৬. মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

২৯৮. কম্মস্স মোঘভাৱো নাম ফলেন তুচ্ছতা ফলাভাৱোতি আহ – ‘‘মোঘন্তি তুচ্ছং অফল’’ন্তি. তথং ভূতন্তি সচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ. পৰিব্বাজকো পন ‘‘সচ্চ’’ন্তি ইমিনা তমেৱ সফলন্তি ৱদতি. সফলঞ্হি কম্মং সত্থু অভিমতমনোকম্মন্তি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ ‘‘মোঘং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনং. তং গহেত্ৱাতি পৰম্পৰায গহেত্ৱা. এসাতি পোতলিপুত্তো পৰিব্বাজকো. অভিসঞ্ঞানিৰোধকথং সন্ধায ৱদতি. সাপি হি তিত্থিযানং অন্তৰে পাকটা জাতাতি. থেৰোতি সমিদ্ধিত্থেৰো. যথা ভগৱতা ৱুত্তং, ততো চ অঞ্ঞথাৱ দোসাৰোপনভযেন গহেত্ৱা ততো ভগৱন্তং থেৰো ৰক্খতীতি অধিপ্পাযেন পৰিব্বাজকো, ‘‘পৰিৰক্খিতব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি অৱোচাতি আহ – ‘‘পৰিৰক্খিতব্বন্তি গৰহতো মোচনেন ৰক্খিতব্ব’’ন্তি. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং. কম্মন্তি সঞ্চেতনিকস্সপি কম্মস্স অত্তনো সমযে ইচ্ছিতত্তা পৰিব্বাজকেন ৱুত্তং.

সঙ্খতসঙ্খাৰতায ৰূপমেৱ ‘‘তিলমত্তম্পি সঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘মংসচক্খুনাৱ পস্সতী’’তি. সমাগমদস্সনং সন্ধাযাতি কত্থচিপি তস্স দস্সনং সন্ধায, ন পৰিঞ্ঞাদস্সনং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কুতো পনেৱৰূপং কথাসল্লাপ’’ন্তি.

২৯৯. ৱট্টদুক্খন্তি সংসাৰদুক্খং. কিলেসদুক্খন্তি কিলেসসম্ভৱৰাগপৰিড়াহদুক্খং. সঙ্খাৰদুক্খন্তি যদনিচ্চং, তং দুক্খন্তি এৱং ৱুত্তদুক্খং. সচে ভাসিতং ভৱেয্যাতি ইমং ঈদিসং দুক্খং সন্ধায আযস্মতা সমিদ্ধিনা ভাসিতং সিযা নু ভগৱা, অৱিভজিত্ৱা ব্যাকৰণং যুত্তমেৱাতি অধিপ্পাযো.

৩০০. উম্মঙ্গন্তি উম্মুজ্জনং, কথামুড়্হেন অন্তৰা অঞ্ঞাণৱিসযপঞ্হা উম্মঙ্গং. তেনাহ – ‘‘পঞ্হাউম্মঙ্গ’’ন্তি নেৱ দিব্বচক্খুনাতি কস্মা ৱুত্তং. ন হি তং অযোনিসো উম্মুজ্জনং দিব্বচক্খুৱিসযন্তি? কামঞ্চেতং ন দিব্বচক্খুৱিসযং, দিব্বচক্খুপৰিভণ্ডঞাৱিসযং পন সিযাতি তথা ৱুত্তং. অধিপ্পাযেনেৱাতি উদাযিত্থেৰস্স অধিপ্পাযেনেৱ গয্হমানেন তং অযোনিযো উম্মুজ্জনং অঞ্ঞাসি. সন্নিসীদিতুং পুব্বে নিসিন্নাকাৰেন সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. সমিদ্ধিত্থেৰেন অনভিসঙ্খতস্সেৱ অত্থস্স কথিতত্তা, ‘‘যং অভূতং, তদেৱ কথেস্সতী’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতী’’তি. তিস্সো ৱেদনা পুচ্ছিতা, ‘‘কিং সো ৱেদিযতী’’তি অৱিভাগেন ৱেদিযমানস্স জাতিতত্তা. সুখায ৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনিযং. তেনাহ – ‘‘সুখৱেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি. সেসেসূতি, ‘‘দুক্খৱেদনিয’’ন্তিআদীসু.

হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এত্থ, ‘‘কুসলতো’’তি অধিকাৰতো ৰূপাৱচৰকুসলতো হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি অত্থো. এত্থাতি এতেসু কামাৱচৰৰূপাৱচৰসুখৱেদনিযকম্মেসু. অদুক্খমসুখম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠাৰম্মণে সুখম্পীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি.

যদি কাযদ্ৱাৰে পৱত্ততো অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখং জনেতি, অথ কস্মা, ‘‘দুক্খস্সেৱ জননতো’’তি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘সা পন ৱেদনা’’তিআদি.

চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এত্থ অৰূপাৱচৰকুসলচেতনাতিপি ৱত্তব্বং. যথা হি ‘‘কাযেন ৱাচায মনসা’’তি এত্থ যথালাভগ্গহণৱসেন মনসা সুখৱেদনিযং অদুক্খমসুখৱেদনিযন্তি অযমত্থো অৰূপাৱচৰকুসলেপি লব্ভতীতি সুখম্পি জনেতি উক্কট্ঠস্স ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স সোড়সৱিপাকচিত্তনিব্বত্তনতো, অযঞ্চ নযো হেট্ঠা, ‘‘অদুক্খমসুখম্পী’’তি এত্থাপি ৱত্তব্বো. পুব্বে পৰিযাযতো দুক্খৱেদনা ৱুত্তা, সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি ইদানি নিপ্পৰিযাযতো পুন দস্সেতুং, ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন এত্থ দুক্খৱেদনিযং পৱত্তিৱসেনেৱ ৱট্টতীতি. এতস্সাতি দুক্খৱেদনিযস্স পৱত্তিৱসেনেৱ যুজ্জমানত্তা এতস্স ৱসেন সব্বং সুখৱেদনিযং অদুক্খমসুখৱেদনিযঞ্চ পৱত্তিৱসেনেৱ ৱত্তুং ৱট্টতি.

আলযোতি অভিৰুচি. মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণন্তি মহতি কম্মৱিভজনে ঞাণং, মহন্তং ৱা কম্মৱিভজনঞাণং. ভাজনং নাম নিদ্দেসো, অযং পন উদ্দেসোতি কত্ৱা আহ – ‘‘কতমে চত্তাৰো…পে… মাতিকাট্ঠপন’’ন্তি.

৩০১. পাটিযেক্কো অনুসন্ধি যথাউদ্দিট্ঠস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স অভাজনভাৱতো, পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধীসু চ অনন্তোগধত্তা. তেনাহ ‘‘ইদং হী’’তিআদি. ইদং আৰম্মণং কত্ৱাতি ইধ, ‘‘পাণাতিপাতিং অদিন্নাদাযি’’ন্তিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৱুত্তং কম্মৱিভঙ্গং আৰব্ভ. ইমং পচ্চযং লভিত্ৱাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইদং দস্সনং গণ্হন্তীতি ইদং, ‘‘অত্থি কিৰ, ভো, পাপকানি কম্মানি, নত্থি কিৰ, ভো, পাপকানি কম্মানী’’তি চ আদীনি হত্থিদস্সকঅন্ধাৱিয দিট্ঠমত্তে এৱ ঠত্ৱা অচিত্তকদস্সনঞ্চ গণ্হন্তি. ৱীৰিযং কিলেসানং আতাপনৱসেন আতপ্পং, তদেৱ পদহৱসেন পধানং, পুনপ্পুনং যুঞ্জনৱসেন অনুযোগো, তথা ভাৱনায নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সম্মা যোনিসো মনসি কৰোতি এতেনাতি সম্মামনসিকাৰোতি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযেন, ‘‘পঞ্চপি ৱীৰিযস্সেৱ নামানী’’তি আহ. অপ্পমাদো ৱা সতিযা অৱিপ্পৱাসো. যস্মিং মনসিকাৰে সতি তস্স দিব্বচক্খুঞাণং ইজ্ঝতি, অযমেত্থ সম্মামনসিকাৰোতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুঞাণসহগতং চিত্তসমাধিং. তেনাহ ‘‘দিব্বচক্খুসমাধি’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি অকুসলকম্মকৰণতো অঞ্ঞথা, তং পন কুসলকম্মকৰণং হোতীতি আহ – ‘‘যে দস্সন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূৰিতত্তা’’তি দিট্ঠিথামেনাতি দিট্ঠিৱসেন দিট্ঠিবলেন. দিট্ঠিপৰামাসেনাতি দিট্ঠিৱসেন ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰামাসেন. অধিট্ঠহিত্ৱাতি, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অধিট্ঠায অভিনিৱিসিত্ৱা. আদিযিত্ৱাতি দড়্হগ্গাহং গহেত্ৱা. ৱোহৰতীতি অত্তনো গহিতগ্গহণং পৰেসং দীপেন্তো ৱোহৰতি.

৩০২. তত্ৰানন্দাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ইদম্পীতি ইদং ৱচনং. ‘‘তত্ৰানন্দা’’তি এৱমাদিৱচনম্পীতি অত্থো. ন মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং তস্স অনিদ্দেসভাৱতো. অস্সাতি মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স মাতিকাট্ঠপনমেৱ দিব্বচক্খুকানং সমণব্ৰাহ্মণানং ৱসেন অনুঞ্ঞাতব্বস্স চ দস্সনৱসেন উদ্দেসভাৱতো. তেনাহ ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ এত্থ পনাতি ‘‘তত্ৰানন্দা’’তিআদিপাঠে. এতেসং দিব্বচক্খুকানন্তি এতেসং হেট্ঠা চতূসুপি ৱাৰেসু আগতানং দিব্বচক্খুকানং. এত্তকাতি একচ্চিযা সচ্চগিৰা. অনুঞ্ঞাতাতি অনুজানিতা. অননুঞ্ঞাতাতি পটিক্খেপিতা. ইধ অননুঞ্ঞাতমুখেন দীপিতং অননুঞ্ঞাতভাৱমত্তং. তত্ৰানন্দাতিআদিকে তত্ৰাতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তেসু চতূসু সমণব্ৰাহ্মণেসূ’’তি আহ. ইদং ৱচনং ‘‘অত্থি কিৰ, ভো…পে… ৱিপাকো’’তি ইদং এৱং ৱুত্তং. অস্সাতি তথাৱাদিনো সমণব্ৰাহ্মণস্স. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি ‘‘যো কিৰ, ভো’’তিআদিনা ৱুত্তকাৰণতো অঞ্ঞেন কাৰণেন. দ্ৱীসু ঠানেসূতি ‘‘অত্থি কিৰ, ভো…পে… ৱিপাকো’’তি চ, ‘‘অপাযং…পে… নিৰযং উপপন্ন’’ন্তি চ ইমেসু দ্ৱীসু পাঠপদেসেসু. অনুঞ্ঞাতা তদত্থস্স অত্থিভাৱতো. তীসু ঠানেসূতি ‘‘যো কিৰ, ভো…পে… নিৰযং উপপজ্জতি’’, ‘‘যম্পি সো…পে… তে সঞ্জানন্তি’’, ‘‘যম্পি সো যদেৱ…পে… মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি ইমেসু তীসু পাঠপদেসেসু. অননুঞ্ঞাতা তদত্থস্সানেকন্তিকত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসতো চ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অঞ্ঞথা হি, আনন্দ, তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণ’’ন্তি. যথা তে অপ্পহীনৱিপল্লাসা পদেসঞাণসমণব্ৰাহ্মণা কম্মৱিভঙ্গং সঞ্জানন্তি, ততো অঞ্ঞথাৱ সব্বসো পহীনৱিপল্লাসস্স তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং হোতীতি অত্থো.

৩০৩. ইমিনা দিব্বচক্খুকেন যং কম্মং কৰোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বেতি যোজনা. ততোতি ততো কৰিযমানকম্মতো পুব্বে. খন্দোতি কুমাৰো. সিৱোতি ইস্সৰো. পিতামহোতি ব্ৰহ্মা. ইস্সৰাদীহীতি ইস্সৰব্ৰহ্মপজাপতিআদীহি. ৱিসট্ঠোতি নিম্মিতো. মিচ্ছাদস্সনেনাতি মিচ্ছাদস্সনৱসেন. যন্তি যং কম্মং. তত্থাতি তেসু পাণাতিপাতাদিৱসেন পৱত্তকম্মেসু. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতীতি যোজনা. উপপজ্জিত্ৱাতি দুতিযভৱে নিব্বত্তিত্ৱা. অপৰস্মিং পৰিযাযেতি অঞ্ঞস্মিং যত্থ কত্থচি ভৱে.

একং কম্মৰাসিন্তি পাণাতিপাতাদিভেদেন একং কম্মসমুদাযং. একং ৱিপাকৰাসিন্তি তস্সেৱ অঙ্গেন একং ৱিপাকসমুদাযং. ইমিনাতি যথাৱুত্তেন দিব্বচক্খুকেন সমণেন ব্ৰাহ্মণেন ৱা অদিট্ঠা. তযোতি ‘‘পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতী’’তিআদিনা ৱুত্তা তযো. দ্ৱে ৱিপাকৰাসীতি দিট্ঠধম্মৱেদনিযো অপৰাপৰিযাযৱেদনিযোতি দ্ৱে ৱিপাকৰাসী. উপপজ্জৱেদনিযং পন তেন দিট্ঠং, তস্মা ‘‘দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা তযোতি দিট্ঠে চ অদিট্ঠে চ চত্তাৰো কম্মৰাসী, তথা দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা দ্ৱেতি তযো ৱিপাকৰাসী. ইমানি সত্ত ঠানানীতি যথাৱুত্তানি সত্ত ঞাণস্স পৱত্তনট্ঠানানি. ‘‘ইমস্স নাম কম্মস্স ইদং ফলং নিব্বত্ত’’ন্তি কম্মস্স, ফলস্স ৱা অদিট্ঠত্তা, ‘‘দুতিযৱাৰে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং. পঠমং ৱুত্তনযেন তযো কম্মৰাসী ৱেদিতব্বা, ইধ দিব্বচক্খুকেন দিট্ঠস্স অভাৱতো, ‘‘পচ্চত্তট্ঠানানী’’তি ৱুত্তং.

ভৱতি ৱড্ঢতি এতেনাতি ভব্বং, ৱড্ঢিনিমিত্তং. ন ভব্বং অভব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৱিৰহিত’’ন্তি. অত্তনো ফলে ভাসনং দিব্বনং আভাসনন্তি আহ – ‘‘আভাসতি অভিভৱতি পটিবাহতী’’তি. বলৱকম্মন্তি মহাসাৱজ্জং কম্মং গৰুসমাসেৱিতাদিভেদং. আসন্নেতি মৰণে, অভিণ্হং উপট্ঠানেন ৱা তস্স মৰণচিত্তস্স আসন্নে. বলৱকম্মন্তি গৰুসমাসেৱিততাদিৱসেন বলৱং কুসলকম্মং. দুব্বলকম্মস্সাতি অত্তনো দুব্বলস্স. আসন্নে কুসলং কতন্তি ইধাপি আসন্নতা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.

উপট্ঠানাকাৰেনাতি মৰণস্স আসন্নকালে কম্মস্স উপট্ঠানাকাৰেন. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. নিব্বত্তিকাৰণভূতং হুত্ৱা উপট্ঠাতি অকুসলন্তি যোজনা. তিত্থিযা কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰেসু অকুসলতায যং কিঞ্চি কম্মং যস্স কস্সচি ৱিপাকস্স কাৰণং কত্ৱা গণ্হন্তি হত্থিদস্সকঅন্ধাদযো ৱিয দিট্ঠমত্তাভিনিৱেসিনোতি, ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা…পে… উপট্ঠাতী’’তি ৱুত্তং. ইতৰস্মিন্তি ভব্বঞ্চেৱ ভব্বাভাসঞ্চ, ভব্বং অভব্বাভাসন্তি ইমস্মিং দ্ৱযে. এসেৱ নযো পঠমদুতিযপুগ্গলৱসেন পুৰিমানং দ্ৱিন্নং কম্মানং যোজনানযো ৱুত্তো উপট্ঠানাকাৰৱসেন. অযমেৱ ততিযচতুত্থপুগ্গলৱসেন পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং কম্মানং যোজনানযো. ততিযস্স হি কম্মস্স কুসলত্তা তস্স চ সগ্গে নিব্বত্তত্তা তত্থ কাৰণভূতং কুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতি; তথা চতুত্থস্সপি কম্মস্স কুসলত্তা, তস্স পন নিৰযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকাৰণভূতং অঞ্ঞতিত্থিযানং অকুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.