৭. মহাচত্তাৰীসকসুত্তৱণ্ণনা

১৩৬. দোসেহি আৰকাতি অৰিযং. তেনাহ ‘‘নিদ্দোস’’ন্তি. সা পন নিদ্দোসতা লোকুত্তৰভাৱেন সৱিসেসাতি আহ ‘‘লোকুত্তৰ’’ন্তি. সম্মা সুন্দৰো পসত্থো নিয্যানিকো সমাধি সম্মাসমাধীতি আহ – ‘‘সম্মাসমাধিন্তি মগ্গসমাধি’’ন্তি. উপনিসীদতি এত্থ ফলং তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতাযাতি উপনিসং, কাৰণন্তি আহ – ‘‘সউপনিসন্তি সপ্পচ্চয’’ন্তি. পৰিকৰোতি পৰিৱাৰেতীতি পৰিক্খাৰোতি আহ – ‘‘সপৰিক্খাৰন্তি সপৰিৱাৰ’’ন্তি.

পৰিৱাৰিতাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন পৰিৱাৰন্তেহি ৱিয উপগতা. পুৰেচাৰিকাতি ৱুট্ঠানগামিনিভাৱনা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন পচ্চযত্তা পুৰস্সৰা. তেনাহ – ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি চা’’তি. ইদানি তানি কিচ্চতো দস্সেতুং, ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰিৱীমংসগ্গহণং তত্থ তত্থ চিত্তুপ্পাদে ৱীমংসাধিপতেয্যেন পৱত্তিযা সম্মাদিট্ঠিযা পুব্বঙ্গমভাৱদস্সনত্থং. তেনস্স মগ্গসমাধিস্স নানাখণিকং পুব্বঙ্গমভাৱং দস্সেতি. ৱীমংসনপৰিযোসানেতি তথাপৱত্তঅনুলোমঞাণস্স ওসানে. ভূমিলদ্ধং ৱট্টং সমুগ্ঘাটযমানাতি অত্তনো সন্তানে দীঘৰত্তং অনুসযিতং কিলেসৱট্টং সমুচ্ছিন্দন্তি. ৱূপসমযমানাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ৱূপসমযমানাতি ৱা ততো এৱ অৱসিট্ঠম্পি ৱট্টং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন ৱূপসমেন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠি…পে… উপ্পজ্জতী’’তি. সাতি সম্মাদিট্ঠি. দুৱিধাপীতি যথাৱুত্তা দুৱিধাপি. ইধ অধিপ্পেতা ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চস্স দস্সিতত্তা.

লক্খণে পটিৱিজ্ঝমানে লক্খণিকো ধম্মো পটিৱিদ্ধো হোতীতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং…পে… আৰম্মণতো পজানাতী’’তি. ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযম্পি এসেৱ নযো. কিচ্চতোতি ভাৱনাকিচ্চতো. সম্মাদিট্ঠিযং তদধিগতঅসম্মোহতায অসম্মোহতো পজানাতি. কিচ্চতোতি পটিৱেধকিচ্চতো. তং পন সব্বথা অসম্মুয্হনমেৱাতি আহ ‘‘অসম্মোহতো’’তি. এৱং পজাননাতি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি যাথাৱতো অৱবোধো. অস্সাতি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স.

দ্ৱাযন্তি -কাৰো দীঘং কত্ৱা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৱযং ৱদামী’’তি. দ্ৱে অৱযৱা এতস্সাতি দ্ৱযং. তেনাহ ‘‘দুৱিধকোট্ঠাসং ৱদামী’’তি. পুঞ্ঞস্স একো ভাগো সো এৱ পুঞ্ঞভাগিকো, ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘পুঞ্ঞভাগিযা’’তি ৱুত্তং. উপধিসঙ্খাতস্সাতি খন্ধপবন্ধসঙ্খাতস্স.

অমতদ্ৱাৰন্তি অৰিযমগ্গং. পঞ্ঞপেতীতি নিয্যানাদিপকাৰতো পঞ্ঞপেতি. তেনাহ ‘‘ৱিভজিত্ৱা দস্সেতী’’তি. তত্থ সম্মোহস্স ৱিদ্ধংসনেন অসম্মোহতো দস্সেতি. তস্মিং অত্থেতি অমতদ্ৱাৰপঞ্ঞাপনে অত্থে. বোজ্ঝঙ্গপ্পত্তাতি বোজ্ঝঙ্গভাৱপ্পত্তা. মগ্গভাৱেন নিয্যানভাৱেন পৱত্তিযা মগ্গপঞ্ঞায অট্ঠন্নম্পি সাধাৰণত্তা সমুদাযস্স চ অৱযৱো অঙ্গন্তি কত্ৱা সেসধম্মে অঙ্গিকভাৱেন দস্সেন্তো ‘‘অৰিযমগ্গস্স অঙ্গ’’ন্তি আহ. সো ভিক্খূতি মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি সম্মাদিট্ঠিং ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি জানন্তো ভিক্খু. পজহনত্থাযাতি সমুচ্ছেদৱসেন পজহনায. পটিলাভত্থাযাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা অধিগমায. কুসলৱাযামোতি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তোৱ কোসল্লসম্ভূতো ৱাযামো. সৰতীতি সতো, তং পনস্স সৰণং সতিসমঙ্গিতাযাতি আহ ‘‘সতিযা সমন্নাগতো’’তি. কামঞ্চেত্থ ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং যথাভূতা সম্মাৱাযামসতিযো সহজাতা চ পুৰেজাতা চ হুত্ৱা পৰিৱাৰেন্তি, ‘‘ইতিযিমে তযো ধম্মা সম্মাদিট্ঠিং অনুপৰিধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তী’’তি পন ৱচনতো, ‘‘এত্থ হী’’তিআদিনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা এৱ সেসধম্মানং যথাৰহং সহচৰণভাৱেন পৰিৱাৰণং যোজিতং. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং গহণং ইতৰেসং পৰিৱাৰভাৱেন গহিতত্তা. ন হি সক্কা তে এৱ পৰিৱাৰে পৰিৱাৰৱন্তে চ কত্ৱা ৱত্তুং সঙ্কৰতো সম্মোহজননতো চ. তযোতি সম্মাদিট্ঠিৱাযামসতিযো সহজাতপৰিৱাৰাৱ হোন্তি মগ্গক্খণিকানং তেসং অধিপ্পেতত্তা ৱিপস্সনাখণৱিৰতীনং অসম্ভৱতো.

১৩৭. তক্কনৱসেন লোকসিদ্ধেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৱঞ্চেৱঞ্চ ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱিৱিধং তক্কনং কূপে ৱিয উদকস্স আৰম্মণস্স আকড্ঢনং ৱিতক্কনং ৱিতক্কো. সঙ্কপ্পনৱসেনাতি তং তং আৰম্মণং গহেত্ৱা কপ্পনৱসেন. তক্কনং কপ্পনন্তি চ অতংসহজাতানমেৱাতি দট্ঠব্বং. একগ্গোতি ইমিনা সমাধিনা লদ্ধুপকাৰস্সেৱ ৱিতক্কস্স অপ্পনাপৰিযাযো হোতীতি দস্সেতি. ৱিসেসেন ৱা অপ্পনা ৱিতক্কস্স ৱসেন চিত্তং আৰম্মণং অভিৰোপেতি, ৱিতক্কে অসতি কথন্তি আহ ‘‘ৱিতক্কে পনা’’তিআদি. অত্তনোযেৱ ধম্মতায চিত্তং আৰম্মণং অভিৰুহতীতি, এতেন আৰম্মণধম্মানং গহণং নাম সভাৱসিদ্ধং, ন ধম্মন্তৰমপেক্খতি, ৱিতক্কো পন পৱত্তমানো আৰম্মণাভিনিৰোপনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি দস্সেতি. এৱং সন্তেপি সভাৱাৱিতক্কচিত্তুপ্পাদতো সৱিতক্কচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণগ্গহণৱিসেসো ৱিতক্কেন জাতোতি কত্ৱা ৱিতক্কো চিত্তস্স আৰম্মণগ্গহণে ৱিসেসপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. অপৰে পন ভণন্তি – যথা কোচি ৰাজৱল্লভং, তংসম্বন্ধীনং মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং আৰোহতি অনুপৱিসতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি ৱিতক্কস্স আৰম্মণাভিনিৰোপনসভাৱত্তা, অঞ্ঞেসং ধম্মানঞ্চ অৱিতক্কসভাৱতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘চেতসো অভিনিৰোপনা’’তি (ধ. স. ৭).

যদি এৱং কথং অৱিতক্কচিত্তং আৰম্মণং আৰোহতীতি? ৱিতক্কবলেনেৱ. যথা হি সো পুৰিসো পৰিচযেন তেন ৱিনাপি নিৰাসঙ্কো ৰাজগেহং পৱিসতি, এৱং পৰিচযেন ৱিতক্কেন ৱিনাপি অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. পৰিচযেনাতি চ সন্তানে পৱত্তৱিতক্কভাৱনাসঙ্খাতেন পৰিচযেন. ৱিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৱত্তস্স ৱসেন চিত্তস্স আৰম্মণাভিৰুহনং চিৰপৰিচিতং; তেন তং কদাচি ৱিতক্কেন ৱিনাপি তত্থ পৱত্ততেৱ; যথা ঞাণসহগতং চিত্তং সম্মসনৱসেন চিৰপৰিচিতং কদাচি ঞাণৰহিতম্পি সম্মসনৱসেন পৱত্ততি; যথা ৱা কিলেসসহিতং হুত্ৱা পৱত্তং সব্বসো কিলেসৰহিতম্পি পৰিচযেন কিলেসৱাসনাৱসেন পৱত্ততি, এৱং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং.

ৱাচং সঙ্খৰোতীতি ৱাচং উপ্পাদেতি, ৱচীঘোসুপ্পত্তিযা ৱিসেসপচ্চযো হোতীতি অত্থো. লোকিযৱিতক্কো দ্ৱত্তিংসচিত্তসহগতো ৱাচং সঙ্খৰোতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিজননতো. ৱচীসঙ্খাৰোত্ৱেৱ পনস্স নামং হোতি ৰুড়্হিতো, তংসমত্থতানিৰোধতো ৱা সম্ভৱতো পন সঙ্খাৰোতি. ‘‘লোকুত্তৰসম্মাসঙ্কপ্পং পৰিৱাৰেন্তী’’তি ৱত্ৱা তিৱিধে সম্মাসঙ্কপ্পে কদাচি কতমং পৰিৱাৰেন্তীতি? চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি নানাসমন্নাহাৰহেতুকত্তা, পুব্বভাগেযেৱ চ তে উপ্পজ্জন্তীতি. তীণি নামানি লভতি তিৱিধস্সপি পটিপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন সাতিসযং তিণ্ণম্পি কিচ্চকৰণতো. এস নযো সম্মাৱাচাদীসুপি.

১৩৮. ৱিৰমতি এতাযাতি ৱেৰমণী ৱিৰতি ৱুচ্চতি. সা মুসাৱাদতো ৱিৰমণস্স কাৰণভাৱতো চেতনাপি ৱেৰস্স মণনতো ৱিনাসনতো ৱিৰতিপীতি আহ – ‘‘ৱিৰতিপি চেতনাপি ৱট্টতী’’তি. আৰকা ৰমতীতি সমুচ্ছিন্নেহি দূৰতো সমুস্সাৰেতি. ৱিনা তেহি ৰমতীতি অচ্চন্তমেৱ তেহি ৱিনা ভৱতি. ততো ততোতি দিট্ঠে অদিট্ঠৱাদাদিতো মুসাৱাদা. ৱিসেসতো অনুপ্পত্তিধম্মত্তা পটিনিৱত্তা হুত্ৱা.

১৪০. তিৱিধেন কুহনৱত্থুনাতি পচ্চযপটিসেৱন-সামন্তজপ্পন-ইৰিযাপথপৱত্তনসঙ্খাতেন পাপিচ্ছতা নিব্বত্তেন তিৱিধেন কুহনৱত্থুনা. এতায কুহনায কৰণভূতায পচ্চযুপ্পাদনত্থং নিমিত্তং সীলং এতেসন্তি যোজনা. অত্তৱিসযলাভহেতু অক্কোসনখুংসনৱম্ভনাদিৱসেন পিসনং ঘট্টনং ৱিহেঠনং নিপ্পেসো. ইতো লদ্ধং অঞ্ঞস্স, ততো লদ্ধং পৰস্স দত্ৱা এৱং লাভেন লাভং নিজিগীংসতীতি লাভেন লাভং নিজিগীংসনা. পাড়িযং আগতো কুহনাদিৱসেন মিচ্ছাআজীৱো. কো পন সোতি আহ ‘‘আজীৱহেতূ’’তিআদি. তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং, ‘‘আজীৱো কুপ্পমানো কাযৱচীদ্ৱাৰেসু এৱ কুপ্পতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং.

১৪১. সম্মা পসত্থা সোভনা নিয্যানিকা দিট্ঠি এতস্সাতি সম্মাদিট্ঠি, পুগ্গলো. তস্স পন যস্মা সম্মাদিট্ঠি সচ্চাভিসমযস্স নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায অৱস্সযো, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতস্সা’’তি. পহোতি ভৱতি তায সহেৱ উপ্পজ্জতি পৱত্ততি. পচ্চৱেক্খণঞাণং যাথাৱতো জাননট্ঠেন সম্মাঞাণন্তি ইধাধিপ্পেতং, তঞ্চ খো মগ্গসমাধিম্হি ঠিতে এৱ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং আহ – ‘‘মগ্গসম্মাসমাধিম্হি…পে… সম্মাঞাণং পহোতী’’তিআদি. ইমিনা কিং দস্সেতীতি? যথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতো পুগ্গলো, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱুত্তো, এৱং মগ্গফলপচ্চৱেক্খণঞাণে ঠিতো, ‘‘সম্মাঞাণো’’তি ৱুত্তো, তস্স চ মগ্গফলসম্মাসমাধিপৱত্তিযা পহোতি সম্মাঞাণস্স সম্মাৱিমুত্তিযা পহোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. ফলসমাধি তাৱ পৱত্ততু, মগ্গসমাধি পন কথন্তি? তম্পি অকুপ্পভাৱতায অচ্চন্তসমাধিভাৱতো কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পৱত্ততেৱাতি ৱত্তব্বতং লভতি. ঠপেত্ৱা অট্ঠফলঙ্গানীতি ফলভূতানি সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি, ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা ৱিসুং গহিতত্তা ঠপেত্ৱা. সম্মাঞাণং পচ্চৱেক্খণং কত্ৱাতি পচ্চৱেক্খণঞাণং সম্মাঞাণং কত্ৱা. ফলং কাতুন্তি ফলধম্মসহচৰিততায ৱিপাকসভাৱতায চ ‘‘ফল’’ন্তি লদ্ধনামে ফলসম্পযুত্তধম্মে সম্মাৱিমুত্তিং কাতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তং. তথা চ ৱুত্তং সল্লেখসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ‘‘ফলসম্পযুত্তানি পন সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি ঠপেত্ৱা সেসধম্মা সম্মাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা’’তি.

১৪২. নিজ্জিণ্ণাতি নিজ্জীৰিতা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনাসিতাতি অত্থো. ফলং কথিতন্তি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতী’’তি ইমিনা ৱাৰেন সামঞ্ঞফলং কথিতন্তি ৱদন্তি, নিজ্জীৰণং পটিপ্পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযো. নিজ্জীৰণং পন সমুচ্ছিন্দনন্তি কত্ৱা, মজ্ঝিমভাণকা…পে… মগ্গো কথিতোতি ৱদন্তি. দস্সনট্ঠেনাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন চতুন্নং সচ্চানং পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন. ৱিদিতকৰণট্ঠেনাতি পচ্চক্খেন যথাদিট্ঠানং মগ্গফলানং পাকটকৰণট্ঠেন. তদধিমুত্তট্ঠেনাতি তস্মিং যথাসচ্ছিকতে নিব্বানে অধিমুচ্চনভাৱেন.

কুসলপক্খাতি অনৱজ্জকোট্ঠাসা. মহাৱিপাকদানেনাতি মহতো ৱিপুলস্স লোকুত্তৰস্স সুখৱিপাকস্স চেৱ কাযিকাদিদুক্খৱিপাকস্স চ দানেন.

যথা মহাৱিপাকস্স দানেন মহাচত্তাৰীসকং, তথা বহুতাযপি মহাচত্তাৰীসকোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে পঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযো কথিতা’’তিআদি ৱুত্তং. বহুঅত্থোপি হি মহা-সদ্দো হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৬৫). এত্থ চ ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ৱত্থুভেদেন দস মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কথিতা, ৱত্থুভেদেনেৱ, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা দস সম্মাদিট্ঠিধম্মাতি ৱীসতি হোতি. যথা ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৱে, সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা মগ্গৱসেন দস সম্মত্তধম্মা, তপ্পটিপক্খভূতা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা অত্থতো দস মিচ্ছত্তধম্মাতি ৱীসতি, তথা ফলৱসেন তেসু এৱং ৱীসতি. কথং ৱাৰেপি সম্মাদিট্ঠিআদযো দসাতি ৱীসতি? এৱমেতে দ্ৱে চত্তাৰীসকানি পুৰিমেন সদ্ধিং তযো চত্তাৰীসকা ৱিভাৱিতাতি ৱেদিতব্বা.

১৪৩. পসংসিযস্স উজুৱিপচ্চনীকং নিন্দিযং পসংসন্তোপি অত্থতো পসংসিযং নিন্দন্তো নাম হোতি. পসংসিযস্স গুণপৰিধংসনমুখেনেৱ হি নিন্দিযস্স পসংসায পৱত্তনতোতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিনামাযং সোভনাতি ৱদন্তোপি সম্মাদিট্ঠিং গৰহতি নামা’’তিআদি. এৱমাদীতি আদিসদ্দেন ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি; তস্মা এৱংৱাদিনোতি এৱং হেতু পটিক্খেপৱাদিনোতি অত্থো. ওক্কন্তনিযামাতি ওগাড়্হমিচ্ছত্তনিযামা. এৱৰূপং লদ্ধিং গহেত্ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং চূড়পুণ্ণমসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযমেৱ তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এদিসো হি ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছো’’তিআদি ৱুত্তসদিসো.

অত্তনো নিন্দাভযেনাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিঞ্চ নামেতে গৰহন্তী’’আদিনা উপৰি পৰেহি ৱত্তব্বনিন্দাভযেন. ঘট্টনভযেনাতি তথা পৰেসং আসাদনাভযেন. সহধম্মেন পৰেন অত্তনো উপৰি কাতব্বনিগ্গহো উপাৰম্ভো, গৰহতো পৰিত্তাসো উপাৰম্ভভযং, তং পন অত্থতো উপৱাদভযং হোতীতি আহ ‘‘উপৱাদভযেনা’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাচত্তাৰীসকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.