২. অনুপদৱগ্গো
১. অনুপদসুত্তৱণ্ণনা
৯৩. ইদ্ধিমাতি গুণো পাকটো পৰতোঘোসেন ৱিনা পাসাদকম্পনদেৱচাৰিকাদীহি সযমেৱ পকাসভাৱতো; ধুতৱাদাদিগুণানম্পি তথাভাৱে এতেনেৱ নযেন তেসং গুণানং পাকটযোগতো চ পৰেসং নিচ্ছিতভাৱতো চ. পঞ্ঞৱতো গুণাতি পঞ্ঞাপভেদপভাৱিতে গুণৱিসেসে সন্ধায ৱদতি. তে হি যেভুয্যেন পৰেসং অৱিসযা. তেনাহ – ‘‘ন সক্কা অকথিতা জানিতু’’ন্তি. ৱিসভাগা সভাগা নাম অযোনিসোমনসিকাৰবহুলেসু পুথুজ্জনেসু, তে পন অপ্পহীনৰাগদোসতায পৰস্স ৱিজ্জমানম্পি গুণং মক্খেত্ৱা অৱিজ্জমানং অৱণ্ণমেৱ ঘোসেন্তীতি আহ – ‘‘ৱিসভাগ…পে… কথেন্তী’’তি.
যা অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো যথাভূতং পজাননা, অযং ধাতুকুসলতা. আযতনকুসলতাযপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাদীসু দ্ৱাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু কোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. ইদং ইমস্স ফলস্স ঠানং কাৰণং, ইদং অট্ঠানং অকাৰণন্তি এৱং ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজাননা, অযং ঠানাট্ঠানকুসলতা. যো পন ইমেসু ধাতুআদীসু পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন নিস্সঙ্গগতিযা পণ্ডাতি লদ্ধনামেন ঞাণেন ইতো গতো পৱত্তো, অযং পণ্ডিতো নামাতি আহ – ‘‘ইমেহি চতূহি কাৰণেহি পণ্ডিতো’’তি. মহন্তানং অত্থানং পৰিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযোতি আহ – ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি.
নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰো ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তীযতি, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৱেমত্ততা. যস্স কস্সচি (দী. নি. টী. ৩.২১৬; সং. নি. টী. ১.১.১১০; অ. নি. টী. ১.১.৫৮৪) ৱিসেসতো অৰূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৱেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো, ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ হেতুমহন্ততায পচ্চযমহন্ততায নিস্সযমহন্ততায পভেদমহন্ততায কিচ্চমহন্ততায ফলমহন্ততায আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. তত্থ হেতূ অলোভাদযো, পচ্চযা হিৰোত্তপ্পসদ্ধাসতিৱীৰিযাদযো. নিস্সযা সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা তংসমঙ্গিনো চ পুৰিসৱিসেসা. পভেদো চাৰিত্তাদিৱিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৱসেন পটিপক্খস্স ৱিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৱেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বা, ঠানাট্ঠানাদীনং পন মহন্তভাৱো মহাৱিসযতায ৱেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৱিসযতা বহুধাতুকসুত্তে (ম. নি. ৩.১২৪ আদযো) সযমেৱ আগমিস্সতি. ৱিহাৰসমাপত্তীনং সমাধিক্খন্ধে নিদ্ধাৰিতনযেন ৱেদিতব্বা, অৰিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গহণতো সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৱণ্ণনাসু (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) আগতনযেন. সতিপট্ঠানাদীনং ৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৱণ্ণনাদীসু (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন. সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৱতো সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৱচৰপণ্ডিতৱেদনীযভাৱতো চ. অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভাৰতো মহাৱিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৱতো মহানিপ্ফত্তিতো চ. নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো মহন্ততা ৱেদিতব্বা.
পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – নানাখন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি, ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি, এৱং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তেসুপি ‘‘একৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একাদসৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৱং একেকস্স খন্ধস্স একৱিধাদিৱসেন অতীতাদিভেদৱসেনপি নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তথা ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’’তি এৱং আযতননানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি.
নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’’তি এৱং নানাধাতূসু পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তযিদং উপাদিণ্ণকধাতুৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৱিন্নঞ্চ অগ্গসাৱকানং উপাদিণ্ণকধাতূসুযেৱ নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তঞ্চ খো একদেসতোৱ, নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিণ্ণকধাতূনং পন নানাকৰণং ন জানন্তিযেৱ. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৱ পন, ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কণ্হো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৱট্টং সুসণ্ঠানং মট্ঠং ফৰুসং সুগন্ধং মধুৰং তিত্তকং অম্বিলং কটুকং কসাৱং, কণ্টকো তিখিণো অতিখিণো উজুকো কুটিলো লোহিতো ওদাতো হোতী’’তি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি.
অত্থেসূতি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো সন্তানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৱিজ্জাদিঅঙ্গানঞ্হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতাতি. তেনাহ – সঙ্খাৰপিটকে ‘‘দ্ৱাদস পচ্চযা দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৱেসু নিচ্চসাৰাদিৱিৰহতো সুঞ্ঞসভাৱেসু, ততো এৱ ইত্থিপুৰিসঅত্তঅত্তনিযাদিৱসেন অনুপলব্ভেসু সভাৱেসু. ম-কাৰো হেত্থ পদসন্ধিকৰো. নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৱিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিনানাঅত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৱিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিৰুত্তীসূতি তেসংযেৱ অত্থধম্মানং নিদ্ধাৰণৱচনসঙ্খাতাসু নানানিৰুত্তীসু. পটিভানেসূতি এত্থ অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৱিসযভূতেসু, ‘‘ইমানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৱিভ. ৭২৫-৭৪৫) তথা তথা পটিভানতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু ঞাণেসু. পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৱুত্তমেৱ. ইতৰেসং পন ৱুত্তনযানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৱ. যং পন অভিন্নং একমেৱ নিব্বানং, তত্থ উপচাৰৱসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘পুথু নানাজনসাধাৰণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স মদনিম্মদনাদিপৰিযাযেন পুথুত্তং পৰিদীপিতং হোতি.
এৱং ৱিসযৱসেন পঞ্ঞায মহত্তং পুথুত্তঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৱসেন হাসভাৱং, পৱত্তিআকাৰৱসেন জৱনভাৱং, কিচ্চৱসেন তিক্খাদিভাৱঞ্চ দস্সেতুং, ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. সীলং পৰিপূৰেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৱা পীতিসহগতায পঞ্ঞায. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিৰতিৱসেন আৰম্মণে ফুল্লা ৱিকসিতা ৱিয পৱত্ততি; ন উপেক্খাসহগতাতি পাতিমোক্খসীলং ঠপেত্ৱা হাসনীযং পৰং তিৱিধম্পি সীলং পৰিপূৰেতীতি অত্থো. ৱিসুং ৱুত্তত্তা পুন সীলক্খন্ধমাহ. সমাধিক্খন্ধন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.
ৰূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি ৰূপক্খন্ধং অনিচ্চন্তি সীঘং ৱেগেন পৱত্তিযা পটিপক্খদূৰীভাৱেন পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৱিস্সট্ঠৱজিৰং ৱিয লক্খণং পটিৱিজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী ৰূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৱেগসা পটিৱিজ্ঝতি, তস্মা সা জৱনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এৱং লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱসেন জৱনপঞ্ঞং দস্সেত্ৱা বলৱৱিপস্সনাৱসেন দস্সেতুং, ‘‘ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জনতো খযসভাৱত্তা. ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৱতো. অসাৰকট্ঠেনাতি অত্তসাৰৱিৰহতো নিচ্চসাৰাদিৱিৰহতো চ. তুলযিত্ৱাতি তুলাভূতায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৱা. তীৰযিত্ৱাতি তায এৱ তীৰণভূতায তীৰেত্ৱা. ৱিভাৱযিত্ৱাতি যাথাৱতো পকাসেত্ৱা পঞ্চক্খন্ধং ৱিভূতং কত্ৱা. ৰূপনিৰোধেতি ৰূপক্খন্ধস্স নিৰোধভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভাৰৱসেন. ইদানি সিখাপ্পত্তৱিপস্সনাৱসেন জৱনপঞ্ঞং দস্সেতুং, পুন ‘‘ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাৱসেনাতি কেচি.
ঞাণস্স তিক্খভাৱো নাম সৱিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন ৱেদিতব্বোতি, ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা তে পন কিলেসে ৱিভাগেন দস্সেন্তো, ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. তিক্খপঞ্ঞো হি খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ – ‘‘একস্মিং আসনে চত্তাৰো অৰিযমগ্গা অধিগতা হোন্তী’’তিআদি.
‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা নিৰোধধম্মা’’তি যাথাৱতো দস্সনেন সচ্চসম্পটিৱেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কাৰণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘সব্বসঙ্খাৰেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৱুত্তনযেন সব্বসঙ্খাৰেসু অভিণ্হং পৱত্তসংৱেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্ৰাসৱসেন সব্বসঙ্খাৰেসু বহুসো উত্ৰস্তমানসো. তেন আদীনৱানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি পন ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনং আহ – অৰতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৱ অপৰাপৰুপ্পত্তিং. বহিমুখোতি সব্বসঙ্খাৰতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৱত্তঞাণমুখো, তথা ৱা পৱত্তিতৱিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৱা নিব্বেধা, সাৱ পঞ্ঞা নিব্বেধিকা. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পজ্জতি এতেন ৱিপস্সনাদিকোতি পদং, সমাপত্তি, তস্মা অনুপদন্তি অনুসমাপত্তিযোতি অত্থো. পদং ৱা সম্মসনুপগা ধম্মা ৱিপস্সনায পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. তেনাহ ‘‘সমাপত্তিৱসেন ৱা’’তি. ঝানঙ্গৱসেন ৱাতি ঝানঙ্গৱসেনাতি চ অত্থো. অট্ঠকথাযং পন কমত্থো ইধ পদসদ্দো, তস্মা অনুপদং অনুক্কমেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অনুপটিপাটিযা’’তি. ধম্মৱিপস্সনন্তি তংতংসমাপত্তিচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং ধম্মানং ৱিপস্সনং. ৱিপস্সতীতি সমাপত্তিযো ঝানমুখেন তে তে ধম্মে যাথাৱতো পৰিগ্গহেত্ৱা, ‘‘ইতিপি দুক্খা’’তিআদিনা সম্মসতি. অদ্ধমাসেন অৰহত্তং পত্তো উক্কংসগতস্স সাৱকানং সম্মসনচাৰস্স নিপ্পদেসেন পৱত্তিযমানত্তা, সাৱকপাৰমীঞাণস্স চ তথা পটিপাদেতব্বত্তা. এৱং সন্তেপীতি যদিপি মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ন চিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্তো; ধম্মসেনাপতি পন ততো চিৰেন, এৱং সন্তেপি যস্মা মোগ্গল্লানত্থেৰোপি মহাপঞ্ঞোৱ, তস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰোৱ মহাপঞ্ঞতৰোতি. ইদানি তমত্থং পাকটতৰং কাতুং, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেৰো হী’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মসনং চৰতি এত্থাতি সম্মসনচাৰো, ৱিপস্সনাভূমি, তং সম্মসনচাৰং. একদেসমেৱাতি সকঅত্তভাৱে সঙ্খাৰে অনৱসেসতো পৰিগ্গহেতুঞ্চ সম্মসিতুঞ্চ অসক্কোন্তং অত্তনো অভিনীহাৰসমুদাগতঞাণবলানুৰূপং একদেসমেৱ পৰিগ্গহেত্ৱা সম্মসন্তো. ননু চ ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬) ৱচনতো ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামেন সব্বং পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানিতব্বমেৱ? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো সম্মসনুপগধম্মৱসেন ৱুত্তং. তস্মা সসন্তানগতে সব্বধম্মে, পৰসন্তানগতে চ তেসং সন্তানৱিভাগং অকত্ৱা বহিদ্ধাভাৱসামঞ্ঞতো সম্মসনং, অযং সাৱকানং সম্মসনচাৰো. থেৰো পন বহিদ্ধাধম্মেপি সন্তানৱিভাগেন কেচি কেচি উদ্ধৰিত্ৱা সম্মসি, তঞ্চ খো ঞাণেন ফুট্ঠমত্তং কত্ৱা. তেন ৱুত্তং – ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তো ৱিয একদেসমেৱ সম্মসন্তো’’তি. তত্থ ঞাণেন নাম যাৱতা নেয্যং পৱত্তিতব্বং, তথা অপৱত্তনতো ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তো ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. অনুপদধম্মৱিপস্সনায অভাৱতো ‘‘একদেসমেৱ সম্মসন্তো’’তি ৱুত্তং.
বুদ্ধানং সম্মসনচাৰো দসসহস্সিলোকধাতুযং সত্তসন্তানগতা, অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা চ সঙ্খাৰাতি ৱদন্তি, কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসূতি অপৰে. তথা হি অদ্ধত্তযৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ওসৰিত্ৱা ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন বুদ্ধানং মহাৱজিৰঞাণং পৱত্তং. পচ্চেকবুদ্ধানং সসন্তানগতেহি সদ্ধিং মজ্ঝিমদেসৱাসিসত্তসন্তানগতা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা চ সম্মসনচাৰোতি ৱদন্তি, জম্বুদীপৱাসিসত্তসন্তানগতাতি কেচি. ধম্মসেনাপতিনোপি যথাৱুত্তসাৱকানং ৱিপস্সনাভূমিযেৱ সম্মসনচাৰো. তত্থ পন থেৰো সাতিসযং নিৰৱসেসং অনুপদধম্মং ৱিপস্সি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাৱকানং সম্মসনচাৰং নিপ্পদেসং সম্মসী’’তি.
তত্থ ‘‘সাৱকানং ৱিপস্সনাভূমী’’তি এত্থ সুক্খৱিপস্সকা লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পকতিসাৱকা অগ্গসাৱকা পচ্চেকবুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধাতি ছসু জনেসু সুক্খৱিপস্সকানং ঝানাভিঞ্ঞাহি অনধিগতপঞ্ঞানেপুঞ্ঞত্তা অন্ধানং ৱিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং ৱিপস্সনাকালে ইচ্ছিকিচ্ছিতধম্মৱিপস্সনা নত্থি. তে যথাপৰিগ্গহিতধম্মমত্তেযেৱ ঠত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তি. লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পন পকতিসাৱকা যেন মুখেন ৱিপস্সনং আৰভন্তি; ততো অঞ্ঞেন ৱিপস্সনং ৱিত্থাৰিকং কাতুং সক্কোন্তি ৱিপুলঞাণত্তা. মহাসাৱকা অভিনীহাৰসম্পন্নত্তা ততো সাতিসযং ৱিপস্সনং ৱিত্থাৰিকং কাতুং সক্কোন্তি. অগ্গসাৱকেসু দুতিযো অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সমাধানস্স সাতিসযত্তা ৱিপস্সনং ততোপি ৱিত্থাৰিকং কৰোতি. পঠমো পন ততো মহাপঞ্ঞতায সাৱকেহি অসাধাৰণং ৱিত্থাৰিকং কৰোতি. পচ্চেকবুদ্ধো তেহিপি মহাভিনীহাৰতায অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপং ততোপি ৱিত্থাৰিকৱিপস্সনং কৰোন্তি. বুদ্ধানং, সম্মদেৱ, পৰিপূৰিতপঞ্ঞাপাৰমিপভাৱিত-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমনস্স অনুৰূপাযাতি. যথা নাম কতৱালৱেধপৰিচযেন সৰভঙ্গসদিসেন ধনুগ্গহেন খিত্তো সৰো অন্তৰা ৰুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খণেযেৱ পততি; ন সজ্জতি ন ৱিৰজ্ঝতি, এৱং অন্তৰা অসজ্জমানা অৱিৰজ্ঝমানা ৱিপস্সনা সম্মসনীযধম্মেসু যাথাৱতো নানানযেহি পৱত্ততি. যং মহাঞাণন্তি ৱুচ্চতি, তস্স পৱত্তিআকাৰভেদো গণতো ৱুত্তোযেৱ.
এতেসু চ সুক্খৱিপস্সকানং ৱিপস্সনাচাৰো খজ্জোতপভাসদিসো, অভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৱকানং দীপপভাসদিসো, মহাসাৱকানং ওক্কাপভাসদিসো, অগ্গসাৱকানং ওসধিতাৰকাপভাসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপভাসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং ৰস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসৰদসূৰিযমণ্ডলসদিসো উপট্ঠাসি. তথা সুক্খৱিপস্সকানং ৱিপস্সনাচাৰো অন্ধানং যট্ঠিকোটিযা গমনসদিসো, লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৱকানং দণ্ডকসেতুগমনসদিসো, মহাসাৱকানং জঙ্ঘসেতুগমনসদিসো, অগ্গসাৱকানং সকটসেতুগমনসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং মহাসকমগ্গগমনসদিসোতি ৱেদিতব্বো.
অৰহত্তঞ্চ কিৰ পত্ৱাতি এত্থ কিৰ-সদ্দো অনুস্সৱলদ্ধোযমত্থোতি দীপেতুং ৱুত্তো. পত্ৱা অঞ্ঞাসি অত্তনো ৱিপস্সনাচাৰস্স মহাৱিসযত্তা তিক্খৱিসদসূৰভাৱস্স চ সল্লক্খণেন. কথং পনাযং মহাথেৰো দন্ধং অৰহত্তং পাপুণন্তো সীঘং অৰহত্তং পত্ততো পঞ্ঞায অত্তানং সাতিসযং কত্ৱা অঞ্ঞাসীতি আহ – ‘‘যথা হী’’তিআদি. মহাজটন্তি মহাজালসাখং অতিৱিয সিব্বিতজালং. যট্ঠিং পন সাৰং ৱা উজুং ৱা ন লভতি ৱেণুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৱা ৱেণুস্স গহিতত্তা. এৱংসম্পদন্তি যথা তেসু পুৰিসেসু একো ৱেড়ুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৱা ৱেড়ুযট্ঠিং গণ্হাতি, একো উচ্চিনিত্ৱা, এৱং নিপ্ফত্তিকং. পধানন্তি ভাৱনানুযুঞ্জনং.
সত্তসট্ঠি ঞাণানীতি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৭৩ মাতিকা) আগতেসু তেসত্ততিযা ঞাণেসু ঠপেত্ৱা ছ অসাধাৰণঞাণানি সুতমযঞাণাদীনি পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণপৰিযোসানানি সত্তসট্ঠি ঞাণানি. তানি হি সাৱকেহি পৱিচিতব্বানি, ন ইতৰানি. সোড়সৱিধং পঞ্ঞন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৭৯; সং. নি. টী. ৩.৫.৩৭৯) মহাপঞ্ঞাদিকা, নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিপঞ্ঞাতি ইদং সোড়সৱিধং পঞ্ঞং.
তত্ৰাতি তস্স. ইদং হোতীতি ইদং দানি ৱুচ্চমানং অনুপুব্বসম্মসনং হোতি. ৱিপস্সনাকোট্ঠাসন্তি ৱিতক্কাদিসম্মসিতব্বধম্মৱিভাগেন ৱিভত্তৱিপস্সনাভাগং.
৯৪. পঠমে ঝানেতি উপসিলেসে ভুম্মং, তস্মা যে পঠমে ঝানে ধম্মাতি যে পঠমজ্ঝানসংসট্ঠা ধম্মাতি অত্থো. অন্তোসমাপত্তিযন্তি চ সমাপত্তিসহগতে চিত্তুপ্পাদে সমাপত্তিসমঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা ৱুত্তং. ৱৱত্থিতাতি কতৱৱত্থনা নিচ্ছিতা. পৰিচ্ছিন্নাতি ঞাণেন পৰিচ্ছিন্না সলক্খণতো পৰিচ্ছিজ্জ ঞাতা. ওলোকেন্তোতি ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সন্তো. অভিনিৰোপনং আৰম্মণে চিত্তস্স আৰোপনং. অনুমজ্জনং আৰম্মণে চিত্তস্স অনুৱিচাৰণং. ফৰণং পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনং, ৱিপ্ফাৰিকভাৱো ৱা. সাতন্তি সাতমধুৰতা. অধিক্খেপো ৱিক্খেপস্স পটিপক্খভূতং সমাধানং. ফুসনং ইন্দ্ৰিযৱিসযৱিঞ্ঞাণস্স ততো উপ্পজ্জিত্ৱা আৰম্মণে ফুসনাকাৰেন ৱিয পৱত্তি. ৱেদযিতং আৰম্মণানুভৱনং. সঞ্জাননং নীলাদিৱসেন আৰম্মণস্স সল্লক্খণং. চেতযিতং চেতসো ব্যাপাৰো. ৱিজাননং আৰম্মণূপলদ্ধি. কত্তুকম্যতা চিত্তস্স আৰম্মণেন অত্থিকতা. তস্মিং আৰম্মণে অধিমুচ্চনং, সন্নিট্ঠানং ৱা অধিমোক্খো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা চিত্তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গাহো, অধিগ্গহোতি অত্থো. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং. সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু সাৰথি ৱিয সকিচ্চপসুতেসু সম্পযুত্তেসু অজ্ঝুপেক্খনং মজ্ঝত্ততা. সম্পযুত্তধম্মানং আৰম্মণে অনুনযনং সংচৰণং অনুনযো. সভাৱতোতি যথাভূতসভাৱতো. সোড়সন্নং এৱ চেত্থ ধম্মানং গহণং তেসংযেৱ থেৰেন ৱৱত্থাপিতভাৱতো, তে এৱস্স তদা উপট্ঠহিংসু, ন ইতৰেতি ৱদন্তি. ৱীৰিযসতিগ্গহণেন চেত্থ ইন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞতো সদ্ধাপঞ্ঞা; সতিগ্গহণেনেৱ একন্তানৱজ্জভাৱসামঞ্ঞতো পস্সদ্ধিআদযো ছ যুগড়া; অলোভাদোসা চ সঙ্গহিতা ঝানচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা তেসং ধম্মানং. থেৰেন চ ধম্মা ৱৱত্থানসামঞ্ঞতো আৰদ্ধা. তে ন উপট্ঠহিংসূতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি অপৰে.
ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পাদেপি নেসং ৱেদনানং পজাননং হোতিযেৱাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তং জানাতীতি তংঞাণো, তস্স ভাৱো তংঞাণতা, ঞাণস্স অত্তসংৱেদনন্তি অত্থো. তংসমানযোগক্খমাহি সম্পযুত্তধম্মা. ঞাণবহুতাতি ঞাণস্স বহুভাৱো, একচিত্তুপ্পাদে অনেকঞাণতাতি অত্থো. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং, ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. ন সক্কা জানিতুং আৰম্মণকৰণস্স অভাৱতো. অসম্মোহাৱবোধো চ ঈদিসস্স ঞাণস্স নত্থি. একেকমেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি তস্মিং খণে একস্সেৱ আৱজ্জনস্স উপ্পজ্জনতো, ন চ আৱজ্জনেন ৱিনা চিত্তুপ্পত্তি অত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মৰূ;
ন ত্ৱেৱ তেপি জীৱন্তি, দ্ৱীহি চিত্তেহি সংযুতা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯) চ,
‘‘নত্থি চিত্তে যুগা গহী’’তি চ –
ৱত্থাৰম্মণানং পৰিগ্গহিততাযাতি যস্মিঞ্চ আৰম্মণে যে ঝানধম্মা পৱত্তন্তি, তেসং ৱত্থাৰম্মণানং পগেৱ ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ গহিতত্তা. যথা নাম মিগসূকৰাদীনং আসযেপৰিগ্গহিতে তত্ৰ ঠিতা মিগা ৱা সূকৰা ৱা ততো উট্ঠানতোপি আগমনতোপি নেসাদস্স সুখগ্গহণা হোন্তি, এৱংসম্পদমিদং. তেনাহ ‘‘থেৰেন হী’’তিআদি. তেনাতি ৱত্থাৰম্মণানং পৰিগ্গহিতভাৱেন. অস্সাতি থেৰস্স. তেসং ধম্মানন্তি ঝানচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং ধম্মানং. উপ্পাদং আৱজ্জন্তস্সাতিআদিনা উপ্পাদাদীসু যং যদেৱ আৰব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি; তস্মিং তস্মিং খণে তস্স তস্সেৱ চস্স পাকটভাৱো দীপিতো. ন হি আৱজ্জনেন ৱিনা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অহুত্ৱা সম্ভোন্তীতি পুব্বে অৱিজ্জমানা হুত্ৱা সম্ভৱন্তি, অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. উদযং পস্সতি তেসং ধম্মানং, ‘‘অহুত্ৱা সম্ভোন্তী’’তি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিভাৱদস্সনতো. পুব্বে অভাৱবোধকো হি অত্তলাভো ধম্মানং উদযো. হুত্ৱাতি উপ্পজ্জিত্ৱা. পটিৱেন্তীতি পটি খণে খণে ৱিনস্সন্তি. ৱযং পস্সতি, ‘‘হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি তেসং ধম্মানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৱদস্সনতো. ৱিদ্ধংসভাৱবোধকো হি ধম্মানং ৱিজ্জমানতো ৱযো.
তেসু ধম্মেসু নত্থি এতস্স উপযো ৰাগৱসেন উপগমনন্তি অনুপযো, অননুৰোধো. হুত্ৱা ৱিহৰতীতি যোজনা. তথা নত্থি এতস্স অপাযো পটিঘৱসেন অপগমনন্তি অনপাযো, অৱিৰোধো. ‘‘এতং মম, এসো মে অত্থা’’তি তস্স তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৱেসাভাৱতো তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অপ্পটিবদ্ধোতি অনুপযানিস্সিতভাৱতো ৱিপস্সনায পৰিবন্ধৱসেন ছন্দৰাগেন ন পটিবদ্ধো ন ৱিবন্ধিতো. ৱিপ্পমুত্তোতি ততো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিৱসেন কামৰাগতো ৱিমুত্তো. ৱিসংযুত্তো ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ পটিপক্খধম্মেহি ৱিসংযুত্তো.
কিলেসমৰিযাদা তেন কতা ভৱেয্যাতি অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তে সোড়স ধম্মে আৰব্ভ পৱত্তমানং ৱিপস্সনাৱীথিং ভিন্দিত্ৱা সচে ৰাগাদযো উপ্পজ্জেয্যুং; তস্স ৱিপস্সনাৱীথিযা কিলেসমৰিযাদা তেন চিত্তেন, চিত্তসমঙ্গিনা ৱা কতা ভৱেয্য. তেসূতি তেসু ধম্মেসু. অস্সাতি থেৰস্স. একোপীতি ৰাগাদীসু একোপীতি চ ৱদন্তি. ৱুত্তাকাৰেন একচ্চানং অনাপাথগমনে সতি ৱিপস্সনা ন তেসু ধম্মেসু নিৰন্তৰপ্পৱত্তাতি আৰম্মণমৰিযাদা ভৱেয্য. ৱিক্খম্ভিতপচ্চনীকত্তাতি ৱিপস্সনায পটিপক্খধম্মানং পগেৱ ৱিক্খম্ভিতত্তা ইদানিপি ৱিক্খম্ভেতব্বা কিলেসা নত্থীতি ৱুত্তং.
ইতোতি পঠমজ্ঝানতো. অনন্তৰোতি উপৰিমো ঝানাদিৱিসেসো. তস্স পজাননস্সাতি, ‘‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’’ন্তি এৱং পৱত্তজাননস্স. বহুলীকৰণেনাতি পুনপ্পুনং উপ্পাদনেন.
সম্পসাদনট্ঠেনাতি কিলেসকালুসিযাপগমনেন, তস্স ৱিচাৰক্খোভৱিগমেন ৱা চেতসো সম্মদেৱ পাসাদিকভাৱেন.
ৱীৰিযং সতি উপেক্খাতি আগতট্ঠানে পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা, অদুক্খমসুখাৱেদনাতি এত্থ ঝানুপেক্খাতি, ‘‘সুখট্ঠানে ৱেদনুপেক্খাৱা’’তি ৱুত্তং. সুখট্ঠানেতি চ পঠমজ্ঝানাদীসু সুখস্স ৱুত্তট্ঠানে. পস্সদ্ধত্তাতি সমধুৰচেতযিতভাৱেন আৰম্মণে ৱিসটৱিত্থতভাৱতো যো সো চেতসো আভোগো ৱুত্তো. সামঞ্ঞফলাদীসু সতিযা পাৰিসুদ্ধি, সা থন অত্থতো সতিৱিনিমুত্তা নত্থীতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধাসতিযেৱা’’তি. পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা, ন ঝানুপেক্খাদযো.
৯৫. ঈদিসেসু ঠানেসু সতিযা ন কদাচিপি ঞাণৱিৰহো অত্থীতি আহ – ‘‘ঞাণেন সম্পজানো হুত্ৱা’’তি. তথা হি ততিযজ্ঝানে, ‘‘সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি এত্থ সম্পজানোতি অযমত্থো ৱুত্তো এৱ হোতি. ন সাৱকানং অনুপদধম্মৱিপস্সনা হোতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমপ্পৱত্তিযা দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱিনিব্ভুজিত্ৱা গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৱতো. তেনাহ – ‘‘কলাপৱিপস্সনং দস্সেন্তো এৱমাহা’’তি.
৯৬. পঞ্ঞায চস্সদিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি দস্সনসমকালং খীযমানা আসৱা, ‘‘দিস্ৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি ৱুত্তা. সমানকালেপি হি এদিসো সদ্দপ্পযোগো দিস্সতি –
‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭).
‘‘নিহন্ত্ৱা তিমিৰং সব্বং, উগ্গতেজো সমুগ্গতো;
ৱেৰোচনো ৰস্মিমালী, লোকচক্খুপভঙ্কৰো’’তি. (পট্ঠা. অনুটী. ১.২৫-৩৪; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৮০) চ –
এৱমাদীসু. হেতুঅত্থো ৱা অযং দিস্ৱাসদ্দো অসমানকত্তুকো যথা – ‘‘ঘতং পিৱিত্ৱা বলং হোতি, সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮০২). দস্সনহেতুকো হি আসৱানং পৰিক্খযো পৰিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযে সতি পহানাভিসমযস্স লব্ভনতো. যুগনদ্ধং আহৰিত্ৱাতি পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ ঝানধম্মে সম্মসন্তো সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. এৱং যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ সম্মসন্তো সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৱা যথা থেৰো অৰহত্তং পাপুণি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অৰহত্তং পত্তৱাৰো ইধ গহিতো’’তি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দীঘনখসুত্তদেসনায (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) হি থেৰো অৰহত্তং পত্তো. তদা চ অনাগামী হুত্ৱা নিৰোধং সমাপজ্জতীতি ৱচনঅৱসৰো নত্থি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘অৰহত্তং পত্তৱাৰো ইধ গহিতো’’তি. যদি এৱং – ‘‘সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি ইদং কস্মা ৱুত্তন্তি? থেৰে ৱিজ্জমানে পণ্ডিতগুণে অনৱসেসতো দস্সেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেতুং. নিৰোধসমাপজ্জনং পন থেৰস্স আচিণ্ণসমাচিণ্ণং. তেনাহ ‘‘নিৰোধং পন…পে… ৱদন্তী’’তি. তেন ফলসমাপত্তিম্পি অন্তৰা সমাপজ্জতিযেৱাতি দস্সেতি.
ৱোমিস্সং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্থস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘নিৰোধং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং আহৰিত্ৱা ঠিতস্স নিৰোধসমাপত্তি সীসং নাম হোতি, তস্স আভোগৱসেন নিৰোধস্স ৱাৰো আগচ্ছতি. ফলসমাপত্তি গূড়্হো হোতি, ‘‘ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগস্স অভাৱতো. ফলসমাপত্তি সীসং হোতীতি এত্থাপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এতেন আভোগপটিবদ্ধমেতেসং আগমনন্তি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. জম্বুদীপৱাসিনো থেৰা পনাতিআদি অট্ঠকথাৰুড়্হমেৱ তং ৱচনং. অন্তোসমাপত্তিযন্তি নিৰোধং সমাপন্নকালে. তিসমুট্ঠানিকৰূপধম্মেতি উতুকম্মাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানিকৰূপধম্মে.
৯৭. চিণ্ণৱসিতন্তি পটিপক্খদূৰিভাৱেন সুভাৱিতৱসীভাৱং. নিপ্ফত্তিং পত্তোতি উক্কংসপৰিনিপ্ফত্তিং পত্তো. উৰে ৱাযামজনিতায ওৰসো. পভাৱিতন্তি উপ্পাদিতং. ধম্মেনাতি অৰিযমগ্গধম্মেন. তস্স হি অধিগমেন অৰিযায জাতিযা জাতো নিব্বত্তোতি কত্ৱা, ‘‘ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো’’তি ৱুচ্চতি. ধম্মদাযস্সাতি নৱৱিধস্স লোকুত্তৰধম্মদাযস্স. আদিযনতোতি গণ্হনতো, সসন্তানে উপ্পাদনতোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
অনুপদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনা
৯৮. খীণা জাতীতি অত্তনো জাতিক্খযং পটিজানন্তেন অৰহত্তং ব্যাকতং হোতি অৰহতো তদভাৱতো. তথা ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসো মে পৰিযোসিতোতি পটিজানন্তেনপি. কতং কৰণীযন্তি চতূহি মগ্গেহি চতূসু সচ্চেসু পৰিঞ্ঞাদিৱসেন সোড়সৱিধস্সপি কিচ্চস্স অত্তনা নিট্ঠাপিতভাৱং পটিজানন্তেনপি. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি আযতিং পুনব্ভৱাভাৱং, আযতিং ৱা পৰিঞ্ঞাদিকৰণীযাভাৱং পটিজানন্তেনপীতি আহ – ‘‘একেনপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৱ হোতী’’তি. দ্ৱিক্খত্তুং বদ্ধং পন সুবদ্ধং ৱিযাতি ৱুত্তং. ইধ পন অঞ্ঞাব্যাকৰণং চতূহি পদেহি আগতং, তস্মা ৱত্তব্বমেৱ চেত্থ নত্থীতি অধিপ্পাযো. চেতনায দিট্ঠৱাদিতা নাম অৰিযৱোহাৰো. সভাৱোতি পকতিঅত্থো হি অযং ধম্মসদ্দো, ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৪-২৭৫) ৱিয তস্মা, অনুধম্মোতি অৰিযভাৱং অনুগতা পকতীতি অত্থো. পৰমপ্পিচ্ছতায অৰিযা অত্তনো গুণে অনাৱিকৰোন্তাপি সাসনস্স নিয্যানিকভাৱপৱেদনত্থঞ্চেৱ সব্ৰহ্মচাৰীনং সম্মাপটিপত্তিযং উস্সাহজননত্থঞ্চ তাদিসানং পৰিনিব্বানসমযেযেৱ আৱিকৰোন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ – ‘‘পৰিনিব্বুতস্স…পে… কাতব্বো’’তি.
৯৯. দুব্বলন্তি ফেগ্গু ৱিয সুভেজ্জনীযং বলৱিৰহিতং, অসাৰন্তি অত্থো. ৱিৰাগুতন্তি পলুজ্জনসভাৱং. ৱিগচ্ছনসভাৱন্তি ৱিনাসগমনসভাৱং. অনিচ্চদুক্খৱিপৰিণামত্তা অস্সাসলেসস্সপি অভাৱতো অস্সাসৱিৰহিতং. আৰম্মণকৰণৱসেন সমন্নাগমনৱসেন চ যথাৰহং উপেন্তি উপগচ্ছন্তীতি উপযা, ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি উপাদিযন্তি দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. অধিতিট্ঠতি চেতসো অভিনন্দনভূতাতি চেতসো অধিট্ঠানং. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. তন্তি চিত্তং. অভিনিৱিসতীতি অভিৰতিৱসেন নিৱিসতি, অযঞ্হেত্থ অত্থো – সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অভিনিৱিসতি ‘‘এতং মমং, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি এতাহি অভিনিৱেসাহি, তথা সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অনুসেতি এতাহীতি অনুসযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. যদগ্গেন হি তেভূমকধম্মেসু ৰাগাদযো অনুসেন্তি, তদগ্গেন তংসহগতধম্মা তত্থ অনুসেন্তীতি পৰিযাযেন, ‘‘তং অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. খযা ৱিৰাগাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি ‘‘খযেন ৱিৰাগেনা’’তি হেতুম্হি কৰণৱসেন অত্থো ৱুত্তো. ৱিৰাগেনাতি চ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন ‘‘নিৰোধেনা’’তি এৱমাদিকং গহিতং হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানেৱ উপযাদীনং সমুচ্ছেদস্সেৱ বোধনতো.
১০০. পতিট্ঠাতি এত্থ সেসভূতত্তযং উপাদাৰূপঞ্চাতি পতিট্ঠানা, নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতুচাতি পতিট্ঠানধাতু. ন্হানীযচুণ্ণং বাহিৰউদকং ৱিয সেসভূতত্তযং আবন্ধতীতি আবন্ধনং. পচনীযভত্তং বাহিৰতেজো ৱিয সেসভূতত্তযং পৰিপাচেতীতি পৰিপাচনং. বাহিৰৱাতো ৱিয সেসভূতত্তযং ৱিত্থম্ভেতীতি ৱিত্থম্ভনং. ধাতুসদ্দত্থো ৱুত্তোযেৱ. অসম্ফুট্ঠধাতূতি অসম্ফুসিতভাৱো তেসং ৱিপৰিমট্ঠতাভাৱতো. ৱিজাননং আৰম্মণূপলদ্ধি. অহং অত্তাতি অহং, ‘‘ৰূপধম্মো মে অত্তা’’তি অত্তকোট্ঠাসেন অত্তভাৱেন ন উপগমিং ন গণ্হিং. নিস্সিতনিস্সিতাপি নিস্সিতা এৱ নামাতি আহ ‘‘পথৱীধাতুনিস্সিতাৱা’’তি. অত্তনা ৱা পন তন্নিস্সিতাতি ‘‘একেন পৰিযাযেনা’’তি. উপাদাৰুপম্পি কামং নিস্সিতম্পি হোতি. তথাপি তং নিস্সিতং হোতিযেৱাতি তং ন উদ্ধটং. পৰিচ্ছেদকৰত্তা পৰিচ্ছেদাকাসস্স ‘‘অৱিনিব্ভোগৱসেনা’’তি ৱুত্তং. তেন চ তথা পৰিচ্ছিন্নত্তা সব্বম্পি ভূতুপাদাৰূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম. তং নিস্সায পৱত্তিযা উপাদাৰূপং ৱিয ভূতৰূপানি, অৰূপক্খন্ধা ৱিয চ ৱত্থুৰূপানি, ‘‘তংনিস্সিতৰূপৱত্থুকা অৰূপক্খন্ধা’’তি ৱুত্তনযেন আকাসধাতুনিস্সিতচক্খাদিৰূপধম্মৱত্থুকা ৱেদনাদযো অৰূপক্খন্ধা আকাসধাতুনিস্সিতা নামাতি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন উপসংহৰতি. ইধাপীতি আকাসধাতুনিস্সিতপদেপি, ন পথৱীধাতুনিস্সিতপদাদীসু এৱ. ৰূপাৰূপন্তি সব্বম্পি ৰূপাৰূপং গহিতমেৱ হোতি, অগ্গহিতং নত্থি. সহজাতা…পে… নিস্সিতন্তি ইদং নিপ্পৰিযাযসিদ্ধং নিস্সযত্তং গহেত্ৱা ৱুত্তং. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন পৰিযাযসিদ্ধে নিস্সযত্তে গয্হমানে – ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযোতি পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) ৱচনতো সব্বং চতুসমুট্ঠানিকৰূপং, ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৱত্তব্বং. তথা অনন্তৰৱিঞ্ঞাণধাতুপচ্চযা পৱত্তনতো, ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৱত্তব্বং.
১০১. ৰুপ্পতি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপন্তি অযমত্থো চক্খুদ্ৱাৰে আপাথগতে ৰূপাযতনে নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি, ন আপাথমনাগতে. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বভাৱো পন আপাথমনাগতেপি তস্মিং লব্ভতেৱ তংসভাৱানতিৱত্থনতো. ৰূপাযতনং দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা. থেৰো পন আপাথং অনাগতস্সাপি ৰূপাযতনস্স ৰূপভাৱং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দ্ৱিধাকৰণং নানুজানন্তো ছন্নোৱাদং নিদস্সেতি, ‘‘উপৰি ছন্নোৱাদে কিন্তি কৰিস্সথা’’তি. তত্থ হি ‘‘চক্খুং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে’’তি (ম. নি. ৩.৩৯১) আগতং, ন চেত্থ চক্খুদ্ৱাৰে আপাথং আগতমেৱ ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বপদেন গহিতং, ন আপাথং অনাগতন্তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং অৱিসেসেনেৱ ৰূপাযতনেন তণ্হামানদিট্ঠিগাহাভাৱস্স জোতিতত্তা. তেনাহ ‘‘ন যিদং লব্ভতী’’তি. ৰূপমেৱাতি ৰূপাযতনমেৱ. যদি এৱং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি পদং কথং নেতব্বন্তি আহ – ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পনা’’তিআদি. চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৱিঞ্ঞাতব্বেসূতি যেন মনোৱিঞ্ঞাণেন চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তিআদিনা চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং তেন ৱিঞ্ঞাতব্বেসু তংসম্পযুত্তধম্মেসূতি অত্থো. তণ্হাছন্দোতি তস্সনসভাৱো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতা ছন্দোযেৱাতি তণ্হাছন্দো. ৰজ্জনৱসেনাতি ৱত্থং ৱিয ৰঙ্গজাতং চিত্তস্স অনুৰঞ্জনৱসেন. অভিনন্দনৱসেনাতি আৰম্মণে অভিৰমিত্ৱা নন্দনৱসেন. সপ্পীতিকতণ্হা হি নন্দীতি ৱুচ্চতি. তণ্হাযনৱসেন তণ্হা.
১০২. অহঙ্কাৰোতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১২১, ১২৩৯; ৱিভ. ৮৩২, ৮৬৬; সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮) অহংকৰণং. যেন হি মমং কৰোতি, এতং মমঙ্কাৰো. স্ৱেৱাতি ‘‘অহঙ্কাৰো’’তি ৱুত্তমানো. এৱং চতুত্থজ্ঝানে নিদ্দিট্ঠে সব্বাসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৱুচ্চমানাসু হেট্ঠা ৱিজ্জাদ্ৱযং ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন, ‘‘পুব্বেনিৱাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৱত্ৱা কস্মা ৱুত্ত’’ন্তি আহ? ইতৰো ইধ সব্বৱাৰেসুপি লোকুত্তৰধম্মপুচ্ছা অধিকতা তস্মা ‘‘সো এৱং সমাহিতে’’তিআদিনা ততিযা ৱিজ্জা কথিতাতি দস্সেন্তো, ‘‘ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তী’’তিআদিমাহ. একৱিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং ততিযৱিজ্জায এৱ আগতত্তা. অৰিযধম্মৱসেনপিস্স সমঞ্ঞা অত্থেৱাতি দস্সেন্তো, ‘‘ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নাম’’ন্তি ৱত্ৱা তেসু ধম্মেসু ভেদং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসুদ্ধাতি তস্সা চোদনায সোধনৱসেন ৱিসোধিতা. একমেৱ কত্ৱাতি একৱাৰৱসেনেৱ পাড়িযং একজ্ঝং আগতত্তা একমেৱ কোট্ঠাসং কত্ৱা. যদি এৱং কথং ৱা ছব্বিসোধনতাতি আহ – ‘‘চতূহি আহাৰেহি সদ্ধি’’ন্তি কথং পনেত্থ চত্তাৰো আহাৰা গহেতব্বাতি? কেচি তাৱ আহু – ‘‘সাধূতি ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উত্তৰি পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি হেট্ঠা আগতেন নযেন আহাৰৱাৰো আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বোতি. ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তেসূ’’তি এত্থ আহাৰানম্পি সঙ্গহিতত্তা আহাৰা অত্থতো আগতা এৱাতি অঞ্ঞে. অপৰে পন ৰূপক্খন্ধগ্গহণেন কবড়ীকাৰো আহাৰো, সঙ্খাৰক্খন্ধগ্গহণেন ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰগ্গহণেন ৱিঞ্ঞাণাহাৰো সৰূপতোপি গহিতোতি ৱদন্তি.
‘‘ছব্বিসোধন’’ন্তি ইমস্স সুত্তস্স সমঞ্ঞায অন্ৱত্থতং দস্সেত্ৱা আযতিম্পি তাদিসেন ব্যাকৰণেন ভিক্খূনং পটিপত্তিম্পি দস্সনত্থং, ‘‘ইমে পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. ৱিনযনিদ্দেসপৰিযাযেনাতি ৱিনযনিদ্দেসে আগতেন কাৰণেন. ৱিনযে ৱা আগতনিদ্দেসানুক্কমেন.
অধিগন্তব্বতো অধিগমো, ঝানাদিঅধিগমপুচ্ছা. তেনাহ – ‘‘ঝানৱিমোক্খাদীসূ’’তিআদি. উপাযপুচ্ছাতি অধিগমোপাযপুচ্ছা. কিন্তীতি কেন পকাৰেন ৱিধিনাতি অত্থো.
কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভীতি ইদং পন পুব্বে ‘‘কিং তে অধিগত’’ন্তি অনিদ্ধাৰিতভেদা ঝানাদিৱিসেসা পুচ্ছিতাতি ইদানি তেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা পুচ্ছনাকাৰদস্সনং. তস্মাতি যস্মা যথাৱুত্তেহি আকাৰেহি অধিগমব্যাকৰণং সোধেতব্বং, তস্মা. এত্তাৱতাৱাতি এত্তকেন ব্যাকৰণমত্তেনেৱ ন সক্কাৰো কাতব্বো. ব্যাকৰণঞ্হি একচ্চস্স অযাথাৱতোপি হোতি, যথা নাম জাতৰূপপতিৰূপং জাতৰূপং ৱিয খাযতীতি জাতৰূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং এৱমেৱং ইমেসু ইদানেৱ ৱুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৱা সোধনত্থং ৱত্তব্বো ৱিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাধি-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনা-ফলসচ্ছিকিৰিযা সঙ্গণ্হাতি.
পাকটো হোতি অধিগতৱিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৱতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৱ নযো. উগ্গহপৰিপুচ্ছাকুসলাতি সজ্ঝাযমগ্গসংৱণ্ণনাসু নিপুণা. যায পটিপদায যস্স অৰিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা উদাহু অসুদ্ধাতি ৱিচাৰণৱসেন সোধেতব্বা. ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিভাৱতো. অপনেতব্বো অত্তনো পটিঞ্ঞায. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৱত্ৱা সুজ্ঝনাকাৰং দস্সেতুং, ‘‘দীঘৰত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৱা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায যদি পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. খীণাসৱপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি দীঘৰত্তং ৱিক্খম্ভিতকিলেসত্তা.
নদিযা সমুদ্দং পক্খন্দনট্ঠানং নদীমুখদ্ৱাৰং. মদ্দমানোতি বদৰসাড়ৱং সৰসং পত্তে পক্খিত্তো হুত্ৱা মদ্দমানো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. সপ্পুৰিসধম্মসুত্তৱণ্ণনা
১০৫. সপ্পুৰিসধম্মন্তি সপ্পুৰিসভাৱকৰং ধম্মং. সো পন যস্মা সপ্পুৰিসানং পৱেণিকো ধম্মো হোতি. তস্মা আহ – ‘‘সপ্পুৰিসানং ধম্ম’’ন্তি, এস নযো অসপ্পুৰিসধম্মন্তি এত্থাপি. এৱং পধানং অনুট্ঠাতব্বঞ্চ সপ্পুৰিসধম্মং আদিং কত্ৱা মাতিকং ঠপেত্ৱা অযথানুপুব্বিযা নিদ্দিসন্তো ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, অসপ্পুৰিসধম্মো’’তিআদিমাহ. তথা পন নিদ্দিসন্তো উদাহৰণপুব্বকং হেতুং দস্সেতুং, ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. তেন ইচ্ছিতব্বপৰিচ্চাগপুব্বকং গহেতব্বগ্গহণং নাম ঞাযপটিপত্তি, তস্মা সপ্পুৰিসধম্মা সম্পাদেতব্বাতি দীপেন্তো সত্থা অযথানুপুব্বিযা নিদ্ধাৰীযতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. তথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘অসেৱনা চ বালানং, পণ্ডিতানঞ্চ সেৱনা’’তি. এতদেৱ হি কুলদ্ৱযং ‘‘উচ্চকুল’’ন্তি ৱুচ্চতি নিপ্পৰিযাযতো. তথাহি অন্তিমভৱিকা বোধিসত্তা তত্থেৱ পটিসন্ধিং গণ্হন্তি. সোতি সামীচিপ্পটিপন্নো ভিক্খু. অন্তৰং কৰিত্ৱাতি তং কাৰণং কত্ৱা. পটিপদা হি ৱিঞ্ঞূনং পূজায কাৰণং, ন উচ্চকুলীনতা. মহাকুলাতি ৱিপুলকুলা উপাদিতোদিতকুলসম্পৱত্তিকাতি অত্থো.
১০৬. যসসদ্দো পৰিৱাৰৱাচকো. যসস্সীতি চ সাতিসযপৰিৱাৰৱন্ততা ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘পৰিৱাৰসম্পন্নো’’তি. আধিপতেয্যাভাৱতো পৰেসং উপৰিনত্তি এতেসং ঈসো ঈসনং ইস্সৰিযন্তি অক্খাতব্বাতি অপ্পেসক্খা. তেনাহ ‘‘অপ্পপৰিৱাৰা’’তি. অভাৱত্থো হি ইধ অপ্প-সদ্দো.
১০৭. নৱেৱ ধুতঙ্গানি আগতানীতি এত্থ যথা উক্কট্ঠপংসুকূলিকস্স তেচীৱৰিকতা সুকৰা. এৱং উক্কট্ঠপিণ্ডপাতিকস্স সপদানচাৰিকতা সুকৰা. একাসনিকস্স চ পত্তপিণ্ডিকখলুপচ্ছাভত্তিকতা সুকৰা এৱাতি – ‘‘পংসুকূলিকো হোতী’’তিআদিৱচনেনেৱ পাড়িযা অনাগতানম্পি আগতভাৱো ৱেদিতব্বো পৰিহৰণসুকৰতায তেসম্পি সমাদানসম্ভৱতো. তেনাহ ‘‘তেৰস হোন্তী’’তি.
১০৮. কামতণ্হাদিকায তায তণ্হায নিব্বত্তাতি তম্মযা, পুথুজ্জনা, পকতিভাৱূপগমনেন তেসং ভাৱো তম্মযতা, তপ্পটিক্খেপতো অতম্মযতা, নিত্তণ্হতা. তংযেৱ কাৰণং কত্ৱাতি পঠমজ্ঝানেপি তণ্হাপহানংযেৱ কাৰণং কত্ৱা. চিত্তে উপ্পাদেত্ৱাতি অতম্মযতাপৰিযাযেন ৱুত্তে তণ্হায পটিপক্খধম্মে সম্পাদেত্ৱা. ন মঞ্ঞতীতি মঞ্ঞনানং অৰিযমগ্গেন সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা কিস্মিঞ্চি ওকাসে কামভৱাদিকে কেনচি ৱত্থুনা হত্থিঅস্সখেত্তৱত্থাদিনা পত্তচীৱৰৱিহাৰপৰিৱেণাদিনা চ পুগ্গলং ন মঞ্ঞতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সপ্পুৰিসধম্মসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. সেৱিতব্বাসেৱিতব্বসুত্তৱণ্ণনা
১০৯. অঞ্ঞমঞ্ঞন্তি অঞ্ঞং অঞ্ঞং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞং সেৱিতব্ব’’ন্তিআদি. সত্তহি পদেহীতি সত্তহি ৱাক্যেহি. পজ্জতি এতেন যথাধিপ্পেতো অত্থোতি পদং, ৱাক্যং. সাৰিপুত্তত্থেৰস্স ওকাসকৰণং ধম্মদাযাদে (ম. নি. ১.৩১) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং.
১১৩. দিট্ঠিযেৱ পচ্চযৱসেন পটিলদ্ধতায দিট্ঠিপটিলাভো. সঞ্ঞাপটিলাভেপি এসেৱ নযো. মিচ্ছাদিট্ঠিসম্মাদিট্ঠিযো…পে… ন গহিতা কম্মপথপ্পত্তানং তেসং মনোসমাচাৰভাৱেন গহিতত্তা. যদি এৱং কস্মা দিট্ঠি চিত্তুপ্পাদৱাৰে ন গহিতাতি? কামং মিচ্ছাদিট্ঠিযা অৱযৱিভাৱো লব্ভতি, তথাপি চিত্তুপ্পাদক্খণে লোকিযলোকুত্তৰচিত্তুপ্পাদেসু কম্মপথকোট্ঠাসো ন উদ্ধটো.
১১৫. কামসঞ্ঞাদীনন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন যথা ব্যাপাদৱিহিংসাসঞ্ঞা সঙ্গহিতা, এৱং অনভিজ্ঝাঅব্যাপাদঅৱিহিংসাসঞ্ঞা সঙ্গহিতা পঠমেন আদিসদ্দেন ‘‘অনভিজ্ঝাসহগতায সঞ্ঞাযা’’তিআদিপাঠস্স সঙ্গহিতত্তা.
১১৭. তি কামভৱাদীনং অপৰিযোসানায পৰিযোসানং ইচ্ছতোপি তাদিসস্স ভৱানং অপৰিযোসানমেৱ হোতি. চত্তাৰো হোন্তি পুগ্গলৱসেন. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনোপি হী’’তিআদি. অকুসলা ধম্মা ৱড্ঢন্তীতি তেসং পহানায অপ্পটিপজ্জমানস্সাতি অধিপ্পাযো, ততো এৱ কুসলা ধম্মা পৰিহাযন্তি. তেনস্স কিলেসদুক্খেন ৱিপাকদুক্খেন চ সদুক্খমেৱ অত্তভাৱং অভিনিব্বত্তেতি. ওৰম্ভাগিযসংযোজনানি পহায সুদ্ধাৱাসেসু নিব্বত্তনাৰহো অনাগামী কথং…পে… অভিৱড্ঢন্তীতি আহ ‘‘অনাগামীপী’’তিআদি. সদুক্খমেৱ অত্তভাৱং অভিনিব্বত্তেতি, যায লব্ভমানঅকুসলাভিৱুদ্ধিং কুসলপৰিহানিঞ্চ গহেত্ৱা অনাগামিনোপি সব্যাবজ্ঝঅত্তভাৱাভিনিব্বত্তনং ৱুত্তং. এৱং যথালব্ভমানং অকুসলপৰিহানিং কুসলাভিৱুদ্ধিঞ্চ গহেত্ৱা পুথুজ্জনস্সপি অন্তিমভৱিকস্স অব্যাবজ্ঝঅত্তভাৱাভিনিব্বত্তনং ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘পুথুজ্জনোপী’’তিআদি. অকুসলমেৱ হাযতি,ন কুসলং তস্স বুদ্ধিপক্খে ঠিতত্তা. তত্থাপি ৱিপস্সনমেৱ গব্ভং গণ্হাপেতি, ন ৱট্টগব্ভং অন্তিমভৱিকতায ৱিৱট্টূপনিস্সিতত্তা অজ্ঝাসযস্স, ঞাণস্স চ পাকগমনতো.
১১৯. একচ্চস্সাতি সামিৱচনং ‘‘অভিনন্দতী’’তিআদীসু পচ্চত্তৱসেন পৰিণামেতব্বং, তথা ‘‘নিব্বিন্দতী’’তিআদীসুপি. উগ্গণ্হিত্ৱাপীতি পি-সদ্দো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. ভগৱতো ভাসিতস্স অত্থং অজানন্তা তাৱ দীঘৰত্তং হিতসুখতো পৰিবাহিৰা হোন্তু জানন্তানম্পি সব্বেসং দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতীতি অনেকংসিকতং চোদেন্তো ‘‘এৱং সন্তেপী’’তিআদিমাহ. ইতৰো সব্বেসম্পি দীঘৰত্তং হিতায সুখায হোতিযেৱাতি, ‘‘অপ্পটিসন্ধিকা’’তিআদিনা অনেকংসিকতং পৰিহৰতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সেৱিতব্বাসেৱিতব্বসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. বহুধাতুকসুত্তৱণ্ণনা
১২৪. ভযন্তি (অ. নি. টী. ২.৩.১) চিত্তসংসপ্পতাতি আহ ‘‘চিত্তুত্ৰাসো’’তি. উপদ্দৱোতি অন্তৰাযো. তস্স পন ৱিক্খেপকাৰণত্তা ৱুত্তং ‘‘অনেকগ্গতাকাৰো’’তি. উপসগ্গোতি উপসজ্জনং. ততো অপ্পতীকাৰৱিঘাতাপত্তি যস্মা পতীকাৰাভাৱেন ৱিহঞ্ঞমানস্স কিঞ্চি কাতুং অসমত্থস্স ওসীদনকাৰণং, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘তত্থ তত্থ লগ্গনাকাৰো’’তি. ৱঞ্চেত্ৱা আগন্তুং যথাৱুত্তে দিৱসে অনাগচ্ছন্তেসু. বহি অনিক্খমনত্থায দ্ৱাৰে অগ্গিং দত্ৱা.
নড়েহীতি নড়চ্ছন্নসঙ্খেপেন উপৰি ছাদেত্ৱা তেহিযেৱ দাৰুকচ্ছদননিযামেন পৰিতোপি ছাদিতা. এসেৱ নযোতি ইমিনা তিণেহি ছন্নতং, সেসসম্ভাৰানং ৰুক্খমযতঞ্চ অতিদিসতি. ৱিধৱাপুত্তেতি অদন্তভাৱোপলক্খণং. তে হি নিপ্পিতিকা অৱিনীতা অসংযতা অকিচ্চকাৰিনো হোন্তি.
মত্থকং অপাপেত্ৱাৱ নিট্ঠাপিতাতি কস্মা ভগৱা এৱমকাসীতি? আনন্দত্থেৰস্স পুচ্ছাকোসল্লদীপনত্থমেৱ, তত্থ নিসিন্নানং সন্নিপতিতভিক্খূনং দেসনায জাননত্থঞ্চ. তে কিৰ সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং অজানন্তা অন্ধকাৰং পৱিট্ঠা ৱিয ঠিতা. পুচ্ছানুসন্ধিৱসেন পৰিগ্গয্হ জানিস্সন্তীতি.
১২৫. ৰূপপৰিগ্গহোৱ কথিতো, ন অঞ্ঞং কিঞ্চীতি অত্থো. ইদানি ততো সচ্চানি নিদ্ধাৰেত্ৱা চতুসচ্চকম্মট্ঠানং দস্সেতুং, ‘‘সব্বাপী’’তিআদি ৱুত্তং. পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অদ্ধেকাদস ধাতুযো ৰূপক্খন্ধো, অদ্ধট্ঠমা ধাতুযো যথাৰহং ৱেদনাদযো চত্তাৰো অৰূপিনো খন্ধাতি এৱং অট্ঠাৰস ধাতুযো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তি. পঞ্চপি খন্ধা তণ্হাৱজ্জা দুক্খসচ্চং. অপ্পৱত্তীতি অপ্পৱত্তিনিমিত্তং. নিৰোধপজাননাতি পঞ্ঞাসীসেন মগ্গকিচ্চমাহ. সম্মাদিট্ঠিপমুখো হি অৰিযমগ্গো. মত্থকং পাপেত্ৱা কথিতং হোতি সম্মসনস্স ভূমিযা নিপ্ফত্তিযা চ কথিতত্তা. জানাতি পস্সতীতি ইমিনা ঞাণদস্সনং কথিতং তং পন লোকিযং লোকুত্তৰন্তি দুৱিধন্তি তদুভযম্পি দস্সেন্তো আহ – ‘‘সহ ৱিপস্সনায মগ্গো ৱুত্তো’’তি.
এত্তাৱতাপি খোতি পি-সদ্দগ্গহণেন অঞ্ঞেন পৰিযাযেন সত্থা ধাতুকোসল্লং দেসেতুকামোতি থেৰো, ‘‘সিযা পন, ভন্তে’’তি পুচ্ছতীতি ভগৱা পথৱীধাতুআদিৱসেনপি ধাতুকোসল্লং ৱিভাৱেতি. তত্থ পথৱীধাতুআদিসদ্দেন দেসনাকাৰণং ৱিভাৱেন্তো, ‘‘পথৱীধাতু…পে… ৱুত্তা’’তি আহ. তাপি হি আদিতো ছ ধাতুযো. ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা’’তি ৱত্ৱা কথং ৰূপধাতুযো নীহৰীযন্তীতি চোদনং সন্ধায তং নযং দস্সেতুং, ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতূ’’তিআদি ৱুত্তং. কামঞ্চেত্থ কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা আৰম্মণং ফোট্ঠব্বধাতুপথৱীধাতু আদিৱসেন দেসনাৰুড়মেৱ, কাযধাতু পন নীহৰিতব্বাতি একংসমেৱ নীহৰণৱিধিং দস্সেন্তো, ‘‘এস নযো সব্বত্থা’’তি আহ. পুৰিমপচ্ছিমৱসেন মনোধাতূতি পচ্ছিমভাগৱসেন কিৰিযামনোধাতু গহেতব্বা তস্সানুৰূপভাৱতো. ননু চেত্থ মনোধাতু নামাযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অসংসট্ঠা, ৱিসুংযেৱ চেসা ধাতূতি? সচ্চমেতং অট্ঠাৰসধাতুদেসনায, চিত্তৱিভত্তিনিদ্দেসে ছৱিঞ্ঞাণকাযদেসনাযং পন সা মনোৱিঞ্ঞাণকাযসঙ্গহিতাৱাতি দট্ঠব্বং. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং তং ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫১৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বং. অথ ৱা পুৰিমপচ্ছিমৱসেনাতি পুৰেচৰানুচৰৱসেন. মনোধাতূতি ৱিপাকমনোধাতু গহেতব্বা পুৰেচৰণতো, পৰতো উপ্পজ্জনকিৰিযামনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অনন্তৰং মনোধাতুযা, কিৰিযামনোধাতুযা অনন্তৰং মনোৱিঞ্ঞাণধাতুযা অনুপ্পজ্জনতো চ.
ধম্মানং যাৱদেৱ নিস্সত্তনিজ্জীৱৱিভাৱনত্থায সত্থু ধাতুদেসনাতি অঞ্ঞেসু সভাৱধাৰণাদিঅত্থেসু লব্ভমানেসুপি অযমেত্থ অত্থো পধানোতি আহ – ‘‘এসনযো সব্বত্থা’’তি. সপ্পটিপক্খৱসেনাতি সপ্পটিভাগৱসেন সুখং দুক্খেন সপ্পটিভাগং, দুক্খং সুখেন, এৱং সোমনস্সদোমনস্সাতি. যথা সুখাদীনংযেৱ সমুদাচাৰো ৱিভূতো, ন উপেক্খায, এৱং ৰাগাদীনংযেৱ সমুদাচাৰো ৱিভূতো, ন মোহস্স, তেন ৱুত্তং ‘‘অৱিভূতভাৱেনা’’তি. কাযৱিঞ্ঞাণধাতু পৰিগ্গহিতাৱ হোতি তদৱিনাভাৱতো. সেসাসু সোমনস্সধাতুআদীসু, পৰিগ্গহিতাৱ হোতি অৱিনাভাৱতো এৱ. ন হি সোমনস্সাদযো মনোধাতুযা ৱিনা ৱত্তন্তি. উপেক্খাধাতুতো নীহৰিত্ৱাতি এত্থ চক্খুৱিঞ্ঞাণধাতুআদযো চতস্সো ৱিঞ্ঞাণধাতুযো তাসং ৱত্থাৰম্মণভূতা চক্খুধাতুআদযো চাতি অট্ঠ ৰূপধাতুযো, মনোধাতু, উপেক্খাসহগতা মনোৱিঞ্ঞাণধাতু, উপেক্খাসহগতা এৱ ধম্মধাতূতি এৱং পন্নৰস ধাতুযো উপেক্খাধাতুতো নীহৰিতব্বা. সোমনস্সধাতুআদযো পন চতস্সো ধাতুযো ধম্মধাতুঅন্তোগধা, এৱং সুখধাতুতো কাযৱিঞ্ঞাণধাতুযা তস্সা ৱত্থাৰম্মণভূতানং কাযধাতুফোট্ঠব্বধাতূনঞ্চ নীহৰণা হেট্ঠা দস্সিতনযাতি, ‘‘উপেক্খাধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং.
কামৱিতক্কাদযো ইধ কামধাতুআদিপৰিযাযেন ৱুত্তাতি ‘‘কামধাতুআদীনং দ্ৱেধাৱিতক্কে কামৱিতক্কাদীসু ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো’’তি আহ. তত্থ হি ‘‘কামৱিতক্কোতি কামপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, ব্যাপাদৱিতক্কোতি ব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, ৱিহিংসাৱিতক্কোতি ৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো, নেক্খম্মপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো নেক্খম্মৱিতক্কো, সো যাৱ পঠমজ্ঝানা ৱট্টতি. অব্যাপাদপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো অব্যাপাদৱিতক্কো, সো মেত্তাপুব্বভাগতো পট্ঠায যাৱ পঠমজ্ঝানা ৱট্টতি. অৱিহিংসাপটিসংযুত্তো ৱিতক্কো অৱিহিংসাৱিতক্কো, সো কৰুণায পুব্বভাগতো পট্ঠায যাৱ পঠমজ্ঝানা ৱট্টতী’’তি ৱুত্তং. অযং পনত্থো অভিধম্মে ৱিত্থাৰতো আগতো এৱাতি দস্সেতুং, ‘‘অভিধম্মে’’তিআদি ৱুত্তং. কামধাতুতো নীহৰিত্ৱাতি এত্থ কামগ্গহণেন গহিতা ৰূপধাতুআদযো ছ, তংৱিসযা সত্তৱিঞ্ঞাণধাতুযো, তত্থ পঞ্চন্নং ৱিঞ্ঞাণধাতূনং চক্খুধাতুআদযো পঞ্চাতি অট্ঠাৰস. নেক্খম্মধাতুআদযো পন ধম্মধাতুঅন্তোগধা এৱ.
কামতণ্হায ৱিসযভূতা ধম্মা কামধাতূতি আহ – ‘‘পঞ্চ কামাৱচৰক্খন্ধা কামধাতূ’’তি. তথা ৰূপতণ্হায ৱিসযভূতা ধম্মা ৰূপধাতু, অৰূপতণ্হায ৱিসযভূতা ধম্মা অৰূপধাতূতি আহ – ‘‘চত্তাৰো অৰূপাৱচৰক্খন্ধা’’তিআদি. কামতণ্হা কামো উত্তৰপদলোপেন, এৱং ৰূপাৰূপতণ্হা ৰূপাৰূপং. আৰম্মণকৰণৱসেন তা যত্থ অৱচৰন্তি, তে কামাৱচৰাদযোতি এৱং কামাৱচৰক্খন্ধাদীনং কামতণ্হাদিভাৱো ৱেদিতব্বো. আদিনা নযেনাতি এতেন ‘‘উপৰিতো পৰনিম্মিতৱসৱত্তিদেৱে অন্তোকৰিত্ৱা এত্থাৱচৰা’’তিআদিপাড়িং (ৱিভ. ১০২০) সঙ্গণ্হাতি. এত্থাৱচৰাতি অৱীচিপৰনিম্মিতপৰিচ্ছিন্নোকাসায কামতণ্হায ৱিসযভাৱং সন্ধায ৱুত্তং, তদোকাসতা চ তণ্হায তন্নিন্নত্তা ৱেদিতব্বা. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. পৰিপুণ্ণঅট্ঠাৰসধাতুকত্তা কামাৱচৰধম্মানং ‘‘কামধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা’’তি ৱুত্তং. মনোৱিঞ্ঞাণধাতুধম্মধাতু একদেসমত্তমেৱ হি ৰূপাৰূপাৱচৰধম্মাতি.
সমাগন্ত্ৱাতি সহিতা হুত্ৱা. যত্তকঞ্হি পচ্চযধম্মা অত্তনো ফলস্স কাৰণং, তত্থ তন্নিব্বত্তনে সমাগতা ৱিয হোতি ৱেকল্লে তদনিব্বত্তনতো. সঙ্খতধাতুতো নীহৰিত্ৱা পূৰেতব্বা অসঙ্খতায ধাতুযা ধম্মধাতুএকদেসভাৱতো.
১২৬. এৱং পৱত্তমানা মযং অত্তাতি গহণং গমিস্সামাতি ইমিনা ৱিয অধিপ্পাযেন অত্তানং অধিকিচ্চ উদ্দিস্স পৱত্তা অজ্ঝত্তা, তেসু ভৱা তপ্পৰিযাপন্নত্তাতি অজ্ঝত্তিকানি. ততো বহিভূতানি বাহিৰানি. আযতনকথা পটিচ্চসমুপ্পাদকথা চ ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ২.৫১০, ৫৭০, ৫৭১) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বাতি ন ৱিত্থাৰিতা.
১২৭. অৱিজ্জমানং ঠানং অট্ঠানং (অ. নি. টী. ১.১.২৬৮; ৱিভ. মূলটী. ৮০৯), নত্থি ঠানন্তি ৱা অট্ঠানং. অনৱকাসোতি এত্থ এসেৱ নযো. তদত্থনিগমনমেৱ হি ‘‘নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱচনন্তি. তেনাহ ‘‘উভযেনপী’’তিআদি. যন্তি কাৰণে পচ্চত্তৱচনং, হেতুঅত্থো চ কাৰণত্থোতি আহ – ‘‘যন্তি যেন কাৰণেনা’’তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন এত্থ দিট্ঠিসম্পত্তি ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘মগ্গদিট্ঠিযা সম্পন্নো’’তি. কুতো পনাযমত্থো লব্ভতীতি? লিঙ্গতো. লিঙ্গঞ্হেতং, যদিদং নিচ্চতো উপগমনপটিক্খেপো. চতুভূমকেসূতি ইদং চতুত্থভূমকসঙ্খাৰানং অৰিযসাৱকস্স ৱিসযভাৱূপগমনতো ৱুত্তং; ন পন তে আৰব্ভ নিচ্চতো উপগমনসব্ভাৱতো. ৱক্খতি চ ‘‘চতুত্থভূমকসঙ্খাৰা পনা’’তিআদিনা. অভিসঙ্খতসঙ্খাৰঅভিসঙ্খৰণকসঙ্খাৰানং সপ্পদেসত্তা নিপ্পদেসসঙ্খাৰগ্গহণত্থং ‘‘সঙ্খতসঙ্খাৰেসূ’’তি ৱুত্তং. লোকুত্তৰসঙ্খাৰানং পন নিৱত্তনে কাৰণং সযমেৱ ৱক্খতি. এতং কাৰণং নত্থি সেতুঘাতত্তা. তেজুস্সদত্তাতি সংকিলেসৱিধমনতেজস্স অধিকভাৱতো. তথা হি তে গম্ভীৰভাৱেন দুদ্দসা. অকুসলানং আৰম্মণং ন হোন্তীতি ইদং পকৰণৱসেন ৱুত্তং. অপ্পহীনৱিপল্লাসানং সত্তানং কুসলধম্মানম্পি তে আৰম্মণং ন হোন্তি.
অসুখে ‘‘সুখ’’ন্তি ৱিপল্লাসো চ ইধ সুখতো উপগমনস্স ঠানন্তি অধিপ্পেতন্তি দস্সেন্তো, ‘‘একন্ত…পে… ৱুত্ত’’ন্তি. অত্তদিট্ঠিৱসেনাতি পধানদিট্ঠিমাহ. দিট্ঠিযা নিব্বানস্স অৱিসযভাৱো হেট্ঠা ৱুত্তো এৱাতি ‘‘কসিণাদিপণ্ণত্তিসঙ্গহত্থ’’ন্তি ৱুত্তং. পৰিচ্ছেদোতি সঙ্খাৰানং পৰিচ্ছেদো সঙ্খাৰানং পৰিচ্ছিজ্জগহণং. স্ৱাযং যেসং নিচ্চাদিতো উপগমনং ভৱতি তেসংযেৱ ৱসেন কাতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘সব্বৱাৰেসূ’’তিআদিমাহ. সব্বৱাৰেসূতি নিচ্চাদিসব্বৱাৰেসু. পুথুজ্জনো হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা যং যং সঙ্খাৰং নিচ্চাদিৱসেন পুথুজ্জনকালে উপগচ্ছতি, তং তং অৰিযমগ্গাধিগমেন অনিচ্চাদিৱসেন গণ্হন্তো যাথাৱতো জানন্তো তং গাহং তং দিট্ঠিং ৱিনিৱেঠেতি ৱিস্সজ্জেতি. তস্মা যত্থ গাহো তত্থ ৱিস্সজ্জনাতি চতুত্থভূমকসঙ্খাৰা ইধ সঙ্খাৰগ্গহণেন ন গয্হতীতি অত্থো.
১২৮. পুত্তসম্বন্ধেন মাতাপিতুসমঞ্ঞা, দত্তকিত্তিমাদিৱসেনপি পুত্তৱোহাৰো লোকে দিস্সতি, সো চ খো পৰিযাযতো নিপ্পৰিযাযসিদ্ধং তং দস্সেতুং, ‘‘জনিকা ৱ মাতা জনকো পিতা’’তি ৱুত্তং. তথা আনন্তৰিযকম্মস্স অধিপ্পেতত্তা ‘‘মনুস্সভূতোৱ খীণাসৱো অৰহাতি অধিপ্পেতো’’তি ৱুত্তং. ‘‘অট্ঠানমেত’’ন্তিআদিনা মাতুআদীনংযেৱ জীৱিতা ৱোৰোপনে অৰিযসাৱকস্স অভব্বভাৱদস্সনতো তদঞ্ঞং অৰিযসাৱকো জীৱিতা ৱোৰোপেতীতি ইদং অত্থতো আপন্নমেৱাতি মঞ্ঞমানো ৱদতি – ‘‘কিং পন অৰিযসাৱকো অঞ্ঞং জীৱিতা ৱোৰোপেয্যা’’তি? ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৱে, অনৱকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো সঞ্চিচ্চ পাণং জীৱিতা ৱোৰোপেয্য, নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি ৱচনতো, ‘‘এতম্পি অট্ঠান’’ন্তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘সচেপি হী’’তিআদি. বলদীপনত্থন্তি সদ্ধাদিবলসমন্নাগমদীপনত্থং. অৰিযমগ্গেনাগতসদ্ধাদিবলৱসেন হি অৰিযসাৱকো তাদিসং সাৱজ্জং ন কৰোতি.
পঞ্চহি কাৰণেহীতি ইদং অত্থনিপ্ফাদকানি তেসং পুব্বভাগিযানি চ কাৰণানি কাৰণভাৱসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা ৱুত্তং, ন পন সব্বেসং পঞ্চন্নং সহযোগক্খমতো. আকাৰেহীতি কাৰণেহি. অনুস্সাৱনেনাতি অনুৰূপং সাৱনেন. ভেদস্স অনুৰূপং যথা ভেদো হোতি, এৱং ভিন্দিতব্বানং ভিক্খূনং অত্তনো ৱচনস্স সাৱনেন ৱিঞ্ঞাপনেন. তেনাহ ‘‘ননু তুম্হে’’তিআদি. কণ্ণমূলে ৱচীভেদং কত্ৱাতি এতেন ‘‘পাকটং কত্ৱা ভেদকৰৱত্থুদীপনং ৱোহাৰো, তত্থ অত্তনো নিচ্ছিতমত্থং ৰহস্সৱসেন ৱিঞ্ঞাপনং অনুস্সাৱন’’ন্তি দস্সেতি.
কম্মমেৱ উদ্দেসো ৱা পমাণন্তি তেহি সঙ্ঘভেদসিদ্ধিতো ৱুত্তং, ইতৰে পন তেসং পুব্বভাগভূতা. তেনাহ ‘‘ৱোহাৰা’’তিআদি. তত্থাতি ৱোহাৰে. চুতিঅনন্তৰং ফলং অনন্তৰং নাম, তস্মিং অনন্তৰে নিযুত্তানি তন্নিব্বত্তনেন অনন্তৰকৰণসীলানি, অনন্তৰপ্পযোজনানি চাতি আনন্তৰিযানি, তানি এৱ ‘‘আনন্তৰিযকম্মানী’’তি ৱুত্তানি.
কম্মতোতি ‘‘এৱং আনন্তৰিযকম্মং হোতি, এৱং অনন্তৰিযকম্মসদিস’’ন্তি এৱং কম্মৱিভাগতো. দ্ৱাৰতোতি কাযাদিদ্ৱাৰতো. কপ্পট্ঠিতিযতোতি ‘‘ইদং কপ্পট্ঠিতিকৱিপাকং, ইদং ন কপ্পট্ঠিতিকৱিপাক’’ন্তি এৱং কপ্পট্ঠিতিযৱিভাগতো. পাকাতি ‘‘ইদমেত্থ ৱিপচ্চতি, ইদং ন ৱিপচ্চতী’’তি ৱিপচ্চনৱিভাগতো. সাধাৰণাদীহীতি গহট্ঠপব্বজিতানং সাধাৰণাসাধাৰণতো, আদি-সদ্দেন ৱেদনাদিৱিভাগতো চ.
যস্মা মনুস্সত্তভাৱে ঠিতস্সেৱ চ কুসলধম্মানং তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তি, যথা তং তিণ্ণম্পি বোধিসত্তানং বোধিত্তযনিব্বত্তিযং, এৱং মনুস্সভাৱে ঠিতস্সেৱ অকুসলধম্মানম্পি তিক্খৱিসদসূৰভাৱাপত্তীতি আহ ‘‘মনুস্সভূতস্সেৱা’’তি. পাকতিকমনুস্সানম্পি চ কুসলধম্মানং ৱিসেসপ্পত্তি ৱিমানৱত্থুঅট্ঠকথাযং (ৱি. ৱ. অট্ঠ. ৩) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. যথা ৱুত্তো চ অত্থো সমানজাতিযস্স ৱিকোপনে কম্মং গৰুতৰং, ন তথা ৱিজাতিযস্সাতি ৱুত্তং – ‘‘মনুস্সভূতং মাতৰং ৱা পিতৰং ৱা’’তি. লিঙ্গে পৰিৱত্তে চ সো এৱ এককম্মনিব্বত্তো ভৱঙ্গপ্পবন্ধো, জীৱিতিন্দ্ৰিযপ্পবন্ধো চ, ন অঞ্ঞোতি আহ ‘‘অপি পৰিৱত্তলিঙ্গ’’ন্তি. অৰহন্তেপি এসেৱ নযো. তস্স ৱিপাকন্তিআদি কম্মস্স আনন্তৰিযভাৱসমত্থনং, চতুকোটিকঞ্চেত্থ সম্ভৱতি. তত্থ পঠমা কোটি দস্সিতা, ইতৰাসু ৱিসঙ্কেতং দস্সেতুং, ‘‘যো পনা’’তিআদি ৱুত্তং. যদিপি তত্থ ৱিসঙ্কেতো, কম্মং পন গৰুতৰং আনন্তৰিযসদিসং ভাযিতব্বন্তি আহ – ‘‘আনন্তৰিযং আহচ্চেৱ তিট্ঠতী’’তি. অযং পঞ্হোতি ঞাপনিচ্ছানিব্বত্তা কথা.
আনন্তৰিযং ফুসতি মৰণাধিপ্পাযেনেৱ আনন্তৰিযৱত্থুনো ৱিকোপিতত্তা. আনন্তৰিযং ন ফুসতি আনন্তৰিযৱত্থুঅভাৱতো. সব্বত্থ হি পুৰিমং অভিসন্ধিচিত্তং অপ্পমাণং, ৱধকচিত্তং পন তদাৰম্মণং জীৱিতিন্দ্ৰিযঞ্চ আনন্তৰিযনানন্তৰিযভাৱে পমাণন্তি দট্ঠব্বং. সঙ্গামচতুক্কং সম্পত্তৱসেন যোজেতব্বং.
তেনেৱাতি তেনেৱ পযোগেন. অৰহন্তঘাতো হোতিযেৱ অৰহতো মাৰিতত্তা. পুথুজ্জনস্সেৱ দিন্নং হোতীতি যস্মা যথা ৱধকচিত্তং পচ্চুপ্পন্নাৰম্মণম্পি পবন্ধৱিচ্ছেদৱসেন চ জীৱিতিন্দ্ৰিযং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্ততি, ন এৱং চাগচেতনা, সা হি চজিতব্বৱত্থুং আৰম্মণং কত্ৱা চজনমত্তমেৱ হোতি, অঞ্ঞসন্তকভাৱকৰণঞ্চ তস্স চজনং, তস্মা যস্স তং সন্তকং কতং. তস্সেৱ দিন্নং হোতীতি.
লোহিতং সমো সৰতীতি অভিঘাতেন পকুপ্পমানং সঞ্চিতং হোতি. মহন্ততৰন্তি গৰুতৰং. সৰীৰপটিজগ্গনে ৱিযাতি সত্থুৰূপকাযপটিজগ্গনে ৱিয.
অসন্নিপতিতেতি ইদং সামগ্গিযদীপনং. ভেদো চ হোতীতি সঙ্ঘস্স ভেদো হোতি. ৱট্টতীতি সঞ্ঞাযাতি ঈদিসকৰণং সঙ্ঘস্স ভেদায ন হোতীতি সঞ্ঞায. নৱতো ঊনপৰিসাযং কৰোন্তস্স তথাতি যোজেতব্বং, তথাতি ইমিনা ‘‘ন আনন্তৰিযকম্মন্তি’’ ইমং আকড্ঢতি, ন পন ‘‘ভেদো হোতী’’তি ইদং. হেট্ঠিমন্তেন হি নৱন্নমেৱ ৱসেন সঙ্ঘভেদো. ধম্মৱাদিনো অনৱজ্জা যথাধম্মং অৱট্ঠানতো. সঙ্ঘভেদস্স পুব্বভাগো সঙ্ঘৰাজি.
কাযদ্ৱাৰমেৱ পূৰেন্তি কাযকম্মভাৱেনেৱ লক্খিতব্বতো.
‘‘সণ্ঠহন্তে হি…পে… মুচ্চতী’’তি ইদং কপ্পট্ঠকথায ন সমেতি. তথা হি কপ্পট্ঠকথাযং (কথা. অট্ঠ. ৬৫৪-৬৫৭) ৱুত্তং – ‘‘আপাযিকোতি ইদং সুত্তং যং সো একং কপ্পং অসীতিভাগে কত্ৱা ততো একভাগমত্তং কালং তিট্ঠেয্য, তং আযুকপ্পং সন্ধায ৱুত্ত’’ন্তি. কপ্পৱিনাসেযেৱাতি পন আযুকপ্পৱিনাসেযেৱাতি অত্থে সতি নত্থি ৱিৰোধো. এত্থ চ সণ্ঠহন্তেতি ইদম্পি ‘‘স্ৱেৱৱিনস্সিস্সতী’’তি ৱিয অভূতপৰিকপ্পৱসেন ৱুত্তং. একদিৱসমেৱ নিৰযে পচ্চতি ততো পৰং কপ্পাভাৱে আযুকপ্পস্সপি অভাৱতোতি অৱিৰোধতো অত্থযোজনা দট্ঠব্বা. সেসানীতি সঙ্ঘভেদতো অঞ্ঞানি আনন্তৰিযকম্মানি.
অহোসিকম্মং…পে… সঙ্খ্যং গচ্ছন্তি, এৱং সতি কথং নেসং আনন্তৰিযতা চুতিঅনন্তৰং ৱিপাকদানাভাৱতো. অথ সতি ফলদানে চুতিঅনন্তৰো এৱ এতেসং ফলকালো, ন অঞ্ঞোতি ফলকালনিযমেন নিযততা নিচ্ছিতা, ন ফলদাননিযমেন, এৱম্পি নিযতফলকালানং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং দিট্ঠধম্মৱেদনীযানঞ্চ নিযততা আপজ্জেয্য. তস্মা ৱিপাকধম্মধম্মানং পচ্চযন্তৰৱিকলতাদীহি অৱিপচ্চমানানম্পি অত্তনো সভাৱেন ৱিপাকধম্মতা ৱিয বলৱতা আনন্তৰিযেন ৱিপাকে দিন্নে অৱিপচ্চমানানম্পি আনন্তৰিযানং ফলদানে নিযতসভাৱা আনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তীতি অত্তনো সভাৱেন ফলদাননিযমেনেৱ নিযততা আনন্তৰিযতা চ ৱেদিতব্বা. অৱস্সঞ্চ আনন্তৰিযসভাৱা ততো এৱ নিযতসভাৱা চ তেসং পৱত্তীতি সম্পটিচ্ছিতব্বমেতং অঞ্ঞস্স বলৱতো আনন্তৰিযস্স অভাৱে চুতিঅনন্তৰং একন্তেন ফলদানতো.
ননু এৱং অঞ্ঞেসম্পি উপপজ্জৱেদনীযানং অঞ্ঞস্মিং ৱিপাকদাযকে অসতি চুতিঅনন্তৰমেকন্তেন ফলদানতো নিযতসভাৱা অনন্তৰিযসভাৱা চ পৱত্তি আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি. অসমানজাতিকেন চেতোপণিধিৱসেন উপঘাতকেন চ নিৱত্তেতব্বৱিপাকত্তা অনন্তৰে একন্তফলদাযকত্তাভাৱা. ন পন আনন্তৰিযকানং পঠমজ্ঝানাদীনং দুতিযজ্ঝানাদীনি ৱিয অসমানজাতিকং ফলনিৱত্তকং অত্থি সব্বানন্তৰিযানং অৱীচিফলত্তা. ন চ হেট্ঠূপপত্তিং ইচ্ছতো সীলৱতো চেতোপণিধি ৱিয উপৰূপপত্তিজনককম্মফলং আনন্তৰিযফলং নিৱত্তেতুং সমত্থো চেতোপণিধি অত্থি অনিচ্ছন্তস্সেৱ অৱীচিপাতনতো, ন চ আনন্তৰিযোপঘাতকং কিঞ্চি কম্মং অত্থি, তস্মা তেসংযেৱ অনন্তৰে একন্তৱিপাকজনকসভাৱা পৱত্তীতি. অনেকানি চ আনন্তৰিযানি কতানি একন্তেনেৱ ৱিপাকে নিযতসভাৱত্তা উপৰতাৱিপচ্চনসভাৱাসঙ্কত্তা নিচ্ছিতানি সভাৱতো নিযতানেৱ. তেসু পন সমানসভাৱেসু একেন ৱিপাকে দিন্নে ইতৰানি অত্তনা কাতব্বকিচ্চস্স তেনেৱ কতত্তা ন দুতিযং ততিযং ৱা পটিসন্ধিং কৰোন্তি. ন সমত্থতাৱিঘাতত্তাতি নত্থি তেসং আনন্তৰিযকতা নিৱত্তি; গৰুতৰভাৱো পন তেসু লব্ভতেৱাতি সঙ্ঘভেদস্স সিযা গৰুতৰভাৱোতি, ‘‘যেন…পে… ৱিপচ্চতী’’তি আহ. একস্স পন অঞ্ঞানি উপত্থম্ভকানি হোন্তীতি দট্ঠব্বানি. পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতীতি ৱচনেন ইতৰেসং পৱত্তিৱিপাকদাযিতা অনুঞ্ঞাতা ৱিয দিস্সতি. নো ৱা তথা সীলৱতীতি যথা পিতা সীলৱা, তথা সীলৱতী নো ৱা হোতীতি যোজনা. সচে মাতা সীলৱতী, মাতুঘাতো পটিসন্ধিৱসেন ৱিপচ্চতীতি যোজনা.
পকতত্তোতি অনুক্খিত্তো. সমানসংৱাসকোতি অপাৰাজিকো. সমানসীমাযন্তি একসীমাযং.
সত্থুকিচ্চং কাতুং অসমত্থোতি যং সত্থাৰা কাতব্বকিচ্চং অনুসাসনাদি, তং কাতুং অসমত্থোতি ভগৱন্তং পচ্চক্খায. অঞ্ঞং তিত্থকৰন্তি অঞ্ঞং সত্থাৰং.
১২৯. অভিজাতিআদিসু (অ. নি. টী. ১.১.২৭৭) পকপ্পনেন দেৱতূপসঙ্কমনাদিনা জাতচক্কৱাড়েন সমানযোগক্খেমং দসসহস্সপৰিমাণং ঠানং জাতিখেত্তং, সৰসেনেৱ আণাপৱত্তিট্ঠানং আণাখেত্তং, ৱিসযভূতং ঠানং ৱিসযখেত্তং. দসসহস্সী লোকধাতূতি ইমায লোকধাতুযা সদ্ধিং ইমং লোকধাতুং পৰিৱাৰেত্ৱা ঠিতা দসসহস্সী লোকধাতু. তত্তকানংযেৱ জাতিখেত্তভাৱো ধম্মতাৱসেন ৱেদিতব্বো. ‘‘পৰিগ্গহৱসেনা’’তি কেচি. ‘‘সব্বেসম্পি বুদ্ধানং তত্তকং এৱ জাতিখেত্তং তন্নিৱাসীনংযেৱ চ দেৱতানং ধম্মাভিসমযো’’তি চ ৱদন্তি. মাতুকুচ্ছিওক্কমনকালাদীনং ছন্নং এৱ গহণং নিদস্সনমত্তং মহাভিনীহাৰাদিকালেপি তস্স পকম্পনস্স লব্ভমানতো. আণাখেত্তং নাম যং একজ্ঝং সংৱট্টতি চ ৱিৱট্টতি চ. আণা ৱত্ততি আণায তন্নিৱাসীনং দেৱতানং সিৰসা সম্পটিচ্ছনেন, তঞ্চ খো কেৱলং বুদ্ধানং আনুভাৱেনেৱ, ন অধিপ্পাযৱসেন, অধিপ্পাযৱসেন পন ‘‘যাৱতা ৱা পন আকঙ্খেয্যা’’তি (অ. নি. ৩.৮১) ৱচনতো ততো পৰম্পি আণা পৱত্তেয্য.
ন উপ্পজ্জন্তীতি পন অত্থীতি, ‘‘ন মে আচৰিযো অত্থি, সদিসো মে ন ৱিজ্জতী’’তিআদিং (ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১; মহাৱ. ১১; কথা. ৪০৫; মি. প. ৪.৫.১১) ইমিস্সং লোকধাতুযং ঠত্ৱা ৱদন্তেন ভগৱতা, ‘‘কিং পনাৱুসো সাৰিপুত্ত, অত্থেতৰহি অঞ্ঞে সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা ভগৱতা সমসমা সম্বোধিযন্তি, এৱং পুট্ঠো অহং, ভন্তে, নোতি ৱদেয্য’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৬১), ৱত্ৱা তস্স কাৰণং দস্সেতুং, ‘‘অট্ঠানমেতং অনৱকাসো, যং একিস্সা লোকধাতুযা দ্ৱে অৰহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা’’তি ইমং সুত্তং (দী. নি. ৩.১৬১; মি. প. ৫.১.১) দস্সেন্তেন ধম্মসেনাপতিনা চ বুদ্ধখেত্তভূতং ইমং লোকধাতুং ঠপেত্ৱা অঞ্ঞত্থ অনুপ্পত্তি ৱুত্তা হোতীতি অধিপ্পাযো.
একতোতি সহ, একস্মিং কালেতি অত্থো. সো পন কালো কথং পৰিচ্ছিন্নোতি চৰিমভৱে পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায যাৱ ধাতুপৰিনিব্বানাতি দস্সেন্তো ‘‘তত্থা’’তিআদিমাহ. নিসিন্নকালতো পট্ঠাযাতি পটিলোমক্কমেন ৱদতি. পৰিনিব্বানতো পট্ঠাযাতি অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পৰিনিব্বানতো পট্ঠায. এত্থন্তৰেতি চৰিমভৱে বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণং ধাতুপৰিনিব্বানন্তি এতেসং অন্তৰে.
অঞ্ঞস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি ন নিৱাৰিতা, তত্থ কাৰণং দস্সেতুং ‘‘তীণি হী’’তিআদি ৱুত্তং. পটিপত্তিঅন্তৰধানেন হি সাসনস্স ওসক্কিতত্তা অপৰস্স বুদ্ধস্স উপ্পত্তি লদ্ধাৱসৰা হোতি. পটিপদাতি পটিৱেধাৱহা পুব্বভাগপটিপদা. ‘‘পৰিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৱত্ৱা তমত্থং বোধিসত্তং নিদস্সনং কত্ৱা দস্সেতুং, ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং তযিদং হীনং কতন্তি দট্ঠব্বং. নিয্যানিকধম্মস্স ঠিতিঞ্হি দস্সেন্তো অনিয্যানিকধম্মং নিদস্সেতি.
মাতিকায অন্তৰহিতাযাতি, ‘‘যো পন ভিক্খূ’’তিআদিনযপ্পত্তা সিক্খাপদপাড়ি মাতিকা, তায অন্তৰহিতায নিদানুদ্দেসসঙ্খাতে পাতিমোক্খুদ্দেসে পব্বজ্জাযুপসম্পদাকম্মেসু চ সাসনং তিট্ঠতীতি অত্থো. অথ ৱা পাতিমোক্খে ধৰন্তেযেৱ পব্বজ্জা উপসম্পদা চ, এৱং সতি তদুভযং পাতিমোক্খে অন্তোগধং তদুভযাভাৱে পাতিমোক্খাভাৱতো, তস্মা তযিদং তযং সাসনস্স ঠিতিহেতূতি আহ – ‘‘পাতিমোক্খপব্বজ্জাউপসম্পদাসু ঠিতাসু সাসনং তিট্ঠতী’’তি. যস্মা ৱা উপসম্পদাধীনং পাতিমোক্খং, উপসম্পদা চ পব্বজ্জাধীনা, তস্মা পাতিমোক্খে সিদ্ধে, সিদ্ধাসু পব্বজ্জাউপসম্পদাসু চ সাসনং তিট্ঠতি. পচ্ছিমপটিৱেধতো হি পৰং পটিৱেধসাসনং, পচ্ছিমসীলতো চ পৰং পটিপত্তিসাসনং ৱিনট্ঠং নাম হোতি. ওসক্কিতং নামাতি পচ্ছিমকপটিৱেধসীলভেদদ্ৱযং একতো কত্ৱা ততো পৰং ৱিনট্ঠং নাম হোতীতি অত্থো.
তেন কামং ‘‘সাসনট্ঠিতিযা পৰিযত্তি পমাণ’’ন্তি ৱুত্তং, পৰিযত্তি পন পটিপত্তিহেতুকাতি পটিপত্তিযা অসতি অপ্পতিট্ঠা হোতি, তস্মা পটিপত্তিঅন্তৰধানং সাসনোসক্কনস্স ৱিসেসকাৰণন্তি দস্সেত্ৱা তযিদং সাসনোসক্কনং ধাতুপৰিনিব্বানোসানন্তি দস্সেতুং, ‘‘তীণি পৰিনিব্বানানী’’তি ৱুত্তং.
কাৰুঞ্ঞন্তি পৰিদেৱনকাৰুঞ্ঞং. জম্বুদীপে দীপন্তৰেসু দেৱনাগব্ৰহ্মলোকেসু চ ৱিপ্পকিৰিত্ৱা ঠিতানং ধাতূনং মহাবোধিপল্লঙ্কে একজ্ঝং সন্নিপতনং, ৰস্মিৱিস্সজ্জনং, তত্থ তেজোধাতুযা উট্ঠানং, একজালীভাৱো চাতি সব্বমেতং সত্থু অধিট্ঠানৱসেনেৱ ৱেদিতব্বং.
অনচ্ছৰিযত্তাতি দ্ৱীসুপি উপ্পজ্জমানেসু অচ্ছৰিযত্তাভাৱদোসতোতি অত্থো. বুদ্ধা নাম মজ্ঝে ভিন্নং সুৱণ্ণং ৱিয একসদিসাতি তেসং দেসনাপি একৰসা এৱাতি আহ – ‘‘দেসনায চ ৱিসেসাভাৱতো’’তি. এতেনপি অনচ্ছৰিযত্তমেৱ সাধেতি. ৱিৱাদভাৱতোতি এতেন ৱিৱাদাভাৱত্থং দ্ৱে একতো ন উপ্পজ্জন্তীতি দস্সেতি.
তত্থাতি মিলিন্দপঞ্হে. একং বুদ্ধং ধাৰেতীতি একবুদ্ধধাৰণী. এতেন এৱং সভাৱা এতে বুদ্ধগুণা, যেন দুতিযবুদ্ধগুণে ধাৰেতুং অসমত্থা অযং লোকধাতূতি দস্সেতি. পচ্চযৱিসেসনিপ্ফন্নানঞ্হি গুণধম্মানং ভাৰিযো ৱিসেসো ন সক্কা ধাৰেতুন্তি, ‘‘ন ধাৰেয্যা’’তি ৱত্ৱা তমেৱ অধাৰণং পৰিযাযন্তৰেনপি পকাসেন্তো ‘‘চলেয্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ চলেয্যাতি পৰিপ্ফন্দেয্য. কম্পেয্যাতি পৱেধেয্য. নমেয্যাতি একপস্সেন নমেয্য. ওনমেয্যাতি ওসীদেয্য. ৱিনমেয্যাতি ৱিৱিধং ইতোচিতো চ নমেয্য. ৱিকিৰেয্যাতি ৱাতেন থুসমুট্ঠি ৱিয ৱিপ্পকিৰেয্য. ৱিধমেয্যাতি ৱিনস্সেয্য. ৱিদ্ধংসেয্যাতি সব্বসো ৱিদ্ধস্তা ভৱেয্য. তথাভূতা চ কত্থচি ন তিট্ঠেয্যাতি আহ ‘‘ন ঠানমুপগচ্ছেয্যা’’তি.
ইদানি তত্থ নিদস্সনং দস্সেন্তো, ‘‘যথা, মহাৰাজা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমুপাদিকাতি সমং উদ্ধং পজ্জতি পৱত্ততীতি সমুপাদিকা, উদকস্স উপৰি সমং গামিনীতি অত্থো. ৱণ্ণেনাতি সণ্ঠানেন. পমাণেনাতি আৰোহেন. কিসথূলেনাতি কিসথূলভাৱেন, পৰিণাহেনাতি অত্থো.
ছাদেন্তন্তি ৰোচেন্তং ৰুচিং উপ্পাদেন্তং. তন্দীকতোতি তেন ভোজনেন তন্দীভূতো. অনোনমিতদণ্ডজাতোতি যাৱদত্থং ভোজনেন ওনমিতুং অসক্কুণেয্যতায অনোনমিতদণ্ডো ৱিয জাতো. সকিং ভুত্তো ৱমেয্যাতি একম্পি আলোপং অজ্ঝোহৰিত্ৱা ৱমেয্যাতি অত্থো.
অতিধম্মভাৰেন পথৱী চলতীতি ধম্মেন নাম পথৱী তিট্ঠেয্য. সা কিং তেনেৱ চলতি ৱিনস্সতীতি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. পুন থেৰো ‘‘ৰতনং নাম লোকে কুটুম্বং সন্ধাৰেন্তং অভিমতঞ্চ লোকেন অত্তনো গৰুসভাৱতায সকটভঙ্গস্স কাৰণং অতিভাৰভূতং দিট্ঠং. এৱংধম্মো চ হিতসুখৱিসেসেহি তংসমঙ্গিনং ধাৰেন্তো অভিমতো চ ৱিঞ্ঞূনং গম্ভীৰপ্পমেয্যভাৱেন গৰুসভাৱত্তা অতিভাৰভূতো পথৱীচলনস্স কাৰণং হোতী’’তি দস্সেন্তো, ‘‘ইধ, মহাৰাজ, দ্ৱে সকটা’’তিআদিমাহ. এতেনেৱ তথাগতস্স মাতুকুচ্ছিওক্কমনাদিকালে পথৱীকম্পনকাৰণং সংৱণ্ণিতন্তি দট্ঠব্বং. একসকটতো ৰতনন্তি একস্মা, একস্স ৱা সকটস্স ৰতনং, তস্মা সকটতো গহেত্ৱাতি অত্থো.
ওসাৰিতন্তি উচ্চাৰিতং, ৱুত্তন্তি অত্থো. অগ্গোতি সব্বসত্তেহি অগ্গো.
সভাৱপকতীতি সভাৱভূতা অকিত্তিমা পকতি. কাৰণমহন্ততাযাতি মহন্তেহি বুদ্ধকাৰকধম্মেহি পাৰমিতাসঙ্খাতেহি কাৰণেহি বুদ্ধগুণানং নিব্বত্তিতোতি ৱুত্তং হোতি. পথৱিআদীনি মহন্তানি ৱত্থূনি, মহন্তা চ সক্কভাৱাদযো অত্তনো অত্তনো ৱিসযে একেকা এৱ, সম্মাসম্বুদ্ধোপি মহন্তো অত্তনো ৱিসযে একোৱ, কো চ তস্স ৱিসযো? বুদ্ধভূমি, যাৱতকং ৱা ঞেয্যং. এৱং ‘‘আকাসো ৱিয অনন্তৱিসযো ভগৱা একোৱ হোতী’’তি ৱদন্তো পৰচক্কৱাড়েসু দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৱং দস্সেতি.
ইমিনাৱ পদেনাতি ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি ইমিনা এৱ পদেন. দসচক্কৱাড়সহস্সানি গহিতানি জাতিখেত্তত্তা. একচক্কৱাড়েনেৱাতি ইমিনা একচক্কৱাড়েনেৱ. যথা – ‘‘ইমস্মিংযেৱ চক্কৱাড়ে উপ্পজ্জন্তী’’তি ৱুত্তে ইমস্মিম্পি চক্কৱাড়ে জম্বুদীপেযেৱ, তত্থপি মজ্ঝিমপদেসে এৱাতি পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টতি; এৱং ‘‘একিস্সা লোকধাতুযা’’তি জাতিখেত্তে অধিপ্পেতেপি ইমিনাৱ চক্কৱাড়েন পৰিচ্ছিন্দিতুং ৱট্টতি.
ৱিৱাদূপচ্ছেদতোতি ৱিৱাদূপচ্ছেদকাৰণা. দ্ৱীসু উপ্পন্নেসু যো ৱিৱাদো ভৱেয্য, তস্স অনুপ্পাদোযেৱেত্থ ৱিৱাদুপচ্ছেদো. একস্মিং দীপেতিআদিনা দীপন্তৰেপি একজ্ঝং ন উপ্পজ্জন্তি, পগেৱ একদীপেতি দস্সেতি. সো পৰিহাযেথাতি চক্কৱাড়স্স পদেসে এৱ ৱত্তিতব্বত্তা পৰিহাযেয্য.
১৩০. মনুস্সত্তন্তি মনুস্সভাৱো তস্সেৱ পব্বজ্জাদিগুণসম্পত্তিআদীনং যোগ্গভাৱতো. লিঙ্গসম্পত্তীতি পুৰিসভাৱো. হেতূতি মনোৱচীপণিধানপুব্বিকা হেতুসম্পদা. সত্থাৰদস্সনন্তি সত্থুসম্মুখীভাৱো. পব্বজ্জাতি কম্মকিৰিযৱাদীসু তাপসেসু, ভিক্খূসু ৱা পব্বজ্জা. গুণসম্পত্তীতি অভিঞ্ঞাদিগুণসম্পদা. অধিকাৰোতি বুদ্ধং উদ্দিস্স অধিকো সক্কাৰো. ছন্দতাতি সম্মাসম্বোধিং উদ্দিস্স সাতিসযো কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দো. অট্ঠধম্মসমোধানাতি এতেসং অট্ঠন্নং ধম্মানং সমাযোগেন. অভিনীহাৰোতি কাযপণিধানং. সমিজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতীতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন পৰমত্থদীপনিযা চৰিযাপিটকৱণ্ণনায (চৰিযা. অট্ঠ. পকিণ্ণককথা) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বো.
সব্বাকাৰপৰিপূৰমেৱাতি পৰিপুণ্ণলক্খণতায সত্তুস্সদাদীহি সব্বাকাৰেহি সম্পন্নমেৱ. ন হি ইত্থিযা কোসোহিতৱত্থগুয্হতা সম্ভৱতি, দুতিযপকতি চ নাম পঠমপকতিতো নিহীনা এৱ. তেনেৱাহ অনন্তৰৱাৰে ‘‘যস্মা’’তিআদি.
ইধ পুৰিসস্স তত্থ নিব্বত্তনতোতি ইমস্মিং মনুস্সলোকে পুৰিসভূতস্স তত্থ ব্ৰহ্মলোকে ব্ৰহ্মত্তভাৱেন নিব্বত্তনতো. তেন অসতিপি পুৰিসলিঙ্গে পুৰিসাকাৰা ব্ৰহ্মানো হোন্তীতি দস্সেতি. তংযেৱ হি পুৰিসাকাৰং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘যং পুৰিসো ব্ৰহ্মত্তং কৰেয্যা’’তি. তেনেৱাহ ‘‘সমানেপী’’তিআদি. যদি এৱং ইত্থিযো ব্ৰহ্মলোকে ন উপ্পজ্জন্তীতি আহ ‘‘ব্ৰহ্মত্ত’’ন্তিআদি.
১৩১. কাযদুচ্চৰিতস্সাতিআদিপাড়িযা কম্মনিযামো নাম কথিতো. সমঞ্জনং সমঙ্গো, সো এতস্স অত্থীতি সমঙ্গী, সমন্নাগতো. সমঞ্জনসীলো ৱা সমঙ্গী. পুব্বভাগে আযূহনসমঙ্গিতা, সন্নিট্ঠাপকচেতনাৱসেন চেতনাসমঙ্গিতা. চেতনাসন্ততিৱসেন ৱা আযূহনসমঙ্গিতা, তংতংচেতনাখণৱসেন চেতনাসমঙ্গিতা. কতূপচিতস্স অৱিপক্কৱিপাকস্স কম্মস্স ৱসেন কম্মসমঙ্গিতা, কম্মে পন ৱিপচ্চিতুং আৰদ্ধে ৱিপাকপ্পৱত্তিৱসেন ৱিপাকসমঙ্গিতা. কম্মাদীনং উপট্ঠানকালৱসেন উপট্ঠানসমঙ্গিতা. কুসলাকুসলকম্মাযূহনক্খণেতি কুসলকম্মস্স চ অকুসলকম্মস্স চ সমীহনক্খণে. তথাতি ইমিনা কুসলাকুসলকম্মপদং আকড্ঢতি. যথা কতং কম্মং ফলদানসমত্থং হোতি, তথা কতং উপচিতং. ৱিপাকাৰহন্তি দুতিযভৱাদীসু ৱিপচ্চনাৰহং. উপ্পজ্জমানানং উপপত্তিনিমিত্তং উপট্ঠাতীতি যোজনা. চলতীতি পৰিৱত্ততি. একেন হি কম্মুনা তজ্জে নিমিত্তে উপট্ঠাপিতে পচ্চযৱিসেসৱসেন ততো অঞ্ঞেন কম্মুনা অঞ্ঞস্স নিমিত্তস্স উপট্ঠানং পৰিৱত্তনং.
সুনখজীৱিকোতি সুনখেহি জীৱনসীলো. তলসন্থৰণপূজন্তি ভূমিতলস্স পুপ্ফেহি সন্তৰণপূজং. আযূহনচেতনাকম্মসমঙ্গিতাৱসেনাতি কাযদুচ্চৰিতস্স অপৰাপৰং আযূহনেন সন্নিট্ঠাপকচেতনায তস্সেৱ পকপ্পনে কম্মক্খযকৰঞাণেন অখেপিতত্তা যথূপচিতকম্মুনা চ সমঙ্গিভাৱস্স ৱসেন.
১৩২. এৱং সস্সিৰিকন্তি ৱুত্তপ্পকাৰেন অনেকধাতুৱিভজনাদিনা নানানযৱিচিত্ততায পৰমনিপুণগম্ভীৰতায চ অত্থতো ব্যঞ্জনতো চ সসোভং কত্ৱা.
নং ধাৰেহীতি এত্থ নন্তি নিপাতমত্তং. ধাতুআদিৱসেন পৰিৱট্টীযন্তি অত্থা এতেহীতি পৰিৱট্টা, দেসনাভেদা. চত্তাৰো পৰিৱট্টা এতস্স, এতস্মিং ৱাতি চতুপৰিৱট্টো, ধম্মপৰিযাযো. ধম্মো চ সো পৰিযত্তিভাৱতো যথাৱুত্তেনত্থেন আদাসোতি ধম্মাদাসো. উপট্ঠানট্ঠেন যথাধম্মানং আদাসোতিপি ধম্মাদাসো. যথা হি আদাসেন সত্তানং মুখে মলদোসহৰণং, এৱং ইমিনাপি সুত্তেন যোগীনং মুখে মলদোসহৰণং. তস্মাতি যস্মা ইমিনা সুত্তেন কিলেসে মদ্দিত্ৱা সমথাধিগমেন যোগিনো জযপ্পত্তা; তস্মা অমতপুৰপ্পৱেসনে উগ্ঘোসনমহাভেৰিতায চ অমতদুন্দুভি. ইধ ৱুত্তন্তি ইমস্মিং সুত্তে ৱুত্তং. অনুত্তৰো সঙ্গামৱিজযোতি অনুত্তৰভাৱতো কিলেসসঙ্গামৱিজযো, ‘‘ৱিজেতি এতেনা’’তি কত্ৱা. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
বহুধাতুকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. ইসিগিলিসুত্তৱণ্ণনা
১৩৩. সমঞ্ঞাযতি এতাযাতি সমঞ্ঞা, নামন্তি অত্থো. অযমযং নামাতি পঞ্ঞাপেন্তি এতায, তথাপঞ্ঞাপনমত্তন্তি ৱা পঞ্ঞত্তি, নামমেৱ. তেনাহ ‘‘পুৰিমপদস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. সেসেসুপীতি ‘‘পণ্ডৱস্স পব্বতস্সা’’তিআদীসু তীসু ৱাৰেসুপি.
সমুট্ঠানং তাৱ সুত্তস্স কথেত্ৱা অত্থসংৱণ্ণনং কাতুং ‘‘তদা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. ন পব্বতেহি অত্থোতি ন ভগৱতো পব্বতেহি কথিতেহি অত্থো অত্থি. ইসিগিলিভাৱোতি ইসিগিলিনামতা. ইতীতি ইমিনা কাৰণেন, ইমং অট্ঠুপ্পত্তিং অৱেক্খন্তোতি অত্থো.
চেতিযগব্ভেতি চেতিযঘৰে চেতিযস্স অব্ভন্তৰে. যমকমহাদ্ৱাৰন্তি যমককৱাটযুত্তং মহন্তং দ্ৱাৰং. দ্ৱেধা কত্ৱাতি পব্বতস্স অব্ভন্তৰে মণ্ডপসঙ্খেপেন লেণং নিম্মিনিত্ৱা দ্ৱেধা কত্ৱা তদা তে তত্থ ৱসিংসু.
ৱসিতকালঞ্চ কথেন্তো তেসং মাতুযা যাৱ ততিযভৱতো পট্ঠায সমুদাগমং দস্সেতুং, ‘‘অতীতে কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. পত্থেসীতি তস্সা কিৰ খেত্তকুটিযা ৱীহযো ভজ্জন্তিযা তত্থ মহাকৰঞ্জপুপ্ফপ্পমাণা মহন্তা মনোহৰা পঞ্চসতমত্তা লাজা জাযিংসু. সা তা গহেত্ৱা মহন্তে পদুমিনিপত্তে ঠপেসি. তস্মিঞ্চ সমযে একো পচ্চেকবুদ্ধো তস্সা অনুগ্গহত্থং অৱিদূৰে খেত্তপাড়িযা গচ্ছতি. সা তং দিস্ৱা পসন্নমানসা সুপুপ্ফিতং মহন্তং একং পদুমং গহেত্ৱা তত্থ লাজে পক্খিপিত্ৱা পচ্চেকবুদ্ধং উপসঙ্কমিত্ৱা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৱন্দিত্ৱা, ‘‘ইমস্স, ভন্তে, পুঞ্ঞস্স আনুভাৱেন আনুভাৱসম্পন্নে পঞ্চসতপুত্তে লভেয্য’’ন্তি পঞ্চ পুত্তসতানি পত্থেসি. তস্মিংযেৱ খণেতি যদা সা যথাৱুত্তং পত্থনং পট্ঠপেসি; তস্মিংযেৱ খণে পঞ্চসতা মিগলুদ্দকা সম্ভতসম্ভাৰা পৰিপক্কপচ্চেকবোধিঞাণা তস্সেৱ পচ্চেকবুদ্ধস্স মধুৰমংসং দত্ৱা, ‘‘এতিস্সা পুত্তা ভৱেয্যামা’’তি পত্থযিংসু. অতীতাসু অনেকজাতীসু তস্সা পুত্তভাৱেন আগতত্তা তথা তেসং অহোসীতি ৱদন্তি. পাদুদ্ধাৰেতি পাদুদ্ধাৰে পাদুদ্ধাৰে. পাদুদ্ধাৰসীসেন চেত্থ নিক্খিপনং আহ.
গব্ভমলং নিস্সাযাতি বহি নিক্খন্তং গব্ভমলং নিস্সযং কত্ৱা সংসেদজভাৱেন নিব্বত্তা. ওপপাতিকভাৱেনাতি কেচি. খযৱযং পট্ঠপেত্ৱাতি ৱিপস্সনং আৰভিত্ৱা. ৱিপস্সনাতি অনিচ্চানুপস্সনাপুব্বিকা সপ্পচ্চযনামৰূপদস্সনপুব্বিকা চ, সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স অনিচ্চলক্খণে দিট্ঠে, ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি সেসলক্খণানি সুৱিঞ্ঞেয্যানেৱ হোন্তি. পচ্চেকবোধিঞাণং নিব্বত্তযিংসূতি দ্ৱে অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পানং সতসহস্সঞ্চ পচ্চেকবোধিপাৰমিতায পৰিনিপ্ফন্নত্তা ঞাণস্স পৰিপাকত্তা ৱুত্তনযেন সযমেৱ ৱিপস্সনং পৱত্তেত্ৱা মত্থকং পাপেত্ৱা পচ্চেকবোধিঞাণং অধিগচ্ছিংসু. সব্বেপি তে তংযেৱ গাথং অভাসিংসূতি আহ – ‘‘অযং তেসং ব্যাকৰণগাথা অহোসী’’তি.
সৰোৰুহন্তি সৰসি জাতং. পদুমপলাসপত্তজন্তি খুদ্দকমহন্তেহি কমলদলেহি সহজাতং. খুদ্দকমহন্তকমলদলসঙ্খাতানি ৱা পদুমপলাসপত্তানি এত্থ সন্তীতি পদুমপলাসপত্তং, পদুমগচ্ছং. তত্থ জাতন্তি পদুমপলাসপত্তজং. সুপুপ্ফিতন্তি সুট্ঠু পুপ্ফিতং সম্মা ৱিকসিতং. ভমৰগণানুচিণ্ণন্তি ভমৰগণেহি অনুকুলঞ্চেৱ অনুপৰিব্ভমিতঞ্চ. অনিচ্চতাযুপগতন্তি খণে খণে ৱণ্ণভেদাদিৱসেন অনিচ্চতায উপগতং. ৱিদিত্ৱাতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৱা. একো চৰেতি তস্মা অঞ্ঞোপি মাদিসো হোতুকামো এৱং পটিপজ্জিত্ৱা একো চৰে খগ্গৱিসাণকপ্পোতি.
১৩৫. সতিসাৰসীলসাৰাদিসমন্নাগমনেন সত্তেসু সাৰভূতা. সব্বসো ৱট্টদুক্খস্স ৱিগতত্তা নিদ্দুক্খা. সমুচ্ছিন্নতণ্হতায নিত্তণ্হা. মানচ্ছিদোতি থুতিৱচনং.
এতেসং একনামকাযেৱাতি এতেসং আগতানং পচ্চেকবুদ্ধানং পাড়িযং অনাগতা অঞ্ঞে পচ্চেকবুদ্ধা সমাননামকা এৱ. ৱুত্তমেৱত্থং পাকটীকৰণত্থং ‘‘ইমেসু হী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসুং ৱিসুং অৱত্ৱাতি পচ্চেকং সৰূপতো অৱত্ৱা. অঞ্ঞে চাতি অসাধাৰণত্তা আহ. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
ইসিগিলিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. মহাচত্তাৰীসকসুত্তৱণ্ণনা
১৩৬. দোসেহি আৰকাতি অৰিযং. তেনাহ ‘‘নিদ্দোস’’ন্তি. সা পন নিদ্দোসতা লোকুত্তৰভাৱেন সৱিসেসাতি আহ ‘‘লোকুত্তৰ’’ন্তি. সম্মা সুন্দৰো পসত্থো নিয্যানিকো সমাধি সম্মাসমাধীতি আহ – ‘‘সম্মাসমাধিন্তি মগ্গসমাধি’’ন্তি. উপনিসীদতি এত্থ ফলং তপ্পটিবদ্ধৱুত্তিতাযাতি উপনিসং, কাৰণন্তি আহ – ‘‘সউপনিসন্তি সপ্পচ্চয’’ন্তি. পৰিকৰোতি পৰিৱাৰেতীতি পৰিক্খাৰোতি আহ – ‘‘সপৰিক্খাৰন্তি সপৰিৱাৰ’’ন্তি.
পৰিৱাৰিতাতি সহজাতাদিপচ্চযভাৱেন পৰিৱাৰন্তেহি ৱিয উপগতা. পুৰেচাৰিকাতি ৱুট্ঠানগামিনিভাৱনা সহজাতাদিপচ্চযৱসেন পচ্চযত্তা পুৰস্সৰা. তেনাহ – ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠি চা’’তি. ইদানি তানি কিচ্চতো দস্সেতুং, ‘‘ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পৰিৱীমংসগ্গহণং তত্থ তত্থ চিত্তুপ্পাদে ৱীমংসাধিপতেয্যেন পৱত্তিযা সম্মাদিট্ঠিযা পুব্বঙ্গমভাৱদস্সনত্থং. তেনস্স মগ্গসমাধিস্স নানাখণিকং পুব্বঙ্গমভাৱং দস্সেতি. ৱীমংসনপৰিযোসানেতি তথাপৱত্তঅনুলোমঞাণস্স ওসানে. ভূমিলদ্ধং ৱট্টং সমুগ্ঘাটযমানাতি অত্তনো সন্তানে দীঘৰত্তং অনুসযিতং কিলেসৱট্টং সমুচ্ছিন্দন্তি. ৱূপসমযমানাতি তস্সেৱ ৱেৱচনং. ৱূপসমযমানাতি ৱা ততো এৱ অৱসিট্ঠম্পি ৱট্টং অপ্পৱত্তিকৰণৱসেন ৱূপসমেন্তি. তেনেৱাহ – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠি…পে… উপ্পজ্জতী’’তি. সাতি সম্মাদিট্ঠি. দুৱিধাপীতি যথাৱুত্তা দুৱিধাপি. ইধ অধিপ্পেতা ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায কিচ্চস্স দস্সিতত্তা.
লক্খণে পটিৱিজ্ঝমানে লক্খণিকো ধম্মো পটিৱিদ্ধো হোতীতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং…পে… আৰম্মণতো পজানাতী’’তি. ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিযম্পি এসেৱ নযো. কিচ্চতোতি ভাৱনাকিচ্চতো. সম্মাদিট্ঠিযং তদধিগতঅসম্মোহতায অসম্মোহতো পজানাতি. কিচ্চতোতি পটিৱেধকিচ্চতো. তং পন সব্বথা অসম্মুয্হনমেৱাতি আহ ‘‘অসম্মোহতো’’তি. এৱং পজাননাতি মিচ্ছাদিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি যাথাৱতো অৱবোধো. অস্সাতি তংসমঙ্গিনো পুগ্গলস্স.
দ্ৱাযন্তি -কাৰো দীঘং কত্ৱা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘দ্ৱযং ৱদামী’’তি. দ্ৱে অৱযৱা এতস্সাতি দ্ৱযং. তেনাহ ‘‘দুৱিধকোট্ঠাসং ৱদামী’’তি. পুঞ্ঞস্স একো ভাগো সো এৱ পুঞ্ঞভাগিকো, ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা ইত্থিলিঙ্গৱসেন ‘‘পুঞ্ঞভাগিযা’’তি ৱুত্তং. উপধিসঙ্খাতস্সাতি খন্ধপবন্ধসঙ্খাতস্স.
অমতদ্ৱাৰন্তি অৰিযমগ্গং. পঞ্ঞপেতীতি নিয্যানাদিপকাৰতো পঞ্ঞপেতি. তেনাহ ‘‘ৱিভজিত্ৱা দস্সেতী’’তি. তত্থ সম্মোহস্স ৱিদ্ধংসনেন অসম্মোহতো দস্সেতি. তস্মিং অত্থেতি অমতদ্ৱাৰপঞ্ঞাপনে অত্থে. বোজ্ঝঙ্গপ্পত্তাতি বোজ্ঝঙ্গভাৱপ্পত্তা. মগ্গভাৱেন নিয্যানভাৱেন পৱত্তিযা মগ্গপঞ্ঞায অট্ঠন্নম্পি সাধাৰণত্তা সমুদাযস্স চ অৱযৱো অঙ্গন্তি কত্ৱা সেসধম্মে অঙ্গিকভাৱেন দস্সেন্তো ‘‘অৰিযমগ্গস্স অঙ্গ’’ন্তি আহ. সো ভিক্খূতি মিচ্ছাদিট্ঠিং ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠী’’তি সম্মাদিট্ঠিং ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি জানন্তো ভিক্খু. পজহনত্থাযাতি সমুচ্ছেদৱসেন পজহনায. পটিলাভত্থাযাতি মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা অধিগমায. কুসলৱাযামোতি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তোৱ কোসল্লসম্ভূতো ৱাযামো. সৰতীতি সতো, তং পনস্স সৰণং সতিসমঙ্গিতাযাতি আহ ‘‘সতিযা সমন্নাগতো’’তি. কামঞ্চেত্থ ৱিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং যথাভূতা সম্মাৱাযামসতিযো সহজাতা চ পুৰেজাতা চ হুত্ৱা পৰিৱাৰেন্তি, ‘‘ইতিযিমে তযো ধম্মা সম্মাদিট্ঠিং অনুপৰিধাৱন্তি অনুপৰিৱত্তন্তী’’তি পন ৱচনতো, ‘‘এত্থ হী’’তিআদিনা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযা এৱ সেসধম্মানং যথাৰহং সহচৰণভাৱেন পৰিৱাৰণং যোজিতং. সম্মাসঙ্কপ্পাদীনন্তি আদি-সদ্দেন সম্মাৱাচাকম্মন্তাজীৱানং গহণং ইতৰেসং পৰিৱাৰভাৱেন গহিতত্তা. ন হি সক্কা তে এৱ পৰিৱাৰে পৰিৱাৰৱন্তে চ কত্ৱা ৱত্তুং সঙ্কৰতো সম্মোহজননতো চ. তযোতি সম্মাদিট্ঠিৱাযামসতিযো সহজাতপৰিৱাৰাৱ হোন্তি মগ্গক্খণিকানং তেসং অধিপ্পেতত্তা ৱিপস্সনাখণৱিৰতীনং অসম্ভৱতো.
১৩৭. তক্কনৱসেন লোকসিদ্ধেনাতি অধিপ্পাযো. ‘‘এৱঞ্চেৱঞ্চ ভৱিতব্ব’’ন্তি ৱিৱিধং তক্কনং কূপে ৱিয উদকস্স আৰম্মণস্স আকড্ঢনং ৱিতক্কনং ৱিতক্কো. সঙ্কপ্পনৱসেনাতি তং তং আৰম্মণং গহেত্ৱা কপ্পনৱসেন. তক্কনং কপ্পনন্তি চ অতংসহজাতানমেৱাতি দট্ঠব্বং. একগ্গোতি ইমিনা সমাধিনা লদ্ধুপকাৰস্সেৱ ৱিতক্কস্স অপ্পনাপৰিযাযো হোতীতি দস্সেতি. ৱিসেসেন ৱা অপ্পনা ৱিতক্কস্স ৱসেন চিত্তং আৰম্মণং অভিৰোপেতি, ৱিতক্কে অসতি কথন্তি আহ ‘‘ৱিতক্কে পনা’’তিআদি. অত্তনোযেৱ ধম্মতায চিত্তং আৰম্মণং অভিৰুহতীতি, এতেন আৰম্মণধম্মানং গহণং নাম সভাৱসিদ্ধং, ন ধম্মন্তৰমপেক্খতি, ৱিতক্কো পন পৱত্তমানো আৰম্মণাভিনিৰোপনৱসেনেৱ পৱত্ততীতি দস্সেতি. এৱং সন্তেপি সভাৱাৱিতক্কচিত্তুপ্পাদতো সৱিতক্কচিত্তুপ্পাদস্স আৰম্মণগ্গহণৱিসেসো ৱিতক্কেন জাতোতি কত্ৱা ৱিতক্কো চিত্তস্স আৰম্মণগ্গহণে ৱিসেসপচ্চযোতি পাকটোযমত্থো. অপৰে পন ভণন্তি – যথা কোচি ৰাজৱল্লভং, তংসম্বন্ধীনং মিত্তং ৱা নিস্সায ৰাজগেহং আৰোহতি অনুপৱিসতি, এৱং ৱিতক্কং নিস্সায চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি ৱিতক্কস্স আৰম্মণাভিনিৰোপনসভাৱত্তা, অঞ্ঞেসং ধম্মানঞ্চ অৱিতক্কসভাৱতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘চেতসো অভিনিৰোপনা’’তি (ধ. স. ৭).
যদি এৱং কথং অৱিতক্কচিত্তং আৰম্মণং আৰোহতীতি? ৱিতক্কবলেনেৱ. যথা হি সো পুৰিসো পৰিচযেন তেন ৱিনাপি নিৰাসঙ্কো ৰাজগেহং পৱিসতি, এৱং পৰিচযেন ৱিতক্কেন ৱিনাপি অৱিতক্কং চিত্তং আৰম্মণং আৰোহতি. পৰিচযেনাতি চ সন্তানে পৱত্তৱিতক্কভাৱনাসঙ্খাতেন পৰিচযেন. ৱিতক্কস্স হি সন্তানে অভিণ্হং পৱত্তস্স ৱসেন চিত্তস্স আৰম্মণাভিৰুহনং চিৰপৰিচিতং; তেন তং কদাচি ৱিতক্কেন ৱিনাপি তত্থ পৱত্ততেৱ; যথা ঞাণসহগতং চিত্তং সম্মসনৱসেন চিৰপৰিচিতং কদাচি ঞাণৰহিতম্পি সম্মসনৱসেন পৱত্ততি; যথা ৱা কিলেসসহিতং হুত্ৱা পৱত্তং সব্বসো কিলেসৰহিতম্পি পৰিচযেন কিলেসৱাসনাৱসেন পৱত্ততি, এৱং সম্পদমিদং দট্ঠব্বং.
ৱাচং সঙ্খৰোতীতি ৱাচং উপ্পাদেতি, ৱচীঘোসুপ্পত্তিযা ৱিসেসপচ্চযো হোতীতি অত্থো. লোকিযৱিতক্কো দ্ৱত্তিংসচিত্তসহগতো ৱাচং সঙ্খৰোতি ৱচীৱিঞ্ঞত্তিজননতো. ৱচীসঙ্খাৰোত্ৱেৱ পনস্স নামং হোতি ৰুড়্হিতো, তংসমত্থতানিৰোধতো ৱা সম্ভৱতো পন সঙ্খাৰোতি. ‘‘লোকুত্তৰসম্মাসঙ্কপ্পং পৰিৱাৰেন্তী’’তি ৱত্ৱা তিৱিধে সম্মাসঙ্কপ্পে কদাচি কতমং পৰিৱাৰেন্তীতি? চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘এত্থা’’তিআদি. নানাচিত্তেসু লব্ভন্তি নানাসমন্নাহাৰহেতুকত্তা, পুব্বভাগেযেৱ চ তে উপ্পজ্জন্তীতি. তীণি নামানি লভতি তিৱিধস্সপি পটিপক্খস্স সমুচ্ছিন্দনেন সাতিসযং তিণ্ণম্পি কিচ্চকৰণতো. এস নযো সম্মাৱাচাদীসুপি.
১৩৮. ৱিৰমতি এতাযাতি ৱেৰমণী ৱিৰতি ৱুচ্চতি. সা মুসাৱাদতো ৱিৰমণস্স কাৰণভাৱতো চেতনাপি ৱেৰস্স মণনতো ৱিনাসনতো ৱিৰতিপীতি আহ – ‘‘ৱিৰতিপি চেতনাপি ৱট্টতী’’তি. আৰকা ৰমতীতি সমুচ্ছিন্নেহি দূৰতো সমুস্সাৰেতি. ৱিনা তেহি ৰমতীতি অচ্চন্তমেৱ তেহি ৱিনা ভৱতি. ততো ততোতি দিট্ঠে অদিট্ঠৱাদাদিতো মুসাৱাদা. ৱিসেসতো অনুপ্পত্তিধম্মত্তা পটিনিৱত্তা হুত্ৱা.
১৪০. তিৱিধেন কুহনৱত্থুনাতি পচ্চযপটিসেৱন-সামন্তজপ্পন-ইৰিযাপথপৱত্তনসঙ্খাতেন পাপিচ্ছতা নিব্বত্তেন তিৱিধেন কুহনৱত্থুনা. এতায কুহনায কৰণভূতায পচ্চযুপ্পাদনত্থং নিমিত্তং সীলং এতেসন্তি যোজনা. অত্তৱিসযলাভহেতু অক্কোসনখুংসনৱম্ভনাদিৱসেন পিসনং ঘট্টনং ৱিহেঠনং নিপ্পেসো. ইতো লদ্ধং অঞ্ঞস্স, ততো লদ্ধং পৰস্স দত্ৱা এৱং লাভেন লাভং নিজিগীংসতীতি লাভেন লাভং নিজিগীংসনা. পাড়িযং আগতো কুহনাদিৱসেন মিচ্ছাআজীৱো. কো পন সোতি আহ ‘‘আজীৱহেতূ’’তিআদি. তাসংযেৱাতি অৱধাৰণং, ‘‘আজীৱো কুপ্পমানো কাযৱচীদ্ৱাৰেসু এৱ কুপ্পতী’’তি কত্ৱা ৱুত্তং.
১৪১. সম্মা পসত্থা সোভনা নিয্যানিকা দিট্ঠি এতস্সাতি সম্মাদিট্ঠি, পুগ্গলো. তস্স পন যস্মা সম্মাদিট্ঠি সচ্চাভিসমযস্স নিব্বানসচ্ছিকিৰিযায অৱস্সযো, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতস্সা’’তি. পহোতি ভৱতি তায সহেৱ উপ্পজ্জতি পৱত্ততি. পচ্চৱেক্খণঞাণং যাথাৱতো জাননট্ঠেন সম্মাঞাণন্তি ইধাধিপ্পেতং, তঞ্চ খো মগ্গসমাধিম্হি ঠিতে এৱ হোতীতি ইমমত্থং দস্সেতুং আহ – ‘‘মগ্গসম্মাসমাধিম্হি…পে… সম্মাঞাণং পহোতী’’তিআদি. ইমিনা কিং দস্সেতীতি? যথা মগ্গসম্মাদিট্ঠিযং ঠিতো পুগ্গলো, ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱুত্তো, এৱং মগ্গফলপচ্চৱেক্খণঞাণে ঠিতো, ‘‘সম্মাঞাণো’’তি ৱুত্তো, তস্স চ মগ্গফলসম্মাসমাধিপৱত্তিযা পহোতি সম্মাঞাণস্স সম্মাৱিমুত্তিযা পহোতীতি ইমমত্থং দস্সেতি. ফলসমাধি তাৱ পৱত্ততু, মগ্গসমাধি পন কথন্তি? তম্পি অকুপ্পভাৱতায অচ্চন্তসমাধিভাৱতো কিচ্চনিপ্ফত্তিযা পৱত্ততেৱাতি ৱত্তব্বতং লভতি. ঠপেত্ৱা অট্ঠফলঙ্গানীতি ফলভূতানি সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি, ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা ৱিসুং গহিতত্তা ঠপেত্ৱা. সম্মাঞাণং পচ্চৱেক্খণং কত্ৱাতি পচ্চৱেক্খণঞাণং সম্মাঞাণং কত্ৱা. ফলং কাতুন্তি ফলধম্মসহচৰিততায ৱিপাকসভাৱতায চ ‘‘ফল’’ন্তি লদ্ধনামে ফলসম্পযুত্তধম্মে সম্মাৱিমুত্তিং কাতুং ৱট্টতীতি ৱুত্তং. তথা চ ৱুত্তং সল্লেখসুত্তৱণ্ণনাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৩) ‘‘ফলসম্পযুত্তানি পন সম্মাদিট্ঠিআদীনি অট্ঠঙ্গানি ঠপেত্ৱা সেসধম্মা সম্মাৱিমুত্তীতি ৱেদিতব্বা’’তি.
১৪২. নিজ্জিণ্ণাতি নিজ্জীৰিতা, ৱিদ্ধস্তা ৱিনাসিতাতি অত্থো. ফলং কথিতন্তি ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৱে, মিচ্ছাদিট্ঠি নিজ্জিণ্ণা হোতী’’তি ইমিনা ৱাৰেন সামঞ্ঞফলং কথিতন্তি ৱদন্তি, নিজ্জীৰণং পটিপ্পস্সম্ভনন্তি অধিপ্পাযো. নিজ্জীৰণং পন সমুচ্ছিন্দনন্তি কত্ৱা, মজ্ঝিমভাণকা…পে… মগ্গো কথিতোতি ৱদন্তি. দস্সনট্ঠেনাতি পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন চতুন্নং সচ্চানং পচ্চক্খতো দস্সনট্ঠেন. ৱিদিতকৰণট্ঠেনাতি পচ্চক্খেন যথাদিট্ঠানং মগ্গফলানং পাকটকৰণট্ঠেন. তদধিমুত্তট্ঠেনাতি তস্মিং যথাসচ্ছিকতে নিব্বানে অধিমুচ্চনভাৱেন.
কুসলপক্খাতি অনৱজ্জকোট্ঠাসা. মহাৱিপাকদানেনাতি মহতো ৱিপুলস্স লোকুত্তৰস্স সুখৱিপাকস্স চেৱ কাযিকাদিদুক্খৱিপাকস্স চ দানেন.
যথা মহাৱিপাকস্স দানেন মহাচত্তাৰীসকং, তথা বহুতাযপি মহাচত্তাৰীসকোতি দস্সেতুং, ‘‘ইমস্মিঞ্চ পন সুত্তে পঞ্চ সম্মাদিট্ঠিযো কথিতা’’তিআদি ৱুত্তং. বহুঅত্থোপি হি মহা-সদ্দো হোতি ‘‘মহাজনো’’তিআদীসু (ম. নি. ২.৬৫). এত্থ চ ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ৱত্থুভেদেন দস মিচ্ছাদিট্ঠিধম্মা কথিতা, ৱত্থুভেদেনেৱ, ‘‘অত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা দস সম্মাদিট্ঠিধম্মাতি ৱীসতি হোতি. যথা ‘‘সম্মাদিট্ঠিস্স, ভিক্খৱে, সম্মাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা মগ্গৱসেন দস সম্মত্তধম্মা, তপ্পটিপক্খভূতা ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিস্স মিচ্ছাসঙ্কপ্পো পহোতী’’তিআদিনা অত্থতো দস মিচ্ছত্তধম্মাতি ৱীসতি, তথা ফলৱসেন তেসু এৱং ৱীসতি. কথং ৱাৰেপি সম্মাদিট্ঠিআদযো দসাতি ৱীসতি? এৱমেতে দ্ৱে চত্তাৰীসকানি পুৰিমেন সদ্ধিং তযো চত্তাৰীসকা ৱিভাৱিতাতি ৱেদিতব্বা.
১৪৩. পসংসিযস্স উজুৱিপচ্চনীকং নিন্দিযং পসংসন্তোপি অত্থতো পসংসিযং নিন্দন্তো নাম হোতি. পসংসিযস্স গুণপৰিধংসনমুখেনেৱ হি নিন্দিযস্স পসংসায পৱত্তনতোতি আহ – ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিনামাযং সোভনাতি ৱদন্তোপি সম্মাদিট্ঠিং গৰহতি নামা’’তিআদি. এৱমাদীতি আদিসদ্দেন ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.২২৭) এৱমাদিং সঙ্গণ্হাতি; তস্মা এৱংৱাদিনোতি এৱং হেতু পটিক্খেপৱাদিনোতি অত্থো. ওক্কন্তনিযামাতি ওগাড়্হমিচ্ছত্তনিযামা. এৱৰূপং লদ্ধিং গহেত্ৱাতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং চূড়পুণ্ণমসুত্তৱণ্ণনাযং ৱুত্তনযমেৱ তস্মা তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. এদিসো হি ‘‘বুদ্ধানম্পি অতেকিচ্ছো’’তিআদি ৱুত্তসদিসো.
অত্তনো নিন্দাভযেনাতি ‘‘সম্মাদিট্ঠিঞ্চ নামেতে গৰহন্তী’’আদিনা উপৰি পৰেহি ৱত্তব্বনিন্দাভযেন. ঘট্টনভযেনাতি তথা পৰেসং আসাদনাভযেন. সহধম্মেন পৰেন অত্তনো উপৰি কাতব্বনিগ্গহো উপাৰম্ভো, গৰহতো পৰিত্তাসো উপাৰম্ভভযং, তং পন অত্থতো উপৱাদভযং হোতীতি আহ ‘‘উপৱাদভযেনা’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
মহাচত্তাৰীসকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৮. আনাপানস্সতিসুত্তৱণ্ণনা
১৪৪. পুব্বেনাতি নিস্সক্কে কৰণৱচনং. ‘‘অপৰং ৱিসেস’’ন্তি ৱুত্তত্তা ৱিসেসৱিসযো চ পুব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘সীলপৰিপূৰণাদিতো পুব্বৱিসেসতো’’তি.
১৪৫. আৰদ্ধো যথানুসিট্ঠং পটিপত্তিযা আৰাধিতো. যদত্থায সাসনে পব্বজ্জা, ৱিসেসাপত্তি চ, তদেৱেত্থ অপ্পত্তন্তি অধিপ্পেতং, তং ঝানৱিপস্সনানিমিত্তন্তি আহ – ‘‘অপ্পত্তস্স অৰহত্তস্সা’’তি. কোমুদীতি কুমুদৱতী. তদা কিৰ কুমুদানি সুপুপ্ফিতানি হোন্তি. তেনাহ – ‘‘কুমুদানং অত্থিতায কোমুদী’’তি. কুমুদানং সমূহো, কুমুদানি এৱ ৱা কোমুদা, তে এত্থ অত্থীতি কোমুদীতি. পৱাৰণসঙ্গহন্তি মহাপৱাৰণং অকত্ৱা আগমনীযসঙ্গহণং.
আৰদ্ধৱিপস্সকস্সাতি আৰভিতৱিপস্সনস্স, ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা উস্সুক্কাপেত্ৱা ৱিপস্সিস্স. ভিক্খূ ইধ ওসৰিস্সন্তি ৱুত্থৱস্সা পৱাৰিতপৱাৰণা ‘‘ভগৱন্তং ৱন্দিস্সাম, কম্মট্ঠানং সোধেস্সাম, যথালদ্ধং ৱিসেসঞ্চ পৱেদিস্সামা’’তি অজ্ঝাসযেন. ইমে ভিক্খূতি ইমে তৰুণসমথৱিপস্সনা ভিক্খূ. ৱিসেসং নিব্বত্তেতুং ন সক্খিস্সন্তি সেনাসনসপ্পাযাদিঅলাভেন. অপলিবুদ্ধন্তি অঞ্ঞেহি অনুপদ্দুতং. সেনাসনং গহেতুং ন লভন্তি অন্তোৱস্সভাৱতো. একস্স দিন্নোপি সব্বেসং দিন্নোযেৱ হোতি, তস্মা সুতসুতট্ঠানেযেৱ একমাসং ৱসিত্ৱা ওসৰিংসু.
১৪৬. অলন্তি যুত্তং, ওপাযিকন্তি অত্থো, ‘‘অলমেৱ নিব্বিন্দিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩) ৱিয. পুটবদ্ধং পৰিহৰিত্ৱা অসিতং পুটোসং অ-কাৰস্স ও-কাৰং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘পাথেয্য’’ন্তি.
১৪৭. ৱিপস্সনা কথিতাতি অনিচ্চসঞ্ঞামুখেনেৱ ৱিপস্সনাভাৱনা কথিতা. ন হি কেৱলায অনিচ্চানুপস্সনায ৱিপস্সনাকিচ্চং সমিজ্ঝতি. বহূ ভিক্খূ তে চ ৱিত্থাৰৰুচিকাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তস্মা’’তিআদি.