্মতো, খত্তিযো, ৰাজা’’তি এৱমাগতেসু ইমেসু দুতিযং. অক্খৰন্তি সমঞ্ঞা. সা হি উদযব্বযাভাৱতো ‘‘ন কদাচি খৰতীতি অক্খৰ’’ন্তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘নামগোত্তং ন জীৰতী’’তি. জাতিসম্পন্নন্তি সম্পন্নজাতিং অতিৱিসুদ্ধজাতিং. তীণি কুলানীতি ব্ৰাহ্মণৱেস্সসুদ্দকুলানি. অতিক্কমিত্ৱাতি অত্তনো জাতিসম্পত্তিযা অভিভৱিত্ৱা.
কেৱলং নামপদং ৱুত্তং আখ্যাতপদং অপেক্খতেৱাতি আহ ‘‘ঠানং হীতি কাৰণং ৱিজ্জতী’’তি. উদ্ধটদণ্ডেনাতি সমন্ততো উব্ভতেন দণ্ডেন সাসনেন, বলৱং উপক্কমং গৰুকং ৰাজানম্পি. তং খত্তিযং পৰিৱজ্জেয্যাতি খত্তিযং অৱঞ্ঞাপৰিভৱকৰণতো ৱজ্জেয্য. তেনাহ ‘‘ন ঘট্টেয্যা’’তি.
উৰগস্স চ নানাৱিধৱণ্ণগ্গহণে কাৰণং ৱদতি ‘‘যেন যেন হী’’তিআদিনা. বহুভক্খন্তি মহাভক্খং সব্বভক্খখাদকং. পাৱকং সোধনত্থেন অসুদ্ধস্সপি দহনেন. সোতি মগ্গো. কণ্হো ৱত্তনী ইমস্সাতি কণ্হৱত্তনী. মহন্তো অগ্গিক্খন্ধো হুত্ৱা. যাৱব্ৰহ্মলোকপ্পমাণোতি কপ্পৱুট্ঠানকালে অৰঞ্ঞে অগ্গিনা গহিতে কালন্তৰে এৱ কট্ঠতিণৰুক্খাদিসম্ভৱোতি দস্সেতুং ‘‘জাযন্তি তত্থ পাৰোহা’’তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ.
ডহিতুং ন সক্কোতি পচ্চক্কোসনাদিনা. ৱিনস্সন্তি সমণতেজসা ৱিনাসিতত্তা. ‘‘ন তস্সা’’তি এত্থ ন-কাৰং ‘‘ৱিন্দৰে’’তি এত্থ আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বন্তি আহ ‘‘ন ৱিন্দন্তী’’তি. ৱত্থুমত্তাৱসিট্ঠোতি ঠানমেৱ নেসং অৱসিস্সতি, সযং পন সব্বসো সহ ধনেন ৱিনস্সন্তীতি অত্থো.
‘‘সম্মদেৱ সমাচৰে’’তি এত্থ যথা ৰাজাদীসু সম্মা সমাচৰেয্য, তং ৱিভাগেন দস্সেন্তো ‘‘খত্তিযং তাৱা’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ. তিস্সো কুলসম্পত্তিযোতি খত্তিয-ব্ৰাহ্মণগহপতি-মহাসালকুলানি ৱদতি. পঞ্চ ৰূপিব্ৰহ্মলোকে, চত্তাৰো অৰূপীব্ৰহ্মলোকেতি এৱং নৱ ব্ৰহ্মলোকে কম্মভৱৱিভাগেন, সেসানং গণনানং উপপত্তিভৱৱিভাগেন.
অভিক্কন্তন্তি অতিৱিয কমনীযং. সা পনস্সা কন্ততা অতিৱিয ইট্ঠতায মনৱড্ঢনতায সোভনতাযাতি আহ ‘‘অতিইট্ঠং অতিমনাপং অতিসুন্দৰন্তি অত্থো’’তি. ‘‘অভিক্কন্ত’’ন্তি ৱচনং অপেক্খিত্ৱা নপুংসকনিদ্দেসো, ৱচনং পন ভগৱতো ধম্মদেসনাতি তথা ৱুত্তং. অত্থমত্তদস্সনং ৱা এতং, তস্মা অত্থৱসেন লিঙ্গৱিভত্তিৱিপৰিণামো ৱেদিতব্বো. দুতিযপদেপি এসেৱ নযো.
অধোমুখঠপিতন্তি কেনচি অধোমুখং ঠপিতং. হেট্ঠামুখজাতন্তি সভাৱেনেৱ হেট্ঠামুখং জাতং. উগ্ঘাটেয্যাতি ৱিৱটং কৰেয্য. হত্থে গহেত্ৱাতি ‘‘পুৰত্থাভিমুখো উত্তৰাভিমুখো ৱা গচ্ছা’’তিআদীনি অৱত্ৱা হত্থে গহেত্ৱা নিস্সন্দেহং কত্ৱা ‘‘এস মগ্গো’’তি এৱং ৱত্ৱা ‘‘গচ্ছা’’তি ৱদেয্য. কাড়পক্খচাতুদ্দসীতি কাড়পক্খে চাতুদ্দসী. নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্যাতি আধেয্যস্স অনাধাৰভূতং ভাজনং তস্স আধাৰভাৱাপাদনৱসেন উক্কুজ্জেয্য. অঞ্ঞাণস্স অভিমুখত্তা হেট্ঠামুখজাততায সদ্ধম্মৱিমুখং, ততো এৱ অধোমুখভাৱেন অসদ্ধম্মে পতিতন্তি এৱং পদদ্ৱযং যথাৰহং যোজেতব্বং, ন যথাসঙ্খযং. কামং কামচ্ছন্দাদযোপি পটিচ্ছাদকা, মিচ্ছাদিট্ঠি পন সৱিসেসং পটিচ্ছাদিকাতি আহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্ন’’ন্তি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপৰমাহং, ভিক্খৱে, ৱজ্জং ৱদামী’’তি (অ. নি. ১.৩১০). সব্বাপাযগামিমগ্গো কুম্মগ্গো ‘‘কুচ্ছিতো মগ্গো’’তি কত্ৱা. সম্মাদিট্ঠিআদীনং উজুপটিপক্খতায মিচ্ছাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ মিচ্ছত্তধম্মা মিচ্ছামগ্গো. তেনেৱ হি তদুভযপটিপক্খতং সন্ধায ‘‘সগ্গমোক্খমগ্গং আৱিকৰোন্তেনা’’তি ৱুত্তং. সপ্পিআদিসন্নিস্সযো পদীপো ন তথা উজ্জলো, যথা তেলসন্নিস্সযোতি তেলপজ্জোতগ্গহণং. এতেহি পৰিযাযেহীতি এতেহি নিক্কুজ্জিতুক্কুজ্জনপটিচ্ছন্নৱিৱৰণাদিউপমোপমিতব্বপ্পকাৰেহি.
পসন্নাকাৰন্তি পসন্নেহি কাতব্বং সক্কাৰং. সৰণন্তি পটিসৰণং পৰাযণং. অজ্জতাতি অজ্জাতি পদস্স ৱড্ঢনমত্তং হেত্থ তা-সদ্দো যথা ‘‘দেৱতা’’তি. পাণেহি উপেতন্তি পাণেহি সহ সৰণং উপেতং. ‘‘যাৱ মে পাণা ধৰন্তি, তাৱ সৰণং গতমেৱ মং ধাৰেতূ’’তি আপাণকোটিকং অত্তনো সৰণগমনং পৱেদেতি. তেনাহ ‘‘যাৱ মে’’তিআদি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
দহৰসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. পুৰিসসুত্তৱণ্ণনা
১১৩. পুৰিমসুত্তেতি পুৰিমসুত্তদেসনাযং. তত্থ হি উপসঙ্কমন্তৱেলায সত্থু গুণে অজানন্তো কেৱলং সম্মোদনং কৰোতি. দেসনং সুত্ৱা পন সত্থু গুণে ঞত্ৱা সৰণঙ্গতত্তা ইধ ইমস্মিং সমাগমে অভিৱাদেসি পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দি. অত্তানং অধি অজ্ঝত্তং, অৱিজহেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তধম্মা অজ্ঝত্তং একজ্ঝং গহণৱসেন, ভুম্মত্থে চেতং পচ্চত্তৱচনং. কামঞ্চাযং অজ্ঝত্তসদ্দো গোচৰজ্ঝত্তৱিসযজ্ঝত্তঅজ্ঝত্তজ্ঝত্তেসু পৱত্ততি. তে পনেত্থ ন যুজ্জন্তীতি ৱুত্তং ‘‘নিযকজ্ঝত্ত’’ন্তি, নিযকসঙ্খাতঅজ্ঝত্তধম্মেসূতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অত্তনো সন্তানে’’তি. লুব্ভনলক্খণোতি গিজ্ঝনলক্খণো, আৰম্মণে দড়্হগ্গহণসভাৱোতি অত্থো. দুস্সনলক্খণোতি কুজ্ঝনলক্খণো, ব্যাপজ্জনসভাৱোতি অত্থো. মুয্হনলক্খণোতি অঞ্ঞাণলক্খণো, আৰম্মণে সভাৱসম্মোহভাৱোতি অত্থো. ৱিহেঠেন্তীতি অত্থনাসনঅনত্থুপ্পাদনেহি ৱিবাধেন্তি. ততো এৱ যথা সগ্গমগ্গেসু ন দিস্সতি, এৱং কৰোন্তীতি আহ ‘‘নাসেন্তি ৱিনাসেন্তী’’তি. অত্তনি সম্ভূতাতি সন্তানে নিব্বত্তা.
পুৰিসসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. জৰামৰণসুত্তৱণ্ণনা
১১৪. অঞ্ঞত্ৰ জৰামৰণাতি জৰামৰণেন ৱিনা. জৰামৰণৱিৰহিতো জাতো নাম অত্থি নু খোতি পুচ্ছতি. পাড়িযং জাতস্সাতি পচ্চত্তে সামিৱচনং. মহাসালাতি ইমিনা ৰ-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা ‘‘মহাসালা’’তি ৱুত্তন্তি দস্সেতি যথা ‘‘পুৰত্থিযোতি পুলত্থিযো’’তি. মহাসাৰপ্পত্তাতি মহন্তং ৱিভৱসাৰং পত্তা. কোটিসতং ধনং, অযমেৱ ৱা পাঠো. ‘‘কুম্ভং নাম দস অম্বণানী’’তি ৱদন্তি. ইস্সৰাতি ৱিভৱিস্সৰিযেন ইস্সৰা. সুৱণ্ণৰজতভাজনাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ৱত্থসেয্যাৱসথাদিং সঙ্গণ্হাতি. অসাধাৰণধনানং নিধানগতত্তা ‘‘অনিধানগতস্সা’’তি ৱুত্তং. তুট্ঠিকৰণস্সাতি পাসাদসিৱিকাদিসুখসাধনস্স.
আৰকা কিলেসেহীতি নিৰুত্তিনযেন সদ্দসিদ্ধিমাহ. আৰকাতি চ সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা তেহি দূৰেতি অত্থো. ৰাগাদীনং হতত্তা, পাপকৰণে ৰহাভাৱতো, অনুত্তৰদক্খিণেয্যতাদিপচ্চযা চ অৰহং. কামঞ্চাযং সংযুত্তৱণ্ণনা, অভিধম্মনযো এৱ পন নিপ্পৰিযাযোতি আহ ‘‘চত্তাৰো আসৱা’’তি ব্ৰহ্মচৰিযৱাসন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসং. ৱুট্ঠাতি ৱুট্ঠৱন্তো. চতূহি মগ্গেহি কৰণীযন্তি পচ্চেকং চতূহি মগ্গেহি কত্তব্বং পৰিঞ্ঞাপহানসচ্ছিকিৰিযভাৱনাভিসমযং. এৱং গতং সোড়সৱিধং হোতি. ওসীদাপনট্ঠেন ভাৰা ৱিযাতি ভাৰা. তেনাহ ‘‘ভাৰা হৱে পঞ্চক্খন্ধা’’তিআদি (সং. নি. ৩.২২). অত্তপটিবদ্ধতায অত্তনো অৱিজহনতো পৰমত্থদেসনায চ পৰমত্থো অৰহত্তং. কামঞ্চাযমত্থো সব্বসমিদ্ধিসসন্ততিপৰিযাপন্নো অনৱজ্জধম্মো সম্ভৱতি অকুপ্পসভাৱা, অপৰিহানধম্মেসু পন অগ্গভূতে অৰহত্তে সাতিসযো, ন ইতৰেসূতি ‘‘অৰহত্তসঙ্খাতো’’তিআদি ৱুত্তং. ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযৱিভাগং দসৱিধম্পি ভৱেসু সংযোজনং কিলেসকম্মৱিপাকৱট্টপচ্চযো হুত্ৱা নিস্সৰিতুং অপ্পদানৱসেন বন্ধতীতি ভৱসংযোজনং. সতিপি হি অঞ্ঞেসং তপ্পক্খিযভাৱেন ৱিনা সংযোজনানি তেসং তপ্পচ্চযভাৱো অত্থি, ভৱনিযামো ওৰম্ভাগিযুদ্ধম্ভাগিযসঙ্গহিতোতি তংতংভৱনিব্বত্তককম্মনিযামো চ হোতি, ন চ উপচ্ছিন্নসংযোজনস্স কতানিপি কম্মানি ভৱং নিব্বত্তেন্তীতি তেসংযেৱ সংযোজনট্ঠো দট্ঠব্বো. সম্মা কাৰণেহি জানিত্ৱাতি ঞাযেন দুক্খাদীসু সো যথা জানিতব্বো; তথা জানিত্ৱা, পুব্বকালকিৰিযাৱিমুত্তা হি অপৰকালকিৰিযা চ যথা সম্ভৱতি, তং দস্সেতুং ‘‘মগ্গপঞ্ঞাযা’’তিআদি ৱুত্তং.
ভিজ্জনসভাৱো খণাযত্তত্তা. নিক্খিপিতব্বসভাৱো মৰণধম্মত্তা. অযং কাযো উস্মাযুৱিঞ্ঞাণাপগমো ছড্ডনীযধম্মো, যস্মিং যং পতিট্ঠিতং, তং তস্স সন্তানগতৱিপ্পযুত্তন্তি কত্ৱা ৱত্তব্বতং অৰহতীতি আহ ‘‘খীণাসৱস্স হি অজীৰণধম্মোপি অত্থী’’তিআদি. তেনাহ ভগৱা ‘‘ইমস্মিংযেৱ ব্যামমত্তে কড়েৱৰে সসঞ্ঞিম্হি সমনকে লোকঞ্চ পঞ্ঞপেমি লোকসমুদযঞ্চ লোকনিৰোধঞ্চা’’তিআদি (সং. নি. ১.১০৭; অ. নি. ৪.৪৫). অস্স খীণাসৱস্স, ‘‘জীৰণধম্ম’’ন্তি যথাৱুত্তং অজীৰণধম্মং ঠপেত্ৱা জীৰণধম্মং দস্সেন্তো ‘‘তেসংপাযং কাযো ভেদনধম্মো’’তি এৱমাহ. জৰং পত্তস্সেৱ হিস্স ভেদননিক্খিপিতব্বতানিযতে অত্থে সুত্তদেসনা পৱত্তা. অত্থস্স উপ্পত্তি অট্ঠুপ্পত্তি, সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. কিৰ-সদ্দো অনুস্সৱত্থো, তেন অনুস্সৱাগতোযমত্থো, ন অট্ঠকথাগতোতি দীপেতি. তেনাহ ‘‘ৱদন্তী’’তি. যেনাযং অত্থো হেতুনা অট্ঠুপ্পত্তিকো, তং দস্সেতুং ‘‘সিৱিকসালাযং নিসীদিত্ৱা কথিত’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ৱিহৰতি জেতৱনে’’তি নিদানৱচনেন যথা ন ৱিৰুজ্ঝতি, তথা ৱেদিতব্বং. ননু ইমস্স সুত্তস্স পুচ্ছাৱসিকো নিক্খেপোতি? সচ্চমেতং, সুত্তেকদেসং পন সন্ধায অট্ঠুপ্পত্তিকতাৱচনং. কেচি পন ‘‘যানং আৰুহিত্ৱা ৰাজা আগতো, ৰঞ্ঞো আৰোহনীযৰথং দস্সেত্ৱা ৱুত্ত’’ন্তিপি ৱদন্তি.
সৰীৰে ফেণপিণ্ডসমে কিং ৱত্তব্বং? সব্ভি সদ্ধিন্তি সাধূহি সহ পৱেদযন্তি. ন হি কদাচি সাধূনং সাধূহি সহ কত্তব্বা হোন্তি, তস্মা সীদনসভাৱানং কিলেসানং ভিজ্জনপ্পত্তত্তা নিব্বানং সব্ভীতি ৱুচ্চতি. পুৰিমপদস্সাতি ‘‘সতঞ্চ ধম্মো ন জৰং উপেতী’’তি পদস্স. কাৰণং দস্সেন্তো ব্যতিৰেকৱসেন. সতং ধম্মো নিব্বানং কিলেসেহি সংসীদনভিজ্জনসভাৱো ন হোতি, তস্মা তং আগম্ম জৰং ন উপেতি. কিলেসা পন তন্নিমিত্তকা, এৱমযং ৱুত্তকাৰণতো জৰং ন উপেতীতি. তেনাহ ‘‘ইদ’’ন্তিআদি. সুন্দৰাধিৱচনং ৱা এতং ‘‘সব্ভী’’তি পদং অপাপতাদীপনতো, সব্ভিধম্মভূতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৱিৰাগো তেসং অগ্গমক্খাযতি (ইতিৱু. ৯০; অ. নি. ৪.৩৪), ন তেন ধম্মেন সমত্থি কিঞ্চী’’তি (খু. পা. ৬.৪; সু. নি. ২২৭) চ.
জৰামৰণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৪. পিযসুত্তৱণ্ণনা
১১৫. ৰহসি গতস্সাতি জনসম্বাধতো অপক্কন্তস্স. নিলীনস্স তেনেৱ জনৱিৱেকেন একমন্তং নিসজ্জায একীভাৱেন পটিসল্লীনস্স ৱিয. তেনাহ ‘‘একীভূতস্সা’’তি. সব্বঞ্ঞুভাসিতং কৰোন্তো আহ তস্স ৱচনং ‘‘এৱমেত’’ন্তি সম্পটিচ্ছিত্ৱা তস্স ৱচনং তথাপচ্চনুভাসন্তো. অন্তকেনাধিপন্নত্তা এৱ খেত্তৱত্থুহিৰঞ্ঞসুৱণ্ণাদি মানুসং ভৱং জহতো. অনুগন্তি অনুগতং, তমেৱ অনুগামীতি অত্থো. নিচযন্তি উপৰূপৰি ৱড্ঢিযা নিচিতভূতং. সম্পৰাযিকন্তি সম্পৰায হিতং.
পিযসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৫. অত্তৰক্খিতসুত্তৱণ্ণনা
১১৬. পীদহনন্তি সংযমনং. কম্মপথভেদং অপ্পত্তস্সাতি সুপিনকালো ৱিয পৱত্তিমত্ততায কম্মপথৱিসেসং অগতস্স. কম্মস্সাতি অকুসলকম্মস্স. সংৱৰন্তি সংৱৰভাৱং দস্সেতি, ইতৰস্স পন সংৱৰভাৱো পুৰিমেহি তীহি পদেহি দস্সিতোৱাতি. ওত্তপ্পম্পি গহিতমেৱ তদৱিনাভাৱতো. ন হি পাপজিগুচ্ছনং পাপউত্ৰাসৰহিতং, উত্ৰাসো ৱা পাপজিগুচ্ছনৰহিতো অত্থীতি.
অত্তৰক্খিতসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৬. অপ্পকসুত্তৱণ্ণনা
১১৭. উড়াৰসদ্দো সেট্ঠে বহুকে চ দিস্সতীতি আহ ‘‘পণীতে চ বহুকে চা’’তি. মানমজ্জনেনাতি মানৱসেন মদপ্পত্তিযা. অতিক্কমন্তি সাধুমৰিযাদৱীতিক্কমলক্খণং দোসং. কূটো পাসো.
অপ্পকসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৭. অড্ডকৰণসুত্তৱণ্ণনা
১১৮. যস্মা কামনিমিত্তং সত্তো সম্পজানমুসা ভাসতি, তস্মা কামা তস্স পতিট্ঠা পচ্চযো কাৰণন্তি আহ ‘‘কামহেতূ’’তিআদি. ভদ্ৰমুখসীসেন ৱিটটুভং ভদ্ৰোপচাৰেন উপচৰতীতি অত্থো, ৱিনিচ্ছযো কৰীযতি এত্থাতি অড্ডকৰণং, ৱিনিচ্ছযট্ঠানং. খিপ্পন্তি কূটং, মচ্ছখিপ্পন্তিপি ৱট্টতি. ওড্ডিতন্তি ওড্ডনৱসেন ফলং পাপিতং.
অড্ডকৰণসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৮. মল্লিকাসুত্তৱণ্ণনা
১১৯. ‘‘কস্মা পুচ্ছতী’’তি? পুচ্ছাকাৰণং চোদেত্ৱা সমুদযতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘অযং কিৰ মল্লিকা’’তিআদি ৱুত্তং. মালাৰামং গন্ত্ৱাতি অত্তনো পিতু মালাৰামং ৰক্খণত্থঞ্চেৱ অৱসেসপুপ্ফগ্গহণত্থঞ্চ গন্ত্ৱা. কাসিগামেতি কাসিৰট্ঠস্স গামে. সো কিৰ গামো মহাকোসলৰাজেন অত্তনো ধীতুযা পতিঘৰং গচ্ছন্তিযা পুপ্ফমূলত্থায দিন্নো, তংনিমিত্তং. ভাগিনেয্যেন অজাতসত্তুনা. তস্সাতি ৰঞ্ঞো পসেনদিস্স. সাতি মল্লিকা. নিৱত্তিতুন্তি তস্সা ধম্মতায নিৱত্তিতুং তস্সা ৱচনং পটিক্খিপিতুং. নেৱজ্ঝগাতি ৱত্তমানত্থে অতীতৱচনন্তি আহ ‘‘নাধিগচ্ছতী’’তি. পুথু অত্তাতি তেসং সত্তানং অত্তা.
মল্লিকাসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৯. যঞ্ঞসুত্তৱণ্ণনা
১২০. থূণন্তি যঞ্ঞূপত্থম্ভং. উপনীতানি যঞ্ঞং যজিতুং আৰম্ভায. এত্তাৱতাতি ‘‘ইধ, ভন্তে…পে… ৰুদমানা পৰিকম্মানি কৰোন্তী’’তি এত্তকেন পাঠেন. সন্নিট্ঠানন্তি ‘‘নং ইত্থিং লভিস্সামি নু খো, ন নু খো লভিস্সামী’’তি নিচ্ছযং অৱিন্দন্তো ন ঞাযন্তো. ফেণুদ্দেহকন্তি যথা যত্থ কুথিতে ফেণং উদ্দেহতি ন উপধীযতি, এৱং অনেকৱাৰং ফেণং উট্ঠাপেত্ৱা. তং দিৱসন্তি তস্মিং ৰঞ্ঞা নিদ্দং অলভিত্ৱা দুক্খসেয্যদিৱসে. আলোকং ওলোকেত্ৱাতি লোহকুম্ভিমুখৱট্টিসীসে পত্তে তত্থ মহন্তং আলোকং ওলোকেত্ৱা. অত্তানো ৱচনং ৰঞ্ঞো পৱত্তিঞাপনত্থং. মহাসদ্দো উদপাদি ‘‘এৱৰূপং যঞ্ঞং ৰাজা কাৰাপেতী’’তি. ৱত্তুকামো অহোসি, ৱত্তুঞ্চ পন অৱিসহন্তো ‘‘স’’ ইতি ৱত্ৱা লোহকুম্ভিযং নিমুগ্গো. ইমং গাথং ৱত্তুকামো অহোসীতি অযং পনেত্থ সম্বন্ধো. এস নযো সেসপদদ্ৱযেপি. ধম্মভেৰিং চৰাপেসুং ‘‘কোচি কঞ্চি পাণং মা হনতূ’’তি. সো ইত্থিসামিকো পুৰিসো সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি অত্তনো উপনিস্সযসম্পত্তিযা সত্তু চ দেসনাৱিলাসসম্পত্তিযা, ৰাজা পন মহাবোধিনিৰুজ্ঝনসভাৱত্তা কিঞ্চি ৱিসেসং নাধিগচ্ছি.
সঙ্গহৱত্থূনীতি লোকস্স সঙ্গহকাৰণানি. নিপ্ফন্নসস্সতো নৱভাগে কস্সকস্স দত্ৱা ৰঞ্ঞং একভাগগ্গহণং দসমভাগগ্গহণং. এৱং কস্সকা হট্ঠতুট্ঠা সস্সানি সম্পাদেন্তীতি আহ ‘‘সস্সসম্পাদনে মেধাৱিতাতি অত্থো’’তি. ততো ওৰভাগে কিৰ ছভাগগ্গহণং জাতং. ছমাসিকন্তি ছন্নং ছন্নং মাসানং পহোনকং. পাসেতীতি পাসগতে ৱিয কৰোতি. ৱাচায পিযস্স পিযকৰস্স কম্মং ৱাচাপেয্যং. সব্বসো ৰট্ঠস্স ইদ্ধাদিভাৱতো খেমং. নিৰব্বুদং চোৰিযাভাৱতো. ইদঞ্হি ৰট্ঠং অচোৰিযং নিৰগ্গড়ন্তি ৱুচ্চতি অপাৰুতঘৰভাৱতো.
উদ্ধংমূলকং কত্ৱাতি উম্মূলং কত্ৱা. দ্ৱীহি পৰিযঞ্ঞেহীতি মহাযঞ্ঞস্স পুব্বভাগে পচ্ছা চ পৱত্তেতব্বেহি দ্ৱীহি পৰিৱাৰযঞ্ঞেহি. সত্তৱীসতি…পে… নস্সাতি সত্তৱীসাধিকানং তিণ্ণং পসুসতানং দ্ৱাৱীসতিযা অস্সাদীহি চ সট্ঠিঅধিকদ্ৱিসতআৰঞ্ঞকপসূহি চ সদ্ধিং সম্পিণ্ডিতানং পন নৱাধিকছসতপসূনং মাৰণেন ভেৰৱস্স পাপভীৰুকানং ভযাৱহস্স. তথা হি ৱদন্তি –
‘‘ছসতানি নিযুজ্জন্তি, পসূনং মজ্ঝিমে হনি,
অস্সমেধস্স যঞ্ঞস্স, অধিকানি নৱাপি চা’’তি.
সম্মন্তি যুগচ্ছিদ্দে পক্খিপিতব্বদণ্ডকং. পাসেন্তীতি খিপন্তি. সংহাৰিমেহীতি সকটেহি ৱহিতব্বেহি যূপেহি. পুব্বে কিৰ একো ৰাজা সম্মাপাসং যজন্তো সৰস্সতিনদীতীৰে পথৱিযা ৱিৱৰে দিন্নে নিমুগ্গোযেৱ অহোসি. অন্ধবালব্ৰাহ্মণা গতানুগতিগতা ‘‘অযং তস্স সগ্গগমনমগ্গো’’তি সঞ্ঞায তত্থ সম্মাপাসযঞ্ঞং পট্ঠপেন্তি. তেন ৱুত্তং ‘‘নিমুগ্গোকাসতো পভুতী’’তি. অযূপো অপ্পকদিৱসো যাগো, সযূপো বহুদিৱসং সাধেয্যো সত্ৰযাগো. মন্তপদাভিসঙ্খতানং সপ্পিমধূনং ৱাজমিতি সমঞ্ঞা, হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণগোমহিং সাদিসত্তৰসকদক্খিণস্স. সাৰগব্ভকোট্ঠাগাৰাদীসু নত্থেত্থ অগ্গড়ন্তি নিৰগ্গড়ো. তত্থ কিৰ যঞ্ঞে অত্তনো সাপতেয্যং অনৱসেসতো অনিগূহিত্ৱা নিয্যাতীযতি. মহাৰম্ভাতি বহুপসুঘাতকম্মা. অট্ঠকথাযং পন ‘‘ৱিৱিধা যত্থ হঞ্ঞৰে’’তি ৱক্খমানত্তা ‘‘মহাকিচ্চা’’তি অত্থো ৱুত্তো, ইধ ‘‘মহাৰম্ভাতি পপঞ্চৱসেন অজেড়কা’’তিআদি ৱুত্তন্তি ‘‘বহুপসুঘাতকম্মা’’তি অত্থো ৱুত্তো. নিৰাৰম্ভাতি এত্থাপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অনুগতং কুলন্তি অনুকুলং, কুলানুগতন্তি অত্থো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘যং নিচ্চভত্তাদি…পে… অত্থো’’তি.
যঞ্ঞসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
১০. বন্ধনসুত্তৱণ্ণনা
১২১. ইদন্তি ‘‘ইধ, ভন্তে’’তিআদিকং ৱচনং. তে ভিক্খূ আৰোচেসুন্তি সম্বন্ধো. তেসূতি তেসু ৰঞ্ঞা বন্ধাপিতমনুস্সেসু. সুকতকাৰণন্তি সুকাৰণকিৰিযং আৰোচেসুং, ন কেৱলং তেসং মনুস্সানং বন্ধাপিতভাৱং. ইদানি তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং ‘‘ৰঞ্ঞো কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. অট্ঠৱঙ্কোতি অট্ঠংসো. অন্তোঘৰচাৰিনোতি অন্তেপুৰৱাসিনো.
উক্কট্ঠেতি যুদ্ধে. মন্তীসূতি গুত্তমন্তীসু. অকুতূহলন্তি সঞ্ঞতং. পিযন্তি পিযাযিতব্বং. অন্নপানম্হি মধুৰে অভুত্তে উপ্পন্নে. অত্থেতি অত্থে কিচ্চে জাতে থিৰন্তি ন কথেন্তি কাযবলমত্তেন অপনেতুং সক্কুণেয্যত্তা. সুট্ঠু ৰত্তৰত্তাতি অতিৱিয ৰত্তা এৱ হুত্ৱা ৰত্তা. সাৰত্তেনাতি সাৰভাৱেন সাৰভাৱসঞ্ঞায. ওহাৰিনন্তি হেট্ঠা হৰণসীলন্তি আহ ‘‘চতূসু অপাযেসু আকড্ঢনক’’ন্তি. সিথিলন্তি সিথিলাকাৰং, ন পন সিথিলং. তেনাহ ভগৱা ‘‘দুপ্পমুঞ্চ’’ন্তি.
বন্ধনসুত্তৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.
পঠমৱগ্গৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.