১. অনুপদসুত্তৱণ্ণনা

৯৩. ইদ্ধিমাতি গুণো পাকটো পৰতোঘোসেন ৱিনা পাসাদকম্পনদেৱচাৰিকাদীহি সযমেৱ পকাসভাৱতো; ধুতৱাদাদিগুণানম্পি তথাভাৱে এতেনেৱ নযেন তেসং গুণানং পাকটযোগতো চ পৰেসং নিচ্ছিতভাৱতো চ. পঞ্ঞৱতো গুণাতি পঞ্ঞাপভেদপভাৱিতে গুণৱিসেসে সন্ধায ৱদতি. তে হি যেভুয্যেন পৰেসং অৱিসযা. তেনাহ – ‘‘ন সক্কা অকথিতা জানিতু’’ন্তি. ৱিসভাগা সভাগা নাম অযোনিসোমনসিকাৰবহুলেসু পুথুজ্জনেসু, তে পন অপ্পহীনৰাগদোসতায পৰস্স ৱিজ্জমানম্পি গুণং মক্খেত্ৱা অৱিজ্জমানং অৱণ্ণমেৱ ঘোসেন্তীতি আহ – ‘‘ৱিসভাগ…পে… কথেন্তী’’তি.

যা অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো যথাভূতং পজাননা, অযং ধাতুকুসলতা. আযতনকুসলতাযপি এসেৱ নযো. অৱিজ্জাদীসু দ্ৱাদসসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু কোসল্লং পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলতা. ইদং ইমস্স ফলস্স ঠানং কাৰণং, ইদং অট্ঠানং অকাৰণন্তি এৱং ঠানঞ্চ ঠানতো, অট্ঠানঞ্চ অট্ঠানতো যথাভূতং পজাননা, অযং ঠানাট্ঠানকুসলতা. যো পন ইমেসু ধাতুআদীসু পৰিঞ্ঞাভিসমযাদিৱসেন নিস্সঙ্গগতিযা পণ্ডাতি লদ্ধনামেন ঞাণেন ইতো গতো পৱত্তো, অযং পণ্ডিতো নামাতি আহ – ‘‘ইমেহি চতূহি কাৰণেহি পণ্ডিতো’’তি. মহন্তানং অত্থানং পৰিগ্গণ্হনতো মহতী পঞ্ঞা এতস্সাতি মহাপঞ্ঞো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযোতি আহ – ‘‘মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতোতি অত্থো’’তি.

নানত্তন্তি যাহি মহাপঞ্ঞাদীহি সমন্নাগতত্তা থেৰো ‘‘মহাপঞ্ঞো’’তিআদিনা কিত্তীযতি, তাসং মহাপঞ্ঞাদীনং ইদং নানত্তং অযং ৱেমত্ততা. যস্স কস্সচি (দী. নি. টী. ৩.২১৬; সং. নি. টী. ১.১.১১০; অ. নি. টী. ১.১.৫৮৪) ৱিসেসতো অৰূপধম্মস্স মহত্তং নাম কিচ্চসিদ্ধিযা ৱেদিতব্বন্তি তদস্স কিচ্চসিদ্ধিযা দস্সেন্তো, ‘‘মহন্তে সীলক্খন্ধে পৰিগ্গণ্হাতীতি মহাপঞ্ঞা’’তিআদিমাহ. তত্থ হেতুমহন্ততায পচ্চযমহন্ততায নিস্সযমহন্ততায পভেদমহন্ততায কিচ্চমহন্ততায ফলমহন্ততায আনিসংসমহন্ততায চ সীলক্খন্ধস্স মহন্তভাৱো ৱেদিতব্বো. তত্থ হেতূ অলোভাদযো, পচ্চযা হিৰোত্তপ্পসদ্ধাসতিৱীৰিযাদযো. নিস্সযা সাৱকবোধিপচ্চেকবোধিসম্মাসম্বোধিনিযততা তংসমঙ্গিনো চ পুৰিসৱিসেসা. পভেদো চাৰিত্তাদিৱিভাগো. কিচ্চং তদঙ্গাদিৱসেন পটিপক্খস্স ৱিধমনং. ফলং সগ্গসম্পদা নিব্বানসম্পদা চ. আনিসংসো পিযমনাপতাদি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৱিত্থাৰো পন ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৯) আকঙ্খেয্যসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) চ আগতনযেন ৱেদিতব্বো. ইমিনা নযেন সমাধিক্খন্ধাদীনম্পি মহন্ততা যথাৰহং নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱেদিতব্বা, ঠানাট্ঠানাদীনং পন মহন্তভাৱো মহাৱিসযতায ৱেদিতব্বো. তত্থ ঠানাট্ঠানানং মহাৱিসযতা বহুধাতুকসুত্তে (ম. নি. ৩.১২৪ আদযো) সযমেৱ আগমিস্সতি. ৱিহাৰসমাপত্তীনং সমাধিক্খন্ধে নিদ্ধাৰিতনযেন ৱেদিতব্বা, অৰিযসচ্চানং সকলসাসনসঙ্গহণতো সচ্চৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৮৯ আদযো) তংসংৱণ্ণনাসু (ৱিভ. অট্ঠ. ১৮৯ আদযো) আগতনযেন. সতিপট্ঠানাদীনং ৱিভঙ্গাদীসু (ৱিভ. ৩৫৫ আদযো) তংসংৱণ্ণনাদীসু (ৱিভ. অট্ঠ. ৩৫৫ আদযো) চ আগতনযেন. সামঞ্ঞফলানং মহতো হিতস্স মহতো সুখস্স মহতো অত্থস্স মহতো যোগক্খেমস্স নিপ্ফত্তিভাৱতো সন্তপণীতনিপুণঅতক্কাৱচৰপণ্ডিতৱেদনীযভাৱতো চ. অভিঞ্ঞানং মহাসম্ভাৰতো মহাৱিসযতো মহাকিচ্চতো মহানুভাৱতো মহানিপ্ফত্তিতো চ. নিব্বানস্স মদনিম্মদনাদিমহত্থসিদ্ধিতো মহন্ততা ৱেদিতব্বা.

পুথুপঞ্ঞাতি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযং পন ৱিসেসো – নানাখন্ধেসু ঞাণং পৱত্ততীতি, ‘‘অযং ৰূপক্খন্ধো নাম…পে… অযং ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো নামা’’তি, এৱং পঞ্চন্নং খন্ধানং নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তেসুপি ‘‘একৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একাদসৱিধেন ৰূপক্খন্ধো, একৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱেদনাক্খন্ধো, একৱিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… একৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো, বহুৱিধেন ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধো’’তি এৱং একেকস্স খন্ধস্স একৱিধাদিৱসেন অতীতাদিভেদৱসেনপি নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তথা ‘‘ইদং চক্খাযতনং নাম…পে… ইদং ধম্মাযতনং নাম. তত্থ দসাযতনা কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’’তি এৱং আযতননানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি.

নানাধাতূসূতি ‘‘অযং চক্খুধাতু নাম…পে… অযং মনোৱিঞ্ঞাণধাতু নাম. তত্থ সোড়স ধাতুযো কামাৱচৰা, দ্ৱে চতুভূমকা’’তি এৱং নানাধাতূসু পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তযিদং উপাদিণ্ণকধাতুৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বং. পচ্চেকবুদ্ধানঞ্হি দ্ৱিন্নঞ্চ অগ্গসাৱকানং উপাদিণ্ণকধাতূসুযেৱ নানাকৰণং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি. তঞ্চ খো একদেসতোৱ, নো নিপ্পদেসতো, অনুপাদিণ্ণকধাতূনং পন নানাকৰণং ন জানন্তিযেৱ. সব্বঞ্ঞুবুদ্ধানংযেৱ পন, ‘‘ইমায নাম ধাতুযা উস্সন্নত্তা ইমস্স ৰুক্খস্স খন্ধো সেতো হোতি, ইমস্স কণ্হো, ইমস্স বহলত্তচো, ইমস্স তনুত্তচো, ইমস্স পত্তং ৱণ্ণসণ্ঠানাদিৱসেন এৱৰূপং, ইমস্স পুপ্ফং নীলং পীতং লোহিতং ওদাতং সুগন্ধং দুগ্গন্ধং, ফলং খুদ্দকং মহন্তং দীঘং ৱট্টং সুসণ্ঠানং মট্ঠং ফৰুসং সুগন্ধং মধুৰং তিত্তকং অম্বিলং কটুকং কসাৱং, কণ্টকো তিখিণো অতিখিণো উজুকো কুটিলো লোহিতো ওদাতো হোতী’’তি ধাতুনানত্তং পটিচ্চ ঞাণং পৱত্ততি.

অত্থেসূতি ৰূপাদীসু আৰম্মণেসু. নানাপটিচ্চসমুপ্পাদেসূতি অজ্ঝত্তবহিদ্ধাভেদতো সন্তানভেদতো চ নানপ্পভেদেসু পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু. অৱিজ্জাদিঅঙ্গানঞ্হি পচ্চেকং পটিচ্চসমুপ্পাদসঞ্ঞিতাতি. তেনাহ – সঙ্খাৰপিটকে ‘‘দ্ৱাদস পচ্চযা দ্ৱাদস পটিচ্চসমুপ্পাদা’’তি. নানাসুঞ্ঞতমনুপলব্ভেসূতি নানাসভাৱেসু নিচ্চসাৰাদিৱিৰহতো সুঞ্ঞসভাৱেসু, ততো এৱ ইত্থিপুৰিসঅত্তঅত্তনিযাদিৱসেন অনুপলব্ভেসু সভাৱেসু. ম-কাৰো হেত্থ পদসন্ধিকৰো. নানাঅত্থেসূতি অত্থপটিসম্ভিদাৱিসযেসু পচ্চযুপ্পন্নাদিনানাঅত্থেসু. ধম্মেসূতি ধম্মপটিসম্ভিদাৱিসযেসু পচ্চযাদিনানাধম্মেসু. নিৰুত্তীসূতি তেসংযেৱ অত্থধম্মানং নিদ্ধাৰণৱচনসঙ্খাতাসু নানানিৰুত্তীসু. পটিভানেসূতি এত্থ অত্থপটিসম্ভিদাদীসু ৱিসযভূতেসু, ‘‘ইমানি ইদমত্থজোতকানী’’তি (ৱিভ. ৭২৫-৭৪৫) তথা তথা পটিভানতো পটিভানানীতি লদ্ধনামেসু ঞাণেসু. পুথু নানাসীলক্খন্ধেসূতিআদীসু সীলস্স পুথুত্তং নানত্তঞ্চ ৱুত্তমেৱ. ইতৰেসং পন ৱুত্তনযানুসাৰেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা পাকটমেৱ. যং পন অভিন্নং একমেৱ নিব্বানং, তত্থ উপচাৰৱসেন পুথুত্তং গহেতব্বন্তি আহ – ‘‘পুথু নানাজনসাধাৰণে ধম্মে সমতিক্কম্মা’’তি. তেনস্স মদনিম্মদনাদিপৰিযাযেন পুথুত্তং পৰিদীপিতং হোতি.

এৱং ৱিসযৱসেন পঞ্ঞায মহত্তং পুথুত্তঞ্চ দস্সেত্ৱা ইদানি সম্পযুত্তধম্মৱসেন হাসভাৱং, পৱত্তিআকাৰৱসেন জৱনভাৱং, কিচ্চৱসেন তিক্খাদিভাৱঞ্চ দস্সেতুং, ‘‘কতমা হাসপঞ্ঞা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ হাসবহুলোতি পীতিবহুলো. সেসপদানি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. সীলং পৰিপূৰেতীতি হট্ঠপহট্ঠো উদগ্গুদগ্গো হুত্ৱা পীতিসহগতায পঞ্ঞায. পীতিসোমনস্সসহগতা হি পঞ্ঞা অভিৰতিৱসেন আৰম্মণে ফুল্লা ৱিকসিতা ৱিয পৱত্ততি; ন উপেক্খাসহগতাতি পাতিমোক্খসীলং ঠপেত্ৱা হাসনীযং পৰং তিৱিধম্পি সীলং পৰিপূৰেতীতি অত্থো. ৱিসুং ৱুত্তত্তা পুন সীলক্খন্ধমাহ. সমাধিক্খন্ধন্তিআদীসুপি এসেৱ নযো.

ৰূপং অনিচ্চতো খিপ্পং জৱতীতি ৰূপক্খন্ধং অনিচ্চন্তি সীঘং ৱেগেন পৱত্তিযা পটিপক্খদূৰীভাৱেন পুব্বাভিসঙ্খাৰস্স সাতিসযত্তা ইন্দেন ৱিস্সট্ঠৱজিৰং ৱিয লক্খণং পটিৱিজ্ঝন্তী অদন্ধাযন্তী ৰূপক্খন্ধে অনিচ্চলক্খণং ৱেগসা পটিৱিজ্ঝতি, তস্মা সা জৱনপঞ্ঞা নামাতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. এৱং লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাৱসেন জৱনপঞ্ঞং দস্সেত্ৱা বলৱৱিপস্সনাৱসেন দস্সেতুং, ‘‘ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ খযট্ঠেনাতি যত্থ যত্থ উপ্পজ্জতি, তত্থ তত্থেৱ ভিজ্জনতো খযসভাৱত্তা. ভযট্ঠেনাতি ভযানকভাৱতো. অসাৰকট্ঠেনাতি অত্তসাৰৱিৰহতো নিচ্চসাৰাদিৱিৰহতো চ. তুলযিত্ৱাতি তুলাভূতায ৱিপস্সনাপঞ্ঞায তুলেত্ৱা. তীৰযিত্ৱাতি তায এৱ তীৰণভূতায তীৰেত্ৱা. ৱিভাৱযিত্ৱাতি যাথাৱতো পকাসেত্ৱা পঞ্চক্খন্ধং ৱিভূতং কত্ৱা. ৰূপনিৰোধেতি ৰূপক্খন্ধস্স নিৰোধভূতে নিব্বানে নিন্নপোণপব্ভাৰৱসেন. ইদানি সিখাপ্পত্তৱিপস্সনাৱসেন জৱনপঞ্ঞং দস্সেতুং, পুন ‘‘ৰূপ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাৱসেনাতি কেচি.

ঞাণস্স তিক্খভাৱো নাম সৱিসেসং পটিপক্খসমুচ্ছিন্দনেন ৱেদিতব্বোতি, ‘‘খিপ্পং কিলেসে ছিন্দতীতি তিক্খপঞ্ঞা’’তি ৱত্ৱা তে পন কিলেসে ৱিভাগেন দস্সেন্তো, ‘‘উপ্পন্নং কামৱিতক্ক’’ন্তিআদিমাহ. তিক্খপঞ্ঞো হি খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতি, পটিপদা চস্স ন চলতীতি আহ – ‘‘একস্মিং আসনে চত্তাৰো অৰিযমগ্গা অধিগতা হোন্তী’’তিআদি.

‘‘সব্বে সঙ্খাৰা অনিচ্চা দুক্খা ৱিপৰিণামধম্মা সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না খযধম্মা ৱযধম্মা নিৰোধধম্মা’’তি যাথাৱতো দস্সনেন সচ্চসম্পটিৱেধো ইজ্ঝতি, ন অঞ্ঞথাতি কাৰণমুখেন নিব্বেধিকপঞ্ঞং দস্সেতুং, ‘‘সব্বসঙ্খাৰেসু উব্বেগবহুলো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উব্বেগবহুলোতি ৱুত্তনযেন সব্বসঙ্খাৰেসু অভিণ্হং পৱত্তসংৱেগো. উত্তাসবহুলোতি ঞাণুত্ৰাসৱসেন সব্বসঙ্খাৰেসু বহুসো উত্ৰস্তমানসো. তেন আদীনৱানুপস্সনমাহ. উক্কণ্ঠনবহুলোতি পন ইমিনা নিব্বিদানুপস্সনং আহ – অৰতিবহুলোতিআদিনা তস্সা এৱ অপৰাপৰুপ্পত্তিং. বহিমুখোতি সব্বসঙ্খাৰতো বহিভূতং নিব্বানং উদ্দিস্স পৱত্তঞাণমুখো, তথা ৱা পৱত্তিতৱিমোক্খমুখো. নিব্বিজ্ঝনং নিব্বেধো, সো এতিস্সা অত্থি, নিব্বিজ্ঝতীতি ৱা নিব্বেধা, সাৱ পঞ্ঞা নিব্বেধিকা. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

পজ্জতি এতেন ৱিপস্সনাদিকোতি পদং, সমাপত্তি, তস্মা অনুপদন্তি অনুসমাপত্তিযোতি অত্থো. পদং ৱা সম্মসনুপগা ধম্মা ৱিপস্সনায পৱত্তিট্ঠানভাৱতো. তেনাহ ‘‘সমাপত্তিৱসেন ৱা’’তি. ঝানঙ্গৱসেন ৱাতি ঝানঙ্গৱসেনাতি চ অত্থো. অট্ঠকথাযং পন কমত্থো ইধ পদসদ্দো, তস্মা অনুপদং অনুক্কমেনাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘অনুপটিপাটিযা’’তি. ধম্মৱিপস্সনন্তি তংতংসমাপত্তিচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং ধম্মানং ৱিপস্সনং. ৱিপস্সতীতি সমাপত্তিযো ঝানমুখেন তে তে ধম্মে যাথাৱতো পৰিগ্গহেত্ৱা, ‘‘ইতিপি দুক্খা’’তিআদিনা সম্মসতি. অদ্ধমাসেন অৰহত্তং পত্তো উক্কংসগতস্স সাৱকানং সম্মসনচাৰস্স নিপ্পদেসেন পৱত্তিযমানত্তা, সাৱকপাৰমীঞাণস্স চ তথা পটিপাদেতব্বত্তা. এৱং সন্তেপীতি যদিপি মহামোগ্গল্লানত্থেৰো ন চিৰস্সেৱ অৰহত্তং পত্তো; ধম্মসেনাপতি পন ততো চিৰেন, এৱং সন্তেপি যস্মা মোগ্গল্লানত্থেৰোপি মহাপঞ্ঞোৱ, তস্মা সাৰিপুত্তত্থেৰোৱ মহাপঞ্ঞতৰোতি. ইদানি তমত্থং পাকটতৰং কাতুং, ‘‘মহামোগ্গল্লানত্থেৰো হী’’তিআদি ৱুত্তং. সম্মসনং চৰতি এত্থাতি সম্মসনচাৰো, ৱিপস্সনাভূমি, তং সম্মসনচাৰং. একদেসমেৱাতি সকঅত্তভাৱে সঙ্খাৰে অনৱসেসতো পৰিগ্গহেতুঞ্চ সম্মসিতুঞ্চ অসক্কোন্তং অত্তনো অভিনীহাৰসমুদাগতঞাণবলানুৰূপং একদেসমেৱ পৰিগ্গহেত্ৱা সম্মসন্তো. ননু চ ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, অনভিজানং অপৰিজানং অৱিৰাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি (সং. নি. ৪.২৬) ৱচনতো ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামেন সব্বং পৰিঞ্ঞেয্যং পৰিজানিতব্বমেৱ? সচ্চমেতং, তঞ্চ খো সম্মসনুপগধম্মৱসেন ৱুত্তং. তস্মা সসন্তানগতে সব্বধম্মে, পৰসন্তানগতে চ তেসং সন্তানৱিভাগং অকত্ৱা বহিদ্ধাভাৱসামঞ্ঞতো সম্মসনং, অযং সাৱকানং সম্মসনচাৰো. থেৰো পন বহিদ্ধাধম্মেপি সন্তানৱিভাগেন কেচি কেচি উদ্ধৰিত্ৱা সম্মসি, তঞ্চ খো ঞাণেন ফুট্ঠমত্তং কত্ৱা. তেন ৱুত্তং – ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তো ৱিয একদেসমেৱ সম্মসন্তো’’তি. তত্থ ঞাণেন নাম যাৱতা নেয্যং পৱত্তিতব্বং, তথা অপৱত্তনতো ‘‘যট্ঠিকোটিযা উপ্পীড়েন্তো ৱিযা’’তিআদি ৱুত্তং. অনুপদধম্মৱিপস্সনায অভাৱতো ‘‘একদেসমেৱ সম্মসন্তো’’তি ৱুত্তং.

বুদ্ধানং সম্মসনচাৰো দসসহস্সিলোকধাতুযং সত্তসন্তানগতা, অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা চ সঙ্খাৰাতি ৱদন্তি, কোটিসতসহস্সচক্কৱাড়েসূতি অপৰে. তথা হি অদ্ধত্তযৱসেন পটিচ্চসমুপ্পাদনযং ওসৰিত্ৱা ছত্তিংসকোটিসতসহস্সমুখেন বুদ্ধানং মহাৱজিৰঞাণং পৱত্তং. পচ্চেকবুদ্ধানং সসন্তানগতেহি সদ্ধিং মজ্ঝিমদেসৱাসিসত্তসন্তানগতা অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা চ সম্মসনচাৰোতি ৱদন্তি, জম্বুদীপৱাসিসত্তসন্তানগতাতি কেচি. ধম্মসেনাপতিনোপি যথাৱুত্তসাৱকানং ৱিপস্সনাভূমিযেৱ সম্মসনচাৰো. তত্থ পন থেৰো সাতিসযং নিৰৱসেসং অনুপদধম্মং ৱিপস্সি. তেন ৱুত্তং – ‘‘সাৱকানং সম্মসনচাৰং নিপ্পদেসং সম্মসী’’তি.

তত্থ ‘‘সাৱকানং ৱিপস্সনাভূমী’’তি এত্থ সুক্খৱিপস্সকা লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পকতিসাৱকা অগ্গসাৱকা পচ্চেকবুদ্ধা সম্মাসম্বুদ্ধাতি ছসু জনেসু সুক্খৱিপস্সকানং ঝানাভিঞ্ঞাহি অনধিগতপঞ্ঞানেপুঞ্ঞত্তা অন্ধানং ৱিয ইচ্ছিতপদেসোক্কমনং ৱিপস্সনাকালে ইচ্ছিকিচ্ছিতধম্মৱিপস্সনা নত্থি. তে যথাপৰিগ্গহিতধম্মমত্তেযেৱ ঠত্ৱা ৱিপস্সনং ৱড্ঢেন্তি. লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তা পন পকতিসাৱকা যেন মুখেন ৱিপস্সনং আৰভন্তি; ততো অঞ্ঞেন ৱিপস্সনং ৱিত্থাৰিকং কাতুং সক্কোন্তি ৱিপুলঞাণত্তা. মহাসাৱকা অভিনীহাৰসম্পন্নত্তা ততো সাতিসযং ৱিপস্সনং ৱিত্থাৰিকং কাতুং সক্কোন্তি. অগ্গসাৱকেসু দুতিযো অভিনীহাৰসম্পত্তিযা সমাধানস্স সাতিসযত্তা ৱিপস্সনং ততোপি ৱিত্থাৰিকং কৰোতি. পঠমো পন ততো মহাপঞ্ঞতায সাৱকেহি অসাধাৰণং ৱিত্থাৰিকং কৰোতি. পচ্চেকবুদ্ধো তেহিপি মহাভিনীহাৰতায অত্তনো অভিনীহাৰানুৰূপং ততোপি ৱিত্থাৰিকৱিপস্সনং কৰোন্তি. বুদ্ধানং, সম্মদেৱ, পৰিপূৰিতপঞ্ঞাপাৰমিপভাৱিত-সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাধিগমনস্স অনুৰূপাযাতি. যথা নাম কতৱালৱেধপৰিচযেন সৰভঙ্গসদিসেন ধনুগ্গহেন খিত্তো সৰো অন্তৰা ৰুক্খলতাদীসু অসজ্জমানো লক্খণেযেৱ পততি; ন সজ্জতি ন ৱিৰজ্ঝতি, এৱং অন্তৰা অসজ্জমানা অৱিৰজ্ঝমানা ৱিপস্সনা সম্মসনীযধম্মেসু যাথাৱতো নানানযেহি পৱত্ততি. যং মহাঞাণন্তি ৱুচ্চতি, তস্স পৱত্তিআকাৰভেদো গণতো ৱুত্তোযেৱ.

এতেসু চ সুক্খৱিপস্সকানং ৱিপস্সনাচাৰো খজ্জোতপভাসদিসো, অভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৱকানং দীপপভাসদিসো, মহাসাৱকানং ওক্কাপভাসদিসো, অগ্গসাৱকানং ওসধিতাৰকাপভাসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং চন্দপভাসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং ৰস্মিসহস্সপটিমণ্ডিতসৰদসূৰিযমণ্ডলসদিসো উপট্ঠাসি. তথা সুক্খৱিপস্সকানং ৱিপস্সনাচাৰো অন্ধানং যট্ঠিকোটিযা গমনসদিসো, লোকিযাভিঞ্ঞপ্পত্তপকতিসাৱকানং দণ্ডকসেতুগমনসদিসো, মহাসাৱকানং জঙ্ঘসেতুগমনসদিসো, অগ্গসাৱকানং সকটসেতুগমনসদিসো, পচ্চেকবুদ্ধানং মহাজঙ্ঘমগ্গগমনসদিসো, সম্মাসম্বুদ্ধানং মহাসকমগ্গগমনসদিসোতি ৱেদিতব্বো.

অৰহত্তঞ্চ কিৰ পত্ৱাতি এত্থ কিৰ-সদ্দো অনুস্সৱলদ্ধোযমত্থোতি দীপেতুং ৱুত্তো. পত্ৱা অঞ্ঞাসি অত্তনো ৱিপস্সনাচাৰস্স মহাৱিসযত্তা তিক্খৱিসদসূৰভাৱস্স চ সল্লক্খণেন. কথং পনাযং মহাথেৰো দন্ধং অৰহত্তং পাপুণন্তো সীঘং অৰহত্তং পত্ততো পঞ্ঞায অত্তানং সাতিসযং কত্ৱা অঞ্ঞাসীতি আহ – ‘‘যথা হী’’তিআদি. মহাজটন্তি মহাজালসাখং অতিৱিয সিব্বিতজালং. যট্ঠিং পন সাৰং ৱা উজুং ৱা ন লভতি ৱেণুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৱা ৱেণুস্স গহিতত্তা. এৱংসম্পদন্তি যথা তেসু পুৰিসেসু একো ৱেড়ুগ্গহণে অনুচ্চিনিত্ৱা ৱেড়ুযট্ঠিং গণ্হাতি, একো উচ্চিনিত্ৱা, এৱং নিপ্ফত্তিকং. পধানন্তি ভাৱনানুযুঞ্জনং.

সত্তসট্ঠি ঞাণানীতি পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৭৩ মাতিকা) আগতেসু তেসত্ততিযা ঞাণেসু ঠপেত্ৱা ছ অসাধাৰণঞাণানি সুতমযঞাণাদীনি পটিভানপটিসম্ভিদাঞাণপৰিযোসানানি সত্তসট্ঠি ঞাণানি. তানি হি সাৱকেহি পৱিচিতব্বানি, ন ইতৰানি. সোড়সৱিধং পঞ্ঞন্তি (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৫.৩৭৯; সং. নি. টী. ৩.৫.৩৭৯) মহাপঞ্ঞাদিকা, নৱানুপুব্বৱিহাৰসমাপত্তিপঞ্ঞাতি ইদং সোড়সৱিধং পঞ্ঞং.

তত্ৰাতি তস্স. ইদং হোতীতি ইদং দানি ৱুচ্চমানং অনুপুব্বসম্মসনং হোতি. ৱিপস্সনাকোট্ঠাসন্তি ৱিতক্কাদিসম্মসিতব্বধম্মৱিভাগেন ৱিভত্তৱিপস্সনাভাগং.

৯৪. পঠমে ঝানেতি উপসিলেসে ভুম্মং, তস্মা যে পঠমে ঝানে ধম্মাতি যে পঠমজ্ঝানসংসট্ঠা ধম্মাতি অত্থো. অন্তোসমাপত্তিযন্তি চ সমাপত্তিসহগতে চিত্তুপ্পাদে সমাপত্তিসমঞ্ঞং আৰোপেত্ৱা ৱুত্তং. ৱৱত্থিতাতি কতৱৱত্থনা নিচ্ছিতা. পৰিচ্ছিন্নাতি ঞাণেন পৰিচ্ছিন্না সলক্খণতো পৰিচ্ছিজ্জ ঞাতা. ওলোকেন্তোতি ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সন্তো. অভিনিৰোপনং আৰম্মণে চিত্তস্স আৰোপনং. অনুমজ্জনং আৰম্মণে চিত্তস্স অনুৱিচাৰণং. ফৰণং পণীতৰূপেহি কাযস্স ব্যাপনং, ৱিপ্ফাৰিকভাৱো ৱা. সাতন্তি সাতমধুৰতা. অধিক্খেপো ৱিক্খেপস্স পটিপক্খভূতং সমাধানং. ফুসনং ইন্দ্ৰিযৱিসযৱিঞ্ঞাণস্স ততো উপ্পজ্জিত্ৱা আৰম্মণে ফুসনাকাৰেন ৱিয পৱত্তি. ৱেদযিতং আৰম্মণানুভৱনং. সঞ্জাননং নীলাদিৱসেন আৰম্মণস্স সল্লক্খণং. চেতযিতং চেতসো ব্যাপাৰো. ৱিজাননং আৰম্মণূপলদ্ধি. কত্তুকম্যতা চিত্তস্স আৰম্মণেন অত্থিকতা. তস্মিং আৰম্মণে অধিমুচ্চনং, সন্নিট্ঠানং ৱা অধিমোক্খো. কোসজ্জপক্খে পতিতুং অদত্ৱা চিত্তস্স পগ্গণ্হনং পগ্গাহো, অধিগ্গহোতি অত্থো. আৰম্মণং উপগন্ত্ৱা ঠানং, অনিস্সজ্জনং ৱা উপট্ঠানং. সমপ্পৱত্তেসু অস্সেসু সাৰথি ৱিয সকিচ্চপসুতেসু সম্পযুত্তেসু অজ্ঝুপেক্খনং মজ্ঝত্ততা. সম্পযুত্তধম্মানং আৰম্মণে অনুনযনং সংচৰণং অনুনযো. সভাৱতোতি যথাভূতসভাৱতো. সোড়সন্নং এৱ চেত্থ ধম্মানং গহণং তেসংযেৱ থেৰেন ৱৱত্থাপিতভাৱতো, তে এৱস্স তদা উপট্ঠহিংসু, ন ইতৰেতি ৱদন্তি. ৱীৰিযসতিগ্গহণেন চেত্থ ইন্দ্ৰিযভাৱসামঞ্ঞতো সদ্ধাপঞ্ঞা; সতিগ্গহণেনেৱ একন্তানৱজ্জভাৱসামঞ্ঞতো পস্সদ্ধিআদযো ছ যুগড়া; অলোভাদোসা চ সঙ্গহিতা ঝানচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নত্তা তেসং ধম্মানং. থেৰেন চ ধম্মা ৱৱত্থানসামঞ্ঞতো আৰদ্ধা. তে ন উপট্ঠহিংসূতি ন সক্কা ৱত্তুন্তি অপৰে.

ৱিদিতা উপ্পজ্জন্তীতি উপ্পাদেপি নেসং ৱেদনানং পজাননং হোতিযেৱাতি অত্থো. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. তং জানাতীতি তংঞাণো, তস্স ভাৱো তংঞাণতা, ঞাণস্স অত্তসংৱেদনন্তি অত্থো. তংসমানযোগক্খমাহি সম্পযুত্তধম্মা. ঞাণবহুতাতি ঞাণস্স বহুভাৱো, একচিত্তুপ্পাদে অনেকঞাণতাতি অত্থো. ইদানি তমেৱত্থং ৱিৱৰিতুং, ‘‘যথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. ন সক্কা জানিতুং আৰম্মণকৰণস্স অভাৱতো. অসম্মোহাৱবোধো চ ঈদিসস্স ঞাণস্স নত্থি. একেকমেৱ ঞাণং উপ্পজ্জতি তস্মিং খণে একস্সেৱ আৱজ্জনস্স উপ্পজ্জনতো, ন চ আৱজ্জনেন ৱিনা চিত্তুপ্পত্তি অত্থি. ৱুত্তঞ্হেতং –

‘‘চুল্লাসীতিসহস্সানি, কপ্পা তিট্ঠন্তি যে মৰূ;

ন ত্ৱেৱ তেপি জীৱন্তি, দ্ৱীহি চিত্তেহি সংযুতা’’তি. (মহানি. ১০, ৩৯) চ,

‘‘নত্থি চিত্তে যুগা গহী’’তি চ –

ৱত্থাৰম্মণানং পৰিগ্গহিততাযাতি যস্মিঞ্চ আৰম্মণে যে ঝানধম্মা পৱত্তন্তি, তেসং ৱত্থাৰম্মণানং পগেৱ ঞাণেন পৰিচ্ছিজ্জ গহিতত্তা. যথা নাম মিগসূকৰাদীনং আসযেপৰিগ্গহিতে তত্ৰ ঠিতা মিগা ৱা সূকৰা ৱা ততো উট্ঠানতোপি আগমনতোপি নেসাদস্স সুখগ্গহণা হোন্তি, এৱংসম্পদমিদং. তেনাহ ‘‘থেৰেন হী’’তিআদি. তেনাতি ৱত্থাৰম্মণানং পৰিগ্গহিতভাৱেন. অস্সাতি থেৰস্স. তেসং ধম্মানন্তি ঝানচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নানং ধম্মানং. উপ্পাদং আৱজ্জন্তস্সাতিআদিনা উপ্পাদাদীসু যং যদেৱ আৰব্ভ ঞাণং উপ্পজ্জতি; তস্মিং তস্মিং খণে তস্স তস্সেৱ চস্স পাকটভাৱো দীপিতো. ন হি আৱজ্জনেন ৱিনা ঞাণং উপ্পজ্জতি. অহুত্ৱা সম্ভোন্তীতি পুব্বে অৱিজ্জমানা হুত্ৱা সম্ভৱন্তি, অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. উদযং পস্সতি তেসং ধম্মানং, ‘‘অহুত্ৱা সম্ভোন্তী’’তি উপ্পাদক্খণসমঙ্গিভাৱদস্সনতো. পুব্বে অভাৱবোধকো হি অত্তলাভো ধম্মানং উদযো. হুত্ৱাতি উপ্পজ্জিত্ৱা. পটিৱেন্তীতি পটি খণে খণে ৱিনস্সন্তি. ৱযং পস্সতি, ‘‘হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি তেসং ধম্মানং ভঙ্গক্খণসমঙ্গিভাৱদস্সনতো. ৱিদ্ধংসভাৱবোধকো হি ধম্মানং ৱিজ্জমানতো ৱযো.

তেসু ধম্মেসু নত্থি এতস্স উপযো ৰাগৱসেন উপগমনন্তি অনুপযো, অননুৰোধো. হুত্ৱা ৱিহৰতীতি যোজনা. তথা নত্থি এতস্স অপাযো পটিঘৱসেন অপগমনন্তি অনপাযো, অৱিৰোধো. ‘‘এতং মম, এসো মে অত্থা’’তি তস্স তণ্হাদিট্ঠিঅভিনিৱেসাভাৱতো তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযেহি অনিস্সিতো. অপ্পটিবদ্ধোতি অনুপযানিস্সিতভাৱতো ৱিপস্সনায পৰিবন্ধৱসেন ছন্দৰাগেন ন পটিবদ্ধো ন ৱিবন্ধিতো. ৱিপ্পমুত্তোতি ততো এৱ ৱিক্খম্ভনৱিমুত্তিৱসেন কামৰাগতো ৱিমুত্তো. ৱিসংযুত্তো ৱিক্খম্ভনৱসেনেৱ পটিপক্খধম্মেহি ৱিসংযুত্তো.

কিলেসমৰিযাদা তেন কতা ভৱেয্যাতি অন্তোসমাপত্তিযং পৱত্তে সোড়স ধম্মে আৰব্ভ পৱত্তমানং ৱিপস্সনাৱীথিং ভিন্দিত্ৱা সচে ৰাগাদযো উপ্পজ্জেয্যুং; তস্স ৱিপস্সনাৱীথিযা কিলেসমৰিযাদা তেন চিত্তেন, চিত্তসমঙ্গিনা ৱা কতা ভৱেয্য. তেসূতি তেসু ধম্মেসু. অস্সাতি থেৰস্স. একোপীতি ৰাগাদীসু একোপীতি চ ৱদন্তি. ৱুত্তাকাৰেন একচ্চানং অনাপাথগমনে সতি ৱিপস্সনা ন তেসু ধম্মেসু নিৰন্তৰপ্পৱত্তাতি আৰম্মণমৰিযাদা ভৱেয্য. ৱিক্খম্ভিতপচ্চনীকত্তাতি ৱিপস্সনায পটিপক্খধম্মানং পগেৱ ৱিক্খম্ভিতত্তা ইদানিপি ৱিক্খম্ভেতব্বা কিলেসা নত্থীতি ৱুত্তং.

ইতোতি পঠমজ্ঝানতো. অনন্তৰোতি উপৰিমো ঝানাদিৱিসেসো. তস্স পজাননস্সাতি, ‘‘অত্থি উত্তৰি নিস্সৰণ’’ন্তি এৱং পৱত্তজাননস্স. বহুলীকৰণেনাতি পুনপ্পুনং উপ্পাদনেন.

সম্পসাদনট্ঠেনাতি কিলেসকালুসিযাপগমনেন, তস্স ৱিচাৰক্খোভৱিগমেন ৱা চেতসো সম্মদেৱ পাসাদিকভাৱেন.

ৱীৰিযং সতি উপেক্খাতি আগতট্ঠানে পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা, অদুক্খমসুখাৱেদনাতি এত্থ ঝানুপেক্খাতি, ‘‘সুখট্ঠানে ৱেদনুপেক্খাৱা’’তি ৱুত্তং. সুখট্ঠানেতি চ পঠমজ্ঝানাদীসু সুখস্স ৱুত্তট্ঠানে. পস্সদ্ধত্তাতি সমধুৰচেতযিতভাৱেন আৰম্মণে ৱিসটৱিত্থতভাৱতো যো সো চেতসো আভোগো ৱুত্তো. সামঞ্ঞফলাদীসু সতিযা পাৰিসুদ্ধি, সা থন অত্থতো সতিৱিনিমুত্তা নত্থীতি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধাসতিযেৱা’’তি. পাৰিসুদ্ধিউপেক্খা, ন ঝানুপেক্খাদযো.

৯৫. ঈদিসেসু ঠানেসু সতিযা ন কদাচিপি ঞাণৱিৰহো অত্থীতি আহ – ‘‘ঞাণেন সম্পজানো হুত্ৱা’’তি. তথা হি ততিযজ্ঝানে, ‘‘সতিমা সুখৱিহাৰী’’তি এত্থ সম্পজানোতি অযমত্থো ৱুত্তো এৱ হোতি. ন সাৱকানং অনুপদধম্মৱিপস্সনা হোতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমপ্পৱত্তিযা দুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱিনিব্ভুজিত্ৱা গহেতুং অসক্কুণেয্যভাৱতো. তেনাহ – ‘‘কলাপৱিপস্সনং দস্সেন্তো এৱমাহা’’তি.

৯৬. পঞ্ঞায চস্সদিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি দস্সনসমকালং খীযমানা আসৱা, ‘‘দিস্ৱা পৰিক্খীণা হোন্তী’’তি ৱুত্তা. সমানকালেপি হি এদিসো সদ্দপ্পযোগো দিস্সতি –

‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৫; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫, ৪৬৭).

‘‘নিহন্ত্ৱা তিমিৰং সব্বং, উগ্গতেজো সমুগ্গতো;

ৱেৰোচনো ৰস্মিমালী, লোকচক্খুপভঙ্কৰো’’তি. (পট্ঠা. অনুটী. ১.২৫-৩৪; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৫৮০) চ –

এৱমাদীসু. হেতুঅত্থো ৱা অযং দিস্ৱাসদ্দো অসমানকত্তুকো যথা – ‘‘ঘতং পিৱিত্ৱা বলং হোতি, সীহং দিস্ৱা ভযং হোতী’’তি (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮০২). দস্সনহেতুকো হি আসৱানং পৰিক্খযো পৰিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাভিসমযে সতি পহানাভিসমযস্স লব্ভনতো. যুগনদ্ধং আহৰিত্ৱাতি পঠমজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ ঝানধম্মে সম্মসন্তো সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৱেতি. এৱং যাৱ নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায তত্থ সম্মসন্তো সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং কত্ৱা যথা থেৰো অৰহত্তং পাপুণি. তং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘অৰহত্তং পত্তৱাৰো ইধ গহিতো’’তি. ইধাতি ইমস্মিং সুত্তে. দীঘনখসুত্তদেসনায (ম. নি. ২.২০৫-২০৬) হি থেৰো অৰহত্তং পত্তো. তদা চ অনাগামী হুত্ৱা নিৰোধং সমাপজ্জতীতি ৱচনঅৱসৰো নত্থি, তস্মা ৱুত্তং – ‘‘অৰহত্তং পত্তৱাৰো ইধ গহিতো’’তি. যদি এৱং – ‘‘সব্বসো নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমতিক্কম্ম সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তি ইদং কস্মা ৱুত্তন্তি? থেৰে ৱিজ্জমানে পণ্ডিতগুণে অনৱসেসতো দস্সেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেতুং. নিৰোধসমাপজ্জনং পন থেৰস্স আচিণ্ণসমাচিণ্ণং. তেনাহ ‘‘নিৰোধং পন…পে… ৱদন্তী’’তি. তেন ফলসমাপত্তিম্পি অন্তৰা সমাপজ্জতিযেৱাতি দস্সেতি.

ৱোমিস্সং ৱিৱৰিতুং ‘‘তত্থস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ‘‘নিৰোধং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগেন সমথৱিপস্সনং যুগনদ্ধং আহৰিত্ৱা ঠিতস্স নিৰোধসমাপত্তি সীসং নাম হোতি, তস্স আভোগৱসেন নিৰোধস্স ৱাৰো আগচ্ছতি. ফলসমাপত্তি গূড়্হো হোতি, ‘‘ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিস্সামী’’তি আভোগস্স অভাৱতো. ফলসমাপত্তি সীসং হোতীতি এত্থাপি ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. এতেন আভোগপটিবদ্ধমেতেসং আগমনন্তি দীপিতন্তি ৱেদিতব্বং. জম্বুদীপৱাসিনো থেৰা পনাতিআদি অট্ঠকথাৰুড়্হমেৱ তং ৱচনং. অন্তোসমাপত্তিযন্তি নিৰোধং সমাপন্নকালে. তিসমুট্ঠানিকৰূপধম্মেতি উতুকম্মাহাৰৱসেন তিসমুট্ঠানিকৰূপধম্মে.

৯৭. চিণ্ণৱসিতন্তি পটিপক্খদূৰিভাৱেন সুভাৱিতৱসীভাৱং. নিপ্ফত্তিং পত্তোতি উক্কংসপৰিনিপ্ফত্তিং পত্তো. উৰে ৱাযামজনিতায ওৰসো. পভাৱিতন্তি উপ্পাদিতং. ধম্মেনাতি অৰিযমগ্গধম্মেন. তস্স হি অধিগমেন অৰিযায জাতিযা জাতো নিব্বত্তোতি কত্ৱা, ‘‘ধম্মজো ধম্মনিম্মিতো’’তি ৱুচ্চতি. ধম্মদাযস্সাতি নৱৱিধস্স লোকুত্তৰধম্মদাযস্স. আদিযনতোতি গণ্হনতো, সসন্তানে উপ্পাদনতোতি অত্থো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

অনুপদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.