১. মুসাৱাদসিক্খাপদ-অত্থযোজনা
খুদ্দকানন্তি সুখুমাপত্তিপকাসকত্তা অপ্পকানং, গণনতো ৱা পচুৰত্তা বহুকানং. যেসং সিক্খাপদানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘যেস’’ন্তি পদং ‘‘সঙ্গহো’’তি পদে সাম্যত্থছট্ঠী. সঙ্গহীযতে সঙ্গহো. ‘‘নৱহি ৱগ্গেহী’’তিপদং ‘‘সঙ্গহো, সুপ্পতিট্ঠিতো’’তি পদদ্ৱযে কৰণং. দানীতি কালৱাচকো সত্তম্যন্তনিপাতো ইদানি-পৰিযাযো, ইমস্মিং কালেতি অত্থো. তেসন্তি খুদ্দকানং, অযং ৱণ্ণনাতি সম্বন্ধো. ভৱতীতি এত্থ তি-সদ্দো একংসত্থে অনাগতকালিকো হোতি ‘‘নিৰযং নূন গচ্ছামি, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তিআদীসু (জা. ২.২২.৩৩১) ৱিয. কিঞ্চাপেত্থ হি যথা একংসৱাচকো নূনসদ্দো অত্থি, ন এৱং ‘‘ভৱতী’’তি পদে, অত্থতো পন অযং ৱণ্ণনা নূন ভৱিস্সতীতি অত্থো গহেতব্বো. অথ ৱা অৱস্সম্ভাৱিযত্থে অনাগতকালৱাচকো হোতি ‘‘ধুৱং বুদ্ধো ভৱামহ’’ন্তিআদীসু (বু. ৱং. ২.১০৯-১১৪) ৱিয. কামঞ্হেত্থ যথা অৱস্সম্ভাৱিযত্থৱাচকো ধুৱসদ্দো অত্থি, ন এৱং ‘‘ভৱতী’’তি পদে, অত্থতো পন ধুৱং ভৱিস্সতি অযং ৱণ্ণনাতি অত্থো গহেতব্বোতি দট্ঠব্বং.
১. ‘‘তত্থা’’তি পদং ‘‘মুসাৱাদৱগ্গস্সা’’তি পদে নিদ্ধাৰণসমুদাযো, তেসু নৱসু ৱগ্গেসূতি অত্থো. পঠমসিক্খাপদেতি ৱা, তেসু খুদ্দকেসু সিক্খাপদেসূতি অত্থো. সক্যানং পুত্তোতি ভগিনীহি সংৱাসকৰণতো লোকমৰিযাদং ছিন্দিতুং, জাতিসম্ভেদতো ৱা ৰক্খিতুং সক্কুণন্তীতি সক্যা. সাকৱনসণ্ডে নগৰং মাপেন্তীতি ৱা সক্যা, পুব্বৰাজানো. তেসং ৱংসে ভূতত্তা এতৰহিপি ৰাজানো সক্যা নাম, তেসং পুত্তোতি অত্থো. ‘‘বুদ্ধকালে’’তি পদং ‘‘পব্বজিংসূ’’তি পদে আধাৰো. সক্যকুলতো নিক্খমিত্ৱাতি সম্বন্ধো. ‘‘ৱাদক্খিত্তো’’ত্যাদিনা ৱাদেন খিত্তো, ৱাদম্হি ৱাতি অত্থং দস্সেতি. যত্ৰ যত্ৰাতি যস্সং যস্সং দিট্ঠিযং পৱত্ততীতি সম্বন্ধো. অৱজানিত্ৱাতি পটিস্সৱেন ৱিযোগং কত্ৱা. অৱসদ্দো হি ৱিযোগত্থৱাচকো. ‘‘অপজানিত্ৱা’’তিপি পাঠো, পটিঞ্ঞাতং অপনীতং কত্ৱাতি অত্থো. দোসন্তি অযুত্তিদোসং, সল্লক্খেন্তো হুত্ৱাতি সম্বন্ধো. কথেন্তো কথেন্তোতি অন্তসদ্দো মানসদ্দকাৰিযো. কথিযমানো কথিযমানোতি হি অত্থো. পটিজানিত্ৱাতি পটিঞ্ঞাতং কত্ৱা. আনিসংসন্তি নিদ্দোসং গুণং. পটিপুব্বো চৰসদ্দো পটিচ্ছাদনত্থোতি আহ ‘‘পটিচৰতি পটিচ্ছাদেতী’’তি. ‘‘কিং পন ৰূপং নিচ্চং ৱা অনিচ্চং ৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱদতি. কস্মাতি ৱুত্তে ‘‘জানিতব্বতো’’তি ৱদতি. যদি এৱং নিব্বানম্পি জানিতব্বত্তা অনিচ্চং নাম সিযাতি ৱুত্তে অত্তনো হেতুম্হি দোসং দিস্ৱা অহং ‘‘জানিতব্বতো’’তি হেতুং ন ৱদামি, ‘‘জাতিধম্মতো’’তি পন ৱদামি. তযা পন দুস্সুতত্তা এৱং ৱুত্তন্তি ৱত্ৱা অঞ্ঞেনঞ্ঞং পটিচৰতি. ‘‘কুৰুন্দিয’’ন্তি পদং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি পদে আধাৰো. এতস্সাতি ‘‘ৰূপং অনিচ্চং জানিতব্বতো’’তি ৱচনস্স. তত্ৰাতি কুৰুন্দিযং. তস্সাতি পটিজাননাৱজাননস্স. ‘‘পটিচ্ছাদনত্থ’’ন্তি পদং ‘‘ভাসতী’’তিপদে সম্পদানং. ‘‘মহাঅট্ঠকথায’’ন্তিপদং ‘‘ৱুত্ত’’ন্তি পদে আধাৰো. ‘‘দিৱাট্ঠানাদীসূ’’তি পদং উপনেতব্বং. ইদং ‘‘অসুকস্মিং নামপদেসে’’তি পদে নিদ্ধাৰণসমুদাযো.
৩. সম্মা ৱদতি অনেনাতি সংৱাদনং, উজুজাতিকচিত্তং, ন সংৱাদনং ৱিসংৱাদনং, ৱঞ্চনাধিপ্পাযৱসপ্পৱত্তং চিত্তন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৱিসংৱাদনচিত্ত’’ন্তি. ‘‘ৱাচা’’ত্যাদিনা ৱচতি এতাযাতি ৱাচাতি অত্থং দস্সেতি. হীতি দড়্হীকৰণজোতকং, তদমিনা সচ্চন্তি অত্থো. ‘‘ৱাচাযেৱা’’তি পদং ‘‘ব্যপ্পথো’’তি পদে তুল্যত্থং, ‘‘ৱুচ্চতী’’তি পদে কম্মং. পথসদ্দপৰত্তা ৱাচাসদ্দস্স ব্যাদেসো কতো. সুদ্ধচেতনা কথিতাতি সম্বন্ধো. তংসমুট্ঠিতসদ্দসহিতাতি তায চেতনায সমুট্ঠিতেন সদ্দেন সহ পৱত্তা চেতনা কথিতাতি যোজনা.
‘‘এৱ’’ন্তি পদং ‘‘দস্সেত্ৱা’’তি পদে নিদস্সনং, কৰণং ৱা. ‘‘দস্সেত্ৱা’’তি পদং ‘‘দস্সেন্তো আহা’’তি পদদ্ৱযে পুব্বকালকিৰিযা. অন্তেতি ‘‘ৱাচা’’তিআদীনং পঞ্চন্নং পদানং অৱসানে. ‘‘আহা’’তি এত্থ ৱত্তমান-তিৱচনস্স অকাৰো পচ্চুপ্পন্নকালৱাচকেন ‘‘ইদানী’’তি পদেন যোজিতত্তা. ‘‘তত্থা’’তি পদং ‘‘অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি পদে আধাৰো. এত্থাতি ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তিআদীসু. ‘‘পাড়িয’’ন্তি পদং ‘‘দেসনা কতা’’তি পদে আধাৰো. নিস্সিতৱিঞ্ঞাণৱসেন অৱত্ৱা নিস্সযপসাদৱসেন ‘‘চক্খুনা দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘ওড়াৰিকেনেৱা’’তি.
৪. তস্সাতি ‘‘তীহাকাৰেহী’’তিআদিৱচনস্স. ‘‘অত্থো’’তি পদং ‘‘ৱেদিতব্বো’’তি পদে কম্মং. হীতি ৱিসেসজোতকং, ৱিসেসং কথযিস্সামীতি অত্থো. তত্থাতি চতুত্থপাৰাজিকে. ইধাতি ইমস্মিং সিক্খাপদে.
৯. আদীনম্পীতি পিসদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো.
১১. মন্দসদ্দো জড়ত্থৱাচকোতি আহ ‘‘মন্দত্তা জড়ত্তা’’তি. যো পন অঞ্ঞং ভণতীতি সম্বন্ধো. ‘‘সামণেৰেনা’’তি পদং ‘‘ৱুত্তো’’তি পদে কত্তা. অপিসদ্দো পুচ্ছাৱাচকো, ‘‘পস্সিত্থা’’তি পদেন যোজেতব্বো, অপি পস্সিত্থাতি অত্থো. ‘‘অদিট্ঠং দিট্ঠং মে’’তিআদিৱচনতো অঞ্ঞা পূৰণকথাপি তাৱ অত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অঞ্ঞা পূৰণকথা নাম হোতী’’তি. অপ্পতায ঊনস্স অত্থস্স পূৰণৱসেন পৱত্তা কথা পূৰণকথা. এসা পূৰণকথা নাম কাতি আহ ‘‘একো’’তিআদি. এসা হি গামে অপ্পকম্পি তেলং ৱা পূৱখণ্ডং ৱা পস্সিত্ৱা ৱা লভিত্ৱা ৱা বহুকং কত্ৱা পূৰণৱসেন কথিতত্তা পূৰণকথা নাম. বহুকানি তেলানি ৱা পূৱে ৱা পস্সন্তোপি লভন্তোপি অপ্পকং কত্ৱা ঊনৱসেন কথিতত্তা ঊনকথাপি অত্থীতি সক্কা ৱত্তুং. অট্ঠকথাসু পন অৱুত্তত্তা ৱীমংসিত্ৱা গহেতব্বং. বহুকায পূৰণস্স অত্থস্স ঊনৱসেন পৱত্তা কথা ঊনকথাতি ৱিগ্গহো কাতব্বোতি. পঠমং.