১০. ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনা

৩৪২. অপৰিক্খীণাযুকং পুক্কুসাতিকুলপুত্তং উদ্দিস্স গমনন্তি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘তুৰিতগমনচাৰিক’’ন্তি. মম ৱাসুপগমনেন তৱ চিত্তস্স অফাসুকং অনিট্ঠং সচে নত্থি. সোতি পুব্বুপগতো. দিন্নং দিন্নমেৱ ৱট্টতীতি একৱাৰং দিন্নং দিন্নমেৱ যুত্তং, ন পুন দাতব্বন্তি অধিপ্পাযো. কতং কতমেৱাতি সঙ্গহত্থং কতং অনুচ্ছৱিককম্মং কতমেৱ, ন তং পুন ৱিপৰিৱত্তেতব্বন্তি অধিপ্পাযো.

পুক্কুসাতিম্হি উভযথাপি কুলপুত্তভাৱো পৰিপুণ্ণো এৱাতি আহ – ‘‘জাতিকুলপুত্তোপি আচাৰকুলপুত্তোপী’’তি. তত্ৰাতি তস্মিং তক্কসীলতো আগমনে. অঙ্কে নিপন্নদাৰকং ৱিয জনং তোসেতি তুট্ঠিং পাপেতি. ৰতনানি উপ্পজ্জন্তি পব্বতসমুদ্দাদিসন্নিস্সিতত্তা পচ্চন্তদেসস্স. দস্সনীযন্তি দস্সনেনেৱ সুখাৱহং. এৱৰূপন্তি দস্সনীযং সৱনীযঞ্চ.

অনগ্ঘকম্বলে মহগ্ঘকম্বলে. সাৰকৰণ্ডকেতি চন্দনসাৰাদিসাৰমযকৰণ্ডকে. লিখাপেত্ৱা উক্কিৰাপেত্ৱা. লাখায ৱট্টাপেত্ৱাতি মুখং পিদহিত্ৱা লাখাপৰিকম্মং কাৰেত্ৱা.

অন্তো দুস্সভণ্ডিকং অত্থীতি অঞ্ঞাসি নাতিগৰুকভাৱতো. অনগ্ঘা অহেসুন্তি ৱণ্ণসম্পত্তিফস্সসম্পত্তিপমাণমহত্তদুন্নিম্মাপিযতাহি মহগ্ঘা অহেসুং, মহাপুঞ্ঞো ৰাজা তস্স অত্থেৱাতি অধিপ্পাযো.

যদি এৱং, ‘‘কিন্নু খো পেসেমী’’তি কস্মা ৱীমংসং আপজ্জীতি আহ – ‘‘অপিচ খো পনা’’তিআদি. সোতি বিম্বিসাৰো ৰাজা. ৱিচিনিতুং আৰদ্ধো ৰতনস্স অনেকৱিধত্তা উত্তৰুত্তৰিঞ্চ পণীততৰাদিভাৱতো. সুৱণ্ণৰজতাদীতি সুৱণ্ণৰজতপৱাড়মণিমুত্তাৱেড়ুৰিযাদি. ইন্দ্ৰিযবদ্ধন্তি চক্খাদিইন্দ্ৰিযপটিবদ্ধং. পদেসন্তি গুণৱসেন একদেসং ন পাপুণাতি.

সামং সচ্চানং অভিসম্বুদ্ধতাসামঞ্ঞেন, ‘‘বুদ্ধৰতনম্পি দুৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. বুদ্ধৰতনসমং ৰতনং নাম নত্থি, যস্মা পন ইমস্মিং লোকে পৰস্মিং ৱা পন বুদ্ধেন সদিসো ন ৱিজ্জতীতি. পঠমবোধিযংযেৱ পৱত্ততীতি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘ঘোসোপী’’তিআদি.

ৰাজা তুট্ঠো চিন্তেসি, ‘‘তত্থ অৱিজ্জমানংযেৱ পেসেতুং লদ্ধ’’ন্তি. তস্মাতি যস্মা পৰিপুণ্ণং একদিৱসম্পি তস্মিং পদেসে বুদ্ধানং আৱাসপৰিগ্গহো নত্থি, তস্মা. পুব্বদিসামুখন্তি পুব্বদিসাভিমুখং সীহপঞ্জৰং. তেনস্স সুৱিভূতালোকতং দস্সেতি.

এৱং অনঞ্ঞসাধাৰণস্স ভগৱতো ঈদিসো সমুদাগমোতি দস্সেতুং, ‘‘এৱং দস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং সম্পন্নসমুদাগমস্স তদনুৰূপা অযং ফলসম্পদাতি দস্সেতুং, ‘‘তুসিতভৱনতো’’তিআদি ৱুত্তং.

অৰিযধম্মো নাম অৰিযমগ্গপ্পধানো, অৰিযমগ্গো চ সত্ততিংসবোধিপক্খিযসঙ্গহো, তে চ উদ্দেসমত্তেনেৱ গহিতাতি আহ – ‘‘সত্ততিংসবোধিপক্খিযে একদেসেন লিখিত্ৱা’’তি. চূড়সীলাদীনি ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৮-৯) আগতনযেন ৱেদিতব্বানি. ছদ্ৱাৰসংৱৰং সতিসম্পজঞ্ঞন্তি মনচ্ছট্ঠানং দ্ৱাৰানং সংৱৰণৱসেন সত্তট্ঠানিকং সতিসম্পজঞ্ঞং. দ্ৱাদসপ্পভেদং চীৱৰাদিচতুপ্পচ্চযসন্তোসং. অৰঞ্ঞৰুক্খমূলাদীনঞ্চ ৱিভঙ্গং ভাৱনানুকূলং সেনাসনং. ‘‘অভিজ্ঝং লোকে পহাযা’’তিআদিনা ৱুত্তং নীৱৰণপ্পহানং. পৰিকম্মন্তি কসিণাদিপৰিকম্মং. পাড়িযং আগতনযেন অট্ঠতিংস কম্মট্ঠানানি. ৱিসুদ্ধিপটিপাটিযা যাৱ আসৱক্খযা ইমং পটিপত্তিং একদেসেন লিখি. সোড়সৱিধন্তি সোড়সৱিধভাৱনায পযোগং.

কিলঞ্জমযেতি নানাৱিধভিত্তিৱিভত্তে সণ্হসুখুমৰতনপৰিসিব্বিতে কিলঞ্জমযসমুগ্গে. বহি ৱত্থেন ৱেঠেত্ৱাতি পঠমং সুখুমকম্বলেন ৱেঠেত্ৱা পটিপাটিযা তেত্তিংসায সমুগ্গেসু পক্খিপিত্ৱা ততো বহি সুখুমৱত্থেন ৱেঠেত্ৱা ছাদেত্ৱা. তিণগচ্ছপহানসম্মজ্জনাদিনা সোধিতমত্তকমেৱ হোতু, কদলিপুণ্ণঘটঠপনধজপটাকুস্সাপনাদিঅলঙ্কৰণেন মা নিট্ঠাপেথাতি অত্থো. ৰাজানুভাৱেন পটিযাদেথাতি মম ৰাজানুৰূপং সজ্জেথ, অলঙ্কৰোথাতি অত্থো. অন্তৰভোগিকানন্তি অনুযুত্তৰাজমহামত্তানং. জৱনদূতেতি খিপ্পং গচ্ছন্তকদূতপুৰিসে. তাড়েহি সহ অৱচৰন্তীতি তাড়াৱচৰা.

ৰঞ্ঞা পণ্ণাকাৰং উদ্দিস্স কতপূজাসক্কাৰস্স অমচ্চতো সুতত্তা পণ্ণাকাৰং উচ্চট্ঠানে ঠপেত্ৱা সযং নীচাসনে নিসিন্নো. নাযং অঞ্ঞস্স ৰতনস্স ভৱিস্সতীতি অযং পৰিহাৰো অঞ্ঞস্স মণিমুত্তাদিভেদস্স ৰতনস্স ন ভৱিস্সতি মণিমুত্তাদীহি অভিসঙ্খতত্তা. বলৱসোমনস্সং উপ্পজ্জি চিৰতনকালং বুদ্ধসাসনে ভাৱিতভাৱনতায ৱাসিতৱাসনতায ঘটে দীপো ৱিয অব্ভন্তৰে এৱ সমুজ্জলমানপৰিপক্কতিহেতুকভাৱতো.

ধাৰেমীতি ইচ্ছামি, গণ্হামীতি অত্থো. দ্ৱেজ্ঝৱচনন্তি দ্ৱেড়্হকভাৱো. অন্তৰং কৰোতীতি দ্ৱিন্নং পাদানং অন্তৰং তং লেখং কৰোতি, একেন পাদেন অতিক্কমীতি অত্থো. তস্সা গতমগ্গেনাতি তায দেৱিযা ৱিৱট্টমানায নাসিতায গতমগ্গেন. তং পন লেখন্তি পুক্কুসাতিনা কতলেখং. পণ্ণচ্ছত্তকন্তি তালপত্তমুট্ঠিং.

সত্থুগাৰৱেনাতি সত্থৰি উপ্পন্নপসাদপেমবহুমানসম্ভৱেন. তদা সত্থাৰংযেৱ মনসি কত্ৱা তন্নিন্নভাৱেন গচ্ছন্তো, ‘‘পুচ্ছিস্সামী’’তিপি চিত্তং ন উপ্পাদেসি, ‘‘এত্থ নু খো সত্থা ৱসতী’’তি পৰিৱিতক্কস্সেৱ অভাৱতো; ৰাজগহং পন পত্ৱা ৰঞ্ঞো পেসিতসাসনৱসেন তত্থ চ ৱিহাৰস্স বহুভাৱতো সত্থা কহং ৱসতীতি পুচ্ছি. সত্থু এককস্সেৱ নিক্খমনং পঞ্চচত্তালীস যোজনানি পদসা গমনঞ্চ ধম্মপূজাৱসেন কতন্তি দট্ঠব্বং. ধম্মপূজায চ বুদ্ধানং আচিণ্ণভাৱো হেট্ঠা ৱিত্থাৰিতোযেৱ. বুদ্ধসোভং পন পটিচ্ছাদেত্ৱা অঞ্ঞাতকৱেসেন তত্থ গমনং তস্স কুলপুত্তস্স ৱিস্সত্থৱসেন মগ্গদৰথপটিপস্সম্ভনত্থং. অপ্পটিপস্সদ্ধমগ্গদৰথো হি ধম্মদেসনায ভাজনং ন হোতীতি. তথাহি ৱক্খতি, ‘‘ননু চ ভগৱা’’তিআদি.

উৰুদ্ধন্তি ৱিসালন্তি কেচি. অতিৰেকতিযোজনসতন্তিআদিনা অন্ৱযতো ব্যতিৰেকতো চ মচ্ছেৰৱিনযনে সব্ৰহ্মচাৰীনং ওৱাদদানং. অচ্চন্তসুখুমালোতিআদিনা সত্থু ধম্মগাৰৱেন সদ্ধিং কুলপুত্তস্সপি ধম্মগাৰৱং সংসন্দতি সমেতীতি দস্সেতি. তেন ভগৱতো কতস্স পচ্চুগ্গমনস্স ঠানগতভাৱং ৱিভাৱেন্তো অঞ্ঞেসম্পি ভব্বৰূপানং কুলপুত্তানং যথাৰহং সঙ্গহো কাতব্বোতি দস্সেতি.

ব্ৰহ্মলোকপ্পমাণন্তি উচ্চভাৱেন. আনুভাৱেনাতি ইদ্ধানুভাৱেন যথা সো সোতপথং ন উপগচ্ছতি, এৱং ৱূপসমেতুং সক্কোতি. অৱিব্ভন্তন্তি ৱিব্ভমৰহিতং নিল্লোলুপ্পং. ‘‘ভাৱনপুংসকং পনেত’’ন্তি ৱত্ৱা তস্স ৱিৱৰণত্থং, ‘‘পাসাদিকেন ইৰিযাপথেনা’’তি ৱুত্তং. ইত্থম্ভূতলক্খণে এতং কৰণৱচনং দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘যথা ইৰিযতো’’তিআদি. অমনাপো হোতি পস্সন্তানং. সীহসেয্যায নিপন্নস্সপি হি একচ্চে সৰীৰাৱযৱা অধোখিত্তৱিক্খিত্তা ৱিয দিস্সন্তি. কটিযং দ্ৱিন্নং ঊৰুসন্ধীনং দ্ৱিন্নঞ্চ জাণুসন্ধীনং ৱসেন চতুসন্ধিকপল্লঙ্কং. ন পতিট্ঠাতীতি নপ্পৱত্ততি, ‘‘কংসি ত্ৱ’’ন্তিআদিনা অপুচ্ছিতে কথাপৱত্তি এৱ ন হোতি. অপ্পতিট্ঠিতায কথায ন সঞ্জাযতীতি তথা পন পুচ্ছাৱসেন কথায অপ্পৱত্তিতায উপৰি ধম্মকথা ন সঞ্জাযতি ন উপ্পজ্জতি. ইতীতি তস্মা. কথাপতিট্ঠাপনত্থং কথাপৱত্তনত্থং কথাসমুট্ঠাপনত্থং ৱা পুচ্ছি.

সভাৱমেৱ কথেতীতি অত্তনো ভগৱতো অদিট্ঠপুব্বত্তা ‘‘অদিট্ঠপুব্বকং কথমহং জানেয্য’’ন্তি সভাৱমেৱ কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযমেৱ কথেতি; ন পন সদেৱকস্স লোকস্স সুপাকটং সভাৱসিদ্ধং বুদ্ধৰূপকাযসভাৱং. অথ ৱা সভাৱমেৱ কথেতীতি ‘‘ইদমেৱ’’ন্তি জানন্তোপি তদা ভগৱতো ৰুচিযা তথাপৱত্তমানং ৰূপকাযসভাৱমেৱ কথেতি অপ্পৱিক্খম্ভন্তি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘তথা হি ন’’ন্তিআদি, ৱিপস্সনালক্খণমেৱ পটিপদন্তি অধিপ্পাযো.

৩৪৩. ‘‘পুব্বভাগপটিপদং অকথেত্ৱা’’তি ৱত্ৱা পুব্বভাগপটিপদায অকথনে কাৰণং পুব্বভাগপটিপদঞ্চ সৰূপতো দস্সেতুং, ‘‘যস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং. অপৰিসুদ্ধাযপি পুব্বভাগপটিপদায ৱিপস্সনা তথা ন কিচ্চকাৰী, পগেৱ অৱিজ্জমানাযাতি, ‘‘যস্স হি…পে… অপৰিসুদ্ধা হোতি’’চ্চেৱ ৱুত্তং. পুব্বভাগপটিপদা চ নাম সঙ্খেপতো পন্নৰস চৰণধম্মাতি আহ – ‘‘সীলসংৱৰং…পে… ইমং পুব্বভাগপটিপদং আচিক্খতী’’তি. যানকিচ্চং সাধেতি মগ্গগমনেন অকিলন্তভাৱসাধনত্তা. চিৰকালং পৰিভাৱিতায পৰিপক্কগতায হেতুসম্পদায উপট্ঠাপিতং সামণেৰসীলম্পি পৰিপুণ্ণং অখণ্ডাদিভাৱপ্পত্তিযা, যং পুব্বহেতুত্তা ‘‘সীল’’ন্তি ৱুচ্চতি.

ধাতুযো পৰমত্থতো ৱিজ্জমানা, পঞ্ঞত্তিমত্থো পুৰিসো অৱিজ্জমানো. অথ কস্মা ভগৱা অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতং ৱিপস্সনং কথেন্তো ‘‘ছধাতুৰো’’তি অৱিজ্জমানপ্পধানং দেসনং আৰভীতি আহ – ‘‘ভগৱা হী’’তিআদি. কত্থচি ‘‘তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো’’তিআদীসু ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘ইত্থিৰূপং, ভিক্খৱে, পুৰিসস্স চিত্তং পৰিযাদায তিট্ঠতী’’তিআদীসু (অ. নি. ১.১) অৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণং সোতৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ১২১) ৱিজ্জমানেন ৱিজ্জমানং দস্সেতি. কত্থচি – ‘‘খত্তিযকুমাৰো ব্ৰাহ্মণকঞ্ঞায সদ্ধিং সংৱাসং কপ্পেতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৭৫) অৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. ইধ পন ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেতি. ‘‘ছধাতুৰো’’তি হি সমাসত্থো অৱিজ্জমানো পুগ্গলৱিসযত্তা, তস্স পদস্স অৱযৱত্থো পন অপ্পধানত্থো ৱিজ্জমানো, সো সদ্দক্কমেন অপ্পধানোপি অত্থক্কমেন পধানোতি আহ – ‘‘ৱিজ্জমানেন অৱিজ্জমানং দস্সেন্তো’’তি. পুগ্গলাধিট্ঠানাযেত্থ দেসনায কাৰণং দস্সেতুং, ‘‘সচে হী’’তিআদি ৱুত্তং. উপট্ঠাপেয্যাতি – ‘‘ধাতুযো’’ইচ্চেৱ কুলপুত্তস্স চিত্তং নিৱেসেয্য তথা সঞ্জানেয্য, এৱং ধম্মং দেসেয্যাতি অত্থো. সন্দেহং কৰেয্যাতি অসতি পুৰিসে কো কৰোতি? কো পটিসংৱেদেতি, ধাতুযো এৱাতি কিং নু খো ইদং, কথং নু খো ইদন্তি সংসযং উপ্পাদেয্য? সম্মোহং আপজ্জেয্যাতি চতুৰঙ্গসমন্নাগতে অন্ধকাৰে ৱত্তমানং ৱিয দেসিযমানে অত্থে সম্মোহং আপজ্জেয্য. তথাভূতো চ দেসনায অভাজনভূতত্তা দেসনং সম্পটিচ্ছিতুং ন সক্কুণেয্য. এৱমাহাতি এৱং ‘‘ছধাতুৰো’’তি আহ.

যং ত্ৱং পুৰিসোতি সঞ্জানাসীতি যং ৰূপাৰূপধম্মসমূহং পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং অধিট্ঠানৱিসেসৱিসিট্ঠং – ‘‘পুৰিসো সত্তো ইত্থী’’তিআদিনা ত্ৱং সঞ্জানাসি, সো ছধাতুৰো. সন্তেসুপি ছধাতুৱিনিমুত্তেসু ধাত্ৱন্তৰেসু সুখাৱগ্গহণত্থং তথা ৱুত্তং তগ্গহণেনেৱ চ তেসং গহেতব্বতো, স্ৱাযমত্থো হেট্ঠা দস্সিতো এৱ. সেসপদেসূতি ‘‘ছফস্সাযতনো’’তিআদিপদেসুপি. চত্তাৰি অধিট্ঠানানি চতস্সো পতিট্ঠা এতস্সাতি চতুৰাধিট্ঠানো, অধিতিট্ঠতি পতিট্ঠহতি এতেনাতি অধিট্ঠানং, যেসু পতিট্ঠায উত্তমত্থং অৰহত্তং অধিগচ্ছতি, তেসং পঞ্ঞাদীনং এতং অধিৱচনং. তেনাহ ‘‘স্ৱাযং ভিক্খূ’’তিআদি. এত্তোতি ৱট্টতো. ৱিৱট্টিত্ৱাতি ৱিনিৱট্টিত্ৱা অপসক্কিত্ৱা. এত্তোতি ৱা এতেহি ছধাতুআদীহি. এত্থ হি নিৱিট্ঠস্স আযত্তস্স উত্তমায সিদ্ধিযা অসম্ভৱোতি. পতিট্ঠিতন্তি অৰিযমগ্গাধিগমৱসেন সুপ্পতিট্ঠিতং. এৱঞ্হি সব্বসো পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন তত্থ পতিট্ঠিতো হোতি. মঞ্ঞস্সৱা নপ্পৱত্তন্তীতি ছহিপি দ্ৱাৰেহি পৱত্তমানসোতায মগ্গেন ৱিসোসিতায সব্বসো ৱিগতায সব্বসো ৱিচ্ছেদপ্পত্তিযা ন সন্দন্তি. তেনাহ ‘‘নপ্পৱত্তন্তী’’তি. যস্মা মানে সব্বসো সমুচ্ছিন্নে অসমুচ্ছিন্নো অনুপসন্তো কিলেসো নাম নত্থি, তস্মা আহ – ‘‘মুনি সন্তোতি ৱুচ্চতী’’তি ৰাগগ্গিআদীনং নিব্বানেন নিব্বুতো.

পঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্যাতি, ‘‘দিৱসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৱৰণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পৰিসোধেতী’’তিআদিনযপ্পৱত্তায (ম. নি. ১.৪২৩; ২.২৪; ৩.৭৫; সং. নি. ৪.১২০; অ. নি. ৩.১৫; ৱিভ. ৫১৯; মহানি. ১৬১) অপ্পমাদপ্পটিপত্তিযা সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞং নপ্পমজ্জেয্য. এতেন পুব্বভাগিযং সমথৱিপস্সনাভাৱনমাহ. সচ্চমনুৰক্খেয্যাতি সচ্চানুৰক্খনাপদেসেন সীলৱিসোধনমাহ; সচ্চে ঠিতো সমাদিন্নসীলং অৱিকোপেত্ৱা পৰিপূৰেন্তো সমাধিসংৱত্তনিযতং কৰোতি. তেনাহ ‘‘ৱচীসচ্চং ৰক্খেয্যা’’তি. কিলেসপৰিচ্চাগং ব্ৰূহেয্যাতি তদঙ্গাদিৱসেন কিলেসানং পৰিচ্চজনৱিধিং ৱড্ঢেয্য. কিলেসৱূপসমনং সিক্খেয্যাতি যথা তে কিলেসা তদঙ্গাদিৱসেন পৰিচ্চত্তা যথাসমুদাচাৰপ্পৱত্তিযা সন্তানে পৰিড়াহং ন জনেন্তি; এৱং কিলেসানং ৱূপসমনৱিধিং সিক্খেয্য পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনন্তি লোকুত্তৰানং পঞ্ঞাধিট্ঠানাদীনং. অধিগমত্থাযাতি পটিলাভত্থায.

৩৪৭. পুব্বে ৱুত্তানন্তি, ‘‘চতুৰাধিট্ঠানো, যত্থ ঠিতং মঞ্ঞস্সৱা নপ্পৱত্তন্তী’’তি (ম. নি. ৩.৩৪৩) এৱং পুব্বে ৱুত্তানং.

৩৪৮. ৱত্তব্বং ভৱেয্যাতি নিদ্দেসৱসেন ৱত্তব্বং ভৱেয্য. আদীহীতি এৱমাদীহি. কিচ্চং নত্থি কিচ্চাভাৱতো. উপ্পটিপাটিধাতুকন্তি অযথানুপুব্বিকং. যথাধম্মৱসেনেৱাতি দেসেতব্বধম্মানং যথাসভাৱেনেৱ. সপ্পাযং ধুতঙ্গন্তি অত্তনো কিলেসনিগ্গণ্হনযোগ্গং ধুতঙ্গং. চিত্তৰুচিতন্তি অত্তনো চিত্তপকতিযা আচৰিযেহি ৱিৰোচেতব্বং, চৰিযানুকূলন্তি অত্থো. হত্থিপদোপমসুত্তাদীসূতি আদি-সদ্দেন ৱিসুদ্ধিমগ্গধাতুৱিভঙ্গাদিং সঙ্গণ্হাতি.

৩৫৪. অযম্পেত্থাতি পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন ‘‘অথাপৰং উপেক্খাযেৱ অৱসিস্সতী’’তি উপৰিদেসনং সম্পিণ্ডেতি. সোপি হি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি. ননু চাযং যথাউদ্দিট্ঠায ৱিঞ্ঞাণধাতুযা নিদ্দেসোপি ভৱিস্সতীতি যথানুসন্ধিনযো ৱিজ্জতীতি? ন, ৱিঞ্ঞাণধাতুনিদ্দেসনযেন দেসনায অপ্পৱত্তত্তা তেনাহ ‘‘হেট্ঠতো’’তিআদি. যং ৱা পনাতিআদিনা পন দেসনায সানুসন্ধিতং ৱিভাৱেতি. ন হি বুদ্ধা ভগৱন্তো অননুসন্ধিকং দেসনং দেসেন্তি. আগমনীযৱিপস্সনাৱসেনাতি যস্সা পুব্বে পৱত্তত্তা আগমনীযট্ঠানে ঠিতা ৱিপস্সনা, তস্সা ৱসেন. কম্মকাৰকৱিঞ্ঞাণন্তি ‘‘নেতং মম নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি এৱং ৱিপস্সনাকিচ্চকাৰকং ৱিপস্সনাসহিতং ৱিঞ্ঞাণং. ৱিঞ্ঞাণধাতুৱসেনাতি যথাউদ্দিট্ঠায ৱিঞ্ঞাণধাতুযা ভাজনৱসেন. সত্থু কথনত্থাযাতি সত্থাৰা উদ্দেসমেৱ কত্ৱা ঠপিতত্তা নিদ্দেসৱসেন কথনত্থায. অকথিতভাৱো এৱ হিস্স অৱসিট্ঠতা কথনত্থায পটিৱিজ্ঝনত্থায চ. পটিপক্খৱিগমেন তস্স চিত্তস্স পৰিসুদ্ধতাতি আহ ‘‘নিৰুপক্কিলেস’’ন্তি. উপক্কিলেসানং পন পহীনভাৱতো পৰিযোদাতং. সমুদযৱসেন উদযদস্সনত্থঞ্চেৱ পচ্চযনিৰোধৱসেন অত্থঙ্গমদস্সনত্থঞ্চ. কাৰণভাৱেন সুখায ৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনিযং. তেনাহ ‘‘সুখৱেদনায পচ্চযভূত’’ন্তি.

৩৬০. ৰূপকম্মট্ঠানম্পি চতুধাতুৱৱত্থানৱসেন, অৰূপকম্মট্ঠানম্পি সুখদুক্খৱেদনামুখেন পগুণং জাতং.

সত্থু কথনত্থংযেৱ অৱসিস্সতীতি, ‘‘কুলপুত্তস্স পটিৱিজ্ঝনত্থ’’ন্তি ৱুত্তমেৱত্থং নিসেধেতি, তস্মা ৱুত্তমেৱত্থং সমত্থেতুং, ‘‘ইমস্মিং হী’’তিআদি ৱুত্তং. কুলপুত্তস্স ৰূপাৱচৰজ্ঝানেতি কুলপুত্তেন অধিগতৰূপাৱচৰজ্ঝানে. তেনাহ – ‘‘ভিক্খু পগুণং তৱ ইদং ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝান’’ন্তি. যং কিঞ্চি সুৱণ্ণতাপনযোগ্যং অঙ্গাৰভাজনং ইধ ‘‘উক্কা’’তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘অঙ্গাৰকপল্ল’’ন্তি. সজ্জেয্যাতি যথা তত্থ পক্খিত্তসুৱণ্ণঞ্চ তপ্পতি, এৱং পটিযাদিযেয্য. নীহটদোসন্তি ৱিগতীভূতকাড়কং. অপনীতকসাৱন্তি অপগতসুখুমকাড়কং.

অৰিযমগ্গে পতিট্ঠাপেতুকামেন নাম সব্বস্মিম্পি লোকিযধম্মে ৱিৰজ্জনত্থায ধম্মো কথেতব্বোতি অধিপ্পাযেন, ‘‘কস্মা পনা’’তিআদিনা চোদনা কতা. ৱিনেয্যদমনকুসলেন ভগৱতা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন তাৱ চতুত্থজ্ঝানুপেক্খায ৱণ্ণো কথিতোতি তস্স পৰিহাৰং ৱদন্তো, ‘‘কুলপুত্তস্সা’’তিআদিমাহ.

৩৬১. তদনুধম্মন্তি তস্স অৰূপাৱচৰস্স কুসলস্স অনুৰূপধম্মং, যায পটিপদায তস্স অধিগমো হোতি, তস্স পুব্বভাগপটিপদন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ৰূপাৱচৰজ্ঝান’’ন্তি. তগ্গহণাতি তস্স গহণেন তস্সা পটিপত্তিযা পটিপজ্জমানেন. ইতো উত্তৰিন্তি ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তিআদীসু.

৩৬২. তস্সেৱাতি অৰূপাৱচৰজ্ঝানস্স. এতং পন সৱিপাকং অৰূপাৱচৰজ্ঝানং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা সঙ্খতং. পকপ্পিতন্তি পচ্চযৱসেন সৱিহিতং. আযূহিতন্তি সম্পিণ্ডিতং. কৰোন্তেন কৰীযতীতি পটিপজ্জনকেন পটিপজ্জীযতি সঙ্খৰীযতি. নিব্বানং ৱিয ন নিচ্চং ন সস্সতং. অথ খো খণে খণে ভিজ্জনসভাৱতায তাৱকালিকং. ততো এৱ চৱনাদিসভাৱন্তি সব্বমেতং ৰূপাৱচৰধম্মেসু আদীনৱৱিভাৱনং. দুক্খে পতিট্ঠিতন্তি সঙ্খাৰদুক্খে পতিট্ঠিতং. অতাণন্তি চৱনসভাৱাদিতায তাণৰহিতং. অলেণন্তি ততো অৰক্খত্তা লীযনট্ঠানৰহিতং. অসৰণন্তি অপ্পটিসৰণং. অসৰণীভূতন্তি সব্বকালম্পি অপ্পটিসৰণং.

সমত্তপত্তৱিসে খন্ধাদীসু গহিতে দুত্তিকিচ্ছা সিযাতি, ‘‘খন্ধং ৱা সীসং ৱা গহেতুং অদত্ৱা’’তি ৱুত্তং. এৱমেৱাতি এত্থাযং উপমাসংসন্দনা – ছেকো ভিসক্কো ৱিয সম্মাসম্বুদ্ধো. ৱিসৱিকাৰো ৱিয কিলেসদুক্খানুবন্ধো, ভিসক্কস্স ৱিসং ঠানতো চাৱেত্ৱা উপৰি আৰোপনং ৱিয ভগৱতো দেসনানুভাৱেন কুলপুত্তস্স কামভৱে নিকন্তিং পৰিযাদায অৰূপজ্ঝানে ভৱনং. ভিসক্কস্স ৱিসং ওতাৰেত্ৱা পথৱিযং পাতনং ৱিয কুলপুত্তস্স ওৰম্ভাগিযকিলেসদুক্খাপনযনং.

অসম্পত্তস্সাতি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং অনধিগতস্স. অপ্পটিলদ্ধস্সেৱাতি তস্স ৱেৱচনং. সব্বমেতন্তি ‘‘অনিচ্চং অধুৱ’’ন্তিআদিনা ৱিত্থাৰতো ৱুত্তং সব্বমেতং আদীনৱং. একপদেনেৱ ‘‘সঙ্খতমেত’’ন্তি কথেসি সঙ্খতপদেনেৱ তস্স অত্থস্স অনৱসেসতো পৰিযাদিন্নত্তা.

নাযূহতীতি ভৱকাৰণচেতনাৱসেন ব্যাপাৰং ন সমূহেতি ন সম্পিণ্ডেতি. তেনাহ – ‘‘ন ৰাসিং কৰোতী’’তি. অভিসঙ্খৰণং নাম চেতনাব্যাপাৰোতি আহ – ‘‘ন অভিসঞ্চেতযতী’’তি. তং পন ফলুপ্পাদনসমত্থতায ফলেন কপ্পনন্তি আহ ‘‘ন কপ্পেতী’’তি. সচে অভিসঙ্খাৰচেতনা উড়াৰা, ফলমহত্তসঙ্খাতায ৱুড্ঢিযা হোতি, অনুড়াৰা চ অৱুড্ঢিযাতি আহ – ‘‘ৱুড্ঢিযা ৱা পৰিহানিযা ৱা’’তি. বুদ্ধৱিসযে ঠত্ৱাতি ভগৱা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায সীহসমানৱুত্তিতায চ দেসনং উক্কংসতো সাৱকেহি পত্তব্বং ৱিসেসং অনৱসেসেন্তো তথা ৱদতি, ন সাৱকৱিসযং অতিক্কমিত্ৱা অত্তনো বুদ্ধৱিসযমেৱ দেসেন্তো. তেনাহ – ‘‘অৰহত্তনিকূটং গণ্হী’’তি. যদি কুলপুত্তো অত্তনো…পে… পটিৱিজ্ঝি, অথ কস্মা ভগৱা দেসনায অৰহত্তনিকূটং গণ্হীতি আহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি.

ইতো পুব্বেতি ইতো অনাগামিফলাধিগমতো উত্তৰি উপৰি. অস্সাতি কুলপুত্তস্স. কথেন্তস্স ভগৱতো ধম্মে নেৱ কঙ্খা ন ৱিমতি পঠমমগ্গেনেৱ কঙ্খায সমুচ্ছিন্নত্তা. একচ্চেসু ঠানেসূতি তথা ৱিনেয্যঠানেসু. তথা হি অযম্পি কুলপুত্তো অনাগামিফলং পত্ৱা ভগৱন্তং সঞ্জানি. তেন ৱুত্তং ‘‘যতো অনেনা’’তিআদি.

৩৬৩. অনজ্ঝোসিতাতি অনজ্ঝোসনীযাতি অযমত্থোতি আহ – ‘‘গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা গহেতুং ন যুত্তা’’তি.

৩৬৪. ৰাগোৱ অনুসযো ৰাগানুসযো, সো চ পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহোতি ৱত্তব্বতং লভতীতি ৱুত্তং – ‘‘সুখৱেদনং আৰব্ভ ৰাগানুসযো উপ্পজ্জেয্যা’’তি. ন পন তস্স উপ্পাদনং অত্থি খণত্তযসমাযোগাসম্ভৱতো. এস নযো সেসেসুপি. ইতৰন্তি অদুক্খমসুখৱেদনং. ৱিসংযুত্তোতি কেনচি সঞ্ঞোজনেন অসংযুত্ততায এৱ নিযতৱিপ্পযুত্তো. কাযস্স কোটি পৰমো অন্তো এতস্সাতি কাযকোটিকং. দুতিযপদেতি ‘‘জীৱিতপৰিযন্তিক’’ন্তি ইমস্মিং পদে. ৱিসেৱনস্সাতি উপাদানস্স. সীতীভৱিস্সন্তীতি পদস্স ‘‘নিৰুজ্ঝিস্সন্তী’’তি অত্থো ৱুত্তো, কথং পন ৱেদযিতানং দ্ৱাদসসু আযতনেসু নিৰুজ্ঝনং সীতিভাৱপ্পত্তীতি চোদনং সন্ধাযাহ – ‘‘কিলেসা হী’’তিআদি. সমুদযপঞ্হেনাতি মহাসতিপট্ঠানে (দী. নি. ২.৪০০; ম. নি. ১.১৩৩) সমুদযসচ্চনিৰোধপঞ্হেন. ননু সব্বসো কিলেসপৰিড়াহৱিগমে সীতিভাৱো নাম ৱেদনানিৰোধমত্তেন অধিপ্পেতো; তেন ইধ ৱেদযিতানি ৱুত্তানি, ন কিলেসাতি ৱেদযিতানং অচ্চন্তনিৰোধসঙ্খাতো সীতিভাৱোপি কিলেসসমুচ্ছেদেনেৱাতি আহ ‘‘ৱেদযিতানিপী’’তিআদি.

৩৬৫. ইদং ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ সঞ্ঞোজনা দীপসিখা ৱিয, অধিট্ঠানকপল্লিকা ৱিয ৱেদনায নিস্সযভূতা চত্তাৰো খন্ধা, তেলং ৱিয কিলেসা, ৱট্টি ৱিয কম্মৱট্টং, উপহৰণকপুৰিসো ৱিয ৱট্টগামী পুথুজ্জনো, তস্স সীসচ্ছেদকপুৰিসো ৱিয অৰহত্তমগ্গো সন্তানস্স সমুচ্ছেদকৰণতো, অনাহাৰায দীপসিখায নিব্বাযনং ৱিয কম্মকিলেসানং অনন্তৰপচ্চযতো অনাহাৰায ৱেদনায অনুপাদিসেসৱসেন নিব্বাযনং.

আদিম্হি সমাধিৱিপস্সনাপঞ্ঞাহীতি পুব্বভাগপটিপদাভূতা তযা পগুণসমাধিতো অৰহত্তস্স পদট্ঠানভূতৱিপস্সনাপঞ্ঞাতো চ. উত্তৰিতৰাতি ৱিসিট্ঠতৰা. এৱং সমন্নাগতোতি এত্থ এৱং-সদ্দো ইদংসদ্দত্থৱচনোতি আহ – ‘‘ইমিনা উত্তমেন অৰহত্তফলপঞ্ঞাধিট্ঠানেনা’’তি. সব্বং ৱট্টদুক্খং খেপেতীতি সব্বদুক্খক্খযো, অগ্গমগ্গো, তংপৰিযাপন্নতায তত্থ ঞাণন্তি আহ – ‘‘সব্বদুক্খক্খযে ঞাণং নাম অৰহত্তমগ্গে ঞাণ’’ন্তি. অৰহত্তফলে ঞাণং অধিপ্পেতং ৱুত্তনযেন সব্বদুক্খক্খযে সন্তে তন্নিমিত্তং ৱা উপ্পন্নঞাণন্তি কত্ৱা. তস্সাতি, ‘‘এৱং সমন্নাগতো ভিক্খু ইমিনা পৰমেন পঞ্ঞাধিট্ঠানেন সমন্নাগতো হোতী’’তি ৱুত্তভিক্খুনো.

৩৬৬. হীতি যস্মা. ৱিমুত্তীতি অৰহত্তফলৱিমুত্তি, তস্মা সব্বদুক্খক্খযে ঞাণন্তি অৰহত্তফলঞাণং অধিপ্পেতং. সচ্চন্তি পৰমত্থসচ্চং নিব্বানং, ন মগ্গসচ্চং. কামং অৰহত্তফলৱিমুত্তি পটিপক্খেহি অকোপনীযতায অকুপ্পা, ‘‘সচ্চে ঠিতা’’তি পন ৱচনতো, ‘‘অকুপ্পাৰম্মণকৰণেন অকুপ্পাতি ৱুত্তা’’তি আহ. ৱিতথন্তি নট্ঠং, জৰায মৰণেন চ ৱিপৰিণামেতব্বতায যাদিসং উপ্পাদাৱত্থায জাতং, ততো অঞ্ঞাদিসন্তি অত্থো. তথা হি তং জৰামৰণেহি পৰিমুসিতব্বৰূপতায ‘‘মুসা’’তি ৱুত্তং. তেনাহ – ‘‘মোসধম্মন্তি নস্সনসভাৱ’’ন্তি. তং অৱিতথন্তি তং ৱুত্তনযেন অৱিতথং নাম, তং সভাৱো সব্বকালং তেনেৱ লব্ভনতো. সমথৱিপস্সনাৱসেন ৱচীসচ্চতোতি সমথৱিপস্সনাৱসেন যং ৱিসুদ্ধিমত্তং ৱচীসচ্চং, ততো. দুক্খসচ্চসমুদযসচ্চেহি তচ্ছৱিপল্লাসভূতসভাৱেহি. ইতি নেসং যথাসকং সভাৱেন অৱিতথভাৱে অমোসধম্মতায তেহিপি অৱিতথভাৱা পৰমত্থসচ্চং নিব্বানমেৱ উত্তৰিতৰং. তস্মাতি নিব্বানস্সেৱ উত্তৰিতৰভাৱতো.

৩৬৭. উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধী, খন্ধা কামগুণা চ. উপদহন্তি দুক্খন্তি উপধী, কিলেসাভিসঙ্খাৰা. পৰিপূৰা গহিতা পৰামট্ঠাতি পৰিযত্তভাৱেন তণ্হায গহিতা দিট্ঠিযা পৰামট্ঠা. সমথৱিপস্সনাৱসেন কিলেসপৰিচ্চাগতোতি ৱিক্খম্ভনৱসেন তদঙ্গপ্পহানৱসেন চ কিলেসানং পৰিচ্চজনতো. উত্তৰিতৰো ৱিসিট্ঠতৰস্স পহানপ্পকাৰস্স অভাৱতো.

৩৬৮. আঘাতকৰণৱসেনাতি চেতসিকাঘাতস্স উপ্পজ্জনৱসেন. ব্যাপজ্জনৱসেনাতি চিত্তস্স ৱিপত্তিভাৱৱসেন. সম্পদুস্সনৱসেনাতি সব্বসো দুস্সনৱসেন. তীহি পদেহি যদি অৰহত্তমগ্গেন কিলেসানং পৰিচ্চাগো চাগাধিট্ঠানং, অৰহত্তমগ্গেনেৱ নেসং ৱূপসমো উপসমাধিট্ঠানং হোতীতি দস্সেতি. এত্থ ৱিসেসেন পৰিচ্চাগো সম্পজহনং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনং চাগো, তথা পন পৰিচ্চাগেন যো সো নেসং তদা ৱূপসন্ততায অভাৱো, অযং উপসমোতি অযমেতেসং ৱিসেসো.

৩৬৯. মঞ্ঞিতন্তি মঞ্ঞনা, ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা কপ্পনাতি অত্থো. অৱিজ্জাৱিবন্ধনতণ্হাগাহাদীনং সাধাৰণভাৱতো অযমহন্তি এত্থ অহন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনাদস্সনং, সা পন দিট্ঠি মানমঞ্ঞনায অত্তনিযগাহৱসেন হোতীতি স্ৱেৱ ‘‘অয’’ন্তি ইমিনা গহিতোতি আহ – ‘‘অযমহন্তি একং তণ্হামঞ্ঞিতমেৱ ৱট্টতী’’তি. আবাধট্ঠেনাতি পটিপীড়নট্ঠেন. মঞ্ঞনাৱসেন হি সত্তানং তথা হোতি. অন্তোদোসট্ঠেনাতি অব্ভন্তৰদুট্ঠভাৱেন. মঞ্ঞনাদূসিতত্তা হি সত্তানং অত্তভাৱো দুক্খতামূলাযত্তো, কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদনিৰোধভঙ্গেহি উদ্ধমুদ্ধং পক্কপভিন্নো হোতীতি ফলূপচাৰেন ‘‘মঞ্ঞিতং গণ্ডো’’তি ৱুত্তো. অনুপৱিট্ঠট্ঠেনাতি অনুপৱিসিত্ৱা হদযমাহচ্চ অধিট্ঠানেন. মঞ্ঞিতঞ্হি পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুৰুদ্ধৰণতো সল্লং. খীণাসৱমুনি সব্বসো কিলেসানং সন্তত্তা, ততো এৱ পৰিড়াহানং পৰিনিব্বুতত্তা ৱূপসন্তত্তা সন্তো উপসন্তো নিব্বুতোতি ৱুচ্চতি. যত্থ ঠিতন্তি যস্মিং অসেক্খভূমিযং ঠিতং. যদি ভগৱা অত্তনো দেসনাঞাণানুৰূপং দেসনং পৱত্তাপেয্য, মহাপথৱিং পত্থৰন্তস্স ৱিয, আকাসং পসাৰেন্তস্স ৱিয, অনন্তাপৰিমেয্যলোকধাতুযো পটিচ্চ তেসং ঠিতাকাৰং অনুপ্পূৰং ৱিচিনন্তস্স ৱিয দেসনা পৰিযোসানং ন গচ্ছেয্য. যস্মা পনস্স ৱিনেয্যজ্ঝাসযানুৰূপমেৱ দেসনা পৱত্তি, ন ততো পৰং অণুমত্তম্পি ৱড্ঢতি. তস্মা ৱুত্তং – ‘‘সব্বাপি ধম্মদেসনা সংখিত্তাৱ, ৱিত্থাৰদেসনা নাম নত্থী’’তি. ননু সত্তপকৰণদেসনা ৱিত্থাৰকথাতি? ন সাপি ৱিত্থাৰকথাতি আহ – ‘‘সমন্তপট্ঠানকথাপি সংখিত্তাযেৱা’’তি. সন্নিপতিতদেৱপৰিসায অজ্ঝাসযানুৰূপমেৱ হি তস্সাপি পৱত্তি, ন সত্থুদেসনাঞাণানুৰূপন্তি. যথানুসন্ধিং পাপেসি যথাউদ্দিট্ঠে অনুপুব্বেন অনৱসেসতো ৱিভজনৱসেন দেসনায নিট্ঠাপিতত্তা. ৱিপঞ্চিতঞ্ঞূ…পে… কথেসি নাতিসঙ্খেপৱিত্থাৰৱসেন দেসিতত্তা.

৩৭০. অট্ঠন্নং পৰিক্খাৰানন্তি নযিদমনৱসেসপৰিযাদানং, লক্খণৱচনং পনেতং, অঞ্ঞতৰস্সাতি ৱচনসেসো. তথা হি, ‘‘ময্হং ইদ্ধিমযপৰিক্খাৰলাভায পচ্চযো হোতূ’’তি পত্থনং পট্ঠপেত্ৱা পত্তচীৱৰং, পত্তং, চীৱৰমেৱ ৱা দিন্নে চৰিমভৱে ইদ্ধিমযপৰিক্খাৰো নিব্বত্ততীতি ৱদন্তি. অদিন্নত্তাতি কেচিৱাদো, তেনাহ ‘‘কুলপুত্তো’’তিআদি. ওকাসাভাৱতোতি উপসম্পদালক্খণস্স অসম্ভৱতো. তেনাহ – ‘‘কুলপুত্তস্স আযুপৰিক্খীণ’’ন্তি. উদকতিত্থ…পে… আৰদ্ধো পৰমপ্পিচ্ছভাৱতো.

ৱিব্ভন্তাতি ভন্তচিত্তা. সিঙ্গেন ৱিজ্ঝিত্ৱা ঘাতেসি পুৰিমজাতিবদ্ধাঘাততাযাতি ৱদন্তি.

মানুসং যোগন্তি মনুস্সত্তভাৱং. অত্তভাৱো হি যুজ্জতি কম্মকিলেসেহীতি ‘‘যোগো’’তি ৱুচ্চতি. উপচ্চগুন্তি উপগচ্ছিংসু. উপকোতিআদি তেসং নামানি.

গন্ধকট্ঠেহীতি চন্দনাগৰুসড়লদেৱদাৰুআদীহি গন্ধদাৰূহি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ধাতুৱিভঙ্গসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.