৫. সড়াযতনৱগ্গো

১. অনাথপিণ্ডিকোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

৩৮৩. অধিমত্তগিলানোতি অধিকায মত্তায মৰণস্স আসন্নতায অতিৱিয গিলানোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘মৰণসেয্যং উপগতো’’তি. অখণ্ডং অকাসি গহপতিনো সত্থৰি পৰমপেমত্তা. যত্তকং চস্সাতি, ‘‘সকিং ৱা দ্ৱিক্খত্তুং ৱা’’তি ৱুত্তং যত্তকং অস্স গহপতিস্স.

৩৮৪. ওসক্কন্তীতি পৰিহাযন্তি. ওত্থৰন্তীতি অভিভৱন্তি. উস্মা নাম কম্মজতেজোধাতু, সা সহ জীৱিতিন্দ্ৰিযনিৰোধা পৰিযাদিযতি, যাৱ তা আযুউস্মা ৱত্তন্তি, তাৱ মৰণন্তিকা ৱেদনা ৱত্তন্তেৱ ৱিঞ্ঞাণস্স অনিৰুদ্ধত্তা. তেনাহ ‘‘যাৱ উস্মা’’তিআদি.

৩৮৫. তীহি গাহেহীতি তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহেহি. পটিবাহিতুং ৱিক্খম্ভেতুং. চক্খুং তীহি গাহেহি ন গণ্হিস্সামীতি মানগ্গাহপটিক্খেপমুখেন চক্খুস্মিং অনিচ্চানুপস্সনাতি দস্সেতি. অনিচ্চানুপস্সনায হি সতি অপ্পতিট্ঠো মানগ্গাহো, দুক্খানুপস্সনায সতি অপ্পতিট্ঠো তণ্হাগ্গাহো, অনত্তানুপস্সনায সতি অপ্পতিট্ঠো দিট্ঠিগ্গাহোতি, গাহো চ নাম ওড়াৰিকো, তস্মিং ৱিগতেপি নিকন্তি তিট্ঠেয্যাতি তং ৱিজহাপেতুকামেন, – ‘‘ন চ মে চক্খুনিস্সিতং ৱিঞ্ঞাণং ভৱিস্সতী’’তি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাপি মে চক্খুনিস্সিতং ন ভৱিস্সতী’’তি. সব্বং কামভৱৰূপন্তি কামভূমিপৰিযাপন্নং সব্বং ৰূপক্খন্ধমাহ – ‘‘কামৰূপভৱৰূপ’’ন্তি ৱা পাঠো. সো যুত্তো ইমস্স ৱাৰস্স এৱ অনৱসেসপঞ্চৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নতো. তথা হি উপৰি চতুৱোকাৰভৱো অনৱসেসতো ৱুত্তো.

৩৮৬. ইধলোকন্তি এত্থ সঙ্খাৰলোকৱিসযোতি অধিপ্পাযেন, ‘‘ৱসনট্ঠানং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং, তঞ্চ খো পঠমদুতিযৱাৰেহি ইধলোকো গহিতোতি কত্ৱা. পঠমদুতিযৱাৰেহি পন ইধলোকো পৰলোকোতি ৱিভাগেন ৱিনা পঞ্চৱোকাৰভৱো গহিতো; তথা ততিযৱাৰে পঞ্চৱোকাৰভৱো চতুৱোকাৰভৱো চ গহিতোতি পুন দিট্ঠধম্মসম্পৰাযৱসেন তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেতুং, ‘‘ন ইধলোক’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ইধলোকন্তি চ সত্তসঙ্খাৰৱসেনেৱ গহিতং. সব্বম্পি সঙ্খাৰৱসেন পৰিগ্গহেত্ৱা দস্সেতুং, ‘‘যম্পি মে দিট্ঠ’’ন্তিআদি ৱুত্তন্তি কেচি. অপৰিতস্সনত্থং তণ্হাপৰিতস্সনায অনুপ্পাদনত্থং. যস্স দিট্ঠধম্মোতি ৱুচ্চতি, তস্স পন অভাৱতো, ‘‘মনুস্সলোকং ঠপেত্ৱা সেসা পৰলোকা নামা’’তি ৱুত্তং. যেসং পন ‘‘ইধলোক’’ন্তি ইমিনা সত্তলোকস্সপি গহণং ইচ্ছিতং. তেসং মতেন, ‘‘মনুস্সলোকং ঠপেত্ৱা’’তি যোজনা.

৩৮৭. অল্লীযসীতি অত্তভাৱে ভোগেসু চ অপেক্খং কৰোসীতি অত্থো. এৱৰূপীতি যাদিসী তদা ধম্মসেনাপতিনা কথিতা, এৱৰূপী. ধম্মকথা ন সুতপুব্বাতি যথাকথিতাকাৰমেৱ সন্ধায পটিক্খেপো, ন সুখুমগম্ভীৰসুঞ্ঞতাপটিসংযুত্ততাসামঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘এৱং পনা’’তিআদি.

মযা গতমগ্গমেৱ অনুগচ্ছসীতি দানমযপুঞ্ঞভাৱসামঞ্ঞং গহেত্ৱা ৱদতি, ন বোধিসত্তদানভূতং দানপাৰমিতং. ন পটিভাতীতি ৰুচ্চনৱসেন চিত্তে ন উপতিট্ঠতি. তেনাহ ‘‘ন ৰুচ্চতী’’তি. তথা হেস ৱট্টাভিৰতোতি. উজুমগ্গাৱহা ৱিপস্সনা ভগৱতা পনস্স কথিতপুব্বা.

৩৮৮. এসিতগুণত্তা এসিযমানগুণত্তা চ ইসি, অসেক্খা সেক্খা কল্যাণপুথুজ্জনা চ, ইসীনং সঙ্ঘো, তেন নিসেৱিতন্তি ইসিসঙ্ঘনিসেৱিতং. কামং তস্স ৱিহাৰস্স গন্ধকুটিপাসাদকূটাগাৰাদিৱসেন নিসীদননিপজ্জনায ৰুক্খলতাদিৱসেন ভূমিসযাদিৱসেন চ অনঞ্ঞসাধাৰণা মহতী ৰমণীযতা অত্থেৱ, সা পন গেহস্সিতভাৱেন অৰিযানং চিত্তং তথা ন তোসেতি; যথা অৰিযানং নিসেৱিতভাৱেনাতি আহ – ‘‘পঠমগাথায জেতৱনস্স ৱণ্ণং কথেত্ৱা’’তি. তেনাহ ভগৱা – ‘‘যত্থ অৰহন্তো ৱিহৰন্তি, তং ভূমিৰামণেয্যক’’ন্তি (ধ. প. ৯৮; থেৰগা. ৯৯১; সং. নি. ১.২৬১). অপচযগামিনী চেতনা সত্তানং সুদ্ধিমাৱহতীতি আহ – ‘‘কম্মন্তি মগ্গচেতনা’’তি. চতুন্নং অৰিযসচ্চানং ৱিদিতকৰণট্ঠেন কিলেসানং ৱিক্খম্ভনট্ঠেন চ ৱিজ্জা, মগ্গসম্মাদিট্ঠীতি আহ – ‘‘ৱিজ্জাতি মগ্গপঞ্ঞা’’তি. সমাধিপক্খিকো ধম্মো নাম সম্মাৱাযামসতিসমাধযো. তথা হি ৱিজ্জাভাগিযো সমাধিপি সমাধিপক্খিকো. সীলং তস্স অত্থীতি সীলন্তি আহ – ‘‘সীলে পতিট্ঠিতস্স জীৱিতং উত্তম’’ন্তি. দিট্ঠিসঙ্কপ্পোতি সম্মাসঙ্কপ্পো. তত্থ সম্মাসঙ্কপ্পস্স উপকাৰকভাৱেন ৱিজ্জাভাগো. তথা হি সো পঞ্ঞাক্খন্ধসঙ্গহিতোতি ৱুচ্চতি, যথা সম্মাসঙ্কপ্পো পঞ্ঞাক্খন্ধেন সঙ্গহিতো, এৱং ৱাযামসতিযো সমাধিক্খন্ধসঙ্গহিতাতি. তেনাহ – ‘‘ধম্মোতি ৱাযামসতিসমাধযো’’তি. ‘‘ধম্মো’’তি হি ইধ সম্মাসমাধি অধিপ্পেতো, – ‘‘এৱং ধম্মা তে ভগৱন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ম. নি. ৩.১৯৮; সং. নি. ৫.৩৭৮) ৱিয. ৱাচাকম্মন্তাজীৱাতি সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱা মগ্গপৰিযাপন্না এৱ, তে সব্বেপি গহিতাতি. তেনাহ – ‘‘এতেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেনা’’তি.

উপাযেনাতি যেন ৱিধিনা অৰিযমগ্গো ভাৱেতব্বো, তেন সমাধিপক্খিযং ৱিপস্সনাধম্মঞ্চেৱ মগ্গধম্মঞ্চ. ‘‘অৰিযং ৱো, ভিক্খৱে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি সউপনিসং সপৰিক্খাৰ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৩৬) হি ৱচনতো সম্মাসমাধিআদযো মগ্গধম্মাপি সমাধিপক্খিযা. ৱিচিনেয্যাতি ৱীমংসেয্য, ভাৱেয্যাতি অত্থো. তত্থাতি হেতুম্হি ভুম্মৱচনং. অৰিযমগ্গহেতুকা হি সত্তানং ৱিসুদ্ধি. তেনাহ – ‘‘তস্মিং অৰিযমগ্গে ৱিসুজ্ঝতী’’তি. পঞ্চক্খন্ধধম্মং ৱিচিনেয্য, পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ৱিপস্সেয্য. তেসু হি ৱিপস্সিযমানেসু ৱিপস্সনা উক্কংসগতা. যদগ্গেন দুক্খসচ্চং পৰিঞ্ঞাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝীযতি, তদগ্গেন সমুদযসচ্চং পহানপটিৱেধেন নিৰোধসচ্চং সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধেন, মগ্গসচ্চং ভাৱনাপটিৱেধেন পটিৱিজ্ঝীযতি, এৱং অচ্চন্তৱিসুদ্ধিযা সুজ্ঝতি. তেনাহ – ‘‘এৱং তেসু চতূসু সচ্চেসু ৱিসুজ্ঝতী’’তি. ইধাপি নিমিত্তত্থে ভুম্মৱচনং. সচ্চেসু ৱা পটিৱিজ্ঝিযমানেসূতি ৱচনসেসো.

অৱধাৰণৱচনন্তি ৱৱত্থাপনৱচনং, অৱধাৰণন্তি অত্থো. সাৰিপুত্তোৱাতি চ অৱধাৰণং তস্স সাৱকভাৱতো সাৱকেসু সাৰিপুত্তোৱ সেয্যোতি ইমমত্থং দীপেতি. কিলেসউপসমেনাতি ইমিনা মহাথেৰস্স তাদিসো কিলেসূপসমোতি দস্সেতি, যস্স সাৱকস্স ৱিসযে পঞ্ঞায পাৰমিপ্পত্তি অহোসি. যদি এৱং – ‘‘যোপি পাৰঙ্গতো ভিক্খু, এতাৱপৰমো সিযা’’তি ইদং কথন্তি? তেসং তেসং বুদ্ধানং সাসনে পঞ্ঞায পাৰমিপ্পত্তসাৱকৱসেনেতং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. অথ ৱা – ‘‘নত্থি ৱিমুত্তিযা নানত্ত’’ন্তি (দী. নি. টী. ৩.১৪১; ৱিভ. মূলটী. সুত্তন্তভাজনীযৱণ্ণনা) ৱচনতো সাৱকেহি ৱিমুত্তিপঞ্ঞামত্তং সন্ধাযেতং ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘পাৰঙ্গতোতি নিব্বানং গতো’’তিআদি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

অনাথপিণ্ডিকোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

২. ছন্নোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

৩৮৯. ছন্নোতি ইদং তস্স নামন্তি আহ ‘‘এৱংনামকো থেৰো’’তি. যস্স পন সত্থাৰা পৰিনিব্বানকালে ব্ৰহ্মদণ্ডো আণত্তো, অযং সো ন হোতীতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘ন অভিনিক্খমনং নিক্খন্তত্থেৰো’’তি, লোকনাথস্স অভিনিক্খমনকালে কপিলপুৰতো নিক্খন্তোতি অত্থো. গিলানপুচ্ছকাতি গিলানস্স পুচ্ছনকা, গিলানভাৱস্স অৱত্থং সোতুকামাতি অত্থো. সসনতো হিংসনতো সত্থন্তি আহ ‘‘জীৱিতহাৰকসত্থ’’ন্তি.

৩৯০. উপৱজ্জং এতস্স নত্থীতি অনুপৱজ্জং, কৰজকাযং কত্ৱা আযতিং উপ্পত্তিৰহিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অনুপ্পত্তিক’’ন্তি.

৩৯১. খযৱযং ঞত্ৱাতি সঙ্খাৰগতং খণভঙ্গং নেত্ৱা ঞাণেন যাথাৱতো ঞত্ৱা. নেতং মমাতি দুক্খতো সমনুপস্সনা সঙ্খাৰেসু দিট্ঠেসু মমংকাৰাভাৱতো. নেসোহমস্মীতি অনিচ্চতো সমনুপস্সনা অনিচ্চতো তেসু দিট্ঠেসু অহংকাৰাভাৱতো. ন মেসো অত্তাতি অনত্ততো সমনুপস্সনা অনত্ততো তেসু দিট্ঠেসু অত্তগ্গাহাভাৱতোতি আহ – ‘‘নেতং মম…পে… অত্তাতি সমনুপস্সামী’’তি.

৩৯৩. তস্মা পুথুজ্জনোতি যস্মা অৰিযো সব্বসো পৰিঞ্ঞাতৱত্থুকো দুক্খৱেদনং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো নাম নত্থি, তস্মা পুথুজ্জনো, কেৱলং পন অধিমানেনেৱ – ‘‘নাভিকঙ্খামি জীৱিতং, পৰিচিণ্ণো মে সত্থা, নিৰোধং দিস্ৱা’’তি ৱদতীতি অধিপ্পাযো. ইদম্পীতি ইদম্পি, ‘‘নিস্সিতস্স চলিত’’ন্তিআদি. তণ্হানিস্সিতভাৱেন হি আযস্মা ছন্নো মাৰণন্তিকং ৱেদনং অধিৱাসেতুং অসক্কোন্তো ইতো চিতো পৰিৱত্তন্তো চলতি ৱিপ্ফন্দতি, তস্মা ‘‘নিস্সিতস্স চলিত’’ন্তিআদি মনসিকাতব্বং, তেন ইদং সব্বং তং ৱিপ্ফন্দিতং ন ভৱিস্সতীতি অধিপ্পাযো. কপ্পসদ্দো কালপৰিযাযোপি হোতি, ন কালৱিসেসৱাচকো এৱাতি আহ – ‘‘নিচ্চকপ্পন্তি নিচ্চকাল’’ন্তি. যথা অপ্পহীনতণ্হাদিট্ঠিকো পুগ্গলো তংনিস্সিতো অল্লিনো, এৱং তাহিপি নিস্সিতো অমুত্তভাৱতোতি আহ – ‘‘তণ্হাদিট্ঠীহি নিস্সিতস্সা’’তি. চলিতন্তি যথা যথা অসমাৰদ্ধায সম্মাপটিপত্তিযা আদীনৱৱসেন চলন্তং পন যস্মা অৰিযস্স ৱিনযে ৱিৰূপং চলিতং নাম হোতি, তস্মা আহ – ‘‘ৱিপ্ফন্দিতং হোতী’’তি. তাদিসে পন পপঞ্চৱিক্খম্ভনৱসেন চিত্তস্স চলিতে অসতি ভাৱনায ৱীথিপটিপন্নতায কিলেসপটিপ্পস্সদ্ধি এৱ হোতীতি আহ ‘‘চলিতে অসতি পস্সদ্ধী’’তি. তেন ৱুত্তং – ‘‘কিলেসপস্সদ্ধি নাম হোতী’’তি.

ভৱন্তৰং দিস্ৱা নমনট্ঠেন নতি. তেনাহ – ‘‘নতিযা অসতীতি ভৱত্থায আলযনিকন্তিপৰিযুট্ঠানেসু অসতী’’তি. পটিসন্ধিৱসেন আগতি নামাতি পটিসন্ধিগ্গহণৱসেন ভৱন্তৰতো ইধেৱ আগমনং নাম, চুতিৱসেন চৱনৱসেন ইতো ভৱন্তৰস্স গমনং নাম ন হোতি আগতিগতিযা অসতি কতূপচিতস্সপি কম্মস্স উপ্পত্তিপৰিকপ্পৱসেন পৱত্তিযা অভাৱতো. চৱনৱসেনাতি নিব্বত্তভৱতো চৱনৱসেন চুতি, আযতিং উপপজ্জনৱসেন উপপাতো ন হোতি. যতো গতি আগতি চৱনং উপপাতো ন হোতি, ততো এৱ নেৱিধ, ন হুৰং, ন উভযমন্তৰেন, কাযস্স গতিযা আগতিযা চ অভাৱতো সব্বসো চুতূপপাতো নত্থি; তেন ন ইধলোকে ঠিতোতি ৱত্তব্বো. ন পৰলোকে ঠিতোতি ৱত্তব্বো, ন উভযমন্তৰেন ঠিতোতি ৱত্তব্বো. তেনাহ ‘‘নযিধ লোকে’’তিআদি. তত্থ ইধলোকপৰলোকৱিনিমুত্তস্স সংসৰণপদেসস্স অভাৱতো, ‘‘ন উভযমন্তৰেনা’’তি ৱুত্তোতি উভযপৰিযাপন্নো ন হোতীতি পটিক্খিপন্তো, ‘‘ন উভযত্থ হোতী’’তি আহ. অযমেৱ অন্তোতি যো ইধলোকে পৰলোকে চ অভাৱো অৱিজ্জমানতা অনুপ্পজ্জনং, অযমেৱ সকলস্স দুক্খমূলস্স অন্তো পৰিযোসানং.

৩৯৪. কণ্ঠনাড়িং ছিন্দীতি নাড়িং ছিন্দিতুং আৰভি. তস্মিং ছিন্দিতুং আৰদ্ধক্খণে ছেদো চ ৱত্ততি; মৰণভযঞ্চ ওক্কমি অৱীতৰাগভাৱতো, ততো এৱ গতিনিমিত্তং উপট্ঠাতি. ‘‘সোপি নাম সব্ৰহ্মচাৰীনং অনুপৱজ্জতং ব্যাকৰিত্ৱা সৰাগমৰণং মৰিস্সতী’’তি সংৱিগ্গমানসো সঙ্খাৰে অনিচ্চাদিৱসেন পৰিগ্গণ্হন্তো. অৰহত্তং পত্ৱাতি পুব্বে বহুসো ৱিপস্সনায উদযব্বযঞাণং পাৱিতত্তা তাৱদেৱ অৰহত্তং পত্ৱা অৰহত্তফলপচ্চৱেক্খণানন্তৰং কণ্ঠনাড়িচ্ছেদপচ্চযা জীৱিতনিৰোধেন সমসীসী হুত্ৱা পৰিনিব্বাযি. ন হি অন্তিমভৱিকস্স অৰহত্তং অপ্পত্ৱা জীৱিতন্তৰাযো হোতি. থেৰস্সাতি আযস্মতো ছন্নত্থেৰস্স. ব্যাকৰণেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনং ‘‘ব্যাকৰণেন হেতুনা’’তি. তন্নিমিত্তঞ্হি থেৰো ৱীৰিযং পগ্গণ্হন্তো ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেতি. ইমিনাতি, ‘‘অত্থি, ভন্তে’’তিআদিৱচনেন. থেৰোতি আযস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰো. পুচ্ছতীতি, ভন্তে, তথা কুলসংসগ্গপসুতো কথং পৰিনিব্বাযিস্সতীতি পুচ্ছতি. ‘‘পুব্বে কুলেসু সংসট্ঠৱিহাৰী’’তি সব্ৰহ্মচাৰীনং পঞ্ঞাতস্সপি ইমস্মিং ‘‘হোন্তি হেতে সাৰিপুত্তা’’তিআদিনা ভগৱতো ৱুত্ত-ট্ঠানে অসংসট্ঠভাৱো পাকটো অহোসি. পক্কম্পি নিপক্কং ৱিয সম্মাপটিপজ্জমানাপি কেচি অসঞ্ঞতা উপট্ঠহন্তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ছন্নোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. পুণ্ণোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

৩৯৫. অনন্তৰসুত্তে ‘‘পটিসল্লানাতি ফলসমাপত্তিতো’’তি ৱুত্তং, তত্থ ধম্মসেনাপতিনো অৰিযৱিহাৰস্স অধিপ্পেতত্তা, ইধ পন অকতকিচ্চস্স পটিসল্লানং নাম কাযৱিৱেকোতি আহ – ‘‘পটিসল্লানাতি একীভাৱা’’তি. ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞেয্যা ৰূপা’’তি পনেত্থ ৱিঞ্ঞেয্যৰূপং ৱিজানন্তস্স দ্ৱাৰভূতং চক্খুন্তি উভযং অজ্ঝত্তিকং বাহিৰঞ্চ আযতনং অভিনন্দিতাদিসামঞ্ঞেন তঞ্চেতি এত্থ তং-সদ্দেন একজ্ঝং পচ্চামট্ঠন্তি আহ – ‘‘তঞ্চেতি তং চক্খুঞ্চেৱ ৰূপঞ্চা’’তি. যং পনেত্থ ৱিঞ্ঞেয্যসদ্দেন জোতিতং ৱিঞ্ঞাণং তং সম্পযুত্তধম্মাতি তদুভযং, ‘‘মনোৱিঞ্ঞেয্যা ধম্মা’’তি পদেন কথিতমেৱাতি ইধ ন গহিতং. এস নযো সেসেসুপি. সমোধানেনাতি সহাৱট্ঠানেন, চিত্তেন নন্দিযা তণ্হায সহ পৱত্তিযা চিত্তসহুপ্পত্তিযাতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘উপ্পজ্জতি নন্দী’’তি. পঞ্চক্খন্ধদুক্খস্স সমোধানন্তি পঞ্চক্খন্ধসঙ্খাতস্স দুক্খসচ্চস্স পচ্চৱোকাৰে সহপ্পৱত্তি হোতি. যস্মা দুক্খং উপ্পজ্জমানং ছন্নং দ্ৱাৰানংযেৱ ৱসেন উপ্পজ্জতি, তথা সমুদযোতি, তস্মা আহ – ‘‘ইতি ছসু দ্ৱাৰেসূ’’তিআদি. কিলেসৱট্টস্স কম্মৱট্টস্স ৱিপাকৱট্টস্স চ কথিতত্তা আহ – ‘‘ৱট্টং মত্থকং পাপেত্ৱা দস্সেতী’’তি. দুতিযনযেতি ‘‘সন্তি চ খো’’তিআদিনা ৱুত্তে দুতিযে দেসনানযে. পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি ন যথানুসন্ধি নাপি অজ্ঝাসযানুসন্ধীতি অধিপ্পাযো, পুচ্ছানুসন্ধিস্স পন ইধ সম্ভৱো এৱ নত্থীতি. সত্তসু ঠানেসূতি অক্কোসনে পৰিভাসনে পাণিপ্পহাৰে লেড্ডুপ্পহাৰে দণ্ডপ্পহাৰে সত্থপ্পহাৰে জীৱিতাৱোৰোপনেতি ইমেসু সত্তসু. ‘‘ভদ্দকা ৱতিমে’’তিআদিনা খন্তিপটিসংযুত্তং সীহনাদং নদাপেতুং.

৩৯৬. চণ্ডাতি কোধনা, তেন দূসিতচিত্ততায দুট্ঠাতি ৱুত্তা. কিব্বিসাতি পাপা. ফৰুসাতি ঈসকম্পি পসাদসিনেহাভাৱেন লুদ্দা. ফৰুসৱচনতায ৱা ফৰুসা, তথাভূতা পন লুদ্দা নাম হোন্তি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘কক্খড়া’’তি. ইদঞ্চ তেতি, ‘‘হত্থচ্ছেদং নাসিকচ্ছেদ’’ন্তি এৱমাদিং ইদঞ্চ অনিট্ঠং কৰিস্সামাতি ভযদস্সনেন তজ্জেস্সন্তি.

ঘটিকমুগ্গৰেনাতি দণ্ডানং কিৰ অগ্গপস্সে ঘটাকাৰং দস্সেন্তি, তেন সো ‘‘ঘটিকমুগ্গৰো’’তি ৱুচ্চতি. একতোধাৰাদিনা সত্থেন কৰৱালখগ্গাদিনা. ‘‘ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদীনং এতং নাম’’ন্তি ৱত্ৱা যত্থ যত্থ ইন্দ্ৰিযসংৱৰাদযো ‘‘দমো’’তি ৱুত্তা, তং পাঠপদেসং দস্সেন্তো ‘‘সচ্চেনা’’তিআদিমাহ. মনচ্ছট্ঠানি ইন্দ্ৰিযানি দমেতি সংৱৰেতীতি ইন্দ্ৰিযসংৱৰো, দমো. ৰাগাদিপাপধম্মে দমেতি উপসমেতীতি দমো, পঞ্ঞা. পাণাতিপাতাদিকম্মকিলেসে দমেতি উপসমেতি ৱিক্খম্ভেতীতি দমো উপোসথো. ব্যাপাদৱিহেসাদিকে দমেতি ৱিনেতীতি দমোতি আহ – ‘‘ইমস্মিং পন সুত্তে খন্তি ‘দমো’তি ৱেদিতব্বা’’তি. উপসমোতি তস্সেৱ দমস্স ৱেৱচনং, তস্মা দমো চ সো ব্যাপাদাদীনং ৱিনযনট্ঠেন তেসংযেৱ উপসমনট্ঠেন উপসমো চাতি দমূপসমো, অধিৱাসনখন্তি.

৩৯৭. তত্থ খন্তিযং কতাধিকাৰো তং জনপদং গন্ত্ৱা মহাজনস্স অৱস্সযো হোতি, তস্মা তদস্স অপদানং সমুদাগমতো পট্ঠায ৱিভাৱেতুং, ‘‘কো পনেস পুণ্ণো’’তিআদি আৰদ্ধং. এত্থাতি এতস্মিং সুনাপৰন্তজনপদে. অসপ্পাযৱিহাৰন্তি ভাৱনাভিযোগস্স ন সপ্পাযং ৱিহাৰং.

দ্ৱে ভাতৰোতি অৱিভত্তসাপতেয্যা অৱিভত্তৱোহাৰসংযোগা. তেনাহ ‘‘তেসূ’’তিআদি. জনপদচাৰিকং চৰন্তো ভণ্ডং গহেত্ৱা জনপদেসু ৱিক্কযং কৰোন্তো.

‘‘বুদ্ধপূজং ধম্মপূজং সঙ্ঘপূজং কৰিস্সামা’’তি তন্নিন্না. অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসীতি, ‘‘বুদ্ধো’’তি ৱচনং অস্সুতপুব্বং সোতপথং উপগতং অনপ্পকং পীতিসোমনস্সং সমুট্ঠাপেন্তং পীতিসমুট্ঠানপণীতৰূপেহি ছৱিচম্মাদীনি ছিন্দিত্ৱা অট্ঠিমিঞ্জং আহচ্চ অট্ঠাসি. ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিক্কিণনৱসেন ৱিনিযোজিতং. কম্মট্ঠানং ন উপট্ঠাতীতি ভাৱনাৱীথিং ন ওতৰতি. ময্হং অসপ্পাযোতি ময্হং কম্মট্ঠানভাৱনায সপ্পাযো উপকাৰো ন হোতি.

কোচি চঙ্কমিতুং সমত্থো নাম নত্থি মহতা সমুদ্দৱীচিসদ্দেন উপদ্দুতত্তা ভাৱনামনসিকাৰস্স অনভিসম্ভুণনতো. তেনাহ ‘‘সমুদ্দৱীচিযো’’তিআদি. সোতি মকুড়ৱিহাৰো.

উত্তমজৱেন গচ্ছমানা যথাধিপ্পেতং মগ্গং অতিক্কমিত্ৱা অঞ্ঞতৰং দীপকং পাপুণি.

উপ্পাদিকং উট্ঠাপেত্ৱাতি মহাৱাতমণ্ডলসমুট্ঠাপনেন তস্মিং পদেসে মহাসমুদ্দং সংখোভেন্তো মহন্তং উপ্পাদং উট্ঠপেত্ৱা.

থেৰো, ‘‘অম্হে আৱজ্জেয্যাথা’’তি কনিট্ঠস্স ৱচনং সৰিত্ৱা অন্তৰন্তৰা আৱজ্জেতি, তস্মা তদাপি আৱজ্জেতি, তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘তস্মিংযেৱ খণে আৱজ্জিত্ৱা’’তি. সম্মুখেতি সীসট্ঠানে. পটিৱেদেসুন্তি পৱেদেসুং, উপাসকা মযন্তি পটিজানিংসু. ইমিনাতি ইমিনা ময্হং পৰিচ্চত্তকোট্ঠাসেন. মণ্ডলমাড়ন্তি মুণ্ডমণ্ডলমাড়সদিসং পটিস্সযং. পৰিচাৰকাতি অৱসেসগামিনো.

সচ্চবন্ধস্স ওকাসং কৰোন্তো ‘‘একূনপঞ্চসতান’’ন্তি আহ. তং দিৱসং…পে… অগ্গহেসি, তেন সো থেৰো পঠমং সলাকং গণ্হন্তানং এতদগ্গে ঠপিতো.

ৱাণিজগামং গন্ত্ৱাতি ৱাণিজগামসমীপং গন্ত্ৱা. বুদ্ধকোলাহলন্তি বুদ্ধানং উপগম্ম সত্তানং উপ্পজ্জনকুতূহলং.

মহাগন্ধকুটিযংযেৱাতি জেতৱনমহাৱিহাৰে মহাগন্ধকুটিযংযেৱ. পৰিচৰিতব্বন্তি উপট্ঠাতব্বং.

গন্ধকট্ঠানীতি চন্দনঅগৰুসলড়াদীনি সুগন্ধকট্ঠানি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱাতি.

পুণ্ণোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. নন্দকোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

৩৯৮. সঙ্ঘস্স ভাৰং অকাসি উপাযেন নন্দকত্থেৰস্স ওৱাদেন ৱিনেতব্বানং ভিক্খুনীনং ৱিনযত্থং. তেনাহ ‘‘ইমং পনা’’তিআদি. পৰিযাযতি পৱত্ততীতি পৰিযাযো, পটিপাটীতি আহ – ‘‘পৰিযাযেনাতি ৱাৰেনা’’তি. অস্সাতি নন্দকত্থেৰস্স. ৱদাপেসি অঞ্ঞেহি অত্তনো অনোকাসভাৱং. পৰিযাযেন ওৱদন্তীতি ওৱদিতুং সমত্থা ভিক্খুনিযো ৱাৰেন ওৱদন্তি. ইদং পৰিযাযেন ওৱদনং. চিত্তং একগ্গং হোতি পসীদতি পুব্বচৰিযসিদ্ধেন গাৰৱবহুমানেন গেহস্সিতপেমৱসেন.

গোতমীতি মহাপজাপতিগোতমী. সেট্ঠিস্সাতি বাৰাণসিসেট্ঠিনো.

তেতি পচ্চেকবুদ্ধে. কিং নু খোতি পুচ্ছি চিৰতৰকালং পুঞ্ঞকিৰিযায পৰিভাৱিতসন্তানতায, পচ্চেকবুদ্ধেসু চ গাৰৱবহুমানতায. দুগ্গতেহিপি সক্কা কাতুন্তি দুগ্গতেহিপি যথাৱিভৱং কতা কুটি তুম্হাকং ৱসিতুং সক্কাতি পুচ্ছি.

হত্থকম্মং দেথাতি হত্থকম্মং কত্ৱা দেথাতি অত্থো. আনিসংসং আচিক্খিত্ৱাতি ‘‘তাদিসানং মহেসীনং কতং ৱেয্যাৱচ্চং অম্হাকম্পি দীঘৰত্তং হিতায হোতি. আৱাসদানঞ্চ নাম মহপ্ফলং মহানিসংসং নিব্বত্তট্ঠানে মহাসম্পত্তিআৱহং ভৱিস্সতী’’তিআদিনা আনিসংসং আচিক্খিত্ৱা. গাড়্হেন ওৱাদেন তজ্জেত্ৱাতি, ‘‘ইমেসু নাম কৰোন্তেসু ত্ৱং কস্মা ন কৰোসি, মম জেট্ঠকদাসস্স ভৰিযভাৱং ন জানাসি. সব্বেহিপি কৰিযমানস্স হত্থকম্মস্স অকৰণে তুয্হং ইদঞ্চিদঞ্চ দুক্খং আগমিস্সতী’’তি ভযেন তজ্জেত্ৱা. সতং সতং হুত্ৱাতি সতং সতং দাসপুত্তা একজ্ঝং হুত্ৱা একঞ্চ একঞ্চ কুটিং কত্ৱা অদাসি. চঙ্কমনাদিপৰিৱাৰন্তি চঙ্কমনৰত্তিট্ঠানদিৱাট্ঠানভোজনাদিপৰিৱাৰট্ঠানসহিতং. জগ্গিত্ৱা উপট্ঠাপেত্ৱা. ৱিস্সজ্জাপেসীতি পৰিচ্চজাপেসি. পৰিৱত্তাপেত্ৱাতি চেতাপেত্ৱা. তিচীৱৰানীতি সহস্সগ্ঘনিকানি তিচীৱৰানি কত্ৱা অদাসি. কালেন কালন্তি কালে কালে, কিস্মিঞ্চি কালেতি অত্থো. ৰজ্জে ঠিতস্সাতি সব্বভূতূপকাৰৰজ্জে ঠিতস্স.

নন্দকত্থেৰোপীতি তদা জেট্ঠকদাসো এতৰহি নন্দকত্থেৰো পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পত্তো. জেট্ঠকদাসিধীতা …পে… অগ্গমহেসিট্ঠানে ঠিতাতি মহাপজাপতিগোতমিং সন্ধায ৱদতি. অযমাযস্মা নন্দকোতি অযমেৱ সমুদাগমতো আযস্মা নন্দকত্থেৰো. এতাৱ তা ভিক্খুনিযোতি এতাৱতা সমুদাগমতো পঞ্চসতা ভিক্খুনিযো.

৩৯৯. হেতুনাতি ঞাযেন অৱিপৰীতপটিপত্তিযা. পুব্বভাগা হি পুৰিমা পুৰিমা পটিপদা পচ্ছিমায কাৰণং. যাথাৱসৰসতো দিট্ঠন্তি যথাভূতসভাৱতো পচ্চক্খং ৱিয.

৪০১. তং সভাৱং তংসভাৱন্তি তস্সা ৱেদনায পচ্চযভাৱেন অনুৰূপং.

৪০৩. পঠমতৰংযেৱ অনিচ্চাতি তস্সাপি ছাযায অনিচ্চভাৱো পঠমতৰংযেৱ সিদ্ধো. ন হি কদাচি অনিচ্চং নিস্সায পৱত্তং কিঞ্চি নিচ্চং নাম অত্থীতি.

৪০৪. অনুপহনিত্ৱাতি অৱিনাসেত্ৱা. কথং পন মংসকাযং চম্মকাযঞ্চ অৱিনাসেত্ৱা ইতৰেসং কন্তনং হোতীতি ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং, ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. চম্মং অল্লিযাপেন্তোতি চম্মে লগ্গাপেন্তো চম্মপটিবদ্ধং কৰোন্তো. চম্মং বদ্ধং কত্ৱাতি ৱিৱৰকালে ন ফালেন্তো চম্মবদ্ধে কত্ৱা. এৱং অকত্ৱাতি এৱং মংসচম্মকাযানং ৱিনাসনং অকত্ৱা, ৱিলিমংসাদিৱিকন্তনেন অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৱেচেত্ৱা. তত্থ ৱিলিমংসন্তি চম্মনিস্সিতমংসং, পটিচ্ছন্নকিলোমকন্তি চ ৱদন্তি. ন্হাৰূতি সুখুমন্হাৰু. বন্ধনন্তি চম্মমংসানং সম্বন্ধং. তেনাহ – ‘‘সব্বচম্মে লগ্গৱিলিপনমংসমেৱা’’তি. অন্তৰকিলেসমেৱাতি অন্তৰে চিত্তে জাতত্তা সত্তসন্তানন্তোগধতায অব্ভন্তৰভূতকিলেসমেৱ.

৪০৫. তজ্জং ৱাযামন্তি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. তথা হি পুৰিসেন কুঠাৰিনা ছেজ্জং ছিন্দিতে ছেজ্জট্ঠানস্স সল্লক্খণং ইচ্ছিতব্বং, তস্স পটিঘাতভাৱো ইচ্ছিতব্বো, কাযপৰিড়াহাভাৱো ইচ্ছিতব্বো, তস্স অৱট্ঠানং ইচ্ছিতব্বং, কিচ্চন্তৰে অজ্ঝুপেক্খণং ইচ্ছিতব্বং, এৱং পঞ্ঞায কিলেসে ছিন্দন্তস্স যোগিনো ৱীৰিযবলেন সদ্ধিং সতি-পীতি-পস্সদ্ধি-সমাধি-উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গং ইচ্ছিতব্বন্তি আহ – ‘‘এৱং ন ৱিনা ছহি…পে… সক্কোতী’’তি.

৪০৭. তেন কাৰণেনাতি যেন তাসং ভিক্খুনীনং সা ধম্মদেসনা সপ্পাযা, আসেৱনমন্দতায পন অজ্ঝাসযেন পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা ন জাতাযেৱ; পুন তথা দেসনায সতি আসেৱনবলৱতায পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা ভৱিস্সন্তি; তেন কাৰণেন ত্ৱম্পি তা ভিক্খুনিযো তেনেৱ ওৱাদেন ওৱদেয্যাসীতি.

৪১৫. সব্বপচ্ছিমিকাতি সব্বাসং কনিট্ঠা সোতাপন্না, অনৰিযা তত্থ কাচি নত্থীতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘সেসা পন…পে… খীণাসৱা চা’’তি. যদি এৱন্তি অখীণাসৱাপি তাদিসা ভিক্খুনী অত্থি. এৱং সতি সুক্খৱিপস্সকভাৱেনপি সতি খীণাসৱভাৱে অৰিযস্স ৱিনযে অপৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পাৱাতি অধিপ্পাযেন চোদেতি, ‘‘কথং পৰিপুণ্ণসঙ্কপ্পা’’তি? ইতৰো অজ্ঝাসযপাৰিপূৰিযাতি কাৰণং ৱত্ৱা, ‘‘যস্স হী’’তিআদিনা তমত্থং ৱিৱৰতি. অজ্ঝাসযপাৰিপূৰিযাতি তত্থ অধিপ্পাযপাৰিপূৰিযা, ন সব্বসো গুণপাৰিপূৰিযাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কদা নু খো’’তিআদি. এতেন পাদকজ্ঝানসম্মসিতজ্ঝানানং ৱিসদিসতায পুগ্গলস্স ৱিপস্সনাকালে পৱত্তঅজ্ঝাসযৱসেন অৰিযমগ্গে বোজ্ঝঙ্গমগ্গঙ্গঝানঙ্গানং ৱিসেসতাতি অযমত্থো দীপিতোতি ৱেদিতব্বো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নন্দকোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৫. ৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

৪১৬. ৱিমুত্তিং পৰিপাচেন্তীতি কিলেসানং পটিপ্পস্সদ্ধিৱিমুত্তিভূতং অৰহত্তং সব্বসো পাচেন্তি সাধেন্তি নিব্বাপেন্তীতি ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা. ধম্মাতি কাৰণধম্মা. তেনাহ – ‘‘ৱিসুদ্ধিকাৰণৱসেনা’’তি, অৰহত্তসঙ্খাতায ৱিসুদ্ধিযা সম্পাদনৱসেনাতি অত্থো. সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো ৱিসুজ্ঝমানা মগ্গপটিপাটিযাৱ সব্বসো অস্সদ্ধিযাদীহি চিত্তং ৱিমোচেন্তা অগ্গফলৱিমুত্তিং সম্পাদেন্তি. তেসং পন ৱিসুদ্ধি বালপৰিৱজ্জনেন পণ্ডিতপযিৰুপাসনেন পসাদাৱহধম্মপচ্চৱেক্খণায চ হোতি. ততো ইধ পন্নৰস ধম্মা অধিপ্পেতাতি দস্সেন্তো, ‘‘ৱুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ.

তত্থ অস্সদ্ধে পুগ্গলেতি সদ্ধাৰহিতে পুগ্গলে. তে হি নিস্সায ন কদাচি সদ্ধা সম্ভৱতি, তেসং পন দিট্ঠানুগতিআপজ্জনেন অঞ্ঞদত্থু অসদ্ধিযমেৱ ৱড্ঢতি, তস্মা তে পটিভযমগ্গো ৱিয দূৰতো ৱজ্জেতব্বা. অস্সদ্ধিযন্তি চ সদ্ধায পটিপক্খভূতা অসদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং অধিমুচ্চনাকাৰেন পৱত্তা সংকিলেসধম্মা ৱেদিতব্বা. সদ্ধে পুগ্গলেতি সদ্ধাসম্পন্নে পুগ্গলে. তে হি নিস্সায সদ্ধেয্যৱত্থুস্মিং অনুপ্পন্না উপ্পজ্জতি, উপ্পন্না ভিয্যোভাৱং ৱেপুল্লং আপজ্জতি. সদ্ধেয্যৱত্থূতি চ বুদ্ধাদীনি ৰতনানি কম্মকম্মফলানি চ. সেৱতোতি লব্ভমানং সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতুং ৱড্ঢেতুঞ্চ নিসেৱতো. সেসপদানি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. অথ ৱা সেৱতো উপসঙ্কমতো. ভজতো তেসং পটিপত্তিযং ভত্তিং কুব্বতো. পযিৰুপাসতোতি তেসং ওৱাদানুসাসনিকৰণৱসেন উপট্ঠহতো. পসাদনীযসুত্তন্তা নাম বুদ্ধাদিগুণপটিসংযুত্তা পসাদাৱহা সম্পসাদনীযসুত্তাদযো. তে হি পচ্চৱেক্খতো বুদ্ধাদীসু অনুপ্পন্না পসন্না উপজ্জতি, উপ্পন্না ভিয্যোভাৱং ৱেপুল্লং আপজ্জতি. ইমেহি তীহাকাৰেহীতি ইমেহি যথাৱুত্তেহি তীহি কাৰণেহি. পটিপক্খদূৰীভাৱতো পচ্চেকং সূপহাৰতো চ আসেৱনং ভাৱনং লভন্তি. সদ্ধিন্দ্ৰিযং ৱিসুজ্ঝতি মগ্গফলাৱহভাৱেন অচ্ছতি ৱিসুদ্ধিং পাপুণাতি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি অত্থো ৱেদিতব্বো.

অযং পন ৱিসেসো – কুসীতেতি অলসে সম্মাপটিপত্তিযং নিক্খিত্তধুৰে. আৰদ্ধৱীৰিযেতি পগ্গহিতৱীৰিযে সম্মাপটিপন্নে. সম্মপ্পধানেতি অনুপ্পন্নানং অকুসলানং অনুপ্পাদনাদিৱসেন পৱত্তে চত্তাৰো উপাযপ্পধানে. পচ্চৱেক্খতো পটিপত্তিং অৱেক্খতো. তে হি পচ্চৱেক্খতো লীনং অভিভৱিত্ৱা সম্মদেৱ আৰম্ভধাতুআদি অনুপ্পন্নানং ৱিধিনা সতিসম্পদায উপ্পাদায ভিয্যোভাৱায সংৱত্ততি. অসমাহিতে ভন্তমিগভন্তগোণসপ্পটিভাগে ৱিব্ভন্তচিত্তে. সমাহিতে উপচাৰসমাধিনা অপ্পনাসমাধিনা চ সম্মদেৱ সমাহিতচিত্তে. ঝানৱিমোক্খেতি সৱিতক্কসৱিচাৰাদিঝানানি পঠমাদিৱিমোক্খে চ. তেসঞ্হি পচ্চৱেক্খণা উপৰূপৰি অচ্চন্তমেৱ সমাধানায সংৱত্ততি. দুপ্পঞ্ঞেতি নিপ্পঞ্ঞে, অৰিযধম্মস্স উগ্গহপৰিপুচ্ছাসৱনসম্মসনাভাৱেন সব্বসো পঞ্ঞাৰহিতে চ. পঞ্ঞৱন্তেতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায চেৱ মগ্গপঞ্ঞায চ সমন্নাগতে. গম্ভীৰঞাণচৰিযন্তি গম্ভীৰং খন্ধাযতনধাতুসচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদং ঞাণস্স চৰিতব্বট্ঠানং, যত্থ ৱা গম্ভীৰঞাণস্স চৰিযং পৱত্ততি. তত্থ হি পচ্চৱেক্খণা সম্মোহং ৱিধমতি, অনুপ্পন্নায পঞ্ঞায উপ্পাদায ভিয্যোভাৱায সংৱত্ততি. সুত্তন্তক্খন্ধেতি সুত্তসমূহে.

পুব্বে সদ্ধিন্দ্ৰিযাদীনং ৱিসুদ্ধিকাৰণানি, ‘‘ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা’’তি ৱুত্তানীতি ইধ সদ্ধাদিকে অঞ্ঞে চ ধম্মে দস্সেন্তো, ‘‘অপৰেপী’’তিআদিমাহ. তত্থ সদ্ধাদীনং ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযতা দস্সিতা এৱ, অনিচ্চসঞ্ঞাদীনং পন ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযতায ৱত্তব্বমেৱ নত্থি ৱিপস্সনাভাৱতো. তেনাহ – ‘‘ইমে পঞ্চ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা’’তি. কল্যাণমিত্ততাদযোতি কল্যাণমিত্ততা সীলসংৱৰো অভিসল্লেখকথা ৱীৰিযাৰম্ভো নিব্বেধিকা পঞ্ঞা ইমে কল্যাণমিত্ততাদযো পঞ্চ ধম্মা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ‘‘মেঘিযসুত্তসংৱণ্ণনাযং’’ (উদা. অট্ঠ. ৩১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. লোকং ৱোলোকেন্তস্সাতি বুদ্ধৱেনেয্যসত্তলোকং বুদ্ধচক্খুনা ৱিসেসতো ওলোকেন্তস্স.

৪১৯. আযস্মতো ৰাহুলস্স ইন্দ্ৰিযানং পৰিপক্কত্তা সদ্ধিং পট্ঠপিতপত্থনা দেৱতা উদিক্খমানা তিট্ঠন্তি, – ‘‘কদা নু খো উত্তৰি আসৱানং খযে ৱিনেস্সতী’’তি. যদা পন সত্থা এৱং পৰিৱিতক্কেসি, তাৱদেৱ সমানজ্ঝাসযতায সব্বকালং তঙ্খণং আগমেন্তিযো তা দেৱতাযো তং সমৱাযং দিস্ৱা একস্মিং অন্ধৱনস্মিংযেৱ সন্নিপতিতা. উপালিস্স গহপতিনো দীঘনখপৰিব্বাজকস্স চতুসচ্চধম্মেসু দস্সনকিচ্চেন পৱত্তো সোতাপত্তিমগ্গোতি তেসু সুত্তেসু (পটি. ম. অট্ঠ. ২.২.৩০) পঠমমগ্গো ‘‘ধম্মচক্খু’’ন্তি ৱুত্তো, তস্স দস্সনত্থস্স সাতিসযত্তা, ব্ৰহ্মাযুনো পন ফলঞাণানি হেট্ঠিমানি তীণি সাতিসযানীতি ব্ৰহ্মাযুসুত্তে(ম. নি. ২.৩৮৩ আদযো) তীণি ফলানি ‘‘ধম্মচক্খু’’ন্তি ৱুত্তানি. ইদং পনেত্থ আযস্মতো ৰাহুলস্স মগ্গঞাণং ফলঞাণঞ্চ দস্সনত্থো সাতিসযো, তাহি চ দেৱতাহি যং ঞাণং অধিগতং, তং সাতিসযমেৱাতি ৱুত্তং – ‘‘ইমস্মিং সুত্তে চত্তাৰো মগ্গা, চত্তাৰি চ ফলানি ধম্মচক্খুন্তি ৱেদিতব্বানী’’তি. কিং পন সাৱকানং সচ্চাভিসমযঞাণে অত্থি কোচি ৱিসেসোতি? আম অত্থি. সো চ খো পুব্বভাগে ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনায পৱত্তিযাকাৰৱিসেসেন লভেয্য কাচি ৱিসেসমত্তা. স্ৱাযমত্থো অভিধম্মে ‘‘নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সা’’তি সদ্ধাৱিমুত্ততো দিট্ঠিপ্পত্তস্স কিলেসপ্পহানং পতি ৱিসেসকিত্তনেন দীপেতব্বো. কিং পন আযস্মা ৰাহুলো ৱিয তা দেৱতা সব্বা একচিত্তা পগেৱ চত্তাৰি ফলানি অধিগণ্হিংসূতি? নোতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থ হী’’তিআদিমাহ. কিত্তকা পন তা দেৱতাতি আহ ‘‘তাসঞ্চ পনা’’তিআদি.

ৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. ছছক্কসুত্তৱণ্ণনা

৪২০. আদিম্হি কল্যাণন্তি আদিকোট্ঠাসে কল্যাণং এতস্সাতি ৱা আদিকল্যাণো, তং আদিকল্যাণং, আদিকল্যাণভাৱো চ দোসৱিগমেন ইচ্ছিতব্বো. যঞ্হি সব্বসো ৱিগতদোসং, তং পৰিপুণ্ণগুণমেৱ হোতীতি ‘‘নিদ্দোস’’ন্তি ৱুত্তং. কত্ৱাতি চ পদং, ‘‘কল্যাণং কত্ৱা ভদ্দকং কত্ৱা’’তি পুৰিমপদদ্ৱযেনপি যোজেতব্বং. দেসনাকাৰো হি ইধ কল্যাণসদ্দেন গহিতো. তেনেৱাহ – ‘‘দেসেতব্বধম্মস্স কল্যাণতা দস্সিতা হোতী’’তি, দুতিযে পন অত্থৱিকপ্পে দেসেতব্বধম্মস্স কল্যাণতা মুখ্যেনেৱ কথিতা ইতৰস্স অত্থাপত্তিতো. মজ্ঝেকল্যাণং পৰিযোসানকল্যাণন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. অযঞ্চ দেসনায থোমনা বুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণাৱাতি দস্সেতুং, ‘‘ইতি ভগৱা অৰিযৱংস’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ধম্মগ্গহণম্পি দেসনায থোমনা এৱাতি ‘‘নৱহি পদেহী’’তি ৱুত্তং.

ৱেদনা যাথাৱতো জাননং, তঞ্চ মগ্গকিচ্চং, তস্স উপাযো ৱিপস্সনাতিআহ – ‘‘সহৱিপস্সনেন মগ্গেন জানিতব্বানী’’তি. পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিকিচ্চেন নিব্বত্তিযা অসম্মোহতো চ পটিৱিজ্ঝিতব্বো. তেভূমকচিত্তমেৱ কথিতং সম্মসনট্ঠানস্স অধিপ্পেতত্তা. এস নযো ধম্মাযতনাদীসুপি. ধম্মাযতনস্স ৱা আযতনভাৱতো বহিদ্ধাগহণং, ন সব্বসো অনজ্ঝত্তভাৱতো. ৱিপাকৱেদনাপচ্চযা জৱনক্খণে উপ্পন্নতণ্হাতি ছত্তিংসৱিপাকৱেদনং নিস্সায এৱং অস্সাদেন্তী অনুভৱেয্যন্তি অকুসলজৱনক্খণতো উপ্পন্নতণ্হা.

৪২২. পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি যথানুসন্ধিআদীনং অসম্ভৱতোতি অধিপ্পাযেন ৱুত্তং. হেট্ঠাতি ৱিঞ্ঞাণফস্সৱেদনাতণ্হানং পচ্চযাযত্তৱুত্তিতাদস্সনেন চক্খাযতনাদীনং ৰূপাযতনাদীনঞ্চ পচ্চযাযত্তৱুত্তিতা দীপিতা অপচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযাভাৱতো, যঞ্চ পচ্চযাযত্তৱুত্তিকং, তং অনিচ্চং উপ্পাদসম্ভৱতো, যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তাতি খন্ধপঞ্চকে চ ছন্নং ছক্কানং ৱসেন ঘনৱিনিব্ভোগকৰণেন অত্থতো অনত্তলক্খণং ৱিভাৱিতং. ন সৰূপতোতি সৰূপতোপি তং ৱিভাৱেতুকামো তেনেৱ ছছক্কানং ৱসেন ঘনৱিনিব্ভোগনযেন ব্যতিৰেকতো চ অন্ৱযতো চ দস্সেন্তো ভগৱা – ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্যা’’তিআদিমাহাতি যথানুসন্ধিকাৱ দেসনা ৱিভাৱিতা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠা কথিতানং হী’’তিআদি. হেট্ঠা পন ছন্নং ছক্কানং ৱসেন ৱিনিব্ভোগদস্সনমত্তং, ন অনত্তলক্খণং ৱিভাৱিতং, ইধ পন সৰূপতো অনত্তলক্খণং ৱিভাৱিতন্তি অধিপ্পাযেন অনুসন্ধন্তৰভাৱজোতনা. যদিপি অনত্তভাৱো নাম চতূসুপি সচ্চেসু লব্ভতেৱ, সব্বেপি হি ধম্মা অনত্তা, ইমে পনেত্থ দ্ৱেপি নযা সম্মসনৱসেন পৱত্তাতি ৱুত্তং – ‘‘দ্ৱিন্নং সচ্চানং অনত্তভাৱদস্সনত্থ’’ন্তি. ন উপপজ্জতীতি উপপত্তিসঙ্খাতযুত্তিযা ন সমেতীতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘ন যুজ্জতী’’তি. অত্তৱাদিনা – ‘‘নিচ্চো ধুৱো সস্সতো’’তি অভিমতো, চক্খুঞ্চ উপ্পাদৱন্ততায অনিচ্চং, যং পচ্চযাযত্থৱুত্তিতা, তস্মা ‘‘চক্খু অত্তাতি যো ৱদেয্য, তং ন উপপজ্জতী’’তিআদি. সক্কাযৱত্থু চক্খু অনত্তা অনিচ্চভাৱতো সেয্যথাপি ঘটো, চক্খুং অনিচ্চং পচ্চযাযত্তৱুত্তিভাৱতো সেয্যথাপি ঘটো, চক্খু পচ্চযাযত্তৱুত্তি উপ্পাদাদিসম্ভৱতো সেয্যথাপি ঘটো. ৱিগচ্ছতীতি ভঙ্গুপ্পত্তিযা সভাৱাৱিগমেন ৱিগচ্ছতি. তেনাহ ‘‘নিৰুজ্ঝতী’’তি.

৪২৪. যস্মা কিলেসৱট্টমূলকং কম্মৱট্টং, কম্মৱট্টমূলকঞ্চ ৱিপাকৱট্টং. কিলেসুপ্পত্তি চ তণ্হাদিগ্গাহপুব্বিকা, তস্মা ‘‘তিণ্ণং ৱা গাহানং ৱসেন ৱট্টং দস্সেতু’’ন্তি আহ. যস্মা পন তণ্হাপক্খিকা ধম্মা সমুদযসচ্চং, চক্খাদযো দুক্খসচ্চং, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘দ্ৱিন্নং সচ্চানং ৱসেন ৱট্টং দস্সেতু’’ন্তি. তণ্হামানদিট্ঠিগ্গাহাৱ ৱেদিতব্বা সক্কাযগামিনিপটিপদায অধিপ্পেতত্তা. ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা গহণমেৱেত্থ অনুপস্সনাতি আহ – ‘‘গাহত্তযৱসেন পস্সতী’’তি.

তিণ্ণং গাহানং পটিপক্খৱসেনাতি তণ্হাদিগ্গাহপটিপক্খভূতানং দুক্খানিচ্চানত্তানুপস্সনানং ৱসেন, তাহি ৱা তিণ্ণং গাহানং পটিপক্খৱসেন ৱিনিৱেঠনৱসেন অনুপ্পাদনৱসেনাতি অত্থো. পটিপক্খৱসেন ৱিৱট্টং দস্সেতুন্তি যোজনা. সক্কাযনিৰোধগামিনী পটিপদাতি এত্থ নিৰোধধম্মো সৰূপেনেৱ দস্সিতোতি আহ – ‘‘নিৰোধো…পে… দস্সেতু’’ন্তি. পটিসেধৱচনানীতি পটিক্খেপৱচনানি.

৪২৫. তণ্হাদীনং অনুপাদিযনৱচনানি তণ্হাদিট্ঠিৱসেনেৱ ৱুত্তানি তণ্হাদিট্ঠীনংযেৱ অভিনন্দনাদিৱসেন পৱত্তিসব্ভাৱতো. অপ্পহীনত্থো অনুসযত্থোতি আহ – ‘‘অনুসেতীতি অপ্পহীনো হোতী’’তি অৰিযমগ্গেন হি অপ্পহীনো থামগতো ৰাগাদিকিলেসো অনুসযো কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জনাৰহভাৱতো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. ৱট্টদুক্খকিলেসদুক্খস্সাতি ৱট্টদুক্খস্স চেৱ কিলেসদুক্খস্স চ. সউপাদিসেসনিব্বানঞ্হি কিলেসদুক্খস্স অন্তকৰণং, অনুপাদিসেসনিব্বানং ৱট্টদুক্খস্স.

৪২৬. তেসন্তি অনুসযানং. পটিক্খেপৱসেনাতি পজহনৱসেন, অপ্পৱত্তিকৰণৱসেনাতি অত্থো. অৱিজ্জং পজহিত্ৱাতি অনৱসেসতো অৱিজ্জং অপ্পৱত্তিধম্মতং আপাদেত্ৱা. কামং হেট্ঠিমমগ্গঞাণম্পি অৱিজ্জাপহাযিনী ৱিজ্জা এৱ, তং পন ঞাণং অৱিজ্জায অনৱসেসপ্পহাযকং ন হোতি, অগ্গমগ্গঞাণে পন উপ্পন্নে অৱিজ্জায লেসোপি নাৱসিস্সতীতি তদেৱ অৱিজ্জায পহাযকন্তি আহ – ‘‘অৰহত্তমগ্গৱিজ্জং উপ্পাদেত্ৱা’’তি.

৪২৭. সযমেৱ তথাগতে অত্তনো বুদ্ধানুভাৱেন দেসেন্তে সট্ঠি ভিক্খূ অৰহত্তং পত্তাতি অনচ্ছৰিযমেতং, অথ কিং অচ্ছৰিযন্তি আহ ‘‘ইম’’ন্তিআদি. কথেন্তেপীতি এত্থ ইতিসদ্দো পকাৰত্থো, ইমিনাৱ পকাৰেনাতি অত্থো. পত্তা এৱাতি সট্ঠি ভিক্খূ অৰহত্তং পত্তা এৱাতি যোজনা. এতম্পি অনচ্ছৰিযং, সত্থু সম্মুখা সাৱকা সমুদাগমা মহাভিঞ্ঞা পভিন্নপটিসম্ভিদা তথা তথা সপ্পাটিহাৰিযং ধম্মং দেসেন্তীতি. তেনাহ – ‘‘মহাভিঞ্ঞপ্পত্তা হি তে সাৱকা’’তি.

মহামণ্ডপেতি লোহপাসাদস্স পুৰতো এৱ মহাভিক্খুসন্নিপাতো জাতোতি তেসং পহোনকৱসেন কতে মহতি সাণিমণ্ডপেতি ৱদন্তি. তেসুপি ঠানেসূতি তেসু যথাৱুত্তমহামণ্ডপাদীসু ঠানেসু. মহাথেৰো অত্থীতি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. দেৱত্থেৰস্স গুণে সুত্ৱা পসন্নমানসো মহাথেৰো, তথাপি ৱত্থসম্পত্তিযা পসীদিত্ৱা ‘‘ত্ৱং পন ন্হাপেহী’’তি আহ.

হেট্ঠাপাসাদেতি চ কল্যাণিযমহাৱিহাৰে উপোসথাগাৰে হেট্ঠাপাসাদে একদা উপৰিপাসাদে একদা, কথেসীতি. চূড়নাগস্স তথা মহতী পৰিসা দেৱতানুভাৱেন অভিঞ্ঞাপাদনং অহোসীতি কেচি. থেৰো পন মহিদ্ধিকো অহোসি, তস্মা তাৱ মহতিং পৰিসং অভিঞ্ঞাপেসীতি অপৰে.

ততো ততোতি তস্সং তস্সং দিসাযং. একোৱাতি একচ্চো এৱ, ন বহুসো, কতিপযাৱ পুথুজ্জনা অহেসুন্তি অত্থো. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ছছক্কসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৭. মহাসড়াযতনিকসুত্তৱণ্ণনা

৪২৮. মহন্তানি সড়াযতনানি অধিকিচ্চ পৱত্তত্তা মহাসড়াযতনিকং, মহন্ততা চ তেসং মহন্তং লোকসন্নিৱাসং অভিব্যাপেত্ৱা ঠিতত্তা অযোনিসো গয্হমানানং মহতো অনত্থায সংৱত্তনতো, যোনিসো গয্হমানানং মহতো অত্থায হিতায সুখায সংৱত্তনতো চ দট্ঠব্বা. জোতকন্তি বোধকং.

৪২৯. সিখাপ্পত্তায ৱিপস্সনায জাননম্পি যথাভূতজাননমেৱ মগ্গেন জাননস্স আসন্নকাৰণভাৱতোতি আহ – ‘‘সহৱিপস্সনেন মগ্গেন অজানন্তো’’তি. ৱুড্ঢিং গচ্ছন্তীতি পচ্চযসমোধানেন ভৱযোনিগতিঠিতিসত্তাৱাসপাড়িযা অপৰাপৰং পৰিৱুদ্ধিং গচ্ছন্তি. এৱংভূতা পগুণভাৱমাপাদিতা সমথৱিপস্সনাধম্মা ৱিয সুট্ঠুতৰং ৱসীভাৱং পাপিতা ঝানাভিঞ্ঞা ৱিয চ ৱসীভূতা হুত্ৱা উপৰূপৰি ব্ৰূহেন্তীতি আহ – ‘‘ৱসীভাৱং গচ্ছন্তী’’তি. তথা হি তে কদাচি ভৱপত্থনায অনুপ্পাদিতাযপি অপ্পহীনভাৱেনেৱস্সা তিট্ঠন্তি. অকুসলা ধম্মাৱ যেভুয্যেন দস্সনাযতনেন ৱিনাসদস্সনতো পৱত্তন্তি পৰিৱড্ঢন্তি চ. পঞ্চদ্ৱাৰিকদৰথাতি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনসহগতা অকুসলদৰথা. এৱং মনোদ্ৱাৰিকদৰথা ৱেদিতব্বা. সন্তাপাতি দৰথেহি বলৱন্তো সম্পযুত্তধম্মানং নিস্সযস্স চ সন্তাপনকৰা. পৰিড়াহাতি ততোপি বলৱতৰা তেসংযেৱ পৰিদহনকৰা.

৪৩০. পঞ্চদ্ৱাৰিকসুখং, ন কাযপ্পসাদসন্নিস্সিতসুখমেৱ. মনোদ্ৱাৰিকসুখন্তি মনোদ্ৱাৰিকচিত্তসন্নিস্সিতসুখং, ন যং কিঞ্চি চেতসিকসুখং তস্স কাযিকসুখগ্গহণেনেৱ গহিতত্তা. পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনেন সমাপজ্জনং ৱা ৱুট্ঠানং ৱা নত্থীতি ইদং মনোদ্ৱাৰিকজৱনেন তস্স সম্ভৱং দস্সেতুং, মগ্গস্স ৱসেন ৱুত্তং, ন পন তপ্পসঙ্গসঙ্কানিৱত্তনত্থং. ৱিঞ্ঞত্তিমত্তম্পি জনেতুং অসমত্থং সমাপজ্জনস্স কথং পচ্চযো হোতি, বুদ্ধানং পন ভগৱন্তানং হোতীতি চে? তথাপি তস্স আসন্নট্ঠানে পঞ্চদ্ৱাৰিকচিত্তপ্পৱত্তিযা অসম্ভৱো এৱ তাদিসস্স পুব্বাভোগস্স তস্মিং কালে অসম্ভৱতো. এতেনেৱ যা কেসঞ্চি অৰিযধম্মে অকোৱিদানং ঘটসভাৱাদীসু বুদ্ধিতুল্যকাৰিতাপত্তিচোদনা; সা পটিক্খিত্তাতি দট্ঠব্বা তংতংপুৰিমাভোগৱসেন তেন তেন পঞ্চদ্ৱাৰিকাভিনিযতমনোৱিঞ্ঞাণস্স পৰতো পৱত্তমানমনোৱিঞ্ঞাণেন তস্মিং তস্মিং অত্থে ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱিসেসস্স ৱিনিচ্ছিনিতব্বতো. উপ্পন্নমত্তকমেৱ হোতীতি পঞ্চদ্ৱাৰিকজৱনং তাদিসং কিঞ্চি অত্থনিচ্ছযকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি, কেৱলং উপ্পন্নমত্তমেৱ হোতি. অযন্তি ‘‘আদীনৱানুপস্সিনো’’তিআদিনা ৱুত্তা.

৪৩১. কুসলচিত্ত…পে… ভূতস্সাতি ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাসহগতকুসলচিত্তস্স সম্পযুত্তচেতোসুখসমঙ্গীভূতস্স. পুব্বসুদ্ধিকাতি মগ্গুপ্পত্তিতো, ৱিপস্সনাৰম্ভতোপি ৱা পুব্বেৱ সুদ্ধা. তেনাহ – ‘‘আদিতো পট্ঠায পৰিসুদ্ধাৱ হোন্তী’’তি. সব্বত্থককাৰাপকঙ্গানীতি সীলৱিসোধনস্স চিত্তসমাধানস্স ৱিপস্সনাভিযোগস্স মগ্গেন পহাতব্বকিলেসপহানস্সাতি সব্বস্সপি মগ্গসম্ভাৰকিচ্চস্স কাৰাপকঙ্গানি. অট্ঠঙ্গিকো ৱাতি পঠমজ্ঝানিকো ৱা অট্ঠঙ্গিকো, দুতিযজ্ঝানিকো ৱা সত্তঙ্গিকো হোতি.

ইমমেৱ সুত্তপদেসং গহেত্ৱাতি, ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠী’’তিআদিনা সম্মাদিট্ঠিআদীনং পঞ্চন্নংযেৱ তস্মিং ঠানে গহিতত্তা লোকুত্তৰমগ্গো পঞ্চঙ্গিকোতি ৱদতি. সোতি তথা ৱদন্তো ৱিতণ্ডৱাদী. অনন্তৰৱচনেনেৱাতি, ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠী’’তিআদিৱচনস্স, ‘‘এৱমস্সায’’ন্তিআদিনা অনন্তৰৱচনেন. পটিসেধিতব্বোতি পটিক্খিপিতব্বো. ‘‘অৰিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো’’তি হি ইদং ৱচনং অৰিযমগ্গস্স পঞ্চঙ্গিকভাৱং উজুকমেৱ পটিক্খিপতি. যদি এৱং ‘‘যা তথাভূতস্স দিট্ঠী’’তিআদিনা তত্থ পঞ্চন্নং এৱ অঙ্গানং গহণং কিমত্থিযন্তি আহ ‘‘উত্তৰি চা’’তিআদি. সম্মাৱাচং ভাৱেতি অৰিযমগ্গসমঙ্গী. তেনাহ ‘‘মিচ্ছাৱাচং পজহতী’’তি. যস্মিঞ্হি খণে সম্মাৱাচা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছতি, তস্মিংযেৱ মিচ্ছাৱাচা পজহীযতীতি. সহেৱ ৱিৰতিযা পূৰেন্তি সমুচ্ছেদৱিৰতিযা ৱিনা দুক্খপৰিঞ্ঞাদীনং অসম্ভৱতো. আদিতো পট্ঠায পৰিসুদ্ধানেৱ ৱট্টন্তি পৰিসুদ্ধে সীলে পতিট্ঠিতস্সেৱ ভাৱনায ইজ্ঝনতো. যথাৱুত্তমত্থং গন্থন্তৰেনপি সমত্থেতুং, ‘‘সুভদ্দসুত্তেপি চা’’তিআদি ৱুত্তং. অনেকেসু সুত্তসতেসু অট্ঠঙ্গিকোৱ মগ্গো আগতো, ন পঞ্চঙ্গিকোতি অধিপ্পাযো.

সম্মাসতি মগ্গক্খণে কাযানুপস্সনাদিচতুকিচ্চসাধিকা হোতীতি তং চতুব্বিধং কত্ৱা দস্সেন্তো, ‘‘মগ্গসম্পযুত্তাৱ চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তি আহ. ন চতুমগ্গসম্পযুত্ততাৱসেন. এস নযো সম্মপ্পধানাদীসুপি. অঞ্ঞমঞ্ঞানতিৱত্তমানা যুগনদ্ধা যুত্তা ৱিয অৰিযমগ্গযুগনদ্ধা অঞ্ঞমঞ্ঞং পটিবদ্ধাতি যুগনদ্ধা. তেনাহ – ‘‘একক্খণিকযুগনন্ধা’’তি অৰিযমগ্গক্খণে এৱ হি সমথৱিপস্সনা একক্খণিকা হুত্ৱা সমধুৰং ৱত্তন্তি. তেনেৱাহ ‘‘এতে হী’’তিআদি. অঞ্ঞস্মিং খণে সমাপত্তি, অঞ্ঞস্মিং ৱিপস্সনাতি ইদং তেসং তত্থ তত্থ কিচ্চতো অধিকভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, ন অঞ্ঞথা. ন হি পঞ্ঞাৰহিতা সমাপত্তি, সমাধিৰহিতা চ ৱিপস্সনা অত্থি. অৰিযমগ্গে পন একক্খণিকা সমধুৰতায একৰসভাৱেনাতি অত্থো. ফলৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি. সেসং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাসড়াযতনিকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৮. নগৰৱিন্দেয্যসুত্তৱণ্ণনা

৪৩৫. সমৱিসমং চৰন্তীতি কাযসমাদিং সমঞ্ঞেৱ, কাযৱিসমাদিং ৱিসমঞ্ঞেৱ চৰন্তি কৰোন্তি পটিপজ্জন্তি. তং পন সমৱিসমং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৱিৰুদ্ধত্তা ৱিসদিসত্তা ন একস্মিং কালে সম্ভৱতীতি আহ – ‘‘কালেন সমং কালেন ৱিসম’’ন্তি. সমচৰিযম্পি হি এতন্তি পুব্বে সমচৰিযায জোতিতত্তা ৱুত্তং.

৪৩৭. আকৰোন্তি অধিপ্পেতমত্থং ঞাপেন্তি পবোধেন্তীতি আকাৰা, ঞাপককাৰণন্তি আহ – ‘‘কে আকাৰাতি কানি কাৰণানী’’তি. অনুবুদ্ধিযোতি অনুমানঞাণানি. তঞ্হি যথাদিট্ঠমত্থং দিট্ঠভাৱেন অন্ৱেতি অনুগচ্ছতীতি ‘‘অন্ৱযা’’তি ৱুচ্চতি. হৰিততিণচম্পকৱনাদিৱসেনাতি হৰিতকম্বলাদিসদিসতিণাদিৱসেন ৱিত্থাৰিতকনকপটাদিসদিৱিকসিতচম্পকৱনাদিৱসেন. আদিসদ্দেন চেত্থ কীচকৱেণুসদ্দমধুৰসফলাফলৱসেন সদ্দৰসানং অত্থিভাৱো ৱেদিতব্বোতি. চম্পকৱসেনেৱ পন ফস্সগন্ধানম্পি অত্থিভাৱো ৱুত্তোতি. তেনাহ – ‘‘ৰূপাদযো পঞ্চ কামগুণা অত্থী’’তি. ‘‘ইত্থিৰূপাদীনি সন্ধাযেতং কথিত’’ন্তি ৱত্ৱা ইন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা হোন্তু ৰূপাদযো অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা ৱা, সব্বেপি চেতে কিলেসুপ্পত্তিনিমিত্ততায কামগুণা এৱাতি চোদনং সন্ধায ৱিসভাগিত্থিগতা ৰূপাদযো সৱিসেসং কিলেসুপ্পত্তিনিমিত্তন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তানি হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ তানীতি ৰূপাদীনি. হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. তেন যথাৱুত্তমত্থং সমত্থেতি, ‘‘যস্মা পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠন্তি, তস্মা ইত্থিৰূপাদীনি সন্ধায এতং কথিত’’ন্তি. পুৰিসস্স চিত্তন্তি পুৰিসস্স চতুভূমকং কুসলচিত্তং পৰিযাদায গহেত্ৱা অন্তোমুট্ঠিগতং ৱিয কত্ৱা. ‘‘হত্থিকাযং পৰিযাদিযিত্ৱা’’তিআদীসু (সং. নি. ১.১২৬) হি গহণং পৰিযাদানং নাম, ‘‘অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৱিতা বহুলীকতা সব্বং কামৰাগং পৰিযাদিযতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.১০২) খেপনং পৰিযাদানং, ইধ উভযম্পি ৱট্টতি. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং সুত্তেনেৱ সাধেতুং, ‘‘যথাহা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘নাহং, ভিক্খৱে’’তিআদীসু ন-কাৰো পটিসেধত্থো. অহন্তি ভগৱা অত্তানং নিদ্দিসতি. ভিক্খৱেতি ভিক্খূ আলপতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৱত্তব্বং ইত্থিৰূপতো অঞ্ঞং. একৰূপম্পীতি একম্পি ৰূপং. সমনুপস্সামীতি ঞাণস্স সমনুপস্সনা অধিপ্পেতা, হেট্ঠা ন-কাৰং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – ‘‘অহং, ভিক্খৱে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সব্বসো ওলোকেন্তো অঞ্ঞং একৰূপম্পি ন সমনুপস্সামী’’তি. যং এৱং পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতীতি যং ৰূপং ৰূপগৰুকস্স পুৰিসস্স সব্বম্পি কুসলচিত্তং পৱত্তিতুং অপ্পদানৱসেন পৰিযাদিযিত্ৱা গহেত্ৱা খেপেত্ৱা চ তিট্ঠতি. যথযিদং ইত্থিৰূপন্তি ইত্থিযা ৰূপকাযং. ৰূপসদ্দো খন্ধাদিঅনেকত্থৱাচকো, ইধ পন ইত্থিযা চতুসমুট্ঠানে ৰূপাযতনে ৱণ্ণধাতুযং দট্ঠব্বো. ‘‘ইত্থিৰূপং, ভিক্খৱে, পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তি ইদং পুৰিমস্সেৱ দড়্হীকৰণত্থং ৱুত্তং. পুৰিমং ‘‘যথযিদং, ভিক্খৱে, ইত্থিৰূপ’’ন্তি ইদং ওপম্মৱসেন ৱুত্তং, ইদং পৰিযাদানভাৱে নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নগৰৱিন্দেয্যসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৯. পিণ্ডপাতপাৰিসুদ্ধিসুত্তৱণ্ণনা

৪৩৮. ধম্মসেনাপতিনো পটিসল্লীযনস্স অধিপ্পেতত্তা, উপৰি চ পাড়িযং, ‘‘সুঞ্ঞতাৱিহাৰেন খো অহং, ভন্তে, এতৰহি বহুলং ৱিহৰামী’’তি (ম. নি. ৩.৪৩৮) ৱুত্তত্তা ‘‘পটিসল্লানাতি ফলসমাপত্তিতো’’তি আহ.

ৱিপ্পসন্নানীতি ৱিসেসতো পসন্নানি. ওকাসৱসেনাতি ইন্দ্ৰিযানং পতিট্ঠিতোকাসৱসেন. ননু তানি ইন্দ্ৰিযানি সভাৱতো ৱিপ্পসন্নানি হোন্তীতি? সচ্চং হোন্তি. ন হিদং তাদিসং পসন্নতং সন্ধায ৱুত্তং, ইদং পন সন্তপণীতসমাপত্তিসমুট্ঠিতানং পচ্চুপট্ঠিতানং চিত্তজৰূপানং ৱসেন সেসতিসন্ততিৰূপানং সেট্ঠতৰং পণীতভাৱাপত্তিং সন্ধায ৱুত্তং. ফলসমাপত্তিতোতি সুঞ্ঞতানুপস্সনাৱসেন সমাপন্নফলসমাপত্তিতো. মহন্তানং বুদ্ধাদীনং পুৰিসানং ৱিহাৰো মহাপুৰিসৱিহাৰো. তেনাহ – ‘‘বুদ্ধ…পে… ৱিহাৰো’’তি. ৱিহাৰতো পট্ঠাযাতি পৰিক্খিত্তে চ ৱিহাৰে পৰিক্খেপতো পট্ঠায, অপৰিক্খিত্তে চ পৰিক্খেপাৰহট্ঠানতো পট্ঠায. কেচি পন ‘‘ৱিহাৰব্ভন্তৰতো পট্ঠাযা’’তি ৱদন্তি. যাৱ গামস্স ইন্দখীলাতি গামস্স অব্ভন্তৰিন্দখীলো. গেহপটিপাটিযাচৰিত্ৱাতি পিণ্ডায চৰিত্ৱা. যাৱ নগৰদ্ৱাৰেন নিক্খমনাতি নগৰদ্ৱাৰেন যাৱ নিক্খমনপদেসা. যাৱ ৱিহাৰাতি যাৱ ৱিহাৰব্ভন্তৰা. পটিক্কন্তমগ্গোতি নিৱত্তনমগ্গো. আৰম্মণে পটিহঞ্ঞনাকাৰেন পৱত্তমানম্পি পটিঘসম্পযুত্তং চিত্তে পটিহনন্তং ৱিয পৱত্ততীতি আহ – ‘‘চিত্তে পটিহঞ্ঞনকিলেসজাত’’ন্তি. দিৱসঞ্চ ৰত্তিঞ্চ অনুসিক্খন্তেনাতি এতংযেৱ ৰাগাদিপ্পহাযিনিং সম্মাপটিপত্তিং দিৱা চ ৰত্তিঞ্চ অনু অনু সিক্খন্তেন উপৰূপৰি ৱড্ঢেন্তেন.

৪৪০. পহীনা নু খো মে পঞ্চ কামগুণাতি এত্থ কামগুণপ্পহানং নাম তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানং. তথা হি ৱুত্তং – ‘‘তিট্ঠন্তি চিত্ৰানি তথেৱ লোকে, অথেত্থ ধীৰা ৱিনযন্তি ছন্দ’’ন্তি. একভিক্খুস্স পচ্চৱেক্খণা নানাতি একস্সেৱ ভিক্খুনো, ‘‘পহীনা নু খো মে পঞ্চ কামগুণা’’তিআদিনা পাড়িযং আগতা নানাপচ্চৱেক্খণা হোন্তি. নানাভিক্খূনন্তি ৱিসুং ৱিসুং অনেকেসং ভিক্খূনং. পচ্চৱেক্খণা নানাতি ৱুত্তনানাপচ্চৱেক্খণা. ইদানি তমেৱ সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিত্থাৰতো দস্সেতুং, ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘পচ্চৱেক্খতী’’তি ৱুত্তং, কথং পন পচ্চৱেক্খতীতি আহ ‘‘পহীনা নু খো’’তিআদি. ৱীৰিযং পগ্গয্হাতি চতুব্বিধসম্মপ্পধানৱীৰিযং আৰভিত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢিত্ৱা. মগ্গানন্তৰং অনাগামিফলং পত্ৱাতি ৱচনসেসো. ফলানন্তৰং মগ্গন্তি তস্মিং অনাগামিমগ্গে ঠিতো ফলসমাপত্তিতো ৱুট্ঠায অগ্গমগ্গত্থায ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা তস্মিংযেৱ আসনে ন চিৰেনেৱ ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা অৰহত্তমগ্গং গণ্হন্তো নিৰোধধম্মানুপ্পত্তিযা ৱিপস্সনাপৰিৱাসাভাৱতো ফলানন্তৰং মগ্গপ্পত্তো নাম হোতীতি কত্ৱা.

ততো ৱুট্ঠাযাতি মগ্গানন্তৰফলতো ৱুট্ঠায. মগ্গানন্তৰতো হি ৱুট্ঠিতো মগ্গতো ৱুট্ঠিতো ৱিয হোতীতি তথা ৱুত্তং. ‘‘ফলানন্তৰং মগ্গ’’ন্তি এত্থ ফলং অনন্তৰং এতস্সাতি ফলানন্তৰং. ‘‘ফলানন্তৰং মগ্গ’’ন্তি পদদ্ৱযেনপি অনাগামিমগ্গফলানি চেৱ ৱদতীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. নীৱৰণাদীসুপি এসেৱ নযোতি এত্থ, ‘‘পহীনা নু খো মে পঞ্চ নীৱৰণা’’তিআদিনা যোজনা ৱেদিতব্বা. এতেসন্তি এত্থ এতেসং নীৱৰণপঞ্চুপাদানক্খন্ধসতিপট্ঠানাদীনং. পহানাদীনীতি পহানপৰিঞ্ঞাভাৱনাসচ্ছিকিৰিযা. নানাপচ্চৱেক্খণা হোতীতি তা পচ্চৱেক্খণা নানাতি অধিপ্পাযো. এতাসু পন পচ্চৱেক্খণাসূতি এতাসু কামগুণপচ্চৱেক্খণাদীসু দ্ৱাদসসু পচ্চৱেক্খণাসু. একং পচ্চৱেক্খণং পচ্চৱেক্খতি দ্ৱাদসসু নযেসু একেনেৱ কিচ্চসিদ্ধিতো. অঞ্ঞো ভিক্খু. একন্তি অঞ্ঞং পচ্চৱেক্খতি. অঞ্ঞত্থো হি অযং একসদ্দো ‘‘ইত্থেকে’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২১, ২৭) ৱিযাতি. নানাভিক্খূনং পন একা পচ্চৱেক্খণা, নানাভিক্খূনং নানাপচ্চৱেক্খণাতি এৱং চতুক্কপচ্চৱেক্খণম্পি এত্থ সম্ভৱতি. ইমস্স পন দ্ৱযস্স ৱসেন অভিসমযো নত্থীতি তদুভযং অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পিণ্ডপাতপাৰিসুদ্ধিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

১০. ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনা

৪৫৩. এৱংনামকেতি ‘‘গজঙ্গলা’’তি এৱং ইত্থিলিঙ্গৱসেন লদ্ধনামকে মজ্ঝিমপদেসস্স মৰিযাদট্ঠানভূতে নিগমে. সুৱেড়ু নাম নিচলৰুক্খোতি ৱদন্তি. ততো অঞ্ঞং এৱাতি পন অধিপ্পাযেন ‘‘একা ৰুক্খজাতী’’তি ৱুত্তং. চক্খুসোতানং যথাসকৱিসযতো নিৱাৰণং দমনং ইন্দ্ৰিযভাৱনা, তঞ্চ খো সব্বসো অদস্সনেন অসৱনেনাতি আহ – ‘‘চক্খুনা ৰূপং ন পস্সতি, সোতেন সদ্দং ন সুণাতী’’তি. সতি হি দস্সনে সৱনে চ তানি অদন্তানি অভাৱিতানেৱাতি অধিপ্পাযো. চক্খুসোতানি চ অসম্পত্তগ্গাহিতায দুৰক্খিতানীতি ব্ৰাহ্মণো তেসংযেৱ ৱিসযগ্গহণং পটিক্খিপি. অসদিসাযাতি অঞ্ঞতিত্থিযসমযেহি অসাধাৰণায. আলযন্তি কথেতুকামতাকাৰন্তি অত্থো.

৪৫৪. ৱিপস্সনুপেক্খাতি আৰদ্ধৱিপস্সকস্স ৱিপস্সনাঞাণেন লক্খণত্তযে দিট্ঠে সঙ্খাৰানং অনিচ্চভাৱাদিৱিচিননে মজ্ঝত্তভূতা ৱিপস্সনাসঙ্খাতা উপেক্খা. সা পন যস্মা ভাৱনাৱিসেসপ্পত্তিযা হেট্ঠিমেহি ৱিপস্সনাৱাৰেহি সন্তা চেৱ পণীতা চ, পগেৱ চক্খুৱিঞ্ঞাণাদিসহগতাহি উপেক্খাহি, তস্মা আহ – ‘‘এসা সন্তা এসা পণীতা’’তি. অতপ্পিকাতি সন্তপণীতভাৱনাৰসৱসেন তিত্তিং ন জনেতি. তেনেৱাহ –

‘‘সুঞ্ঞাগাৰং পৱিট্ঠস্স, সন্তচিত্তস্স ভিক্খুনো;

অমানুসী ৰতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৱিপস্সতো’’তি. (ধ. প. ৩৭৩);

ইতীতি এৱং ৱক্খমানাকাৰেনাতি অত্থো. অযং ভিক্খূতি অযং আৰদ্ধৱিপস্সকো ভিক্খূতি যোজনা. চক্খুদ্ৱাৰে ৰূপাৰম্মণম্হীতি চক্খুদ্ৱাৰে আপাথগতে ৰূপাৰম্মণে. মনাপন্তি মনাপভাৱেন পৱত্তনকং. মজ্ঝত্তে মনাপামনাপন্তি ইট্ঠমজ্ঝত্তে মনাপভাৱেন অমনাপভাৱেন চ পৱত্তনকং মনাপামনাপং নামাতি. তেনাহ (‘‘নেৱ মনাপং ন অমনাপ’’ন্তি). ইমিনা মনাপভাৱো গহিতো, ‘‘নেৱ মনাপ’’ন্তি ইমিনা মনাপভাৱো মজ্ঝত্তো চ উভযং একদেসতো লব্ভতীতি, ‘‘মনাপামনাপ’’ন্তি ৱুত্তং. এৱং আৰম্মণে লব্ভমানৱিসেসৱসেন তদাৰম্মণস্স চিত্তস্স পাকতিকং পৱত্তিআকাৰং দস্সেত্ৱা ইদানি তপ্পটিসেধেন অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰং ইন্দ্ৰিযভাৱনং দস্সেতুং, ‘‘তস্স ৰজ্জিতুং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং যোজনা – তস্স চিত্তং ইট্ঠে আৰম্মণে ৰজ্জিতুং ৱা অনিট্ঠে আৰম্মণে দুস্সিতুং ৱা মজ্ঝত্তে আৰম্মণে মুয্হিতুং ৱা. অদত্ৱাতি নিসেধেত্ৱা. পৰিগ্গহেত্ৱাতি পৰিজাননৱসেন ঞাণেন গহেত্ৱা ঞাততীৰণপহানপৰিঞ্ঞাহি পৰিজানিত্ৱা. ৱিপস্সনং মজ্ঝত্তে ঠপেতীতি অনুক্কমেন ৱিপস্সনুপেক্খং নিব্বত্তেত্ৱা তং সঙ্খাৰুপেক্খং পাপেত্ৱা ঠপেতি. চক্খুমাতি ন পসাদচক্খুনো অত্থিতামত্তজোতনং; অথ খো তস্স অতিসযেন অত্থিতাজোতনং, ‘‘সীলৱা’’তিআদীসু ৱিযাতি আহ – ‘‘চক্খুমাতি সম্পন্নচক্খু ৱিসুদ্ধনেত্তো’’তি.

৪৫৬. ঈসকং পোণেতি মজ্ঝে উচ্চং হুত্ৱা ঈসকং পোণে, ন অন্তন্তেন ৱঙ্কে. তেনাহ – ‘‘ৰথীসা ৱিয উট্ঠহিত্ৱা ঠিতে’’তি.

৪৬১. পটিকূলেতি অমনুঞ্ঞে আৰম্মণে. অপ্পটিকূলসঞ্ঞীতি ন পটিকূলসঞ্ঞী. তং পন অপ্পটিকূলসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘মেত্তাফৰণেন ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পটিকূলে অনিট্ঠে ৱত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে মেত্তাফৰণেন ৱা ধাতুসো উপসংহাৰেন ৱা সঙ্খাৰসঞ্ঞিতে পন ধাতুসো উপসংহাৰেন ৱাতি যোজেতব্বং. অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতীতি হিতেসিতায ধম্মসভাৱচিন্তনায চ নপ্পটিকূলসঞ্ঞী হুত্ৱা ইৰিযাপথৱিহাৰেন ৱিহৰতি. অপ্পটিকূলে ইট্ঠে ৱত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে কেসাদিঅসুচিকোট্ঠাসমত্তমেৱাতি অসুভফৰণেন ৱাতি অসুভতো মনসিকাৰৱসেন. ইদং ৰূপাৰূপমত্তং অনিচ্চং সঙ্খতন্তি অনিচ্চতো উপসংহাৰেন ৱা. ততো এৱ, ‘‘দুক্খং ৱিপৰিণামধম্ম’’ন্তি মনসি কৰোন্তো পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰতি. সেসপদেসূতি, ‘‘পটিকূলে চ অপ্পটিকূলে চা’’তিআদিনা আগতেসু সেসেসু দ্ৱীসু পদেসু. তত্থ হি ইট্ঠানিট্ঠৱত্থূনি একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং যথা সত্তানং পঠমং পটিকূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা গহণাকাৰৱসেন অৱত্থন্তৰেন ৱা অপ্পটিকূলতো উপট্ঠাতি. যঞ্চ অপ্পটিকূলতো উপট্ঠিতমেৱ পচ্ছা পটিকূলতো উপট্ঠাতি, তদুভযেপি খীণাসৱো সচে আকঙ্খতি, ৱুত্তনযেন অপ্পটিকূলসঞ্ঞী ৱিহৰেয্য পটিকূলসঞ্ঞী ৱাতি.

তদুভযং অভিনিৱজ্জেত্ৱাতি সভাৱতো ভাৱনানুভাৱতো চ উপট্ঠিতং আৰম্মণং পটিকূলসভাৱং অপ্পটিকূলসভাৱং ৱাতি তং উভযং পহায অগ্গহেত্ৱা. সব্বস্মিং ৱত্থুস্মিং পন, ‘‘মজ্ঝত্তো হুত্ৱা ৱিহৰিতুকামো কিং কৰোতী’’তি, ৱত্ৱা তত্থ পটিপজ্জনৱিধিং দস্সেন্তো, ‘‘ইট্ঠানিট্ঠেসু…পে… দোমনস্সিতো হোতী’’তি আহ. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং পটিসম্ভিদামগ্গপাড়িযা ৱিভাৱেতুং, ‘‘ৱুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযো এৱ. সতোতি সতিৱেপুল্লপ্পত্তিযা সতিমা. সম্পজানোতি পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তিযা সম্পজানকাৰী. চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱাতি কাৰণৱসেন চক্খূতি লদ্ধৱোহাৰেন ৰূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৱিঞ্ঞাণেন, চক্খুনা ৱা কৰণভূতেন ৰূপং পস্সিত্ৱা. নেৱ সুমনো হোতি গেহস্সিতসোমনস্সপটিক্খেপেন নেক্খম্মপক্খিকায কিৰিযাসোমনস্সৱেদনায.

ইমেসু চাতি ‘‘অঞ্ঞথা চ পনানন্দ, অৰিযস্স ৱিনযে অনুত্তৰা ইন্দ্ৰিযভাৱনা হোতী’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৫৩), – ‘‘কথঞ্চানন্দ, সেখো হোতি পটিপদো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৬০); – ‘‘কথঞ্চানন্দ, অৰিযো হোতি ভাৱিতিন্দ্ৰিযো’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৪৬১) চ আগতেসু তিৱিধেসু নযেসু. মনাপং অমনাপং মনাপামনাপন্তি এত্থ মনাপগ্গহণেন সোমনস্সযুত্তকুসলাকুসলানং, অমনাপগ্গহণেন দোমনস্সযুত্তঅকুসলানং, মনাপামনাপগ্গহণেন তব্বিধুৰুপেক্খাযুত্তানং সঙ্গহিতত্তা পঠমনযে ‘‘সংকিলেসং ৱট্টতি, নিক্কিলেসং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. পঠমনযে হি পুথুজ্জনস্স অধিপ্পেতত্তা সংকিলেসকিলেসৱিপ্পযুত্তম্পি যুজ্জতি. দুতিযনযে পন ‘‘সো…পে… অড্ডীযতী’’তিআদিৱচনতো ‘‘পঠমং সংকিলেসং ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খস্স অধিপ্পেতত্তা চস্স অপ্পহীনকিলেসৱসেন, ‘‘সংকিলেসম্পি ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. ততিযনযে অৰহতো অধিপ্পেতত্তা, ‘‘ততিযং নিক্কিলেসমেৱ ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খৱাৰে পন ‘‘চক্খুমা পুৰিসো’’তিআদিকা উপমা একমেৱ অত্থং ঞাপেতুং আহ. তস্মা চক্খুদ্ৱাৰস্স উপ্পন্নে ৰাগাদিকে ৱিক্খম্ভেত্ৱা ৱিপস্সনুপেক্খায পতিট্ঠানং অৰিযা ইন্দ্ৰিযভাৱনাতি. পঠমনযো ৱিপস্সকৱসেন আগতো, দুতিযো সেক্খস্স ৱসেন, পঠমদুতিযো চ সেক্খপুথুজ্জনানং মূলকম্মট্ঠানৱসেন, ততিযো খীণাসৱস্স অৰিযৱিহাৰৱসেন আগতো. পঠমনযে চ পুথুজ্জনস্স ৱসেন, দুতিযনযে সেক্খস্স ৱসেন কুসলং ৱুত্তং, ততিযনযে অসেক্খস্স ৱসেন কিৰিযাব্যাকতং ৱুত্তন্তি অযং ৱিসেসো ৱেদিতব্বো.

পপঞ্চসূদনিযা মজ্ঝিমনিকাযট্ঠকথায

ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

নিট্ঠিতা চ সড়াযতনৱগ্গৱণ্ণনা.

উপৰিপণ্ণাসটীকা সমত্তা.