পঞ্ঞত্তিৱাৰযোজনা

এৱং দ্ৱাৱীসতিখন্ধকানং সংৱণ্ণনং কত্ৱা ইদানি ‘‘পৰিৱাৰো’’তি সঙ্গহমাৰূড়্হস্স ৱিনযস্স সংৱণ্ণনং কৰোন্তো অযমাচৰিযো পঠমং তাৱ অনুসন্ধিদস্সনমুখেন পটিঞ্ঞং কাতুকামো আহ ‘‘ৱিসুদ্ধপৰিৱাৰস্সা’’তিআদি. তত্থ ৱিসুদ্ধপৰিৱাৰস্সাতি ৱিসুদ্ধায চতুপৰিসায পৰিৱাৰিতস্স, অথৱা ৱিসুদ্ধেন চতুপৰিসসঙ্খাতেন পৰিৱাৰেন সমন্নাগতস্স ভগৱতোতি সম্বন্ধো. পৰিৱাৰে হি ৱিসুদ্ধে তেন পৰিৱাৰিতো, তংপৰিৱাৰিতো ৱা ভগৱাপি ৱিসুদ্ধোযেৱ নাম হোতি. ইমিনা সংৱণ্ণিযমানস্স ‘‘পৰিৱাৰো’’তি সঙ্গহমাৰূড়্হস্স দেসেতব্বধম্মস্স অনুৰূপেন দেসকভূতস্স ভগৱতো থোমনং কতং হোতি. ধম্মক্খন্ধসৰীৰস্সাতি সীলাদিধম্মক্খন্ধসঙ্খাতেন সৰীৰেন সমন্নাগতস্স, ইমিনা সংৱণ্ণিতানং খন্ধকানমনুৰূপেন ভগৱতো থোমনং কতং হোতি. পকতি হেসাচৰিযানং যদিদং দেসেতব্বধম্মানুৰূপেন দেসকস্স থোমনা (সাৰত্থ. টী. ১.গন্থাৰম্ভকথা; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১). অনন্তৰাতি অনন্তৰে কালে.

যোতি ৱিনযো. পুব্বাগতন্তি পুব্বে ৱুত্তেসু ৱিভঙ্গখন্ধকেসু আগতং. নযন্তি সদ্দঅত্থৱিনিচ্ছযনযসঙ্খাতং সব্বং নযং. হিত্ৱাতি চজিত্ৱা. অনুত্তানত্থৱণ্ণনন্তি অনুত্তানানং পদানমত্থৱণ্ণনং. অযং পনেত্থ যোজনা – ৱিসুদ্ধপৰিৱাৰস্স ধম্মক্খন্ধসৰীৰস্স ভগৱতো সাসনে খন্ধকানমনন্তৰা ‘‘পৰিৱাৰো’’তি যো ৱিনযো সঙ্গহং সমাৰূড়্হো, তস্স ৱিনযস্স পুব্বাগতং নযং হিত্ৱা ইদানি অনুত্তানত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামীতি.

১. তত্থ তত্থাতি ‘‘তস্স অনুত্তানত্থৱণ্ণনং কৰিস্সামী’’তি যো পৰিৱাৰসঙ্খাতো ৱিনযো সংৱণ্ণেতব্বভাৱেন ৱুত্তো, তত্থ. সঙ্খেপত্থোতি সমাসত্থো. যং তেনাতি এত্থ তসদ্দস্স অনিযমনিদ্দেসভাৱং দস্সেন্তো আহ ‘‘যো সো’’তি. তত্থ যোতি অনিযম নিদ্দেসো, তস্স ‘‘তেনা’’তি নিযমনং দট্ঠব্বং. সোতি পদালঙ্কাৰো. দ্ৱীসু হি সব্বনামেসু যেভুয্যেন পুব্বমেৱ পধানং, পচ্ছিমং পন ৱচনালঙ্কাৰং. যো সো ভগৱা পঞ্ঞপেসীতি সম্বন্ধো. চিৰট্ঠিতিকত্থন্তি চিৰং পঞ্চৱস্সসহস্সকালং ঠিতিকত্থায, ‘‘যাচিতো’’তি চ ‘‘পঞ্ঞপেসী’’তি চ সম্বন্ধো. ধম্মসেনাপতিনা যাচিতোতি সম্বন্ধো. যাচিতো হুত্ৱা পঞ্ঞপেসীতি যোজনা. তেন ভগৱতা পঞ্ঞত্তন্তি সম্বন্ধো. ‘‘জানতা পস্সতা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং কম্মমেৱ দস্সেন্তো আহ ‘‘তস্স তস্সা’’তিআদি. তত্থ ‘‘পঞ্ঞত্তিকাল’’ন্তি ইমিনা ‘‘জানতা’’তি পদস্স কম্মং দস্সেতি, ‘‘দস অত্থৱসে’’তি ইমিনা ‘‘পস্সতা’’তি পদস্স কম্মং.

এৱং কম্মদস্সনেন যোজনানযং দস্সেত্ৱা ইদানি কৰণদস্সনেন অপৰম্পি যোজনানযং দস্সেন্তো আহ ‘‘অপিচা’’তিআদি. ‘‘পুব্বেনিৱাসাদীহী’’তিআদিসদ্দেন দিব্বচক্খুস্স ৱিসুং গহেতব্বত্তা ইদ্ধিৱিধদিব্বসোতপৰচিত্তৱিজাননানি গহেতব্বানি. ইমেহি পদেহি ‘‘জানতা, পস্সতা’’তি দ্ৱিন্নং পদানং পঞ্চন্নং লোকিযঅভিঞ্ঞানমেৱ কৰণভাৱং দস্সেতি. তীহি ৱিজ্জাহীতি পুব্বেনিৱাসদিব্বচক্খুআসৱক্খযঞাণসঙ্খাতাহি তীহি ৱিজ্জাহি. ছহি ৱা পন অভিঞ্ঞাহীতি সহ আসৱক্খযঞাণেন পঞ্চলোকিযাভিঞ্ঞাসঙ্খাতাহি ছহি অভিঞ্ঞাহি. সব্বত্থাতি সব্বেসু তীসু কালেসু, পঞ্চসুপি ঞেয্যধম্মেসু. সমন্তচক্খুনাতি অনাৱৰণসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণসঙ্খাতেন সমন্তচক্খুনা. পঞ্ঞাযাতি সব্বঞ্ঞুতপঞ্ঞায. তিৰোকুট্টাদীতি আদিসদ্দেন তিৰোপব্বতাদযো সঙ্গণ্হাতি. মংসচক্খুনাতি পসাদচক্খুনা. পটিৱেধপঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. দেসনাপঞ্ঞাযাতি সব্বঞ্ঞুতপঞ্ঞায. সব্বঞ্ঞুতপঞ্ঞাযেৱ হি অত্থতো দেসনাপঞ্ঞা নাম. তেন ৱুত্তং ‘‘তস্সা পঞ্ঞায তেজসা. অভিধম্মকথামগ্গং, দেৱানং সম্পৱত্তযীতি (ধ. স. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা ৫). ইমেহি পদেহি অৱত্থাৱসেন ৱিসুং ৱিসুং দ্ৱিন্নং পদানং কৰণসম্ভৱং দস্সেতি. অৰহতাতি অৰীনং অৰানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনঞ্চ অৰহত্তা অৰহতা. সম্মাসম্বুদ্ধেনাতি সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধেন, তেন ভগৱতাতি সম্বন্ধো. কেনাভতন্তি তং পঠমং পাৰাজিকং কেন আভতং, ইতি সঙ্খেপত্থোতি যোজনা.

২. পুচ্ছাৱিসজ্জনে পন এৱমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. যং তেন…পে… পাৰাজিকন্তি ইদং পদং পচ্চুদ্ধৰণমত্তমেৱাতি সম্বন্ধো. পতিউদ্ধৰণমত্তমেৱ, ন অত্থদস্সনন্তি অত্থো. এত্থাতি এতেসু পদেসু. একা পঞ্ঞত্তীতি একা পঠমপঞ্ঞত্তি. অনুপঞ্ঞত্তিযোতি পচ্ছা ঠপিতা পঞ্ঞত্তিযো.

এত্তাৱতাতি এত্তকেন ‘‘একা পঞ্ঞত্তি, দ্ৱে অনুপঞ্ঞত্তিযো’’তি ৱচনমত্তেন ৱিস্সজ্জিতা হোন্তীতি সম্বন্ধো. ততিযং পুচ্ছন্তি সম্বন্ধো. কস্মা অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি তস্মিং নত্থীতি আহ ‘‘অযং হী’’তিআদি. তত্থ হি যস্মা অঞ্ঞত্ৰ নত্থি, তস্মা নত্থীতি যোজনা. ‘‘অনুপ্পন্নে দোসে পঞ্ঞত্তা’’তি ইমিনা অনুপ্পন্নে দোসে পঞ্ঞপেতব্বাতি অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তীতি ৱচনত্থং দস্সেতি. সাতি অনুপ্পন্নপঞ্ঞত্তি. তস্মাতি যস্মা অঞ্ঞত্ৰ নত্থি, তস্মা. সব্বত্থপঞ্ঞত্তীতি এত্থ সব্বস্মিং পদেসে পঞ্ঞত্তি সব্বত্থপঞ্ঞত্তীতি অলুত্তসমাসং দস্সেন্তো আহ ‘‘মজ্ঝিমদেসে চেৱা’’তিআদি. ‘‘মজ্ঝিমদেসে চেৱ পচ্চন্তিমজনপদেসু চা’’তি ইমিনা ‘‘সব্বত্থা’’তি পদস্স সৰূপং দস্সেতি. পদেসপঞ্ঞত্তিং অপনেত্ৱা সব্বত্থপঞ্ঞত্তিং পাৰিসেসনযেন দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিনযধৰপঞ্চমেনা’’তিআদি. তত্থ ৱিনযধৰপঞ্চমেনাতি অনুস্সাৱনাচৰিযপঞ্চমেন. এত্থেৱাতি মজ্ঝিমদেসেযেৱ. এতেহীতি চতূহি সিক্খাপদেহি. সেসানীতি চতূহি সিক্খাপদেহি সেসানি.

সাধাৰণপঞ্ঞত্তীতি এত্থ সাধাৰণা নাম ভিক্খুভিক্খুনীনমেৱাতি আহ ‘‘ভিক্খূনঞ্চেৱ ভিক্খুনীনঞ্চা’’তি. ইদং পনাতি পঠমপাৰাজিকং পন, পঞ্ঞত্তন্তি সম্বন্ধো. ৱিনীতকথামত্তমেৱাতি ৱিনীতৱত্থুপকাসকং কথামত্তমেৱ. তাসন্তি ভিক্খুনীনং. ব্যঞ্জনমত্তমেৱাতি ‘‘সাধাৰণা’’তি চ ‘‘উভতো’’তি চ ব্যঞ্জনমত্তমেৱ. এত্থাতি সাধাৰণপঞ্ঞত্তিউভতোপঞ্ঞত্তিপদে.

‘‘নিদানে অনুপৱিট্ঠ’’ন্তি ইমিনা ‘‘নিদানোগধ’’ন্তি পদস্স সত্তমীসমাসঞ্চ ওগধসদ্দস্স অনুপৱিট্ঠত্থঞ্চ দস্সেতি. ওগাড়্হো হুত্ৱা ধৰতি তিট্ঠতীতি ওগধং. ননু নিদানোগধে সতি ‘‘পঠমেন উদ্দেসেনা’’তি ৱত্তব্বং, কস্মা ‘‘দুতিযেন উদ্দেসেনা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘নিদানোগধ’’ন্তি. নিদানপৰিযাপন্নম্পি সমানন্তি নিদানপৰিযাপন্নং সমানম্পীতি যোজনা. পিসদ্দো গৰহত্থো, পগেৱ দুতিযে উদ্দেসে পৰিযাপন্নেতি দস্সেতি. ‘‘সীলৱিপত্তিআদীন’’ন্তি ৱচনং ৱিত্থাৰেন্তো আহ ‘‘পঠমা হী’’তিআদি.

দ্ৱঙ্গিকেনাতি কাযচিত্তসঙ্খাতেন দ্ৱঙ্গিকেন. ননু ‘‘একেন সমুট্ঠানেনা’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘কাযতোযেৱা’’তি ৱত্তব্বং, অথ কস্মা ‘‘কাযতো চ চিত্ততো চ সমুট্ঠাতী’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘এত্থ হী’’তিআদি. এত্থাতি ‘‘একেন সমুট্ঠানেনা’’তি ৱচনে. চিত্তন্তি সেৱনচিত্তং. আপন্নোসীতি ত্ৱং আপন্নো অসীতি যোজনা. আম আপন্নোম্হীতি আম অহং আপন্নো অম্হীতি যোজনা. তাৱদেৱাতি তস্মিং পটিজানক্খণেযেৱ. তং পুগ্গলন্তি পাৰাজিকমাপন্নং তং পুগ্গলং. তপ্পচ্চযাতি তস্স পাৰাজিকমাপন্নস্স কাৰণা. ‘‘ন কতমেন সমথেন সম্মতী’’তি যং পন ৱচনং ৱুত্তন্তি যোজনা. তন্তি ৱচনং, ৱুত্তন্তি সম্বন্ধো.

ৱুত্তমাতিকা পঞ্ঞত্তীতি ৱুত্তমাতিকাসঙ্খাতা পঞ্ঞত্তি ৱিনযো নামাতি যোজনা. মাতিকা হি যস্মা পঞ্ঞপীযতি সঙ্খেপেন ঠপীযতি, পকাৰং জানাপেতি ৱা, তস্মা পঞ্ঞত্তীতি ৱুচ্চতি. ‘‘পদভাজনং ৱুচ্চতী’’তি ইমিনা ৱিত্থাৰেন ভাজিযতি এতাযাতি ৱিভত্তীতি দস্সেতি. ৱীতিক্কমোতি কাযৱাচাৱীতিক্কমো. সো হি ন সংৱৰতি কাযৱাচং ন পিদহতীতি অসংৱৰোতি ৱুচ্চতি. যেসং ৱত্ততীতি এত্থ ৱত্ততিকিৰিযায কত্তাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিনযপিটকঞ্চ অট্ঠকথা চা’’তি. পগুণাতি ৱাচুগ্গতা. তেতি তে পুগ্গলা, ধাৰেন্তীতি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং, যস্মা ৱা. এতস্সাতি পঠমপাৰাজিকস্স. কেনাভতন্তি এত্থ ভৰধাতুযা ধাৰণপোসনত্থেসু (পাণিনী ১০৮ ধাতুপাঠে) ধাৰণত্থং দস্সেন্তো আহ ‘‘কেন আনীত’’ন্তি. ‘‘পৰম্পৰায আনীত’’ন্তি ইমিনা পৰম্পৰাভতন্তি পদস্স ততিযাসমাসং দস্সেতি. অথৱা ‘‘কেনাভত’’ন্তি পুচ্ছায অনুৰূপং যকাৰলোপৱসেন ৱাক্যন্তি দস্সেতি.

৩. উপালি দাসকো চেৱাতিআদিকা গাথাযো কিমত্থং কেহি ঠপিতাতি আহ ‘‘ইদানী’’তিআদি. তন্তি পৰং পৰং. তত্থাতি তাসু গাথাসু. যন্তি ৱচনং. ইমিনা নযেনাতি পঠমপাৰাজিকস্স পুচ্ছাৱিসজ্জনে ৱুত্তেন ইমিনা নযেন.

ইতি মহাৱিভঙ্গে পঞ্ঞত্তিৱাৰৱণ্ণনায যোজনা সমত্তা.

কতাপত্তিৱাৰাদিৱণ্ণনা

১৫৭. ইতোতি পঞ্ঞত্তিৱাৰতো, পৰং ৱুত্তা সত্ত ৱাৰা উত্তানত্থা এৱাতি যোজনা. কতাপত্তিৱাৰোতি ‘‘কতাপত্তী’’তি পদেন লক্খিতো ৱাৰো. এসেৱ নযো সেসেসুপি. তদনন্তৰোতি তেসং সত্তন্নং ৱাৰানং অনন্তৰে ৱুত্তো. সমুচ্চযৱাৰোতি সং একতো আপত্তিৱিপত্তিআদযো উচিযন্তি সম্পিণ্ডিযন্তি এত্থাতি সমুচ্চযো, সোযেৱ ৱাৰো সমুচ্চযৱাৰো.

১৮৮. ততোতি তেহি অট্ঠহি ৱাৰেহি, পৰং ৱুত্তাতি সম্বন্ধো. পচ্চযৱসেন ৱুত্তো একো পঞ্ঞত্তিৱাৰোতি যোজনা. পচ্চযৱসেনাতি পচ্চযসদ্দস্স ৱসেন. তস্সাতি পচ্চযস্স. তেপীতি অট্ঠ ৱাৰাপি. ইতীতিআদি নিগমনং. ততোতি মহাৱিভঙ্গতো, পৰং আগতাতি সম্বন্ধো. এৱং ইমে দ্ৱত্তিংস ৱাৰাতি যোজনা. হীতি সচ্চং, যস্মা ৱা. এত্থাতি দ্ৱত্তিংসৱাৰেসু.

সমুট্ঠানসীসৱণ্ণনা

২৫৭. তদনন্তৰাযাতি তেসং দ্ৱত্তিংসৱাৰানং অনন্তৰং ৱুত্তায সমুট্ঠানকথায এৱমত্থো ৱেদিতব্বোতি যোজনা. অনত্তা ইতি নিচ্ছিতাতি অনত্তাত্ৱেৱ ৱিনিচ্ছিতা. ইমিনা অনত্তা ইতি নিচ্ছযাতি এত্থ চিধাতুযা ৱিনিচ্ছযত্থং দস্সেতি. ‘‘অনিচ্চাকাৰাদীহী’’তি ইমিনা সভাগধম্মানন্তি এত্থ অনিচ্চাকাৰাদীহি সমানো ভাগো এতেসন্তি সভাগা, তেযেৱ ধম্মা সভাগধম্মাতি ৱচনত্থং দস্সেতি. নামমত্তম্পীতি অনিচ্চাদিনামমত্তম্পি. পিসদ্দেন পগেৱ নামিকো অনিচ্চাদিসভাৱোতি দস্সেতি. ন পঞ্ঞাযতীতি ন খাযতি. ইমিনা ন নাযতীতি এত্থ ঞাধাতুযা খাযনত্থং দস্সেতি. দুক্খহানিন্তি এত্থ দুক্খং জহাতীতি দুক্খহানীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘দুক্খঘাতন’’ন্তি. দুক্খং হনতীতি দুক্খঘাতনো, সদ্ধম্মো, তং. ‘‘খন্ধকা যা চ মাতিকা’’তি ৱত্তব্বে সুখুচ্চাৰণত্থায ৰস্সৱসেন পাঠো অত্থীতি আহ ‘‘খন্ধকা য চ মাতিকা’’তি. সমুট্ঠানং নিযতোকতন্তি (সং. নি. ১.২১৬) এত্থ ‘‘সমুট্ঠানং নিযতকত’’ন্তি ৱত্তব্বে ‘‘পৰোসহস্স’’ন্তিআদীসু ৱিয ওকাৰাগমৱসেন ‘‘সমুট্ঠাননিযতোকত’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘সমুট্ঠানং নিযতকত’’ন্তি. এতেনাতি ‘‘সমুট্ঠানং নিযতোকত’’ন্তি পাঠেন. পচ্চেতব্বোতি পতি এতব্বো, পটিমুখং ঞাতব্বোতি অত্থো. অঞ্ঞেহীতি তীহি সিক্খাপদেহি অঞ্ঞেহি সিক্খাপদেহি.

তত্থাতি সম্ভেদনিদানৱচনেসু. সম্ভেদৱচনেন পচ্চেতব্বন্তি সম্বন্ধো. হীতি সচ্চং. তানি তীণি সিক্খাপদানি ঠপেত্ৱাতি সম্বন্ধো. পঞ্ঞত্তিদেসসঙ্খাতন্তি পঞ্ঞত্তিট্ঠানভূতদেসসঙ্খাতং. ‘‘ইমানি তীণী’’তি ইমিনা ‘‘দিস্সন্তী’’তি কিৰিযায কত্তাৰং দস্সেতি. ‘‘পঞ্ঞাযন্তী’’তি ইমিনা দিসধাতুযা খাযনত্থং দস্সেতি. তত্থাতি সমুট্ঠাননিযমসম্ভেদনিদানসঙ্খাতেসু তীসু, নিদ্ধাৰণে ভুম্মং. ইতৰং পনাতি সমুট্ঠাননিযমসম্ভেদেহি অঞ্ঞং পন.

আড়ৱীতি আড়ৱিযং. সক্কেসু ভগ্গেসু চাতি এত্থ জনপদনামত্তা বহুৱচনৱসেন ৱুত্তং.

দ্ৱীসু ৱিভঙ্গেসু পঞ্ঞত্তং যং সিক্খাপদং উদ্দিসন্তীতি যোজনা. ‘‘ৱিভঙ্গেসূ’’তি ইমিনা ৱিভঙ্গেতি এত্থ সুকাৰলোপোতি দস্সেতি. তস্সাতি সিক্খাপদস্স. যথাঞাযন্তি যুত্তিযা অনুৰূপং. তন্তি সমুট্ঠানং. মে সুণাথাতি মম সন্তিকা সুণাথ. ইতীতি অযমত্থো.

কথিনন্তি পঠমকথিনসমুট্ঠানং. অননুঞ্ঞাতায সদ্ধিন্তি অননুঞ্ঞাতসমুট্ঠানেন সদ্ধিং. সদিসা ইধ দিস্সৰেতি এত্থ ইধসদ্দো অত্থপকৰণৱসেন উভতোৱিভঙ্গৱিসযোতি আহ ‘‘ইধ উভতোৱিভঙ্গে’’তি. ‘‘সদিসানী’’তি ইমিনা সদিসাতি এত্থ নিকাৰস্সাকাৰাদেসো দস্সিতো. ‘‘দিস্সন্তী’’তি ইমিনা দিস্সৰেতি এত্থ অন্তিসদ্দস্স ৰেকাৰো (নিৰুত্তিদীপনিযং ৫৭০ সুতে) দস্সিতো.