৪. ৱিভঙ্গৱগ্গো
১. ভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭২. একা ৰত্তি একৰত্তো, ভদ্দো একৰত্তো এতস্সাতি ভদ্দেকৰত্তং, ৱিপস্সনং পৰিব্ৰূহেন্তো পুগ্গলো. তেনাহ – ‘‘ৱিপস্সনানুযোগসমন্নাগতত্তা’’তি. তং উদ্দিস্স পৱত্তিযা পন ভদ্দেকৰত্তসহচৰণতো ভদ্দেকৰত্তো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ভদ্দেকৰত্তস্স ৱো, ভিক্খৱে, উদ্দেসঞ্চ ৱিভঙ্গঞ্চ দেসেস্সামী’’তি. দেসেতব্বমত্থং উদ্দিসতি এতেনাতি উদ্দেসো, সঙ্খেপদেসনা এৱ. যস্মা পন নিদ্দেসপদানং জননিট্ঠানে ঠিতত্তা মাতা ৱিযাতি মাতিকাতি ৱুচ্চতি, তস্মাহ ‘‘উদ্দেসন্তি মাতিক’’ন্তি. উদ্দিট্ঠমত্থং ৱিভজতি এতেনাতি ৱিভঙ্গো ৱিত্থাৰদেসনা, তেনাহ – ‘‘ৱিত্থাৰভাজনিয’’ন্তি ‘‘যথাউদ্দিট্ঠমত্থং ৱিত্থাৰতো ভাজেতি ৱিভজতি এতেনা’’তি কত্ৱা.
উপ্পাদাদিখণত্তযং পত্ৱা অতিক্কমং অতিক্কন্তং অতীতং. তং পন অত্থতো ৱিগতং খন্ধপঞ্চকন্তি আহ ‘‘অতীতে খন্ধপঞ্চকে’’তি. তণ্হাদিট্ঠীহি নানুগচ্ছেয্যাতি তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনাহি নানুভৱেয্য, নাভিনন্দেয্যাতি অত্থো. যথা ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ৱিপৰীতগ্গাহৱসেন অতীতেসু ৰূপাদীসু মিচ্ছাঅভিনিৱিসনং পৰামাসো দিট্ঠাভিনন্দনা; এৱং ‘‘নিচ্চ’’ন্তিআদিনা ৱিপৰীতগ্গাহৱসেন অনাগতেসু ৰূপাদীসু মিচ্ছাঅভিনিৱিসনং পৰামাসো দিট্ঠি কম্মসমাদানং দিট্ঠিপত্থনাতি তং পটিক্খিপন্তো আহ – ‘‘তণ্হাদিট্ঠীহি ন পত্থেয্যা’’তি. যদতীতন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘অপত্ত’’ন্তি পদং সঙ্গণ্হাতি. তম্পি হি কাৰণৱচনং. তেনাহ ‘‘যস্মা চা’’তি. তত্থাযমধিপ্পাযো, ‘‘অতীতং তণ্হাদিৱসেন নাভিনন্দিতব্বং সব্বসো অৱিজ্জমানত্তা সসৱিসাণং ৱিয, তথা অনাগতম্পি ন পত্থেতব্ব’’ন্তি. তত্থ সিযা – অতীতং নাভিনন্দিতব্বং অভিনন্দনায নিপ্পযোজনত্তা, অনাগতপত্থনা পন সফলাপি সিযাতি ন সব্বসো পটিক্খিপিতব্বাতি? ন, তস্সাপি সৱিঘাতভাৱেন পটিক্খিপিতব্বতো. তেনাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি. তত্থ পহীনন্তি নিস্সট্ঠসভাৱং. নিৰুদ্ধন্তি ভগ্গং. অত্থঙ্গতন্তি ৱিনাসং. অপ্পত্তন্তি সভাৱং উপ্পাদাদিকং অসম্পত্তং. অজাতন্তি ন জাতং. অনিব্বত্তন্তি তস্সেৱ ৱেৱচনং.
যত্থ যত্থাতি যস্মিং যস্মিং খণে, যস্মিং যস্মিং ৱা ধম্মপুঞ্জে উপ্পন্নং, তং সব্বম্পি অসেসেত্ৱা. অৰঞ্ঞাদীসু ৱাতি ৱা-সদ্দো অনিযমত্থো. তেন অৰঞ্ঞে ৱা ৰুক্খমূলে ৱা পব্বতকন্দৰাদীসু ৱাতি ঠাননিযমাভাৱা অনুপস্সনায সাতচ্চকাৰিতং দস্সেতি. যমকাদিৱসেন পৰিব্ৰূহিযমানা ৱিপস্সনা ৱিয পটিপক্খেহি অকোপনিযাৱ হোতীতি আহ – ‘‘অসংহীৰং অসংকুপ্পন্তি ইদং ৱিপস্সনাপটিৱিপস্সনাদস্সনত্থং ৱুত্ত’’ন্তি. গাথাযমযমত্থো ৱিপস্সনাৱসেন যুজ্জতীতি আহ – ‘‘ৱিপস্সনা হী’’তিআদি. কিং এতায পৰিযাযকথাযাতি নিপ্পৰিযাযতোৱ অসংহীৰং অসংকুপ্পং দস্সেতুং, ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. কথং পন নিচ্চস্স নিব্বানস্স অনুব্ৰূহনা হোতীতি আহ ‘‘পুনপ্পুন’’ন্তিআদি. এতেন তদাৰম্মণধম্মা ব্ৰূহনায, তেসং আৰম্মণম্পি অত্থতো অনুব্ৰূহিতং নাম হোতি বহুলং মনসিকাৰেনাতি দস্সেতি.
আদিতো তাপনং আতাপনং, তেন আৰম্ভধাতুমাহ. পৰিতো তাপনং পৰিতাপনং, তেন নিক্কমধাতুপৰক্কমধাতুযো চাতি. তস্স সেনাতি তস্স মচ্চুনো সহকৰণট্ঠেন সেনা ৱিযাতি সেনা. সঙ্গৰোতিআদীসু মিত্তাকাৰগ্গহণেন সামপযোগমাহ. লঞ্জগ্গহণেন লঞ্জদানং, তেন দানপ্পযোগং. বলৰাসীতি হত্থিঅস্সাদিবলকাযো. তেন দণ্ডভেদানি ৱদতি. ভেদোপি হি বলৱতো এৱ ইজ্ঝতি, স্ৱাযং চতুব্বিধোপি উপাযযোগেন সম্পৱত্তীযতি. তত্থ তত্থ চ সঙ্গং আসত্তিং অৰতি দেতীতি সঙ্গৰো পুব্বভাগে ৱা সঙ্গৰণৱসেন তস্স পটিজাননৱসেন পৱত্তনতো.
উট্ঠাহকং উট্ঠানৱীৰিযসম্পন্নং. সপৰহিতসীৱনলক্খণেন অসাধুভাৱপৰম্মুখভাৱগমনেন ৱা সন্তো.
২৭৩. মনুঞ্ঞৰূপৱসেনেৱ এৱংৰূপো অহোসীন্তি অতীতং অন্ৱাগমেতি তত্থ নন্দিযাসমন্ৱানযনতো. ৱেদনাদীসুপি এসেৱ নযো. কুসলসুখসোমনস্সৱেদনাৱসেনাতি কুসলৱেদনাৱসেন সুখৱেদনাৱসেন সোমনস্সৱেদনাৱসেনাতি পচ্চেকং ৱেদনাসদ্দো যোজেতব্বো. তণ্হাভিনন্দনায সতি দিট্ঠাভিনন্দনা সিদ্ধা এৱাতি – ‘‘তণ্হং সমন্ৱানেতি’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. হীনৰূপাদি…পে… ন মঞ্ঞতি অমনুঞ্ঞোপি সমানো সমনুঞ্ঞভাৱস্সেৱ ৱসেন মঞ্ঞনায পৱত্তনতো. নানুপৱত্তযতি ৱিক্খম্ভনৱসেন নন্দিযা দূৰীকতত্তা.
২৭৪. উড়াৰসুন্দৰভাৱমুখেনেৱ অনাগতেসুপি ৰূপাদীসু তণ্হাদিট্ঠিকপ্পনা পৱত্ততীতি আহ – ‘‘এৱংৰূপো…পে… ৱেদিতব্বা’’তি.
২৭৫. ৱত্তব্বং সিযাতি যথা নন্দিযা অসমন্ৱানযনজোতনং ব্যতিৰেকমুখেন পতিট্ঠপেতুং, ‘‘অতীতং ন ন্ৱাগমেয্যা’’তি উদ্দেসস্স, ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, অতীতং অন্ৱাগমেতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.২৭৩) ৱিভঙ্গো ৱুত্তো, এৱং ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্ম’’ন্তিআদিকস্স উদ্দেসস্স ব্যতিৰেকমুখেন ৱিভঙ্গে ৱুচ্চমানে ৱিপস্সনাপটিক্খেপৱসেন, ‘‘কথঞ্চ…পে… ৱত্তব্বং সিযা’’তি ৱুত্তং. তযিদং পৰমগম্ভীৰং সত্থুদেসনানযং অনুপধাৰেত্ৱা চোদিতং, যস্মা ‘‘পচ্চুপ্পন্নঞ্চ যো ধম্ম’’ন্তিআদিকস্স উদ্দেসস্স ব্যতিৰেকমুখেনেৱ ৱিপস্সনাপটিক্খেপৱসেন, ‘‘কথঞ্চ, ভিক্খৱে, পচ্চুপ্পন্নেসূ’’তি ৱিভঙ্গদেসনা সম্পৱত্ততি. তেনাহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি. তত্থ তস্সা এৱাতি ৱিপস্সনায এৱ. অভাৱং দস্সেতুং সংহীৰতীতি মাতিকং উদ্ধৰিত্ৱাতি কথেতুকম্যতায মাতিকাৱসেন পদুদ্ধাৰং কত্ৱা, ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অসুতৱা সুতৱা’’তি চ আদিনা ৱিত্থাৰো ৱুত্তো. ৱিপস্সনায অভাৱতোতি ৱিপস্সনায অভাৱিততায অৱিক্খম্ভিততায তণ্হাদিট্ঠীহি সপত্তেহি ৱিয তত্থ তত্থ ঠপনায আকড্ঢীযতি, তত্থ তত্থ ৱিসযে ততো এৱ অপাযসমুদ্দং সংসাৰসমুদ্দং আনীযতি. সুক্কপক্খো ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ৱেদিতব্বো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. আনন্দভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭৬. বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণতো নিৱত্তেত্ৱা একস্মিংযেৱ আৰম্মণে চিত্তস্স সম্মদেৱ লযনং অপ্পনং পটিসল্লানং, যো কোচি সমাপত্তিৱিহাৰো, ইধ পন অৰিযৱিহাৰো অধিপ্পেতোতি আহ – ‘‘পটিসল্লানা ৱুট্ঠিতো’’তিআদি. জানন্তোৱ ভগৱা কথাসমুট্ঠাপনত্থং পুচ্ছি. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘জানন্তাপি তথাগতা পুচ্ছন্তি, জানন্তাপি ন পুচ্ছন্তী’’তিআদি (পাৰা. ১৬).
২৭৮. সাধুকাৰমদাসীতি সাধুসদ্দং সাৱেসি. তং পন পসংসা হোতীতি পসংসত্থো সাধুসদ্দো. তেনাহ ‘‘দেসনং পসংসন্তো’’তি. ৱিজ্জমানেহি ৱণ্ণেহি গুণৱন্তে উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং, কেৱলং গুণসংকিত্তনৱসেন থোমনা পসংসাতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
আনন্দভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৭৯. উণ্হভাৱেন তপনতো তপং উদকং এতস্সাতি তপোদা, ৰহদো. তেনাহ ‘‘তত্তোদকস্স ৰহদস্সা’’তি. সঙ্খেপেন ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং, ‘‘ৱেভাৰপব্বতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. ততো উদকৰহদতো, তং ৰহদং উপনিস্সাযাতি অত্থো. নাগভৱনাগতোপি হি সো ৰহদো ততো উপৰি মনুস্সলোকে জলাসযেন সম্বদ্ধো হোতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘তপোদা নাম নদী সন্দতী’’তি. এদিসাতি কুথিতা উণ্হা, অন্ৱত্থনামৱসেন তপোদাতি চ ৱুচ্চতীতি অত্থো. পেতলোকোতি পেতানং ৱসনট্ঠানং পচ্চেকনিৰযং সন্ধাযাহ. ইমস্স পন আৰামস্সাতি তপোদাৰামস্স. ততোতি তপোদাসঙ্খাতনদিতো. মহাউদকৰহদোতি মহাউদকভৰিতং পল্ললং.
২৮০. সমিদ্ধোতি উড়াৰো, পৰিপুণ্ণোযেৱাতি অত্থো. আদিম্হি ব্ৰহ্মচৰিযমস্সাতি আদিব্ৰহ্মচৰিযো, সো এৱ আদিব্ৰহ্মচৰিযকো. তেনাহ ‘‘পুব্বভাগপ্পটিপত্তিভূতো’’তি. ‘‘অতীতং অনাগতং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি অদ্ধভেদমুখেন সঙ্খতধম্মবোধৱচনং.
২৮২. কামং খন্ধাদিৱসেন ৱিভজনং সাধাৰণং, পঠমদুতিযচতুত্থসুত্তেসু পন খন্ধৱসেন ৱিভজনং কত্ৱা ইধ তথা অকত্ৱা এৱং দেসনায ঠপনং ততো অঞ্ঞথা আযতনৱসেন ৱিভজনত্থং. এৱং ৱিভিন্না হি সঙ্খেপৱিত্থাৰতো অনৱসেসা সম্মসনুপগা ধম্মা ৱিভজিত্ৱা দস্সিতা হোন্তি; অযং কিৰেত্থ ভগৱতো অজ্ঝাসযো থেৰেন নযতো গহিতোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিং কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দ্ৱাদসাযতনৱসেনেৱ মাতিকং ঠপেসীতি লোকিযানি দ্ৱাদসাযতনানি এৱ সন্ধায মাতিকং ঠপেসি, যথা তীসু সুত্তেসু খন্ধৱসেন ৱিভত্তং, এৱং যদি ভগৱতা ইধাপি ৱিভজনং ইচ্ছিতং সিযা, তথা ৱিভজেয্য, যস্মা পন তথা অৱিভজিত্ৱাৱ গন্ধকুটিং পৱিট্ঠো, তস্মা দ্ৱাদসাযতনৱসেনেৱেত্থ ৱিভজনং ভগৱতা চ অধিপ্পেতন্তি নযগ্গাহে ঠত্ৱা থেৰো ৱিভজি. তেনাহ – ‘‘নযং পটিলভিত্ৱা এৱমাহা’’তি. ভাৰিযং কতন্তি দুক্কৰং কতং. অপদে পদং দস্সিতং আকাসে পদং কতং সাধাৰণস্স অত্থস্স ৱিসিট্ঠৱিসযতায দস্সিতত্তা. নিকন্তিৱিঞ্ঞাণন্তি নিকন্তিতণ্হায সম্পযুত্তং ৱিঞ্ঞাণং, ‘‘ছন্দৰাগপ্পটিবদ্ধং হোতী’’তি ৱচনতো. মনোতি ভৱঙ্গচিত্তং মনোদ্ৱাৰিকজৱনানং দ্ৱাৰভূতং.
২৮৩. পত্থনাৱসেন ঠপেসীতি পত্থনাৱসেন চিত্তং পৱত্তেসি.
মহাকচ্চানভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা
সমত্তা.
৪. লোমসককঙ্গিযভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনা
২৮৬. ঘননিচিতলোমো লোমসো, অযং পন অপ্পতায লোমসকোতি আহ – ‘‘ঈসকলোমসাকাৰতাযা’’তি, লোমসকো অঙ্গিকো লোমসককঙ্গিযো, পঠমো ক-কাৰো অপ্পত্থো, দুতিযং পন পদৱড্ঢনমেৱ. ৰত্তকম্বলসিলাযন্তি ৰত্তকম্বলৱণ্ণসিলাযং. ওৰুয্হাতি আকাসতো ওতৰিত্ৱা. পাটিহাৰিযং দিস্ৱা দিন্নলাভসক্কাৰস্স অসাদিযনতো মনুস্সপথে ন ৱসন্তি.
দসহি চক্কৱাড়সহস্সেহীতি নিস্সক্কৱচনতো আগন্ত্ৱাতি অধিপ্পাযো. সন্নিপতিতাহি দেৱতাহীতি কৰণৱচনং. পঞ্ঞাপযোগমন্দতায পটিৱিজ্ঝিতুং অসক্কোন্তানং দেৱানং ঞাণস্স তিক্খৱিসদভাৱাপাদনেন সমুত্তেজেতুং সংৱেগজননত্থং…পে… অভাসি. তত্ৰাতি তস্মিং দেৱসন্নিপাতে, তিস্সং ৱা দেসনাযং. দেৱত্তস্সাতি দেৱভাৱস্স, দিব্বসম্পত্তিযাতি অত্থো. ভদ্দেকৰত্তস্স সুত্তস্স এতাতি ভদ্দেকৰত্তিযা.
সৱনমুখেন ব্যঞ্জনসো অত্থসো চ উপধাৰণং উগ্গণ্হনন্তি আহ – ‘‘তুণ্হীভূতো নিসীদিত্ৱা সুণন্তো উগ্গণ্হাতি নামা’’তি. ৱাচুগ্গতকৰণং পৰিযাপুণনন্তি আহ – ‘‘ৱাচায সজ্ঝাযং কৰোন্তো পৰিযাপুণাতি নামা’’তি. গন্থস্স পৰিহণং ধাৰণং, তং পন পৰেসু পতিট্ঠাপনং পাকটং হোতীতি আহ – ‘‘অঞ্ঞেসং ৱাচেন্তো ধাৰেতি নামা’’তি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযমেৱ.
লোমসককঙ্গিযভদ্দেকৰত্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা
সমত্তা.
৫. চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২৮৯. অঙ্গসুভতাযাতি অঙ্গানং হত্থপাদাদিসৰীৰাৱযৱানং সুন্দৰভাৱেন. যং অপচ্চং কুচ্ছিতং মুদ্ধং ৱা, তত্থ লোকে মাণৱৱোহাৰো, যেভুয্যেন সত্তা দহৰকালে সুদ্ধধাতুকা হোন্তীতি ৱুত্তং, ‘‘তৰুণকালে ৱোহৰিংসূ’’তি. অধিপতিত্তাতি ইস্সৰভাৱতো.
সমাহাৰন্তি সন্নিচযং. পণ্ডিতো ঘৰমাৱসেতি যস্মা অপ্পতৰেপি ব্যযমানে ভোগা খীযন্তি, অপ্পতৰেপি সঞ্চযমানে ৱড্ঢন্তি, তস্মা ৱিঞ্ঞুজাতিকো কিঞ্চি ব্যযং অকত্ৱা অযমেৱ উপ্পাদেন্তো ঘৰাৱাসং অনুতিট্ঠেয্যাতি লোভাদেসিতমত্থং ৱদতি.
ধনলোভেন…পে… নিব্বত্তো. লোভৱসিকস্স হি গতি নিৰযো ৱা তিৰচ্ছানযোনি ৱা. ৱুত্তঞ্হেতং – ‘‘নিমিত্তস্সাদগথিতং ৱা, ভিক্খৱে, ৱিঞ্ঞাণং তিট্ঠমানং তিট্ঠতি অনুব্যঞ্জনস্সাদগথিতং ৱা. তস্মিং সমযে কালঙ্কৰেয্য, দ্ৱিন্নং গতীনং অঞ্ঞতৰং গতিং ৱদামি – নিৰযং ৱা তিৰচ্ছানযোনিং ৱা’’তি (সং. নি. ৪.২৩৫). নিৰযে নিব্বত্তিস্সতি কতোকাসস্স কম্মস্স পটিবাহিতুং অসক্কুণেয্যভাৱতো.
পত্তক্খন্ধঅধোমুখভাৱং সন্ধায ‘‘ওনামেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ব্ৰাহ্মণচাৰিত্তস্স ভাৱিততং সন্ধাযাহ ‘‘ব্ৰহ্মলোকে নিব্বত্তো’’তি. তং পৱত্তিং পুচ্ছীতি সুতমেতং মযা, ‘‘ময্হং পিতা সুনখো হুত্ৱা নিব্বত্তো’’তি, এতং ভোতা গোতমেন ৱুত্তন্তি. কিমিদং ৱুত্তন্তি ইমং পৱত্তিং পুচ্ছি.
তথেৱ ৱত্ৱাতি যথা সুনখস্স ৱুত্তং, তথেৱ ৱত্ৱা. অৱিসংৱাদনত্থন্তি, ‘‘তোদেয্যব্ৰাহ্মণো সুনখো জাতো’’তি অত্তনো ৱচনস্স অৱিসংৱাদনত্থং, ৱিসংৱাদনাভাৱদস্সনত্থন্তি অধিপ্পাযো. ঞাতোম্হি ইমিনাতি ইমিনা মম পুত্তেন ময্হং পুৰিমজাতিযং পিতাতি এৱং ঞাতো অম্হীতি জানিত্ৱা. বুদ্ধানুভাৱেন কিৰ সুনখো তথা দস্সেতি, ন জাতিস্সৰতায. ভগৱন্তং দিস্ৱা ভুক্কৰণং পন পুৰিমজাতিসিদ্ধৱাসনায. ভৱপটিচ্ছন্নন্তি ভৱন্তৰভাৱেন পটিচ্ছন্নং. নাম-সদ্দো সম্ভাৱনে. পটিসন্ধিঅন্তৰন্তি অঞ্ঞজাতিপটিসন্ধিগ্গহণেন হেট্ঠিমজাতং গতিং. অঙ্গৱিজ্জাপাঠকো কিৰেস, তেন অপ্পাযুকদীঘাযুকতাদিৱসেন চুদ্দস পঞ্হে অভিসঙ্খৰি; এৱং কিৰস্স অহোসি, ‘‘ইমেসং সত্তানং অপ্পাযুকতাদযো ৱিসেসা অঙ্গপচ্চঙ্গৱসেন সল্লক্খিযন্তি. ন খো পনেতং যুত্তং ‘অঙ্গপচ্চঙ্গানি যাৱ তেসং তেসং কাৰণ’ন্তি; তস্মা ভৱিতব্বমেত্থ অঞ্ঞেনেৱ কাৰণেন. সমণো গোতমো তং কাৰণং ৱিভজিত্ৱা কথেস্সতি, এৱাযং সব্বঞ্ঞূতি নিচ্ছযো মে অপণ্ণকো ভৱিস্সতী’’তি. অপৰে পন ভণন্তি, ‘‘তিৰচ্ছানগতং মনুস্সং ৱা আৱিসিত্ৱা ইচ্ছিতত্থকসাৱনং নাম মহামন্তৱিজ্জাৱসেন হোতি; তস্মা ন এত্তাৱতা সমণস্স গোতমস্স সব্বঞ্ঞুতা সুনিচ্ছিতা হোতি. যং নূনাহং কম্মফলমস্স উদ্দিস্স পঞ্হং পুচ্ছেয্যং, তত্থ চ মে চিত্তং আৰাধেন্তো পঞ্হং ব্যাকৰিস্সতি. এৱাযং সব্বঞ্ঞূতি ৱিনিচ্ছযো মে ভৱিস্সতীতি তে পঞ্হে পুচ্ছতী’’তি.
ভণ্ডকন্তি সাপতেয্যং, সন্তকন্তি অত্থো. কম্মুনা দাতব্বং আদিযন্তীতি কম্মদাযাদা, অত্তনা কতূপচিতকম্মফলভাগীতি অত্থো. তং পন কম্মদাযজ্জং কাৰণোপচাৰেন ৱদন্তো, ‘‘কম্মং এতেসং দাযজ্জং ভণ্ডকন্তি অত্থো’’তি আহ – যথা ‘‘কুসলানং, ভিক্খৱে, ধম্মানং সমাদানহেতু এৱমিদং পুঞ্ঞং পৱড্ঢতী’’তি (দী. নি. ৩.৮০). যৱতি ফলং সভাৱতো ভিন্নম্পি অভিন্নং ৱিয মিস্সিতং হোতি, এতেনাতি যোনীতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং যোনি কাৰণ’’ন্তি. মমত্তৱসেন বজ্ঝতি সংবজ্ঝতীতি বন্ধু, ঞাতি সালোহিতো চ. কম্মং পন একন্তসম্বন্ধমেৱাতি আহ – ‘‘কম্মং এতেসং বন্ধূ’’তি. পতিট্ঠাতি অৱস্সযো. কম্মসদিসো হি সত্তানং অৱস্সযো নত্থি, অঞ্ঞো কোচি ইস্সৰো ব্ৰহ্মা ৱা ন কৰোতি তাদিসং কত্তুং সজ্জিতুং অসমত্থভাৱতো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. কম্মমেৱাতি কস্মা অৱধাৰিতং, ননু কিলেসাপি সত্তানং হীনপণীতভাৱকাৰণং, ন কেৱলন্তি? সচ্চমেতং, কিলেসপযোগেন ৱিপাকৱট্টং নিব্বত্তং কম্মপৱত্তিতমেৱাতি কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘কথিতস্স অত্থং ন সঞ্জানাসী’’তি সঙ্খেপতো ৱত্ৱা ননু ভগৱা মহাকাৰুণিকো পৰেসং ঞাপনত্থমেৱ ধম্মং দেসেতীতি আহ – ‘‘মাননিস্সিতো কিৰেসা’’তিআদি.
২৯০. সমত্তেনাতি পৰিযত্তেন, যথা তং ফলং দাতুং সমত্থং হোতি, এৱং কতেন, উপচিতেনাতি অত্থো. তাদিসং পন অত্তনো কিচ্চে অনূনং নাম হোতীতি আহ ‘‘পৰিপুণ্ণেনা’’তি. সমাদিন্নেনাতি এত্থ সমাদানং নাম তণ্হাদিট্ঠীহি গহণং পৰামসনন্তি আহ – ‘‘গহিতেন পৰামট্ঠেনা’’তি. পটিপজ্জতি এতায সুগতিদুগ্গতীতি পটিপদা, কম্মং. তথা হি তং ‘‘কম্মপথো’’তি ৱুচ্চতি.
এসাতি পটিপদা. দুব্বলং উপঘাতকমেৱ সিযাতি উপপীড়কস্স ৱিসযং দস্সেতুং, ‘‘বলৱকম্মেনা’’তিআদি ৱুত্তং. বলৱকম্মেনাতি পুঞ্ঞকম্মেন. ৱদতি নামাতি ৱদন্তো ৱিয হোতি. নিব্বত্তাপেয্যন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু উপপীড়কসভাৱং কম্মং জনকসভাৱং ন হোতীতি? সব্বমেতং পৰিকপ্পনৱচনং, যথা মনুস্সা পচ্চত্থিকং পটিপক্খং কিঞ্চি কাতুং অসমত্থাপি কেচি আলম্বনৱসেন সমত্থা ৱিয অত্তানং দস্সেন্তি, এৱংসম্পদমিদন্তি কেচি. অপৰে পন ভণন্তি – যস্সিদং কম্মস্সৱিপাকং পীড়েতি, সচে তস্মিং অনোকাসে এৱ সযং ৱিপচ্চিতুং ওকাসং লভেয্য, অপাযেসু এৱ তংসমঙ্গিপুগ্গলং নিব্বত্তাপেয্য, যস্মা তং কম্মং বলৱং হুত্ৱা অৱসেসপচ্চযসমৱাযেন ৱিপচ্চিতুং আৰদ্ধং, তস্মা ইতৰং তস্স ৱিপাকং ৱিবাধেন্তং উপপীড়কং নাম জাতং. এতদত্থমেৱ চেত্থ ‘‘বলৱকম্মেন নিব্বত্ত’’ন্তি বলৱগ্গহণং কতং. কিচ্চৱসেন হি নেসং কম্মানং এতা সমঞ্ঞা, যদিদং উপপীড়কং উপচ্ছেদকং জনকং উপত্থম্ভকন্তি, ন কুসলানি ৱিয উপত্থম্ভানি হোন্তি নিব্বত্তত্থায. পীড়েত্ৱাতি ৱিহেঠেত্ৱা পটিঘাটনাদিৱসেন উচ্ছুতেলযন্তাদযো ৱিয উচ্ছুতিলাদিকে ৱিবাধেত্ৱা. নিৰোজন্তি নিত্তেজং. নিযূসন্তি নিৰসং. কসটন্তি নিস্সাৰং. পৰিস্সযন্তি উপদ্দৱং.
ইদানি পৰিস্সযস্স উপনযনাকাৰং দস্সেন্তেন তত্থ, ‘‘দাৰকস্সা’’তিআদিং ৱত্ৱা ভোগানং ৱিনাসনাকাৰং দস্সেতুং, পুন ‘‘দাৰকস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. কুম্ভদোহনাতি কুম্ভপূৰখীৰা. গোমণ্ডলেতি গোযূথে.
অট্ঠুসভগমনং কত্ৱাতি অট্ঠউসভপ্পমাণং পদেসং পচ্চত্থিকং উদ্দিস্স ধনুগ্গহো অনুযাযিং কত্ৱা. তন্তি সৰং. অঞ্ঞোতি পচ্চত্থিকো. তত্থেৱ পাতেয্য অচ্চাসন্নং কত্ৱা সৰস্স খিত্তত্তা. ৱাড়মচ্ছোদকন্তি মকৰাদিৱাড়মচ্ছৱন্তং উদকং.
পটিসন্ধিনিব্বত্তকং কম্মং জনককম্মং নাম পৰিপুণ্ণৱিপাকদাযিভাৱতো, ন পৱত্তিৱিপাকমত্তনিব্বত্তকং. ভোগসম্পদাদীতি আদি-সদ্দেন আৰোগ্যসম্পদাদি-পৰিৱাৰসম্পদাদীনি গণ্হাতি. ন দীঘাযুকতাদীনি হি অপ্পাযুকতাসংৱত্তনিকেন কম্মুনা নিব্বত্তানি; অঞ্ঞং দীঘাযুকতাকৰণেন উপত্থম্ভেতুং সক্কোতি; ন অতিদুব্বণ্ণং অপ্পেসক্খং নীচকুলীনং দুপ্পঞ্ঞং ৱা ৱণ্ণৱন্ততাদিৱসেন. তথা হি ৱক্খতি, ‘‘ইমস্মিং পন পঞ্হৱিস্সজ্জনে’’তিআদি, তং পন নিদস্সনৱসেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং.
পুৰিমানীতি উপপীড়কোপচ্ছেদকানি. উপপীড়কুপঘাতা নাম কুসলৱিপাকপটিবাহকাতি অধিপ্পাযেন ‘‘দ্ৱে অকুসলানেৱা’’তি ৱুত্তং. উপত্থম্ভকং কুসলমেৱাতি এত্থ যথা জনকং উভযসভাৱং, এৱং ইতৰেসম্পি উভযসভাৱতায ৱুচ্চমানায ন কোচি ৱিৰোধো. দেৱদত্তাদীনঞ্হি নাগাদীনং ইতো অনুপ্পৱচ্ছিতানং পেতাদীনঞ্চ নৰকাদীসু অকুসলকম্মৱিপাকস্স উপত্থম্ভনুপপীড়নুপঘাতনানি ন ন সম্ভৱন্তি. এৱঞ্চ কত্ৱা যা হেট্ঠা বহূসু আনন্তৰিযেসু একেন গহিতপটিসন্ধিকস্স ইতৰেসং তস্স অনুবলপ্পদাযিতা ৱুত্তা, সাপি সমত্থিতা হোতি. যস্মিঞ্হি কম্মে কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং ৱা অকুসলফলং ৱা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৱিবাধীযতি, তমুপত্থম্ভকং. যস্মিং পন কতে জাতিসমত্থস্স পটিসন্ধিযং পৱত্তিযঞ্চ ৱিপাককটত্তাৰূপানং উপ্পত্তি হোতি, তং জনকং. যস্মিং পন কতে অঞ্ঞেন জনিতস্স ইট্ঠস্স ৱা অনিট্ঠস্স ৱা ফলস্স ৱিবাধাৱিচ্ছেদপচ্চযানুপ্পত্তিযা উপব্ৰূহনপচ্চযুপ্পত্তিযা চ জনকসামত্থিযানুৰূপং পৰিৱুত্তিচিৰতৰপবন্ধা হোতি, এতং উপত্থম্ভকং. তথা যস্মিং কতে জনকনিব্বত্তং কুসলফলং অকুসলফলং ৱা ব্যাধিধাতুসমতাদিনিমিত্তং ৱিবাধীযতি, তং উপপীড়কং. যস্মিং পন কতে জনকসামত্থিযৱসেন চিৰতৰপবন্ধাৰহম্পি সমানং ফলং ৱিচ্ছেদকপচ্চযুপ্পত্তিযা ৱিচ্ছিজ্জতি, তং উপঘাতকন্তি অযমেত্থ সাৰো.
তত্থাতি তেসু কম্মেসু. উপচ্ছেদককম্মেনাতি আযুনো উপঘাতককম্মেন. স্ৱাযমুপঘাতকভাৱো দ্ৱিধা ইচ্ছিতব্বোতি তং দস্সেতুং ‘‘পাণাতিপাতিনা’’তিআদি ৱুত্তং. ন সক্কোতি পাণাতিপাতকম্মুনা সন্তানস্স তথাভিসঙ্খতত্তা. যস্মিঞ্হি সন্তানে নিব্বত্তং, তস্স তেন অভিসঙ্খততা অৱস্সং ইচ্ছিতব্বা তত্থেৱ তস্স ৱিপাকস্স ৱিনিবন্ধনতো. এতেন কুসলস্স কম্মস্স আযূহনক্খণেযেৱ পাণাতিপাতো তাদিসং সামত্থিযুপঘাতং কৰোতীতি দস্সেতি, ততো কম্মং অপ্পফলং হোতি. ‘‘দীঘাযুকা’’তিআদিনা উপঘাতসামত্থিযেন খেত্তে উপ্পন্নসস্সং ৱিয উপপত্তিনিযামকা ধম্মাতি দস্সেতি. উপপত্তি নিযতৱিসেসে ৱিপচ্চিতুং ওকাসে কৰোন্তে এৱ কুসলকম্মে আকড্ঢিযমানপটিসন্ধিকং পাণাতিপাতকম্মং অপ্পাযুকত্থায নিযমেতীতি আহ – ‘‘পটিসন্ধিমেৱ ৱা নিযামেত্ৱা অপ্পাযুকং কৰোতী’’তি. পাণাতিপাতচেতনায অচ্চন্তকটুকৱিপাকত্তা সন্নিট্ঠানচেতনায নিৰযে নিব্বত্ততি তস্সা অত্থস্স খীণাভাৱতো; ইতৰে পন ন তথা ভাৰিযাতি আহ – ‘‘পুব্বা…পে… হোতী’’তি. ইধ পন যং হেট্ঠা ৱুত্তসদিসং, তং ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
মনুস্সামনুস্সপৰিস্সযাতি মানুসকা অমানুসকা চ উপদ্দৱা. পুৰতোতি পুব্বদ্ৱাৰতো. পচ্ছতোতি পচ্ছিমৱত্থুতো. পৱট্টমানাতি পৰিজনস্স, দেৱতানং ৱা দেসেন পৱট্টমানা. পৰেহীতি পুৰাতনেহি পৰেহি. সম্মুখীভাৱন্তি সামিভাৱৱসেন পচ্চক্খত্তং. আহৰিত্ৱা দেন্তি ইণাযিকা. কম্মন্তাতি ৱণিজ্জাদিকম্মানি. অপাণাতিপাতকম্মন্তি পাণাতিপাতস্স পটিপক্খভূতং কম্মং; পাণাতিপাতা ৱিৰতিৱসেন পৱত্তিতকম্মন্তি অত্থো. দীঘাযুকসংৱত্তনিকং হোতি ৱিপাকস্স কম্মসৰিক্খভাৱতো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা অপ্পাযুকদীঘাযুকসংৱত্তনিকেসু কম্মেসু যথাৱুত্তেন তং সংৱত্তনিকৱিভাৱননযেন.
ৱিহেঠনকম্মাদীনিপীতি পি-সদ্দেন কোধইস্সামনকমচ্ছেৰথদ্ধঅৱিদ্দসুভাৱৱসেন পৱত্তিতকম্মানি সঙ্গণ্হাতি. তথেৱাতি যথা পাণাতিপাতকম্মং অত্থতো এৱং ৱদতি নামাতি ৱুত্তং, তথেৱ ৱদমানানি ৱিয. ‘‘যং যদেৱাতিপত্থেন্তি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি (খু. পা. ৮.১০) ৱচনতো যথা সব্বকুসলং সব্বাসং সম্পত্তীনং উপনিস্সযো, এৱং সব্বং অকুসলং সব্বাসং ৱিপত্তীনং উপনিস্সযোতি, ‘‘উপপীড়নেন নিব্ভোগতং আপাদেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তথা হি পাণাতিপাতকম্মৱসেনপি অযং নযো দস্সিতো. অৱিহেঠনাদীনীতি এত্থ আদি-সদ্দেন অক্কোধন-অনিস্সামন-দান-অনতিমান-ৱিদ্দসুভাৱেন পৱত্তকম্মানি সঙ্গণ্হাতি.
২৯৩. ইস্সা মনো এতস্সাতি ইস্সামনকোতি আহ ‘‘ইস্সাসম্পযুত্তচিত্তো’’তি. উপক্কোসন্তোতি অক্কোসৱত্থূহি অক্কোসন্তো. ইস্সং বন্ধতীতি ইস্সং অনুবন্ধতি ইস্সাসহিতমেৱ চিত্তং অনুপৱত্তেতি. অপ্পেসক্খোতি অপ্পানুভাৱো অপ্পঞ্ঞাতো. তেনাহ ‘‘ন পঞ্ঞাযতী’’তি. সা পনস্স অপ্পানুভাৱতা পৰিৱাৰাভাৱেন পাকটা হোতীতি আহ ‘‘অপ্পপৰিৱাৰো’’তি.
২৯৪. মচ্ছৰিযৱসেন ন দাতা হোতীতি সব্বসো দেয্যধম্মস্স অভাৱেন ন দাতা ন হোতি. অমচ্ছৰী হি পুগ্গলো সতি দেয্যধম্মে যথাৰহং দেতিযেৱ.
২৯৫. অভিৱাদেতব্বং খেত্তৱসেন মত্থকপ্পত্তং দস্সেতুং, ‘‘বুদ্ধং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. অঞ্ঞেপি মাতুপিতুজেট্ঠভাতৰাদযো অভিৱাদনাদিঅৰহা সন্তি, তেসু থদ্ধাদিৱসেন কৰণং নীচকুলসংৱত্তনিকমেৱ. ন হি পৱত্তে সক্কা কাতুন্তি সম্বন্ধো. তেন পৱত্তিৱিপাকদাযিনো কম্মস্স ৱিসযো এসোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘পটিসন্ধিমেৱ পনা’’তিআদি.
২৯৬. অপৰিপুচ্ছনেনাতি অপৰিপুচ্ছামত্তেন নিৰযে ন নিব্বত্ততি; অপৰিপুচ্ছাহেতু পন কত্তব্বাকৰণাদীহি সিযা নিৰযনিব্বত্তীতি পাড়িযং, ‘‘ন পৰিপুচ্ছিতা হোতী’’তিআদি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘অপৰিপুচ্ছকো পনা’’তিআদিমাহ. যথানুসন্ধিং পাপেসীতি দেসনং যথানুসন্ধিনিট্ঠানং পাপেসি. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
চূড়কম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
২৯৮. কম্মস্স মোঘভাৱো নাম ফলেন তুচ্ছতা ফলাভাৱোতি আহ – ‘‘মোঘন্তি তুচ্ছং অফল’’ন্তি. তথং ভূতন্তি সচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ. পৰিব্বাজকো পন ‘‘সচ্চ’’ন্তি ইমিনা তমেৱ সফলন্তি ৱদতি. সফলঞ্হি কম্মং সত্থু অভিমতমনোকম্মন্তি অধিপ্পাযো. ইদঞ্চ ‘‘মোঘং কাযকম্ম’’ন্তিআদিৱচনং. তং গহেত্ৱাতি পৰম্পৰায গহেত্ৱা. এসাতি পোতলিপুত্তো পৰিব্বাজকো. অভিসঞ্ঞানিৰোধকথং সন্ধায ৱদতি. সাপি হি তিত্থিযানং অন্তৰে পাকটা জাতাতি. থেৰোতি সমিদ্ধিত্থেৰো. যথা ভগৱতা ৱুত্তং, ততো চ অঞ্ঞথাৱ দোসাৰোপনভযেন গহেত্ৱা ততো ভগৱন্তং থেৰো ৰক্খতীতি অধিপ্পাযেন পৰিব্বাজকো, ‘‘পৰিৰক্খিতব্বং মঞ্ঞিস্সতী’’তি অৱোচাতি আহ – ‘‘পৰিৰক্খিতব্বন্তি গৰহতো মোচনেন ৰক্খিতব্ব’’ন্তি. সঞ্চেতনা অস্স অত্থীতি সঞ্চেতনিকং. কম্মন্তি সঞ্চেতনিকস্সপি কম্মস্স অত্তনো সমযে ইচ্ছিতত্তা পৰিব্বাজকেন ৱুত্তং.
সঙ্খতসঙ্খাৰতায ৰূপমেৱ ‘‘তিলমত্তম্পি সঙ্খাৰ’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘মংসচক্খুনাৱ পস্সতী’’তি. সমাগমদস্সনং সন্ধাযাতি কত্থচিপি তস্স দস্সনং সন্ধায, ন পৰিঞ্ঞাদস্সনং. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কুতো পনেৱৰূপং কথাসল্লাপ’’ন্তি.
২৯৯. ৱট্টদুক্খন্তি সংসাৰদুক্খং. কিলেসদুক্খন্তি কিলেসসম্ভৱৰাগপৰিড়াহদুক্খং. সঙ্খাৰদুক্খন্তি যদনিচ্চং, তং দুক্খন্তি এৱং ৱুত্তদুক্খং. সচে ভাসিতং ভৱেয্যাতি ইমং ঈদিসং দুক্খং সন্ধায আযস্মতা সমিদ্ধিনা ভাসিতং সিযা নু ভগৱা, অৱিভজিত্ৱা ব্যাকৰণং যুত্তমেৱাতি অধিপ্পাযো.
৩০০. উম্মঙ্গন্তি উম্মুজ্জনং, কথামুড়্হেন অন্তৰা অঞ্ঞাণৱিসযপঞ্হা উম্মঙ্গং. তেনাহ – ‘‘পঞ্হাউম্মঙ্গ’’ন্তি নেৱ দিব্বচক্খুনাতি কস্মা ৱুত্তং. ন হি তং অযোনিসো উম্মুজ্জনং দিব্বচক্খুৱিসযন্তি? কামঞ্চেতং ন দিব্বচক্খুৱিসযং, দিব্বচক্খুপৰিভণ্ডঞাৱিসযং পন সিযাতি তথা ৱুত্তং. অধিপ্পাযেনেৱাতি উদাযিত্থেৰস্স অধিপ্পাযেনেৱ গয্হমানেন তং অযোনিযো উম্মুজ্জনং অঞ্ঞাসি. সন্নিসীদিতুং পুব্বে নিসিন্নাকাৰেন সন্নিসীদিতুং ন সক্কোতি. সমিদ্ধিত্থেৰেন অনভিসঙ্খতস্সেৱ অত্থস্স কথিতত্তা, ‘‘যং অভূতং, তদেৱ কথেস্সতী’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘অযোনিসো উম্মুজ্জিস্সতী’’তি. তিস্সো ৱেদনা পুচ্ছিতা, ‘‘কিং সো ৱেদিযতী’’তি অৱিভাগেন ৱেদিযমানস্স জাতিতত্তা. সুখায ৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনিযং. তেনাহ – ‘‘সুখৱেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি. সেসেসূতি, ‘‘দুক্খৱেদনিয’’ন্তিআদীসু.
হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি এত্থ, ‘‘কুসলতো’’তি অধিকাৰতো ৰূপাৱচৰকুসলতো হেট্ঠা তিকজ্ঝানচেতনাতি অত্থো. এত্থাতি এতেসু কামাৱচৰৰূপাৱচৰসুখৱেদনিযকম্মেসু. অদুক্খমসুখম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠাৰম্মণে সুখম্পীতি ইমমত্থং সম্পিণ্ডেতি.
যদি কাযদ্ৱাৰে পৱত্ততো অঞ্ঞত্থ অদুক্খমসুখং জনেতি, অথ কস্মা, ‘‘দুক্খস্সেৱ জননতো’’তি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘সা পন ৱেদনা’’তিআদি.
চতুত্থজ্ঝানচেতনাতি এত্থ অৰূপাৱচৰকুসলচেতনাতিপি ৱত্তব্বং. যথা হি ‘‘কাযেন ৱাচায মনসা’’তি এত্থ যথালাভগ্গহণৱসেন মনসা সুখৱেদনিযং অদুক্খমসুখৱেদনিযন্তি অযমত্থো অৰূপাৱচৰকুসলেপি লব্ভতীতি সুখম্পি জনেতি উক্কট্ঠস্স ঞাণসম্পযুত্তকুসলস্স সোড়সৱিপাকচিত্তনিব্বত্তনতো, অযঞ্চ নযো হেট্ঠা, ‘‘অদুক্খমসুখম্পী’’তি এত্থাপি ৱত্তব্বো. পুব্বে পৰিযাযতো দুক্খৱেদনা ৱুত্তা, সুত্তন্তসংৱণ্ণনা হেসাতি ইদানি নিপ্পৰিযাযতো পুন দস্সেতুং, ‘‘অপিচা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন এত্থ দুক্খৱেদনিযং পৱত্তিৱসেনেৱ ৱট্টতীতি. এতস্সাতি দুক্খৱেদনিযস্স পৱত্তিৱসেনেৱ যুজ্জমানত্তা এতস্স ৱসেন সব্বং সুখৱেদনিযং অদুক্খমসুখৱেদনিযঞ্চ পৱত্তিৱসেনেৱ ৱত্তুং ৱট্টতি.
আলযোতি অভিৰুচি. মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণন্তি মহতি কম্মৱিভজনে ঞাণং, মহন্তং ৱা কম্মৱিভজনঞাণং. ভাজনং নাম নিদ্দেসো, অযং পন উদ্দেসোতি কত্ৱা আহ – ‘‘কতমে চত্তাৰো…পে… মাতিকাট্ঠপন’’ন্তি.
৩০১. পাটিযেক্কো অনুসন্ধি যথাউদ্দিট্ঠস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স অভাজনভাৱতো, পুচ্ছানুসন্ধিঅজ্ঝাসযানুসন্ধীসু চ অনন্তোগধত্তা. তেনাহ ‘‘ইদং হী’’তিআদি. ইদং আৰম্মণং কত্ৱাতি ইধ, ‘‘পাণাতিপাতিং অদিন্নাদাযি’’ন্তিআদিনা পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৱুত্তং কম্মৱিভঙ্গং আৰব্ভ. ইমং পচ্চযং লভিত্ৱাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ইদং দস্সনং গণ্হন্তীতি ইদং, ‘‘অত্থি কিৰ, ভো, পাপকানি কম্মানি, নত্থি কিৰ, ভো, পাপকানি কম্মানী’’তি চ আদীনি হত্থিদস্সকঅন্ধাৱিয দিট্ঠমত্তে এৱ ঠত্ৱা অচিত্তকদস্সনঞ্চ গণ্হন্তি. ৱীৰিযং কিলেসানং আতাপনৱসেন আতপ্পং, তদেৱ পদহৱসেন পধানং, পুনপ্পুনং যুঞ্জনৱসেন অনুযোগো, তথা ভাৱনায নপ্পমজ্জতি এতেনাতি অপ্পমাদো, সম্মা যোনিসো মনসি কৰোতি এতেনাতি সম্মামনসিকাৰোতি ৱুচ্চতীতি অধিপ্পাযেন, ‘‘পঞ্চপি ৱীৰিযস্সেৱ নামানী’’তি আহ. অপ্পমাদো ৱা সতিযা অৱিপ্পৱাসো. যস্মিং মনসিকাৰে সতি তস্স দিব্বচক্খুঞাণং ইজ্ঝতি, অযমেত্থ সম্মামনসিকাৰোতি এত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. চেতোসমাধিন্তি দিব্বচক্খুঞাণসহগতং চিত্তসমাধিং. তেনাহ ‘‘দিব্বচক্খুসমাধি’’ন্তি. অঞ্ঞথাতি অকুসলকম্মকৰণতো অঞ্ঞথা, তং পন কুসলকম্মকৰণং হোতীতি আহ – ‘‘যে দস্সন্নং কুসলানং কম্মপথানং পূৰিতত্তা’’তি দিট্ঠিথামেনাতি দিট্ঠিৱসেন দিট্ঠিবলেন. দিট্ঠিপৰামাসেনাতি দিট্ঠিৱসেন ধম্মসভাৱং অতিক্কমিত্ৱা পৰামাসেন. অধিট্ঠহিত্ৱাতি, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং, মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অধিট্ঠায অভিনিৱিসিত্ৱা. আদিযিত্ৱাতি দড়্হগ্গাহং গহেত্ৱা. ৱোহৰতীতি অত্তনো গহিতগ্গহণং পৰেসং দীপেন্তো ৱোহৰতি.
৩০২. তত্ৰানন্দাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. ইদম্পীতি ইদং ৱচনং. ‘‘তত্ৰানন্দা’’তি এৱমাদিৱচনম্পীতি অত্থো. ন মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স ভাজনং তস্স অনিদ্দেসভাৱতো. অস্সাতি মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণস্স মাতিকাট্ঠপনমেৱ দিব্বচক্খুকানং সমণব্ৰাহ্মণানং ৱসেন অনুঞ্ঞাতব্বস্স চ দস্সনৱসেন উদ্দেসভাৱতো. তেনাহ ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি. তত্থ এত্থ পনাতি ‘‘তত্ৰানন্দা’’তিআদিপাঠে. এতেসং দিব্বচক্খুকানন্তি এতেসং হেট্ঠা চতূসুপি ৱাৰেসু আগতানং দিব্বচক্খুকানং. এত্তকাতি একচ্চিযা সচ্চগিৰা. অনুঞ্ঞাতাতি অনুজানিতা. অননুঞ্ঞাতাতি পটিক্খেপিতা. ইধ অননুঞ্ঞাতমুখেন দীপিতং অননুঞ্ঞাতভাৱমত্তং. তত্ৰানন্দাতিআদিকে তত্ৰাতি নিদ্ধাৰণে ভুম্মন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তেসু চতূসু সমণব্ৰাহ্মণেসূ’’তি আহ. ইদং ৱচনং ‘‘অত্থি কিৰ, ভো…পে… ৱিপাকো’’তি ইদং এৱং ৱুত্তং. অস্সাতি তথাৱাদিনো সমণব্ৰাহ্মণস্স. অঞ্ঞেনাকাৰেনাতি ‘‘যো কিৰ, ভো’’তিআদিনা ৱুত্তকাৰণতো অঞ্ঞেন কাৰণেন. দ্ৱীসু ঠানেসূতি ‘‘অত্থি কিৰ, ভো…পে… ৱিপাকো’’তি চ, ‘‘অপাযং…পে… নিৰযং উপপন্ন’’ন্তি চ ইমেসু দ্ৱীসু পাঠপদেসেসু. অনুঞ্ঞাতা তদত্থস্স অত্থিভাৱতো. তীসু ঠানেসূতি ‘‘যো কিৰ, ভো…পে… নিৰযং উপপজ্জতি’’, ‘‘যম্পি সো…পে… তে সঞ্জানন্তি’’, ‘‘যম্পি সো যদেৱ…পে… মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি ইমেসু তীসু পাঠপদেসেসু. অননুঞ্ঞাতা তদত্থস্সানেকন্তিকত্তা মিচ্ছাভিনিৱেসতো চ. তেনাহ ভগৱা – ‘‘অঞ্ঞথা হি, আনন্দ, তথাগতস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণ’’ন্তি. যথা তে অপ্পহীনৱিপল্লাসা পদেসঞাণসমণব্ৰাহ্মণা কম্মৱিভঙ্গং সঞ্জানন্তি, ততো অঞ্ঞথাৱ সব্বসো পহীনৱিপল্লাসস্স তথা আগমনাদিঅত্থেন তথাগতস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স মহাকম্মৱিভঙ্গঞাণং হোতীতি অত্থো.
৩০৩. ইমিনা দিব্বচক্খুকেন যং কম্মং কৰোন্তো দিট্ঠো, ততো পুব্বেতি যোজনা. ততোতি ততো কৰিযমানকম্মতো পুব্বে. খন্দোতি কুমাৰো. সিৱোতি ইস্সৰো. পিতামহোতি ব্ৰহ্মা. ইস্সৰাদীহীতি ইস্সৰব্ৰহ্মপজাপতিআদীহি. ৱিসট্ঠোতি নিম্মিতো. মিচ্ছাদস্সনেনাতি মিচ্ছাদস্সনৱসেন. যন্তি যং কম্মং. তত্থাতি তেসু পাণাতিপাতাদিৱসেন পৱত্তকম্মেসু. দিট্ঠেৱ ধম্মেতি তস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকং পটিসংৱেদেতীতি যোজনা. উপপজ্জিত্ৱাতি দুতিযভৱে নিব্বত্তিত্ৱা. অপৰস্মিং পৰিযাযেতি অঞ্ঞস্মিং যত্থ কত্থচি ভৱে.
একং কম্মৰাসিন্তি পাণাতিপাতাদিভেদেন একং কম্মসমুদাযং. একং ৱিপাকৰাসিন্তি তস্সেৱ অঙ্গেন একং ৱিপাকসমুদাযং. ইমিনাতি যথাৱুত্তেন দিব্বচক্খুকেন সমণেন ব্ৰাহ্মণেন ৱা অদিট্ঠা. তযোতি ‘‘পুব্বে ৱাস্স তং কতং হোতী’’তিআদিনা ৱুত্তা তযো. দ্ৱে ৱিপাকৰাসীতি দিট্ঠধম্মৱেদনিযো অপৰাপৰিযাযৱেদনিযোতি দ্ৱে ৱিপাকৰাসী. উপপজ্জৱেদনিযং পন তেন দিট্ঠং, তস্মা ‘‘দ্ৱে’’তি ৱুত্তং. দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা তযোতি দিট্ঠে চ অদিট্ঠে চ চত্তাৰো কম্মৰাসী, তথা দিট্ঠো একো, অদিট্ঠা দ্ৱেতি তযো ৱিপাকৰাসী. ইমানি সত্ত ঠানানীতি যথাৱুত্তানি সত্ত ঞাণস্স পৱত্তনট্ঠানানি. ‘‘ইমস্স নাম কম্মস্স ইদং ফলং নিব্বত্ত’’ন্তি কম্মস্স, ফলস্স ৱা অদিট্ঠত্তা, ‘‘দুতিযৱাৰে দিব্বচক্খুকেন কিঞ্চি ন দিট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং. পঠমং ৱুত্তনযেন তযো কম্মৰাসী ৱেদিতব্বা, ইধ দিব্বচক্খুকেন দিট্ঠস্স অভাৱতো, ‘‘পচ্চত্তট্ঠানানী’’তি ৱুত্তং.
ভৱতি ৱড্ঢতি এতেনাতি ভব্বং, ৱড্ঢিনিমিত্তং. ন ভব্বং অভব্বন্তি আহ ‘‘ভূতৱিৰহিত’’ন্তি. অত্তনো ফলে ভাসনং দিব্বনং আভাসনন্তি আহ – ‘‘আভাসতি অভিভৱতি পটিবাহতী’’তি. বলৱকম্মন্তি মহাসাৱজ্জং কম্মং গৰুসমাসেৱিতাদিভেদং. আসন্নেতি মৰণে, অভিণ্হং উপট্ঠানেন ৱা তস্স মৰণচিত্তস্স আসন্নে. বলৱকম্মন্তি গৰুসমাসেৱিততাদিৱসেন বলৱং কুসলকম্মং. দুব্বলকম্মস্সাতি অত্তনো দুব্বলস্স. আসন্নে কুসলং কতন্তি ইধাপি আসন্নতা পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বা.
উপট্ঠানাকাৰেনাতি মৰণস্স আসন্নকালে কম্মস্স উপট্ঠানাকাৰেন. তস্সাতি তস্স পুগ্গলস্স. নিব্বত্তিকাৰণভূতং হুত্ৱা উপট্ঠাতি অকুসলন্তি যোজনা. তিত্থিযা কম্মন্তৰৱিপাকন্তৰেসু অকুসলতায যং কিঞ্চি কম্মং যস্স কস্সচি ৱিপাকস্স কাৰণং কত্ৱা গণ্হন্তি হত্থিদস্সকঅন্ধাদযো ৱিয দিট্ঠমত্তাভিনিৱেসিনোতি, ‘‘অঞ্ঞতিত্থিযা…পে… উপট্ঠাতী’’তি ৱুত্তং. ইতৰস্মিন্তি ভব্বঞ্চেৱ ভব্বাভাসঞ্চ, ভব্বং অভব্বাভাসন্তি ইমস্মিং দ্ৱযে. এসেৱ নযো পঠমদুতিযপুগ্গলৱসেন পুৰিমানং দ্ৱিন্নং কম্মানং যোজনানযো ৱুত্তো উপট্ঠানাকাৰৱসেন. অযমেৱ ততিযচতুত্থপুগ্গলৱসেন পচ্ছিমানং দ্ৱিন্নং কম্মানং যোজনানযো. ততিযস্স হি কম্মস্স কুসলত্তা তস্স চ সগ্গে নিব্বত্তত্তা তত্থ কাৰণভূতং কুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতি; তথা চতুত্থস্সপি কম্মস্স কুসলত্তা, তস্স পন নিৰযে নিব্বত্তত্তা তত্থ নিব্বত্তিকাৰণভূতং অঞ্ঞতিত্থিযানং অকুসলং হুত্ৱা উপট্ঠাতীতি. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
মহাকম্মৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩০৪. ৱেদিতব্বানীতি এত্থ যথা ৱিদিতানি ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি ৱট্টদুক্খসমতিক্কমায হোন্তি, তথা ৱেদনং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সহৱিপস্সনেন মগ্গেন জানিতব্বানী’’তি. তত্থ ৱিপস্সনায আৰম্মণতো মগ্গেন অসম্মোহতো জাননং দট্ঠব্বং. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. মনো সৱিসেসং উপৱিচৰতি আৰম্মণে পৱত্ততি এতেহীতি মনোপৱিচাৰা, ৱিতক্কৱিচাৰা. আৰম্মণে হি অভিনিৰোপনানুমজ্জনেহি ৱিতক্কৱিচাৰেহি সহ চিত্তং পৱত্ততি, ন তব্বিৰহিতং. তেনাহ ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰা’’তিআদি. সত্তা পজ্জন্তি এতেহি যথাৰহং ৱট্টং ৱিৱট্টঞ্চাতি সত্তপদা, গেহনিস্সিতা ৱট্টপদা. যোগ্গানং দমনআচৰিযা যোগ্গাচৰিযা. তেনাহ ‘‘দমেতব্বদমকান’’ন্তি. সেসন্তি ৱুত্তাৱসেসং একসত্ততিৱিধৱিঞ্ঞাণং সফস্সৰূপকস্সেৱ অধিপ্পেতত্তা.
৩০৫. ইধাতি ইমিস্সং ছৱিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং. মনোধাতুত্তযৱিনিমুত্তমেৱ মনোৱিঞ্ঞাণধাতূতি ৱেদিতব্বং.
চক্খুম্হি সম্ফস্সোতি চক্খুং নিস্সায উপ্পন্নো সম্ফস্সো. তেনাহ – ‘‘চক্খুৱিঞাণসম্পযুত্তসম্ফস্সস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি.
যথা কেৱলেন ৱিঞ্ঞাণেন ৰূপদস্সনং ন হোতি, এৱং কেৱলেন চক্খুপসাদেনপীতি ৱুত্তং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণেনা’’তি. তেন পাড়িযং চক্খুনাতি নিস্সযমুখেন নিস্সিতকিচ্চং ৱুত্তন্তি দস্সেতি. আৰম্মণৱসেনাতি আৰম্মণপচ্চযভাৱেন. ‘‘উপৱিচৰতি’’চ্চেৱ কস্মা ৱুত্তং, ননু তত্থ ৱিতক্কব্যাপাৰোপি অত্থীতি? সচ্চং অত্থি. সো পনেত্থ তগ্গতিকোতি আহ – ‘‘ৱিতক্কো তংসম্পযুত্তো চা’’তি. সম্পযুত্তধম্মানম্পি উপৱিচৰণং ৱিতক্কৱিচাৰানংযেৱেত্থ কিচ্চন্তি ‘‘ৱিতক্কৱিচাৰসঙ্খাতা মনোপৱিচাৰা’’তি ৱুত্তং. সোমনস্সযুত্তো উপৱিচাৰো সোমনস্সূপৱিচাৰো যথা ‘‘আজঞ্ঞৰথো’’তি আহ ‘‘সোমনস্সেন সদ্ধি’’ন্তিআদি.
৩০৬. উপৱিচাৰানং উপস্সযট্ঠেন গেহং ৱিযাতি গেহং, ৰূপাদযোতি আহ – ‘‘গেহস্সিতানীতি কামগুণনিস্সিতানী’’তি. নিচ্চসঞ্ঞাদিনিক্খমনতো নেক্খম্মং ৱিপস্সনাতি, ‘‘নেক্খম্মস্সিতানীতি ৱিপস্সনানিস্সিতানী’’তি ৱুত্তং. ইট্ঠানন্তি কসিৱণিজ্জাদিৱসেন পৰিযিট্ঠানন্তি আহ ‘‘পৰিযেসিতান’’ন্তি. পিযভাৱো পন কন্তসদ্দেনেৱ কথিতোতি কামিতব্বানং মনো ৰমেতীতি মনোৰমানং. লোকেন আমসীযতীতি লোকামিসং, তণ্হা. তায গহেতব্বতায ইট্ঠভাৱাপাদনেন পটিসঙ্খততায চ পটিসংযুত্তানং. অতীতে কতং উপ্পজ্জতি আৰম্মণিকঅনুভৱনস্স অসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযো. এদিসং অনুস্সৰণং দিট্ঠগ্গহণানুস্সৰেন চ হোতীতি দস্সেতুং, ‘‘যথাহ’’ন্তিআদি ৱুত্তং.
অনিচ্চাকাৰন্তি হুত্ৱা অভাৱাকাৰং. ৱিপৰিণামৱিৰাগনিৰোধন্তি জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱেধা ৱিপৰিণামেতব্বঞ্চেৱ, ততো এৱ পলোকিতং ভঙ্গঞ্চ. অট্ঠকথাযং পন যস্মা উপ্পন্নং ৰূপং তেনেৱাকাৰেন ন তিট্ঠতি, অথ খো উপ্পাদাৱত্থাসঙ্খাতং পকতিং ৱিজহতি, ৱিজহিতঞ্চ জৰাৱত্থায ততো ৱিগচ্ছতি, ৱিগচ্ছন্তঞ্চ ভঙ্গুপ্পত্তিযা নিৰুজ্ঝতীতি ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং, ‘‘পকতিৱিজহনেনা’’তিআদি ৱুত্তং. কামঞ্চেত্থ ‘‘যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতো’’তি ৱুত্তং, অনুবোধঞাণং পন অধিপ্পেতং ৱীথিপটিপন্নায ৱিপস্সনায ৱসেনাতি ‘‘ৱিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি ৱুত্তং উপৱিচাৰনিদ্দেসভাৱতো. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘ছসুদ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে’’তিআদি. সঙ্খাৰানং ভেদং পস্সতোতি সব্বেসং সঙ্খাৰানং খণে খণে ভিজ্জনসভাৱং ৱীথিপটিপন্নেন ৱিপস্সনাঞাণেন পস্সতো. তেনাহ ‘‘সঙ্খাৰগতম্হি তিক্খে’’তিআদি. তত্থ সঙ্খাগতম্হীতি সঙ্খাৰগতে ৱিসযভূতে. তিক্খেতি ভাৱনাবলেন ইন্দ্ৰিযানঞ্চ সমতায তিব্বে. সূৰেতি পটিপক্খেহি অনভিভূততায, তেসঞ্চ অভিভৱনসমত্থতায ৱিসদে পটুভূতে পৱত্তন্তে.
কিলেসানং ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱূপসন্ততায সন্তচিত্তস্স, সংসাৰে ভযস্স ইক্খনতো ভিক্খুনো, উত্তৰিমনুস্সধম্মসন্নিস্সিতত্তা অমানুসী ৰতীতি ৱিৱেকৰতি নেক্খম্মৰতি. যতো যতোতি যথা যথা নযৱিপস্সনাদীসু যেন যেন সম্মসনাকাৰেনাতি অত্থো. খন্ধানং উদযব্বযন্তি পঞ্চুপাদানক্খন্ধানং উপ্পাদঞ্চ ভঙ্গঞ্চ. অমতন্তং ৱিজানতন্তি ৱিজানন্তানং ৱিঞ্ঞূনং আৰদ্ধৱিপস্সনানং তং পীতিপামোজ্জং অমতাধিগমহেতুতায অমতন্তি ৱেদিতব্বং.
ছসু দ্ৱাৰেসু ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতেতি ৰূপাদিৱসেন ছব্বিধে ইট্ঠাৰম্মণে যথাৰহং ছসু দ্ৱাৰেসু আপাথগতে. ৱিসযে চেতং ভুম্মৱচনং.
৩০৭. পচ্চুপ্পন্নন্তি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নং. অনুত্তৰৱিমোক্খো নাম অৰহত্তং ইধ অধিপ্পেতং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন. কথং পন তত্থ পিহং উপট্ঠপেতি, ন হি অধিগতং অৰহত্তং আৰম্মণং হোতি, ন চ তং আৰব্ভ পিহা পৱত্ততীতি? কো ৱা এৱমাহ – ‘‘অৰহত্তং আৰম্মণং কত্ৱা পিহং উপট্ঠপেতী’’তি. অনুস্সুতিলদ্ধং পন পৰিকপ্পসিদ্ধং অৰহত্তং উদ্দিস্স পত্থনং ঠপেতি, তত্থ চিত্তং পণিদহতি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘কুদাস্সু নামাহং তদাযতনং উপসম্পজ্জ ৱিহৰিস্সামী’’তি. আযতনন্তি অৰহত্তমেৱ ছড়ঙ্গসমন্নাগমাদিকাৰণভাৱতো, মনাযতনধম্মাযতনভাৱতো চ তথা ৱুত্তং, তং পনেতং দোমনস্সং পত্থনং পট্ঠপেন্তস্স উপ্পজ্জতি পত্থনায সহাৱত্তনতো. ন হি লোভদোসানং সহ ৱুত্তি অত্থি. পত্থনামূলকত্তাতি ইমিনা উপট্ঠাপযতো পদস্স হেতুঅত্থজোতকতমাহ. এৱন্তি ‘‘কুদাস্সুনামা’’তিআদিনা ৱুত্তাকাৰেন. উস্সুক্কাপেতুন্তি যথা মগ্গেন ঘটেতি, এৱং উস্সুক্কাপেতুং.
৩০৮. অঞ্ঞাণুপেক্খাতি অঞ্ঞাণসহিতা উপেক্খা অসমপেক্খনপৱত্তা. তেন তেন মগ্গোধিনা তস্স তস্স অপাযগমনীযকিলেসোধিস্স অনৱসেসতো জিতত্তা খীণাসৱো নিপ্পৰিযাযতো ওধিজিনো নাম; তদভাৱতো পুথুজ্জনো নিপ্পৰিযাযতোৱ অনোধিজিনো নাম; সেখো পন সিযা পৰিযাযতো ওধিজিনোতি. তম্পি নিৱত্তেন্তো, ‘‘অখীণাসৱস্সাতি অত্থো’’তি আহ. আযতিং ৱিপাকং জিনিত্ৱাতি অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন সব্বসো আযতিং ৱিপাকং জিনিত্ৱা ঠিতত্তা খীণাসৱোৱ নিপ্পৰিযাযতো ৱিপাকজিনো নাম; তদভাৱতো পুথুজ্জনো নিপ্পৰিযাযতো অৱিপাকজিনো নাম; সেখো পন সিযা পৰিযাযতো ৱিপাকজিনোতি. তম্পি নিৱত্তেন্তো ‘‘অখীণাসৱস্সেৱাতি অত্থো’’তি আহ. অপস্সন্তস্স ৰূপন্তি পাড়িতো পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. পাড়িযং পুব্বে ‘‘পুথুজ্জনস্সা’’তি ৱত্ৱা পুন ‘‘অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্সা’’তি ৱচনং অন্ধপুথুজ্জনস্সাযং উপেক্খা, ন কল্যাণপুথুজ্জনস্সাতি দস্সনত্থং. গেহস্সিতা উপেক্খা হি যং কিঞ্চি আৰম্মণৱত্থুং অপেক্খস্সেৱ, ন নিৰপেক্খস্সাতি ইট্ঠে, ইট্ঠমজ্ঝত্তে ৱা আৰম্মণে সিযাতি ৱুত্তং ‘‘ইট্ঠাৰম্মণে আপাথগতে’’তি. অঞ্ঞাণেন পন তত্থ অজ্ঝুপেক্খনাকাৰপ্পত্তি হোতি. তেনাহ ‘‘গুড়পিণ্ডকে’’তিআদি.
ইট্ঠে অৰজ্জন্তস্স অনিট্ঠে অদুস্সন্তস্সাতি ইদং যেভুয্যেন সত্তানং ইট্ঠে ৰজ্জনং, অনিট্ঠে দুস্সনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. অযোনিযোমনসিকাৰো হি তংতংআৰম্মণৱসেন ন কত্থচিপি জৱননিযমং কৰোতীতি ৱুত্তৱিপৰীতেপি আৰম্মণে ৰজ্জনদুস্সনং সম্ভৱতি, তথাপিস্স ৰজ্জনদুস্সনং অত্থতো পটিক্খিত্তমেৱাতি দট্ঠব্বং. অসমপেক্খনেতি অসমং অযুত্তদস্সনে অযোনিসো সম্মোহপুব্বকং আৰম্মণস্স গহণে.
৩০৯. পৱত্তনৱসেনাতি উপ্পাদনৱসেন চেৱ বহুলীকৰণৱসেন চ. নিস্সায চেৱ আগম্ম চাতি আগমনট্ঠানভূতে নিস্সযপচ্চযভূতে চ কত্ৱা. অতিক্কন্তানি নাম হোন্তি ৱিক্খম্ভনেন উস্সাৰেন্তা সমুস্সাৰেন্তা.
সোমনস্সভাৱসামঞ্ঞং গহেত্ৱা, ‘‘সৰিক্খকেনেৱ সৰিক্খকং জহাপেত্ৱা’’তি ৱুত্তং. ইধাপি পহাযকং নাম পহাতব্বতো বলৱমেৱ, সংকিলেসধম্মানং বলৱভাৱতো সাতিসযং পন বলৱভাৱং সন্ধায ‘‘ইদানি বলৱতা’’তিআদি ৱুত্তং. বলৱভাৱতো ৱোদানধম্মানং অধিগমস্স অধিপ্পেতত্তা হেত্থ নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সানম্পি পহানং জোতিতং.
উপেক্খায পহাযকভাৱেন অধিপ্পেতত্তা ‘‘উপেক্খাকথা ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং. ঝানস্স অলাভিনো চ লাভিনো চ পকিণ্ণকসঙ্খাৰসম্মসনং সন্ধায, ‘‘সুদ্ধসঙ্খাৰে চ পাদকে কত্ৱা’’তি. উপেক্খাসহগতাতি ভাৱনায পগুণভাৱং আগম্ম কদাচি অজ্ঝুপেক্খনৱসেনপি হি সম্মসনং হোতীতি. পাদকজ্ঝানৱসেন, সম্মসিতধম্মৱসেন ৱা আগমনৱিপস্সনায বহুলং সোমনস্সসহগতভাৱতো ‘‘ৱুট্ঠানগামিনী পন ৱিপস্সনা সোমনস্সসহগতাৱা’’তি নিযমেত্ৱা ৱুত্তং. উপেক্খাসহগতা হোতীতি এত্থাপি এসেৱ নযো. চতুত্থজ্ঝানাদীনীতি আদি-সদ্দেন অৰূপজ্ঝানানি সঙ্গণ্হাতি. পুৰিমসদিসাৱাতি পুৰিমসদিসা এৱ, উপেক্খাসহগতা ৱা হোতি সোমনস্সসহগতা ৱাতি অত্থো. ইদং সন্ধাযাতি যং চতুত্থজ্ঝানাদিপাদকতো এৱ উপেক্খাসহগতং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনং নিস্সায সোমনস্সসহগতায ৱিপস্সনায পহানং, ইদং সন্ধায. পহানন্তি চেত্থ সমতিক্কমলক্খণং ৱেদিতব্বং.
এতং ৱিসেসং ৱিপস্সনায আৱজ্জনট্ঠানভূতং. ৱুট্ঠানগামিনিযা আসন্নে সমাপন্নজ্ঝানৱিপস্সনা পাদকজ্ঝানৱিপস্সনা, সম্মসিতধম্মোতি ৱিপস্সনায আৰম্মণভূতা খন্ধা. পুগ্গলজ্ঝাসযোতি পাদকজ্ঝানস্স সম্মসিতজ্ঝানস্স চ ভেদে সতি পটিপজ্জনকস্স পুগ্গলস্স, ‘‘অহো ৱত ময্হং পঞ্চঙ্গিকং ঝানং ভৱেয্য চতুৰঙ্গিক’’ন্তিআদিনা পুব্বে পৱত্তঅজ্ঝাসযো. তেসম্পি ৱাদেতি এত্থ পঠমথেৰৱাদে. অযমেৱ…পে… নিযমেতি ততো ততো দুতিযাদিপাদকজ্ঝানতো উপ্পন্নস্স সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণস্স পাদকজ্ঝানাতিক্কন্তানং অঙ্গানং অসমাপজ্জিতুকামতা ৱিৰাগভাৱনাভাৱতো ইতৰস্স চ অতব্ভাৱতো. এতেনেৱ হি পঠমথেৰৱাদে অপাদকপঠমজ্ঝানপাদকমগ্গা পঠমজ্ঝানিকাৱ হোন্তি, ইতৰে চ দুতিযজ্ঝানিকাদিমগ্গা পাদকজ্ঝানৱিপস্সনানিযমেহি তংতংঝানিকাৱ. এৱং সেসৱাদেসুপি ৱিপস্সনানিযমো যথাসম্ভৱং যোজেতব্বো. তেনাহ – ‘‘তেসম্পি ৱাদে অযমেৱ পুব্বভাগে ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাৱ নিযমেতী’’তি. ৱুত্তাৱ, তস্মা ন ইধ ৱত্তব্বাতি অধিপ্পাযো.
৩১০. নানত্তাদি কামাৱচৰাদিকুসলাদিৱিভাগতো নানাৱিধা. তেনাহ ‘‘অনেকপ্পকাৰা’’তি. নানত্তসিতাতি ৰূপসদ্দাদিনানাৰম্মণনিস্সযা. একত্তা একসভাৱা জাতিভূমিআদিৱিভাগাভাৱতো. একাৰম্মণনিস্সিতাতি একপ্পকাৰেনেৱ আৰম্মণে পৱত্তা. হেট্ঠা অঞ্ঞাণুপেক্খা ৱুত্তা ‘‘বালস্স মুড়্হস্সা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩০৮). উপৰি ছড়ঙ্গুপেক্খা ৱক্খতি ‘‘উপেক্খকো ৱিহৰতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৩১১). দ্ৱে উপেক্খা গহিতা দ্ৱিন্নম্পি একত্তা, একজ্ঝং গহেতব্বতো, নানত্তসিতায উপেক্খায পকাসিতভাৱতো চ.
অঞ্ঞাণুপেক্খা অঞ্ঞা সদ্দাদীসু তত্থ তত্থেৱ ৱিজ্জমানত্তা. ৰূপেসূতি চ ইমিনা ন কেৱলং ৰূপাযতনৱিসেসা এৱ গহিতা, অথ খো কসিণৰূপানিপীতি আহ – ‘‘ৰূপে উপেক্খাভাৱঞ্চ অঞ্ঞা’’তিআদি. একত্তসিতভাৱোপি ইধ একত্তৱিসযসম্পযোগৱসেনেৱ ইচ্ছিতো, ন আৰম্মণৱসেন চাতি দস্সেতুং, ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তেনেৱাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. সম্পযুত্তৱসেনাতি সম্পযোগৱসেন. আকাসানঞ্চাযতনং নিস্সযতীতি আকাসানঞ্চাযতননিস্সিতা, আকাসানঞ্চাযতনখন্ধনিস্সিতা. সেসাসুপীতি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতননিস্সিতাদীসুপি.
অৰূপাৱচৰৱিপস্সনুপেক্খাযাতি অৰূপাৱচৰধম্মাৰম্মণায ৱিপস্সনুপেক্খায. ৰূপাৱচৰৱিপস্সনুপেক্খন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. তায কামৰূপাৰূপভেদায তণ্হায নিব্বত্তাতি তম্মযা, তেভূমকধম্মা, তেসং ভাৱো তম্মযতা, তণ্হা যস্স গুণস্স ৱসেন অত্থে সদ্দনিৱেসো, তদভিধানকোতি আহ – ‘‘তম্মযতা নাম তণ্হা’’তি. অতম্মযতা তম্মযতায পটিপক্খোতি কত্ৱা. ৱিপস্সনুপেক্খন্তি, ‘‘যদত্থি যং ভূতং, তং পজহতি উপেক্খং পটিলভতী’’তি (দী. নি. ৩.৭১; অ. নি. ৭.৫৫) এৱমাগতং সঙ্খাৰৱিচিননে মজ্ঝত্তভূতং উপেক্খং.
৩১১. যদৰিযোতি এত্থ দ-কাৰো পদসন্ধিকৰো, উপযোগপুথুৱচনে চ য-সদ্দোতি দস্সেন্তো, ‘‘যে সতিপট্ঠানে অৰিযো’’তি আহ. কামং ‘‘অৰিযো’’তি পদং সব্বেসম্পি পটিৱিদ্ধসচ্চানং সাধাৰণং, ৱক্খমানস্স পন ৱিসেসস্স বুদ্ধাৱেণিকত্তা, ‘‘অৰিযো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ৱুত্তং. ন হি পচ্চেকবুদ্ধাদীনং অযমানুভাৱো অত্থি. তীসু ঠানেসূতি ন সুস্সূসন্তীতি ৱা, একচ্চে ন সুস্সূসন্তি একচ্চে সুস্সূসন্তীতি ৱা, সুস্সূসন্তীতি ৱা, পটিপন্নাপটিপন্নানং সাৱকানং পটিপত্তিসঙ্খাতেসু তীসু সতিপট্ঠানেসু. সতিং পট্ঠপেন্তোতি পটিঘানুনযেহি অনৱস্সুতত্তা তদুভযনিৱত্তত্তা সব্বদা সতিং উপট্ঠপেন্তো. বুদ্ধানমেৱ সা নিচ্চং উপট্ঠিতসতিতা, ন ইতৰেসং আৱেণিকধম্মভাৱতো. আদৰেন সোতুমিচ্ছা ইধ সুস্সূসাতি তদভাৱং দস্সেন্তো, ‘‘সদ্দহিত্ৱা সোতুং ন ইচ্ছন্তী’’তি আহ. ন অঞ্ঞাতি ‘‘ন অঞ্ঞাযা’’তি ৱত্তব্বে যকাৰলোপেন নিদ্দেসোতি আহ ‘‘ন জাননত্থাযা’’তি. সত্থু ওৱাদস্স অনাদিযনমেৱ ৱোক্কমনন্তি আহ – ‘‘অতিক্কমিত্ৱা…পে… মঞ্ঞন্তী’’তি.
গেহস্সিতদোমনস্সৱসেনাতি ইদং ইধ পটিক্খিপিতব্বমত্তদস্সনপদং দট্ঠব্বং. নেক্খম্মস্সিতদোমনস্সস্সপি সত্থু পসঙ্গৱসেন ‘‘ন চেৱ অত্তমনো হোতী’’তি অত্তমনপটিক্খেপেন অনত্তমনতা ৱুত্তা ৱিয হোতীতি তং পটিসেধেন্তো – ‘‘অপ্পতীতো হোতীতি ন এৱমত্থো দট্ঠব্বো’’তি. তস্স সেতুঘাতো হি তথাগতানং. যদি এৱং কস্মা অত্তমনতাপটিক্খেপোতি আহ – ‘‘অপ্পটিপন্নকেসু পন অনত্তমনতাকাৰণস্স অভাৱেনেতং ৱুত্ত’’ন্তি. পটিঘঅৱস্সৱেনাতি ছহি দ্ৱাৰেহি পটিঘৱিস্সন্দনেন, পটিঘপ্পৱত্তিযাতি অত্থো. উপ্পিলাৱিতোতি ন এৱমত্থো দট্ঠব্বো উপ্পিলাৱিতত্তস্স বোধিমূলে এৱ পহীনত্তা. পটিপন্নকেসূতি ইদং অধিকাৰৱসেন ৱুত্তং, অপ্পটিপন্নকেসুপি তথাগতস্স অনত্তমনতাকাৰণং নত্থেৱ. এতং ৱুত্তন্তি এতং ‘‘অত্তমনো চেৱ হোতী’’তিআদিৱচনং ৱুত্তং সাৱকানং সম্মাপটিপত্তিযা সত্থু অনৱজ্জায চিত্তাৰাধনায সম্ভৱতো.
৩১২. দমিতোতি নিব্বিসেৱনভাৱাপাদনেন সিক্খাপিতো. ইৰিযাপথপৰিৱত্তনৱসেন অপৰিৱত্তিত্ৱা একদিসায এৱ সত্তদিসাৱিধাৱনস্স ইধাধিপ্পেতত্তা সাৰিতানং হত্থিদম্মাদীনং একদিসাধাৱনম্পি অনিৱত্তনৱসেনেৱ যুত্তন্তি আহ – ‘‘অনিৱত্তিত্ৱা ধাৱন্তো একংযেৱ দিসং ধাৱতী’’তি. কাযেন অনিৱত্তিত্ৱাৱাতি কাযেন অপৰিৱত্তিত্ৱা এৱ. ৱিমোক্খৱসেন অট্ঠ দিসা ৱিধাৱতি, ন পুৰত্থিমাদিদিসাৱসেন. একপ্পহাৰেনেৱাতি একনীহাৰেনেৱ, একস্মিংযেৱ ৱা দিৱসে একভাগেন. ‘‘পহাৰো’’তি হি দিৱসস্স ততিযো ভাগো ৱুচ্চতি. ৱিধাৱনঞ্চেত্থ ঝানসমাপজ্জনৱসেন অকলঙ্কমপ্পতিসাতং জৱনচিত্তপৱত্তন্তি আহ ‘‘সমাপজ্জতিযেৱা’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সড়াযতনৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৮. উদ্দেসৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩১৩. দেসেতব্বস্স অত্থস্স উদ্দিসনং উদ্দেসো, ৱিভজনং ৱিভঙ্গোতি আহ – ‘‘মাতিকঞ্চ ৱিভজনঞ্চা’’তি তুলেয্যাতিআদীনি চত্তাৰিপি পদানি পঞ্ঞাৱেৱচনানি. অথ ৱা তুলেয্যাতি তুলনভূতায পঞ্ঞায তস্স ধম্মস্স পগ্গহাদিৱিধিনা পৰিতুলেয্য. তীৰেয্যাতি তীৰণভূতায পঞ্ঞায তত্থ ঞাণকিৰিযাসমাপনৱসেন তীৰেয্য. পৰিগ্গণ্হেয্যাতি তথাসমাপন্নো আনিসংসে অস্সাদআদীনৱে চ ৱিচিনেয্য. পৰিচ্ছিন্দেয্যাতি পৰিচ্ছিন্দভূতেন ঞাণেন অত্থং পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা জানেয্য. আৰম্মণেসূতি ৰূপাদিপুথুত্তাৰম্মণেসু. নিকন্তিৱসেনাতি নিকামনৱসেন অপেক্খাৱসেন. তিট্ঠমানন্তি পৱত্তমানং. গোচৰজ্ঝত্তেতি ঝানাৰম্মণভূতে. তঞ্হি ভাৱনাচিত্তেনাভিভুয্য অৱিস্সজ্জিত্ৱা গয্হমানং অজ্ঝত্তং ৱিয হোতীতি ‘‘গোচৰজ্ঝত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি. ভাৱনং আৰদ্ধস্স ভিক্খুনো যদি ভাৱনাৰম্মণে নিকন্তি উপ্পজ্জেয্য, তায নিকন্তিযা উপৰি ভাৱনং ৱিস্সজ্জেত্ৱা চিত্তসংকোচৱসেন সণ্ঠিতং নাম, তদভাৱেন অসণ্ঠিতং নাম হোতীতি, ‘‘অজ্ঝত্তং অসণ্ঠিত’’ন্তি ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘গোচৰজ্ঝত্তে নিকন্তিৱসেন অসণ্ঠিত’’ন্তি আহ. তথা হি ৱক্খতি – ‘‘নিকন্তিৱসেন হি অতিট্ঠমানং হানভাগিযং ন হোতি, ৱিসেসভাগিযমেৱ হোতী’’তি. অগ্গহেত্ৱাতি ৰূপাদীসু কিঞ্চি তণ্হাদিগ্গাহৱসেন অগ্গহেত্ৱা. তথা অগ্গহণেনেৱ হি তণ্হাপৰিতাসাদিৱসেন ন পৰিতস্সেয্য. অৱসেসস্স চ দুক্খস্সাতি সোকাদিদুক্খস্স. অৱসেসস্স চ দুক্খস্সাতি ৱা জাতিজৰামৰণসীসেন ৱিপাকদুক্খস্স গহিতত্তা কিলেসদুক্খস্স চেৱ সংসাৰদুক্খস্স চাতি অত্থো.
৩১৬. ৰূপমেৱ কিলেসুপ্পত্তিযা কাৰণভাৱতো ৰূপনিমিত্তং. ৰাগাদিৱসেন তং অনুধাৱতীতি ৰূপনিমিত্তানুসাৰী.
৩১৮. নিকন্তিৱসেন অসণ্ঠিতন্তি অপেক্খাৱসেন সণ্ঠিতং নিকন্তিং পহায পৱত্তমানং উপৰি ৱিসেসাৱহতোতি. তেনাহ ‘‘নিকন্তিৱসেন হী’’তিআদি.
৩২০. অগ্গহেত্ৱা অপৰিতস্সনাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধে, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা তণ্হাদিগ্গাহৱসেন উপাদিযিত্ৱা তণ্হাপৰিতাসাদিৱসেন পৰিতস্সনা, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অগ্গহেত্ৱা অপৰিতস্সনা ৱেদিতব্বা. কথং পনেসা অনুপাদাপৰিতস্সনা হোতীতি মহাথেৰস্স অধিপ্পাযং ৱিৱৰিতুং চোদনং সমুট্ঠপেতি? উপাদাতব্বস্স অভাৱতোতি তস্স অনুপাদাপৰিতস্সনাভাৱে কাৰণৱচনং. যদি হীতিআদি তস্স সমত্থনং. উপাদাপৰিতস্সনাৱ অস্স তথা উপাদাতব্বস্স তথেৱ উপাদিন্নত্তা. এৱন্তি নিচ্চাদিআকাৰেন. উপাদিন্নাপীতি গহিতপৰামট্ঠাপি. অনুপাদিন্নাৱ হোন্তি অযোনিসো গহিতত্তা, ৱিঞ্ঞূসু নিস্সায জানিতব্বত্তা চ. দিট্ঠিৱসেনাতি মিচ্ছাদিট্ঠিযা গহণাকাৰৱসেন, তস্স পন অযথাভূতগাহিতায পৰমত্থতো চ অভাৱতো. অত্থতোতি পৰমত্থতো. অনুপাদাপৰিতস্সনাযেৱ নাম হোতি উপাদাতব্বাকাৰস্স অভাৱেন তং অনুপাদিযিত্ৱা এৱ পৰিতস্সনাতি কত্ৱা.
পৰিৱত্ততীতি ন তদেৱ ৰূপং অঞ্ঞথা পৱত্তং পৰিৱত্ততি, অথ খো পকতিজহনেন সভাৱৱিগমেন নস্সতি ভিজ্জতি. ৱিপৰিণতন্তি অঞ্ঞথত্তং গতং ৱিনট্ঠং. কম্মৱিঞ্ঞাণন্তি অভিসঙ্খাৰৱিঞ্ঞাণং. ‘‘ৰূপং অত্তা’’তিআদি মিচ্ছাগাহৱসেন ৱিঞ্ঞাণস্স ৰূপভেদেন ৱুত্তস্স ভেদানুপৰিৱত্তি হোতি. ৱিপৰিণামং অনুগন্ত্ৱা ৱিপৰিৱত্তনতং আৰব্ভ পৱত্তং ৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তং; ততো সমুপ্পন্না পৰিতস্সনা ৱিপৰিণামানুপৰিৱত্তজা পৰিতস্সনাতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ৱিপৰিণামস্স…পে… পৰিতস্সনা’’তি. অকুসলধম্মসমুপ্পাদা চাতি, ‘‘যং অহু ৱত মে, তং ৱত মে নত্থী’’তিআদিনা পৱত্তা অকুসলচিত্তুপ্পাদধম্মা. খেপেত্ৱাতি পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন অনুপ্পত্তিনিমিত্ততায খেপেত্ৱা. ভযতাসেনাতি ভাযনৱসেনপি চিত্তুত্ৰাসেন. তণ্হাতাসেনাতি তস্সনেন. সৱিঘাতোতি চিত্তৱিঘাতনৱিঘাতেন সৱিঘাতো. ততো এৱ চেতোদুক্খেন সদুক্খো. মণিকৰণ্ডকসঞ্ঞাযাতি ৰিত্তকৰণ্ডংযেৱ মণিপৰিপুণ্ণকৰণ্ডোতি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অগ্গহেত্ৱা পৰিতস্সনাতি গহেতব্বস্স অভাৱেন গহণম্পি অৱিজ্জমানপক্খিযমেৱাতি অগ্গহেত্ৱা পৰিতস্সনা নাম হোতি.
৩২১. কম্মৱিঞ্ঞাণমেৱ নত্থি সতি কম্মৱিঞ্ঞাণে ৰূপভেদানুপৰিৱত্তি সিযাতি কম্মৱিঞ্ঞাণাভাৱদস্সনমুখেন খীণাসৱস্স সব্বসো কিলেসাভাৱং দস্সেতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
উদ্দেসৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৯. অৰণৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩২৩. গেহস্সিতৱসেনাতি কিলেসনিস্সিতৱসেন অনুৰোধৱসেন. নেৱ উক্খিপেয্যাতি ন অনুগ্গণ্হেয্য. ন অৱক্খিপেয্যাতি গেহস্সিতৱসেন ৱিৰোধৱসেন ন নিগ্গণ্হেয্য. অনুৰোধেন ৱিনা সম্পহংসনৱসেন যথাভূতগুণকথনং নেৱুস্সাদনা ৱজ্জাভাৱতো; তথা ৱিৰোধেন ৱিনা ৱিৱেচনৱসেন যথাভূতদোসকথনং ন অপসাদনং. সভাৱমেৱাতি যথাভূতসভাৱমেৱ কস্সচি পুগ্গলস্স অনাদেসকৰণৱসেন কথেয্য, সেয্যথাপি আযস্মা সুভূতিত্থেৰো. ৱিনিচ্ছিতসুখন্তি, ‘‘অজ্ঝত্তং অনৱজ্জ’’ন্তিআদিনা ৱিসেসতো ৱিনিচ্ছিতসুখায হোতি. পৰম্মুখা অৱণ্ণন্তি স্ৱাযং ৰহোৱাদো পেসুঞ্ঞূপসংহাৰৱসেন পৱত্তো ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘পিসুণৱাচন্তি অত্থো’’তি. খীণাতীতি খীণো, যো ভাসতি, যঞ্চ উদ্দিস্স ভাসতি, দ্ৱেপি হিংসতি ৱিবাধতীতি অত্থো, তং খীণৱাদং. স্ৱাযং যস্মা কিলেসেহি আকিণ্ণো সংকিলিট্ঠো এৱ চ হোতি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘আকিণ্ণং সংকিলিট্ঠং ৱাচ’’ন্তি. তেন অৱসিট্ঠং তিৱিধম্পি ৱচীদুচ্চৰিতমাহ. অধিট্ঠহিত্ৱাতি, ‘‘ইদমেৱ সচ্চ’’ন্তি অজ্ঝোসায. আদাযাতি পগ্গয্হ. ৱোহৰেয্যাতি সমুদাচৰেয্য. লোকসমঞ্ঞন্তি লোকসঙ্কেতং.
৩২৪. আৰম্মণতো সম্পযোগতো কামেহি পটিসংহিতত্তা কামপটিসন্ধি, কামসুখং. তেনাহ ‘‘কামূপসংহিতেন সুখেনা’’তি. সদুক্খোতি ৱিপাকদুক্খেন সংকিলেসদুক্খেন সদুক্খো. তথা সপৰিড়াহোতি ৱিপাকপৰিড়াহেন চেৱ কিলেসপৰিড়াহেন চ সপৰিড়াহো.
৩২৬. ৱট্টতো নিস্সৰিতুং অদত্ৱা তত্থেৱ সীদাপনতো মিচ্ছাপটিপদাভাৱেন সত্তে সংযোজেতীতি সংযোজনং, ৱিসেসতো ভৱসংযোজনং তণ্হাতি আহ ‘‘তণ্হাযেতং নাম’’ন্তি. ন তণ্হাযেৱ মানাদযোপি সংযোজনত্তং সাধেন্তি নাম সব্বসো সংযোজনতো সুট্ঠু বন্ধনতো. তেন ৱুত্তং – ‘‘অৱিজ্জানীৱৰণানং, ভিক্খৱে, সত্তানং তণ্হাসংযোজনান’’ন্তি (সং. নি. ২.১২৫-১২৬).
ইমং চতুক্কন্তি, ‘‘যে কামপটিসন্ধিসুখিনো সোমনস্সানুযোগং অনুযুত্তা, যে অত্তকিলমথানুযোগং অনুযুত্তা’’তি এৱমাগতং ইমং চতুক্কং নিস্সায. ‘‘এতদগ্গে ঠপিতো’’তি, ৱত্ৱা তং নিস্সায ঠপিতভাৱং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং, ‘‘ভগৱতো হী’’তিআদি ৱুত্তং. উস্সাদনাঅপসাদনা পঞ্ঞাযন্তি তথাগতেন ৱিনেতব্বপুগ্গলৱসেন ধম্মদেসনায পৱত্তেতব্বতো. অযং পুগ্গলো…পে… আচাৰসম্পন্নোতি ৱা নত্থি পৰেসং অনুদ্দেসকৱসেন ধম্মদেসনায পৱত্তনতো.
৩২৯. পৰম্মুখা অৱণ্ণন্তি নিন্দিযস্স দোসস্স নিন্দনং. ন হি কদাচি নিন্দিযো পসংসিযো হোতি, তং পন কালং ঞত্ৱাৱ কথেতব্বন্তি আহ, ‘‘যুত্তপত্তকালং ঞত্ৱাৱা’’তি. খীণৱাদেপি এসেৱ নযো তস্স ৰহোৱাদেন সমানযোগক্খমত্তা.
৩৩০. ঘাতীযতীতি ৱধীযতি. সদ্দোপি ভিজ্জতি নস্সতি, ভেদো হোতীতি অত্থো. গেলঞ্ঞপ্পত্তোতি খেদং পৰিস্সমং পত্তো. অপলিবুদ্ধন্তি দোসেহি অননুপতিতং.
৩৩১. অভিনিৱিস্স ৱোহৰতীতি এৱমেতং, ন ইতো অঞ্ঞথাতি তং জনপদনিৰুত্তিং অভিনিৱিসিত্ৱা সমুদাচৰতি. অতিধাৱনন্তি সমঞ্ঞং নামেতং লোকসঙ্কেতসিদ্ধা পঞ্ঞত্তীতি পঞ্ঞত্তিমত্তে অট্ঠত্ৱা পৰমত্থতো থামসা পৰামস্স ৱোহৰণং.
৩৩২. অপৰামসন্তোতি অনভিনিৱিসন্তো সমঞ্ঞামত্ততোৱ ৱোহৰতি.
৩৩৩. মৰিযাদভাজনীযন্তি যথাৱুত্তসম্মাপটিপদায মিচ্ছাপটিপদায চ অঞ্ঞমঞ্ঞং সঙ্কৰভাৱৱিভাজনং. ৰণন্তি সত্তা এতেহি কন্দন্তি অকন্দন্তাপি কন্দনকাৰণভাৱতোতি ৰণা; ৰাগদোসমোহা, দসপি ৱা কিলেসা, সব্বেপি ৱা একন্তাকুসলা, তেহি নানপ্পকাৰদুক্খনিব্বত্তকেহি অভিভূতা সত্তা কন্দন্তি; সহ ৰণেহীতি সৰণো. ৰণসদ্দো ৱা ৰাগাদিৰেণূসু নিৰুড়্হো. তেনাহ ‘‘সৰজো সকিলেসো’’তি. পাড়িযং পন ‘‘সদুক্খো এসো ধম্মো’’তিআদিনা আগতত্তা কামসুখানুযোগাদযোপি ‘‘সৰণো’’তি ৱুত্তাতি দুক্খাদীনং ৰণভাৱো তন্নিব্বত্তকসভাৱানং অকুসলানং সৰণতা চ ৱেদিতব্বা. অৰণোতিআদীনং পদানং ৱুত্তৱিপৰিযাযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.
ৱত্থুং সোধেতীতি নিৰোধসমাপজ্জনেন মহপ্ফলভাৱকৰণেন দক্খিণেয্যৱত্থুভূতং অত্তানং ৱিসোধেতি; নিৰোধসমাপত্তিযা ৱত্থুৱিসোধনং নিৰোধং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠিতানং পচ্চেকবুদ্ধানং মহাকস্সপত্থেৰাদীনং দিন্নদক্খিণাৱিসুদ্ধিযা দীপেতব্বং. তেনাহ ‘‘তথা হী’’তিআদি. তথেৱাতি ইমিনা ‘‘পিণ্ডায চৰন্তো’’তিআদিং উপসংহৰতি. মেত্তাভাৱনায মুদুভূতচিত্তবহুমানপুব্বকং দেন্তীতি, ‘‘সুভূতিত্থেৰো দক্খিণং ৱিসোধেতী’’তি ৱুত্তং. তেন দাযকতোপি দক্খিণাৱিসুদ্ধিং দস্সেতি. ৱত্থুসোধনং পন পটিভাগতো. এৱং পন কাতুং সক্কাতি সাৱকানম্পি কিমেৱং লহুৱুট্ঠানাধিট্ঠানং সাৱকেসু চিণ্ণৱসীভাৱো সম্ভৱতীতি পুচ্ছতি. ইতৰো অগ্গসাৱকমহাসাৱকেসু কিং ৱত্তব্বং, পকতিসাৱকেসুপি ৱসিপ্পত্তেসু লব্ভতীতি তে দস্সেন্তো, ‘‘আম সক্কা’’তিআদিমাহ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অৰণৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
১০. ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা
৩৪২. অপৰিক্খীণাযুকং পুক্কুসাতিকুলপুত্তং উদ্দিস্স গমনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তুৰিতগমনচাৰিক’’ন্তি. মম ৱাসুপগমনেন তৱ চিত্তস্স অফাসুকং অনিট্ঠং সচে নত্থি. সোতি পুব্বুপগতো. দিন্নং দিন্নমেৱ ৱট্টতীতি একৱাৰং দিন্নং দিন্নমেৱ যুত্তং, ন পুন দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কতং কতমেৱাতি সঙ্গহত্থং কতং অনুচ্ছৱিককম্মং কতমেৱ, ন তং পুন ৱিপৰিৱত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
পুক্কুসাতিম্হি উভযথাপি কুলপুত্তভাৱো পৰিপুণ্ণো এৱাতি আহ – ‘‘জাতিকুলপুত্তোপি আচাৰকুলপুত্তোপী’’তি. তত্ৰাতি তস্মিং তক্কসীলতো আগমনে. অঙ্কে নিপন্নদাৰকং ৱিয জনং তোসেতি তুট্ঠিং পাপেতি. ৰতনানি উপ্পজ্জন্তি পব্বতসমুদ্দাদিসন্নিস্সিতত্তা পচ্চন্তদেসস্স. দস্সনীযন্তি দস্সনেনেৱ সুখাৱহং. এৱৰূপন্তি দস্সনীযং সৱনীযঞ্চ.
অনগ্ঘকম্বলে মহগ্ঘকম্বলে. সাৰকৰণ্ডকেতি চন্দনসাৰাদিসাৰমযকৰণ্ডকে. লিখাপেত্ৱা উক্কিৰাপেত্ৱা. লাখায ৱট্টাপেত্ৱাতি মুখং পিদহিত্ৱা লাখাপৰিকম্মং কাৰেত্ৱা.
অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি নাতিগৰুকভাৱতো. অনগ্ঘা অহেসুন্তি ৱণ্ণসম্পত্তিফস্সসম্পত্তিপমাণমহত্তদুন্নিম্মাপিযতাহি মহগ্ঘা অহেসুং, মহাপুঞ্ঞো ৰাজা তস্স অত্থেৱাতি অধিপ্পাযো.
যদি এৱং, ‘‘কিন্নু খো পেসেমী’’তি কস্মা ৱীমংসং আপজ্জীতি আহ – ‘‘অপিচ খো পনা’’তিআদি. সোতি বিম্বিসাৰো ৰাজা. ৱিচিনিতুং আৰদ্ধো ৰতনস্স অনেকৱিধত্তা উত্তৰুত্তৰিঞ্চ পণীততৰাদিভাৱতো. সুৱণ্ণৰজতাদীতি সুৱণ্ণৰজতপৱাড়মণিমুত্তাৱেড়ুৰিযাদি. ইন্দ্ৰিযবদ্ধন্তি চক্খাদিইন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং. পদেসন্তি গুণৱসেন একদেসং ন পাপুণাতি.
সামং সচ্চানং অভিসম্বুদ্ধতাসামঞ্ঞেন, ‘‘বুদ্ধৰতনম্পি দুৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. বুদ্ধৰতনসমং ৰতনং নাম নত্থি, যস্মা পন ইমস্মিং লোকে পৰস্মিং ৱা পন বুদ্ধেন সদিসো ন ৱিজ্জতীতি. পঠমবোধিযংযেৱ পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ঘোসোপী’’তিআদি.
ৰাজা তুট্ঠো চিন্তেসি, ‘‘তত্থ অৱিজ্জমানংযেৱ পেসেতুং লদ্ধ’’ন্তি. তস্মাতি যস্মা পৰিপুণ্ণং একদিৱসম্পি তস্মিং পদেসে বুদ্ধানং আৱাসপৰিগ্গহো নত্থি, তস্মা. পুব্বদিসামুখন্তি পুব্বদিসাভিমুখং সীহপঞ্জৰং. তেনস্স সুৱিভূতালোকতং দস্সেতি.
এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণস্স ভগৱতো ঈদিসো সমুদাগমোতি দস্সেতুং, ‘‘এৱং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং সম্পন্নসমুদাগমস্স তদনুৰূপা অযং ফলসম্পদাতি দস্সেতুং, ‘‘তুসিতভৱনতো’’তিআদি ৱুত্তং.
অৰিযধম্মো নাম অৰিযমগ্গপ্পধানো, অৰিযমগ্গো চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযসঙ্গহো, তে চ উদ্দেসমত্তেনেৱ গহিতাতি আহ – ‘‘সত্ততিংসবোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৱা’’তি. চূড়সীলাদীনি ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৮-৯) আগতনযেন ৱেদিতব্বানি. ছদ্ৱাৰসংৱৰং সতিসম্পজঞ্ঞন্তি মনচ্ছট্ঠানং দ্ৱাৰানং সংৱৰণৱসেন সত্তট্ঠানিকং সতিসম্পজঞ্ঞং. দ্ৱাদসপ্পভেদং চীৱৰাদিচতুপ্পচ্চযসন্তোসং. অৰঞ্ঞৰুক্খমূলাদীনঞ্চ ৱিভঙ্গং ভাৱনানুকূলং সেনাসনং. ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা ৱুত্তং নীৱৰণপ্পহানং. পৰিকম্মন্তি কসিণাদিপৰিকম্মং. পাড়িযং আগতনযেন অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি. ৱিসুদ্ধিপটিপাটিযা যাৱ আসৱক্খযা ইমং পটিপত্তিং একদেসেন লিখি. সোড়সৱিধন্তি সোড়সৱিধভাৱনায পযোগং.
কিলঞ্জমযেতি নানাৱিধভিত্তিৱিভত্তে সণ্হসুখুমৰতনপৰিসিব্বিতে কিলঞ্জমযসমুগ্গে. বহি ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱাতি পঠমং সুখুমকম্বলেন ৱেঠেত্ৱা পটিপাটিযা তেত্তিংসায সমুগ্গেসু পক্খিপিত্ৱা ততো বহি সুখুমৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ছাদেত্ৱা. তিণগচ্ছপহানসম্মজ্জনাদিনা সোধিতমত্তকমেৱ হোতু, কদলিপুণ্ণঘটঠপনধজপটাকুস্সাপনাদিঅলঙ্কৰণেন মা নিট্ঠাপেথাতি অত্থো. ৰাজানুভাৱেন পটিযাদেথাতি মম ৰাজানুৰূপং সজ্জেথ, অলঙ্কৰোথাতি অত্থো. অন্তৰভোগিকানন্তি অনুযুত্তৰাজমহামত্তানং. জৱনদূতেতি খিপ্পং গচ্ছন্তকদূতপুৰিসে. তাড়েহি সহ অৱচৰন্তীতি তাড়াৱচৰা.
ৰঞ্ঞা পণ্ণাকাৰং উদ্দিস্স কতপূজাসক্কাৰস্স অমচ্চতো সুতত্তা পণ্ণাকাৰং উচ্চট্ঠানে ঠপেত্ৱা সযং নীচাসনে নিসিন্নো. নাযং অঞ্ঞস্স ৰতনস্স ভৱিস্সতীতি অযং পৰিহাৰো অঞ্ঞস্স মণিমুত্তাদিভেদস্স ৰতনস্স ন ভৱিস্সতি মণিমুত্তাদীহি অভিসঙ্খতত্তা. বলৱসোমনস্সং উপ্পজ্জি চিৰতনকালং বুদ্ধসাসনে ভাৱিতভাৱনতায ৱাসিতৱাসনতায ঘটে দীপো ৱিয অব্ভন্তৰে এৱ সমুজ্জলমানপৰিপক্কতিহেতুকভাৱতো.
ধাৰেমীতি ইচ্ছামি, গণ্হামীতি অত্থো. দ্ৱেজ্ঝৱচনন্তি দ্ৱেড়্হকভাৱো. অন্তৰং কৰোতীতি দ্ৱিন্নং পাদানং অন্তৰং তং লেখং কৰোতি, একেন পাদেন অতিক্কমীতি অত্থো. তস্সা গতমগ্গেনাতি তায দেৱিযা ৱিৱট্টমানায নাসিতায গতমগ্গেন. তং পন লেখন্তি পুক্কুসাতিনা কতলেখং. পণ্ণচ্ছত্তকন্তি তালপত্তমুট্ঠিং.
সত্থুগাৰৱেনাতি সত্থৰি উপ্পন্নপসাদপেমবহুমানসম্ভৱেন. তদা সত্থাৰংযেৱ মনসি কত্ৱা তন্নিন্নভাৱেন গচ্ছন্তো, ‘‘পুচ্ছিস্সামী’’তিপি চিত্তং ন উপ্পাদেসি, ‘‘এত্থ নু খো সত্থা ৱসতী’’তি পৰিৱিতক্কস্সেৱ অভাৱতো; ৰাজগহং পন পত্ৱা ৰঞ্ঞো পেসিতসাসনৱসেন তত্থ চ ৱিহাৰস্স বহুভাৱতো সত্থা কহং ৱসতীতি পুচ্ছি. সত্থু এককস্সেৱ নিক্খমনং পঞ্চচত্তালীস যোজনানি পদসা গমনঞ্চ ধম্মপূজাৱসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. ধম্মপূজায চ বুদ্ধানং আচিণ্ণভাৱো হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতোযেৱ. বুদ্ধসোভং পন পটিচ্ছাদেত্ৱা অঞ্ঞাতকৱেসেন তত্থ গমনং তস্স কুলপুত্তস্স ৱিস্সত্থৱসেন মগ্গদৰথপটিপস্সম্ভনত্থং. অপ্পটিপস্সদ্ধমগ্গদৰথো হি ধম্মদেসনায ভাজনং ন হোতীতি. তথাহি ৱক্খতি, ‘‘ননু চ ভগৱা’’তিআদি.
উৰুদ্ধন্তি ৱিসালন্তি কেচি. অতিৰেকতিযোজনসতন্তিআদিনা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ মচ্ছেৰৱিনযনে সব্ৰহ্মচাৰীনং ওৱাদদানং. অচ্চন্তসুখুমালোতিআদিনা সত্থু ধম্মগাৰৱেন সদ্ধিং কুলপুত্তস্সপি ধম্মগাৰৱং সংসন্দতি সমেতীতি দস্সেতি. তেন ভগৱতো কতস্স পচ্চুগ্গমনস্স ঠানগতভাৱং ৱিভাৱেন্তো অঞ্ঞেসম্পি ভব্বৰূপানং কুলপুত্তানং যথাৰহং সঙ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতি.
ব্ৰহ্মলোকপ্পমাণন্তি উচ্চভাৱেন. আনুভাৱেনাতি ইদ্ধানুভাৱেন যথা সো সোতপথং ন উপগচ্ছতি, এৱং ৱূপসমেতুং সক্কোতি. অৱিব্ভন্তন্তি ৱিব্ভমৰহিতং নিল্লোলুপ্পং. ‘‘ভাৱনপুংসকং পনেত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স ৱিৱৰণত্থং, ‘‘পাসাদিকেন ইৰিযাপথেনা’’তি ৱুত্তং. ইত্থম্ভূতলক্খণে এতং কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যথা ইৰিযতো’’তিআদি. অমনাপো হোতি পস্সন্তানং. সীহসেয্যায নিপন্নস্সপি হি একচ্চে সৰীৰাৱযৱা অধোখিত্তৱিক্খিত্তা ৱিয দিস্সন্তি. কটিযং দ্ৱিন্নং ঊৰুসন্ধীনং দ্ৱিন্নঞ্চ জাণুসন্ধীনং ৱসেন চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং. ন পতিট্ঠাতীতি নপ্পৱত্ততি, ‘‘কংসি ত্ৱ’’ন্তিআদিনা অপুচ্ছিতে কথাপৱত্তি এৱ ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতায কথায ন সঞ্জাযতীতি তথা পন পুচ্ছাৱসেন কথায অপ্পৱত্তিতায উপৰি ধম্মকথা ন সঞ্জাযতি ন উপ্পজ্জতি. ইতীতি তস্মা. কথাপতিট্ঠাপনত্থং কথাপৱত্তনত্থং কথাসমুট্ঠাপনত্থং ৱা পুচ্ছি.
সভাৱমেৱ কথেতীতি অত্তনো ভগৱতো অদিট্ঠপুব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠপুব্বকং কথমহং জানেয্য’’ন্তি সভাৱমেৱ কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযমেৱ কথেতি; ন পন সদেৱকস্স লোকস্স সুপাকটং সভাৱসিদ্ধং বুদ্ধৰূপকাযসভাৱং. অথ ৱা সভাৱমেৱ কথেতীতি ‘‘ইদমেৱ’’ন্তি জানন্তোপি তদা ভগৱতো ৰুচিযা তথাপৱত্তমানং ৰূপকাযসভাৱমেৱ কথেতি অপ্পৱিক্খম্ভন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তথা হি ন’’ন্তিআদি, ৱিপস্সনালক্খণমেৱ পটিপদন্তি অধিপ্পাযো.
৩৪৩. ‘‘পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৱা’’তি ৱত্ৱা পুব্বভাগপটিপদায অকথনে কাৰণং পুব্বভাগপটিপদঞ্চ সৰূপতো দস্সেতুং, ‘‘যস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. অপৰিসুদ্ধাযপি পুব্বভাগপটিপদায ৱিপস্সনা তথা ন কিচ্চকাৰী, পগেৱ অৱিজ্জমানাযাতি, ‘‘যস্স হি…পে… অপৰিসুদ্ধা হোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. পুব্বভাগপটিপদা চ নাম সঙ্খেপতো পন্নৰস চৰণধম্মাতি আহ – ‘‘সীলসংৱৰং…পে… ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতী’’তি. যানকিচ্চং সাধেতি মগ্গগমনেন অকিলন্তভাৱসাধনত্তা. চিৰকালং পৰিভাৱিতায পৰিপক্কগতায হেতুসম্পদায উপট্ঠাপিতং সামণেৰসীলম্পি পৰিপুণ্ণং অখণ্ডাদিভাৱপ্পত্তিযা, যং পুব্বহেতুত্তা ‘‘সীল’’ন্তি ৱুচ্চতি.
ধাতুযো পৰমত্থতো ৱিজ্জমানা, পঞ্ঞত্তিমত্থো পুৰিসো অৱিজ্জমানো. অথ কস্মা ভগৱা অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৱিপস্সনং কথেন্তো ‘‘ছধাতুৰো’’তি অৱিজ্জমানপ্পধানং দেসনং আৰভীতি আহ – ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি. কত্থচি ‘‘তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো’’তিআদীসু ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘ইত্থিৰূপং, ভিক্খৱে, পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১.১) অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ১২১) ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘খত্তিযকুমাৰো ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭৫) অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. ইধ পন ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. ‘‘ছধাতুৰো’’তি হি সমাসত্থো অৱিজ্জমানো পুগ্গলৱিসযত্তা, তস্স পদস্স অৱযৱত্থো পন অপ্পধানত্থো ৱিজ্জমানো, সো সদ্দক্কমেন অপ্পধানোপি অত্থক্কমেন পধানোতি আহ – ‘‘ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেন্তো’’তি. পুগ্গলাধিট্ঠানাযেত্থ দেসনায কাৰণং দস্সেতুং, ‘‘সচে হী’’তিআদি ৱুত্তং. উপট্ঠাপেয্যাতি – ‘‘ধাতুযো’’ইচ্চেৱ কুলপুত্তস্স চিত্তং নিৱেসেয্য তথা সঞ্জানেয্য, এৱং ধম্মং দেসেয্যাতি অত্থো. সন্দেহং কৰেয্যাতি অসতি পুৰিসে কো কৰোতি? কো পটিসংৱেদেতি, ধাতুযো এৱাতি কিং নু খো ইদং, কথং নু খো ইদন্তি সংসযং উপ্পাদেয্য? সম্মোহং আপজ্জেয্যাতি চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে ৱত্তমানং ৱিয দেসিযমানে অত্থে সম্মোহং আপজ্জেয্য. তথাভূতো চ দেসনায অভাজনভূতত্তা দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. এৱমাহাতি এৱং ‘‘ছধাতুৰো’’তি আহ.
যং ত্ৱং পুৰিসোতি সঞ্জানাসীতি যং ৰূপাৰূপধম্মসমূহং পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং অধিট্ঠানৱিসেসৱিসিট্ঠং – ‘‘পুৰিসো সত্তো ইত্থী’’তিআদিনা ত্ৱং সঞ্জানাসি, সো ছধাতুৰো. সন্তেসুপি ছধাতুৱিনিমুত্তেসু ধাত্ৱন্তৰেসু সুখাৱগ্গহণত্থং তথা ৱুত্তং তগ্গহণেনেৱ চ তেসং গহেতব্বতো, স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৱ. সেসপদেসূতি ‘‘ছফস্সাযতনো’’তিআদিপদেসুপি. চত্তাৰি অধিট্ঠানানি চতস্সো পতিট্ঠা এতস্সাতি চতুৰাধিট্ঠানো, অধিতিট্ঠতি পতিট্ঠহতি এতেনাতি অধিট্ঠানং, যেসু পতিট্ঠায উত্তমত্থং অৰহত্তং অধিগচ্ছতি, তেসং পঞ্ঞাদীনং এতং অধিৱচনং. তেনাহ ‘‘স্ৱাযং ভিক্খূ’’তিআদি. এত্তোতি ৱট্টতো. ৱিৱট্টিত্ৱাতি ৱিনিৱট্টিত্ৱা অপসক্কিত্ৱা. এত্তোতি ৱা এতেহি ছধাতুআদীহি. এত্থ হি নিৱিট্ঠস্স আযত্তস্স উত্তমায সিদ্ধিযা অসম্ভৱোতি. পতিট্ঠিতন্তি অৰিযমগ্গাধিগমৱসেন সুপ্পতিট্ঠিতং. এৱঞ্হি সব্বসো পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন তত্থ পতিট্ঠিতো হোতি. মঞ্ঞস্সৱা নপ্পৱত্তন্তীতি ছহিপি দ্ৱাৰেহি পৱত্তমানসোতায মগ্গেন ৱিসোসিতায সব্বসো ৱিগতায সব্বসো ৱিচ্ছেদপ্পত্তিযা ন সন্দন্তি. তেনাহ ‘‘নপ্পৱত্তন্তী’’তি. যস্মা মানে সব্বসো সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নো অনুপসন্তো কিলেসো নাম নত্থি, তস্মা আহ – ‘‘মুনি সন্তোতি ৱুচ্চতী’’তি ৰাগগ্গিআদীনং নিব্বানেন নিব্বুতো.
পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি, ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তায (ম. নি. ১.৪২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৩.১৫; ৱিভ. ৫১৯; মহানি. ১৬১) অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযা সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. এতেন পুব্বভাগিযং সমথৱিপস্সনাভাৱনমাহ. সচ্চমনুৰক্খেয্যাতি সচ্চানুৰক্খনাপদেসেন সীলৱিসোধনমাহ; সচ্চে ঠিতো সমাদিন্নসীলং অৱিকোপেত্ৱা পৰিপূৰেন্তো সমাধিসংৱত্তনিযতং কৰোতি. তেনাহ ‘‘ৱচীসচ্চং ৰক্খেয্যা’’তি. কিলেসপৰিচ্চাগং ব্ৰূহেয্যাতি তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং পৰিচ্চজনৱিধিং ৱড্ঢেয্য. কিলেসৱূপসমনং সিক্খেয্যাতি যথা তে কিলেসা তদঙ্গাদিৱসেন পৰিচ্চত্তা যথাসমুদাচাৰপ্পৱত্তিযা সন্তানে পৰিড়াহং ন জনেন্তি; এৱং কিলেসানং ৱূপসমনৱিধিং সিক্খেয্য পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনন্তি লোকুত্তৰানং পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং. অধিগমত্থাযাতি পটিলাভত্থায.
৩৪৭. পুব্বে ৱুত্তানন্তি, ‘‘চতুৰাধিট্ঠানো, যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্সৱা নপ্পৱত্তন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩) এৱং পুব্বে ৱুত্তানং.
৩৪৮. ৱত্তব্বং ভৱেয্যাতি নিদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং ভৱেয্য. আদীহীতি এৱমাদীহি. কিচ্চং নত্থি কিচ্চাভাৱতো. উপ্পটিপাটিধাতুকন্তি অযথানুপুব্বিকং. যথাধম্মৱসেনেৱাতি দেসেতব্বধম্মানং যথাসভাৱেনেৱ. সপ্পাযং ধুতঙ্গন্তি অত্তনো কিলেসনিগ্গণ্হনযোগ্গং ধুতঙ্গং. চিত্তৰুচিতন্তি অত্তনো চিত্তপকতিযা আচৰিযেহি ৱিৰোচেতব্বং, চৰিযানুকূলন্তি অত্থো. হত্থিপদোপমসুত্তাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৱিসুদ্ধিমগ্গধাতুৱিভঙ্গাদিং সঙ্গণ্হাতি.
৩৫৪. অযম্পেত্থাতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘অথাপৰং উপেক্খাযেৱ অৱসিস্সতী’’তি উপৰিদেসনং সম্পিণ্ডেতি. সোপি হি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি. ননু চাযং যথাউদ্দিট্ঠায ৱিঞ্ঞাণধাতুযা নিদ্দেসোপি ভৱিস্সতীতি যথানুসন্ধিনযো ৱিজ্জতীতি? ন, ৱিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসনযেন দেসনায অপ্পৱত্তত্তা তেনাহ ‘‘হেট্ঠতো’’তিআদি. যং ৱা পনাতিআদিনা পন দেসনায সানুসন্ধিতং ৱিভাৱেতি. ন হি বুদ্ধা ভগৱন্তো অননুসন্ধিকং দেসনং দেসেন্তি. আগমনীযৱিপস্সনাৱসেনাতি যস্সা পুব্বে পৱত্তত্তা আগমনীযট্ঠানে ঠিতা ৱিপস্সনা, তস্সা ৱসেন. কম্মকাৰকৱিঞ্ঞাণন্তি ‘‘নেতং মম নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি এৱং ৱিপস্সনাকিচ্চকাৰকং ৱিপস্সনাসহিতং ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেনাতি যথাউদ্দিট্ঠায ৱিঞ্ঞাণধাতুযা ভাজনৱসেন. সত্থু কথনত্থাযাতি সত্থাৰা উদ্দেসমেৱ কত্ৱা ঠপিতত্তা নিদ্দেসৱসেন কথনত্থায. অকথিতভাৱো এৱ হিস্স অৱসিট্ঠতা কথনত্থায পটিৱিজ্ঝনত্থায চ. পটিপক্খৱিগমেন তস্স চিত্তস্স পৰিসুদ্ধতাতি আহ ‘‘নিৰুপক্কিলেস’’ন্তি. উপক্কিলেসানং পন পহীনভাৱতো পৰিযোদাতং. সমুদযৱসেন উদযদস্সনত্থঞ্চেৱ পচ্চযনিৰোধৱসেন অত্থঙ্গমদস্সনত্থঞ্চ. কাৰণভাৱেন সুখায ৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৱেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি.
৩৬০. ৰূপকম্মট্ঠানম্পি চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন, অৰূপকম্মট্ঠানম্পি সুখদুক্খৱেদনামুখেন পগুণং জাতং.
সত্থু কথনত্থংযেৱ অৱসিস্সতীতি, ‘‘কুলপুত্তস্স পটিৱিজ্ঝনত্থ’’ন্তি ৱুত্তমেৱত্থং নিসেধেতি, তস্মা ৱুত্তমেৱত্থং সমত্থেতুং, ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৱুত্তং. কুলপুত্তস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানেতি কুলপুত্তেন অধিগতৰূপাৱচৰজ্ঝানে. তেনাহ – ‘‘ভিক্খু পগুণং তৱ ইদং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. যং কিঞ্চি সুৱণ্ণতাপনযোগ্যং অঙ্গাৰভাজনং ইধ ‘‘উক্কা’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গাৰকপল্ল’’ন্তি. সজ্জেয্যাতি যথা তত্থ পক্খিত্তসুৱণ্ণঞ্চ তপ্পতি, এৱং পটিযাদিযেয্য. নীহটদোসন্তি ৱিগতীভূতকাড়কং. অপনীতকসাৱন্তি অপগতসুখুমকাড়কং.
অৰিযমগ্গে পতিট্ঠাপেতুকামেন নাম সব্বস্মিম্পি লোকিযধম্মে ৱিৰজ্জনত্থায ধম্মো কথেতব্বোতি অধিপ্পাযেন, ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা চোদনা কতা. ৱিনেয্যদমনকুসলেন ভগৱতা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন তাৱ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খায ৱণ্ণো কথিতোতি তস্স পৰিহাৰং ৱদন্তো, ‘‘কুলপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ.
৩৬১. তদনুধম্মন্তি তস্স অৰূপাৱচৰস্স কুসলস্স অনুৰূপধম্মং, যায পটিপদায তস্স অধিগমো হোতি, তস্স পুব্বভাগপটিপদন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰূপাৱচৰজ্ঝান’’ন্তি. তগ্গহণাতি তস্স গহণেন তস্সা পটিপত্তিযা পটিপজ্জমানেন. ইতো উত্তৰিন্তি ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদীসু.
৩৬২. তস্সেৱাতি অৰূপাৱচৰজ্ঝানস্স. এতং পন সৱিপাকং অৰূপাৱচৰজ্ঝানং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতং. পকপ্পিতন্তি পচ্চযৱসেন সৱিহিতং. আযূহিতন্তি সম্পিণ্ডিতং. কৰোন্তেন কৰীযতীতি পটিপজ্জনকেন পটিপজ্জীযতি সঙ্খৰীযতি. নিব্বানং ৱিয ন নিচ্চং ন সস্সতং. অথ খো খণে খণে ভিজ্জনসভাৱতায তাৱকালিকং. ততো এৱ চৱনাদিসভাৱন্তি সব্বমেতং ৰূপাৱচৰধম্মেসু আদীনৱৱিভাৱনং. দুক্খে পতিট্ঠিতন্তি সঙ্খাৰদুক্খে পতিট্ঠিতং. অতাণন্তি চৱনসভাৱাদিতায তাণৰহিতং. অলেণন্তি ততো অৰক্খত্তা লীযনট্ঠানৰহিতং. অসৰণন্তি অপ্পটিসৰণং. অসৰণীভূতন্তি সব্বকালম্পি অপ্পটিসৰণং.
সমত্তপত্তৱিসে খন্ধাদীসু গহিতে দুত্তিকিচ্ছা সিযাতি, ‘‘খন্ধং ৱা সীসং ৱা গহেতুং অদত্ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱমেৱাতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – ছেকো ভিসক্কো ৱিয সম্মাসম্বুদ্ধো. ৱিসৱিকাৰো ৱিয কিলেসদুক্খানুবন্ধো, ভিসক্কস্স ৱিসং ঠানতো চাৱেত্ৱা উপৰি আৰোপনং ৱিয ভগৱতো দেসনানুভাৱেন কুলপুত্তস্স কামভৱে নিকন্তিং পৰিযাদায অৰূপজ্ঝানে ভৱনং. ভিসক্কস্স ৱিসং ওতাৰেত্ৱা পথৱিযং পাতনং ৱিয কুলপুত্তস্স ওৰম্ভাগিযকিলেসদুক্খাপনযনং.
অসম্পত্তস্সাতি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং অনধিগতস্স. অপ্পটিলদ্ধস্সেৱাতি তস্স ৱেৱচনং. সব্বমেতন্তি ‘‘অনিচ্চং অধুৱ’’ন্তিআদিনা ৱিত্থাৰতো ৱুত্তং সব্বমেতং আদীনৱং. একপদেনেৱ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি সঙ্খতপদেনেৱ তস্স অত্থস্স অনৱসেসতো পৰিযাদিন্নত্তা.
নাযূহতীতি ভৱকাৰণচেতনাৱসেন ব্যাপাৰং ন সমূহেতি ন সম্পিণ্ডেতি. তেনাহ – ‘‘ন ৰাসিং কৰোতী’’তি. অভিসঙ্খৰণং নাম চেতনাব্যাপাৰোতি আহ – ‘‘ন অভিসঞ্চেতযতী’’তি. তং পন ফলুপ্পাদনসমত্থতায ফলেন কপ্পনন্তি আহ ‘‘ন কপ্পেতী’’তি. সচে অভিসঙ্খাৰচেতনা উড়াৰা, ফলমহত্তসঙ্খাতায ৱুড্ঢিযা হোতি, অনুড়াৰা চ অৱুড্ঢিযাতি আহ – ‘‘ৱুড্ঢিযা ৱা পৰিহানিযা ৱা’’তি. বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱাতি ভগৱা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায সীহসমানৱুত্তিতায চ দেসনং উক্কংসতো সাৱকেহি পত্তব্বং ৱিসেসং অনৱসেসেন্তো তথা ৱদতি, ন সাৱকৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা অত্তনো বুদ্ধৱিসযমেৱ দেসেন্তো. তেনাহ – ‘‘অৰহত্তনিকূটং গণ্হী’’তি. যদি কুলপুত্তো অত্তনো…পে… পটিৱিজ্ঝি, অথ কস্মা ভগৱা দেসনায অৰহত্তনিকূটং গণ্হীতি আহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি.
ইতো পুব্বেতি ইতো অনাগামিফলাধিগমতো উত্তৰি উপৰি. অস্সাতি কুলপুত্তস্স. কথেন্তস্স ভগৱতো ধম্মে নেৱ কঙ্খা ন ৱিমতি পঠমমগ্গেনেৱ কঙ্খায সমুচ্ছিন্নত্তা. একচ্চেসু ঠানেসূতি তথা ৱিনেয্যঠানেসু. তথা হি অযম্পি কুলপুত্তো অনাগামিফলং পত্ৱা ভগৱন্তং সঞ্জানি. তেন ৱুত্তং ‘‘যতো অনেনা’’তিআদি.
৩৬৩. অনজ্ঝোসিতাতি অনজ্ঝোসনীযাতি অযমত্থোতি আহ – ‘‘গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা গহেতুং ন যুত্তা’’তি.
৩৬৪. ৰাগোৱ অনুসযো ৰাগানুসযো, সো চ পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহোতি ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱুত্তং – ‘‘সুখৱেদনং আৰব্ভ ৰাগানুসযো উপ্পজ্জেয্যা’’তি. ন পন তস্স উপ্পাদনং অত্থি খণত্তযসমাযোগাসম্ভৱতো. এস নযো সেসেসুপি. ইতৰন্তি অদুক্খমসুখৱেদনং. ৱিসংযুত্তোতি কেনচি সঞ্ঞোজনেন অসংযুত্ততায এৱ নিযতৱিপ্পযুত্তো. কাযস্স কোটি পৰমো অন্তো এতস্সাতি কাযকোটিকং. দুতিযপদেতি ‘‘জীৱিতপৰিযন্তিক’’ন্তি ইমস্মিং পদে. ৱিসেৱনস্সাতি উপাদানস্স. সীতীভৱিস্সন্তীতি পদস্স ‘‘নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি অত্থো ৱুত্তো, কথং পন ৱেদযিতানং দ্ৱাদসসু আযতনেসু নিৰুজ্ঝনং সীতিভাৱপ্পত্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘কিলেসা হী’’তিআদি. সমুদযপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩) সমুদযসচ্চনিৰোধপঞ্হেন. ননু সব্বসো কিলেসপৰিড়াহৱিগমে সীতিভাৱো নাম ৱেদনানিৰোধমত্তেন অধিপ্পেতো; তেন ইধ ৱেদযিতানি ৱুত্তানি, ন কিলেসাতি ৱেদযিতানং অচ্চন্তনিৰোধসঙ্খাতো সীতিভাৱোপি কিলেসসমুচ্ছেদেনেৱাতি আহ ‘‘ৱেদযিতানিপী’’তিআদি.
৩৬৫. ইদং ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ সঞ্ঞোজনা দীপসিখা ৱিয, অধিট্ঠানকপল্লিকা ৱিয ৱেদনায নিস্সযভূতা চত্তাৰো খন্ধা, তেলং ৱিয কিলেসা, ৱট্টি ৱিয কম্মৱট্টং, উপহৰণকপুৰিসো ৱিয ৱট্টগামী পুথুজ্জনো, তস্স সীসচ্ছেদকপুৰিসো ৱিয অৰহত্তমগ্গো সন্তানস্স সমুচ্ছেদকৰণতো, অনাহাৰায দীপসিখায নিব্বাযনং ৱিয কম্মকিলেসানং অনন্তৰপচ্চযতো অনাহাৰায ৱেদনায অনুপাদিসেসৱসেন নিব্বাযনং.
আদিম্হি সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞাহীতি পুব্বভাগপটিপদাভূতা তযা পগুণসমাধিতো অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতৱিপস্সনাপঞ্ঞাতো চ. উত্তৰিতৰাতি ৱিসিট্ঠতৰা. এৱং সমন্নাগতোতি এত্থ এৱং-সদ্দো ইদংসদ্দত্থৱচনোতি আহ – ‘‘ইমিনা উত্তমেন অৰহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেনা’’তি. সব্বং ৱট্টদুক্খং খেপেতীতি সব্বদুক্খক্খযো, অগ্গমগ্গো, তংপৰিযাপন্নতায তত্থ ঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অৰহত্তমগ্গে ঞাণ’’ন্তি. অৰহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং ৱুত্তনযেন সব্বদুক্খক্খযে সন্তে তন্নিমিত্তং ৱা উপ্পন্নঞাণন্তি কত্ৱা. তস্সাতি, ‘‘এৱং সমন্নাগতো ভিক্খু ইমিনা পৰমেন পঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো হোতী’’তি ৱুত্তভিক্খুনো.
৩৬৬. হীতি যস্মা. ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি, তস্মা সব্বদুক্খক্খযে ঞাণন্তি অৰহত্তফলঞাণং অধিপ্পেতং. সচ্চন্তি পৰমত্থসচ্চং নিব্বানং, ন মগ্গসচ্চং. কামং অৰহত্তফলৱিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায অকুপ্পা, ‘‘সচ্চে ঠিতা’’তি পন ৱচনতো, ‘‘অকুপ্পাৰম্মণকৰণেন অকুপ্পাতি ৱুত্তা’’তি আহ. ৱিতথন্তি নট্ঠং, জৰায মৰণেন চ ৱিপৰিণামেতব্বতায যাদিসং উপ্পাদাৱত্থায জাতং, ততো অঞ্ঞাদিসন্তি অত্থো. তথা হি তং জৰামৰণেহি পৰিমুসিতব্বৰূপতায ‘‘মুসা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৱ’’ন্তি. তং অৱিতথন্তি তং ৱুত্তনযেন অৱিতথং নাম, তং সভাৱো সব্বকালং তেনেৱ লব্ভনতো. সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱচীসচ্চতোতি সমথৱিপস্সনাৱসেন যং ৱিসুদ্ধিমত্তং ৱচীসচ্চং, ততো. দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি তচ্ছৱিপল্লাসভূতসভাৱেহি. ইতি নেসং যথাসকং সভাৱেন অৱিতথভাৱে অমোসধম্মতায তেহিপি অৱিতথভাৱা পৰমত্থসচ্চং নিব্বানমেৱ উত্তৰিতৰং. তস্মাতি নিব্বানস্সেৱ উত্তৰিতৰভাৱতো.
৩৬৭. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধী, খন্ধা কামগুণা চ. উপদহন্তি দুক্খন্তি উপধী, কিলেসাভিসঙ্খাৰা. পৰিপূৰা গহিতা পৰামট্ঠাতি পৰিযত্তভাৱেন তণ্হায গহিতা দিট্ঠিযা পৰামট্ঠা. সমথৱিপস্সনাৱসেন কিলেসপৰিচ্চাগতোতি ৱিক্খম্ভনৱসেন তদঙ্গপ্পহানৱসেন চ কিলেসানং পৰিচ্চজনতো. উত্তৰিতৰো ৱিসিট্ঠতৰস্স পহানপ্পকাৰস্স অভাৱতো.
৩৬৮. আঘাতকৰণৱসেনাতি চেতসিকাঘাতস্স উপ্পজ্জনৱসেন. ব্যাপজ্জনৱসেনাতি চিত্তস্স ৱিপত্তিভাৱৱসেন. সম্পদুস্সনৱসেনাতি সব্বসো দুস্সনৱসেন. তীহি পদেহি যদি অৰহত্তমগ্গেন কিলেসানং পৰিচ্চাগো চাগাধিট্ঠানং, অৰহত্তমগ্গেনেৱ নেসং ৱূপসমো উপসমাধিট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. এত্থ ৱিসেসেন পৰিচ্চাগো সম্পজহনং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং চাগো, তথা পন পৰিচ্চাগেন যো সো নেসং তদা ৱূপসন্ততায অভাৱো, অযং উপসমোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.
৩৬৯. মঞ্ঞিতন্তি মঞ্ঞনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা কপ্পনাতি অত্থো. অৱিজ্জাৱিবন্ধনতণ্হাগাহাদীনং সাধাৰণভাৱতো অযমহন্তি এত্থ অহন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনাদস্সনং, সা পন দিট্ঠি মানমঞ্ঞনায অত্তনিযগাহৱসেন হোতীতি স্ৱেৱ ‘‘অয’’ন্তি ইমিনা গহিতোতি আহ – ‘‘অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৱ ৱট্টতী’’তি. আবাধট্ঠেনাতি পটিপীড়নট্ঠেন. মঞ্ঞনাৱসেন হি সত্তানং তথা হোতি. অন্তোদোসট্ঠেনাতি অব্ভন্তৰদুট্ঠভাৱেন. মঞ্ঞনাদূসিতত্তা হি সত্তানং অত্তভাৱো দুক্খতামূলাযত্তো, কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদনিৰোধভঙ্গেহি উদ্ধমুদ্ধং পক্কপভিন্নো হোতীতি ফলূপচাৰেন ‘‘মঞ্ঞিতং গণ্ডো’’তি ৱুত্তো. অনুপৱিট্ঠট্ঠেনাতি অনুপৱিসিত্ৱা হদযমাহচ্চ অধিট্ঠানেন. মঞ্ঞিতঞ্হি পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুৰুদ্ধৰণতো সল্লং. খীণাসৱমুনি সব্বসো কিলেসানং সন্তত্তা, ততো এৱ পৰিড়াহানং পৰিনিব্বুতত্তা ৱূপসন্তত্তা সন্তো উপসন্তো নিব্বুতোতি ৱুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং অসেক্খভূমিযং ঠিতং. যদি ভগৱা অত্তনো দেসনাঞাণানুৰূপং দেসনং পৱত্তাপেয্য, মহাপথৱিং পত্থৰন্তস্স ৱিয, আকাসং পসাৰেন্তস্স ৱিয, অনন্তাপৰিমেয্যলোকধাতুযো পটিচ্চ তেসং ঠিতাকাৰং অনুপ্পূৰং ৱিচিনন্তস্স ৱিয দেসনা পৰিযোসানং ন গচ্ছেয্য. যস্মা পনস্স ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপমেৱ দেসনা পৱত্তি, ন ততো পৰং অণুমত্তম্পি ৱড্ঢতি. তস্মা ৱুত্তং – ‘‘সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৱ, ৱিত্থাৰদেসনা নাম নত্থী’’তি. ননু সত্তপকৰণদেসনা ৱিত্থাৰকথাতি? ন সাপি ৱিত্থাৰকথাতি আহ – ‘‘সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৱা’’তি. সন্নিপতিতদেৱপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপমেৱ হি তস্সাপি পৱত্তি, ন সত্থুদেসনাঞাণানুৰূপন্তি. যথানুসন্ধিং পাপেসি যথাউদ্দিট্ঠে অনুপুব্বেন অনৱসেসতো ৱিভজনৱসেন দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ…পে… কথেসি নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰৱসেন দেসিতত্তা.
৩৭০. অট্ঠন্নং পৰিক্খাৰানন্তি নযিদমনৱসেসপৰিযাদানং, লক্খণৱচনং পনেতং, অঞ্ঞতৰস্সাতি ৱচনসেসো. তথা হি, ‘‘ময্হং ইদ্ধিমযপৰিক্খাৰলাভায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা পত্তচীৱৰং, পত্তং, চীৱৰমেৱ ৱা দিন্নে চৰিমভৱে ইদ্ধিমযপৰিক্খাৰো নিব্বত্ততীতি ৱদন্তি. অদিন্নত্তাতি কেচিৱাদো, তেনাহ ‘‘কুলপুত্তো’’তিআদি. ওকাসাভাৱতোতি উপসম্পদালক্খণস্স অসম্ভৱতো. তেনাহ – ‘‘কুলপুত্তস্স আযুপৰিক্খীণ’’ন্তি. উদকতিত্থ…পে… আৰদ্ধো পৰমপ্পিচ্ছভাৱতো.