২. ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনা

৯৮. খীণা জাতীতি অত্তনো জাতিক্খযং পটিজানন্তেন অৰহত্তং ব্যাকতং হোতি অৰহতো তদভাৱতো. তথা ৱুসিতং ব্ৰহ্মচৰিযন্তি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসো মে পৰিযোসিতোতি পটিজানন্তেনপি. কতং কৰণীযন্তি চতূহি মগ্গেহি চতূসু সচ্চেসু পৰিঞ্ঞাদিৱসেন সোড়সৱিধস্সপি কিচ্চস্স অত্তনা নিট্ঠাপিতভাৱং পটিজানন্তেনপি. নাপৰং ইত্থত্তাযাতি আযতিং পুনব্ভৱাভাৱং, আযতিং ৱা পৰিঞ্ঞাদিকৰণীযাভাৱং পটিজানন্তেনপীতি আহ – ‘‘একেনপি পদেন অঞ্ঞা ব্যাকতাৱ হোতী’’তি. দ্ৱিক্খত্তুং বদ্ধং পন সুবদ্ধং ৱিযাতি ৱুত্তং. ইধ পন অঞ্ঞাব্যাকৰণং চতূহি পদেহি আগতং, তস্মা ৱত্তব্বমেৱ চেত্থ নত্থীতি অধিপ্পাযো. চেতনায দিট্ঠৱাদিতা নাম অৰিযৱোহাৰো. সভাৱোতি পকতিঅত্থো হি অযং ধম্মসদ্দো, ‘‘জাতিধম্মা জৰাধম্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৭৪-২৭৫) ৱিয তস্মা, অনুধম্মোতি অৰিযভাৱং অনুগতা পকতীতি অত্থো. পৰমপ্পিচ্ছতায অৰিযা অত্তনো গুণে অনাৱিকৰোন্তাপি সাসনস্স নিয্যানিকভাৱপৱেদনত্থঞ্চেৱ সব্ৰহ্মচাৰীনং সম্মাপটিপত্তিযং উস্সাহজননত্থঞ্চ তাদিসানং পৰিনিব্বানসমযেযেৱ আৱিকৰোন্তীতি অধিপ্পাযেনাহ – ‘‘পৰিনিব্বুতস্স…পে… কাতব্বো’’তি.

৯৯. দুব্বলন্তি ফেগ্গু ৱিয সুভেজ্জনীযং বলৱিৰহিতং, অসাৰন্তি অত্থো. ৱিৰাগুতন্তি পলুজ্জনসভাৱং. ৱিগচ্ছনসভাৱন্তি ৱিনাসগমনসভাৱং. অনিচ্চদুক্খৱিপৰিণামত্তা অস্সাসলেসস্সপি অভাৱতো অস্সাসৱিৰহিতং. আৰম্মণকৰণৱসেন সমন্নাগমনৱসেন চ যথাৰহং উপেন্তি উপগচ্ছন্তীতি উপযা, ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি উপাদিযন্তি দড়্হগ্গাহং গণ্হন্তীতি উপাদানা. অধিতিট্ঠতি চেতসো অভিনন্দনভূতাতি চেতসো অধিট্ঠানং. তাহীতি তণ্হাদিট্ঠীহি. তন্তি চিত্তং. অভিনিৱিসতীতি অভিৰতিৱসেন নিৱিসতি, অযঞ্হেত্থ অত্থো – সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অভিনিৱিসতি ‘‘এতং মমং, এসো মে অত্তা’’তি অজ্ঝোসায তিট্ঠতি এতাহি অভিনিৱেসাহি, তথা সক্কাযধম্মেসু চিত্তং অনুসেতি এতাহীতি অনুসযা, তণ্হাদিট্ঠিযো. যদগ্গেন হি তেভূমকধম্মেসু ৰাগাদযো অনুসেন্তি, তদগ্গেন তংসহগতধম্মা তত্থ অনুসেন্তীতি পৰিযাযেন, ‘‘তং অনুসেতী’’তি ৱুত্তং. খযা ৱিৰাগাতি হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনন্তি ‘‘খযেন ৱিৰাগেনা’’তি হেতুম্হি কৰণৱসেন অত্থো ৱুত্তো. ৱিৰাগেনাতি চ ইতিসদ্দো আদি অত্থো. তেন ‘‘নিৰোধেনা’’তি এৱমাদিকং গহিতং হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞৱেৱচনানেৱ উপযাদীনং সমুচ্ছেদস্সেৱ বোধনতো.

১০০. পতিট্ঠাতি এত্থ সেসভূতত্তযং উপাদাৰূপঞ্চাতি পতিট্ঠানা, নিজ্জীৱট্ঠেন ধাতুচাতি পতিট্ঠানধাতু. ন্হানীযচুণ্ণং বাহিৰউদকং ৱিয সেসভূতত্তযং আবন্ধতীতি আবন্ধনং. পচনীযভত্তং বাহিৰতেজো ৱিয সেসভূতত্তযং পৰিপাচেতীতি পৰিপাচনং. বাহিৰৱাতো ৱিয সেসভূতত্তযং ৱিত্থম্ভেতীতি ৱিত্থম্ভনং. ধাতুসদ্দত্থো ৱুত্তোযেৱ. অসম্ফুট্ঠধাতূতি অসম্ফুসিতভাৱো তেসং ৱিপৰিমট্ঠতাভাৱতো. ৱিজাননং আৰম্মণূপলদ্ধি. অহং অত্তাতি অহং, ‘‘ৰূপধম্মো মে অত্তা’’তি অত্তকোট্ঠাসেন অত্তভাৱেন ন উপগমিং ন গণ্হিং. নিস্সিতনিস্সিতাপি নিস্সিতা এৱ নামাতি আহ ‘‘পথৱীধাতুনিস্সিতাৱা’’তি. অত্তনা ৱা পন তন্নিস্সিতাতি ‘‘একেন পৰিযাযেনা’’তি. উপাদাৰুপম্পি কামং নিস্সিতম্পি হোতি. তথাপি তং নিস্সিতং হোতিযেৱাতি তং ন উদ্ধটং. পৰিচ্ছেদকৰত্তা পৰিচ্ছেদাকাসস্স ‘‘অৱিনিব্ভোগৱসেনা’’তি ৱুত্তং. তেন চ তথা পৰিচ্ছিন্নত্তা সব্বম্পি ভূতুপাদাৰূপং আকাসধাতুনিস্সিতং নাম. তং নিস্সায পৱত্তিযা উপাদাৰূপং ৱিয ভূতৰূপানি, অৰূপক্খন্ধা ৱিয চ ৱত্থুৰূপানি, ‘‘তংনিস্সিতৰূপৱত্থুকা অৰূপক্খন্ধা’’তি ৱুত্তনযেন আকাসধাতুনিস্সিতচক্খাদিৰূপধম্মৱত্থুকা ৱেদনাদযো অৰূপক্খন্ধা আকাসধাতুনিস্সিতা নামাতি ইমমত্থং তথা-সদ্দেন উপসংহৰতি. ইধাপীতি আকাসধাতুনিস্সিতপদেপি, ন পথৱীধাতুনিস্সিতপদাদীসু এৱ. ৰূপাৰূপন্তি সব্বম্পি ৰূপাৰূপং গহিতমেৱ হোতি, অগ্গহিতং নত্থি. সহজাতা…পে… নিস্সিতন্তি ইদং নিপ্পৰিযাযসিদ্ধং নিস্সযত্তং গহেত্ৱা ৱুত্তং. হেট্ঠা ৱুত্তনযেন পৰিযাযসিদ্ধে নিস্সযত্তে গয্হমানে – ‘‘পচ্ছাজাতপচ্চযোতি পচ্ছাজাতা চিত্তচেতসিকা ধম্মা পুৰেজাতস্স ইমস্স কাযস্স পচ্ছাজাতপচ্চযেন পচ্চযো’’তি (পট্ঠা. ১.১.১১) ৱচনতো সব্বং চতুসমুট্ঠানিকৰূপং, ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৱত্তব্বং. তথা অনন্তৰৱিঞ্ঞাণধাতুপচ্চযা পৱত্তনতো, ‘‘ৱিঞ্ঞাণধাতুনিস্সিত’’ন্তি ৱত্তব্বং.

১০১. ৰুপ্পতি ৱণ্ণৱিকাৰং আপজ্জমানং হদযঙ্গতভাৱং পকাসেতীতি ৰূপন্তি অযমত্থো চক্খুদ্ৱাৰে আপাথগতে ৰূপাযতনে নিপ্পৰিযাযতো লব্ভতি, ন আপাথমনাগতে. চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বভাৱো পন আপাথমনাগতেপি তস্মিং লব্ভতেৱ তংসভাৱানতিৱত্থনতো. ৰূপাযতনং দ্ৱিধা ৱিভজিত্ৱা. থেৰো পন আপাথং অনাগতস্সাপি ৰূপাযতনস্স ৰূপভাৱং ন সক্কা পটিক্খিপিতুন্তি দ্ৱিধাকৰণং নানুজানন্তো ছন্নোৱাদং নিদস্সেতি, ‘‘উপৰি ছন্নোৱাদে কিন্তি কৰিস্সথা’’তি. তত্থ হি ‘‘চক্খুং, আৱুসো ছন্ন, চক্খুৱিঞ্ঞাণং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বে ধম্মে’’তি (ম. নি. ৩.৩৯১) আগতং, ন চেত্থ চক্খুদ্ৱাৰে আপাথং আগতমেৱ ৰূপাযতনং চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বপদেন গহিতং, ন আপাথং অনাগতন্তি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং অৱিসেসেনেৱ ৰূপাযতনেন তণ্হামানদিট্ঠিগাহাভাৱস্স জোতিতত্তা. তেনাহ ‘‘ন যিদং লব্ভতী’’তি. ৰূপমেৱাতি ৰূপাযতনমেৱ. যদি এৱং ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণৱিঞ্ঞাতব্বেসু ধম্মেসূ’’তি পদং কথং নেতব্বন্তি আহ – ‘‘চক্খুৱিঞ্ঞাণসম্পযুত্তা পনা’’তিআদি. চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং ৱিঞ্ঞাতব্বেসূতি যেন মনোৱিঞ্ঞাণেন চক্খুৱিঞ্ঞাণং অনিচ্চন্তিআদিনা চক্খুৱিঞ্ঞাণেন সদ্ধিং তেন ৱিঞ্ঞাতব্বেসু তংসম্পযুত্তধম্মেসূতি অত্থো. তণ্হাছন্দোতি তস্সনসভাৱো ছন্দো, ন কত্তুকম্যতা ছন্দোযেৱাতি তণ্হাছন্দো. ৰজ্জনৱসেনাতি ৱত্থং ৱিয ৰঙ্গজাতং চিত্তস্স অনুৰঞ্জনৱসেন. অভিনন্দনৱসেনাতি আৰম্মণে অভিৰমিত্ৱা নন্দনৱসেন. সপ্পীতিকতণ্হা হি নন্দীতি ৱুচ্চতি. তণ্হাযনৱসেন তণ্হা.

১০২. অহঙ্কাৰোতি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১২১, ১২৩৯; ৱিভ. ৮৩২, ৮৬৬; সং. নি. ৪.১০৮; মহানি. ২১, ১৭৮) অহংকৰণং. যেন হি মমং কৰোতি, এতং মমঙ্কাৰো. স্ৱেৱাতি ‘‘অহঙ্কাৰো’’তি ৱুত্তমানো. এৱং চতুত্থজ্ঝানে নিদ্দিট্ঠে সব্বাসু লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৱুচ্চমানাসু হেট্ঠা ৱিজ্জাদ্ৱযং ৱত্তব্বন্তি অধিপ্পাযেন, ‘‘পুব্বেনিৱাসং দিব্বচক্খুঞ্চ অৱত্ৱা কস্মা ৱুত্ত’’ন্তি আহ? ইতৰো ইধ সব্বৱাৰেসুপি লোকুত্তৰধম্মপুচ্ছা অধিকতা তস্মা ‘‘সো এৱং সমাহিতে’’তিআদিনা ততিযা ৱিজ্জা কথিতাতি দস্সেন্তো, ‘‘ভিক্খূ লোকিযধম্মং ন পুচ্ছন্তী’’তিআদিমাহ. একৱিস্সজ্জিতসুত্তং নামেতং ততিযৱিজ্জায এৱ আগতত্তা. অৰিযধম্মৱসেনপিস্স সমঞ্ঞা অত্থেৱাতি দস্সেন্তো, ‘‘ছব্বিসোধনন্তিপিস্স নাম’’ন্তি ৱত্ৱা তেসু ধম্মেসু ভেদং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিসুদ্ধাতি তস্সা চোদনায সোধনৱসেন ৱিসোধিতা. একমেৱ কত্ৱাতি একৱাৰৱসেনেৱ পাড়িযং একজ্ঝং আগতত্তা একমেৱ কোট্ঠাসং কত্ৱা. যদি এৱং কথং ৱা ছব্বিসোধনতাতি আহ – ‘‘চতূহি আহাৰেহি সদ্ধি’’ন্তি কথং পনেত্থ চত্তাৰো আহাৰা গহেতব্বাতি? কেচি তাৱ আহু – ‘‘সাধূতি ভাসিতং অভিনন্দিত্ৱা অনুমোদিত্ৱা উত্তৰি পঞ্হো পুচ্ছিতব্বো’’তি হেট্ঠা আগতেন নযেন আহাৰৱাৰো আহৰিত্ৱা ৱত্তব্বোতি. ‘‘বহিদ্ধা সব্বনিমিত্তেসূ’’তি এত্থ আহাৰানম্পি সঙ্গহিতত্তা আহাৰা অত্থতো আগতা এৱাতি অঞ্ঞে. অপৰে পন ৰূপক্খন্ধগ্গহণেন কবড়ীকাৰো আহাৰো, সঙ্খাৰক্খন্ধগ্গহণেন ফস্সাহাৰো, মনোসঞ্চেতনাহাৰগ্গহণেন ৱিঞ্ঞাণাহাৰো সৰূপতোপি গহিতোতি ৱদন্তি.

‘‘ছব্বিসোধন’’ন্তি ইমস্স সুত্তস্স সমঞ্ঞায অন্ৱত্থতং দস্সেত্ৱা আযতিম্পি তাদিসেন ব্যাকৰণেন ভিক্খূনং পটিপত্তিম্পি দস্সনত্থং, ‘‘ইমে পনা’’তিআদি আৰদ্ধং. ৱিনযনিদ্দেসপৰিযাযেনাতি ৱিনযনিদ্দেসে আগতেন কাৰণেন. ৱিনযে ৱা আগতনিদ্দেসানুক্কমেন.

অধিগন্তব্বতো অধিগমো, ঝানাদিঅধিগমপুচ্ছা. তেনাহ – ‘‘ঝানৱিমোক্খাদীসূ’’তিআদি. উপাযপুচ্ছাতি অধিগমোপাযপুচ্ছা. কিন্তীতি কেন পকাৰেন ৱিধিনাতি অত্থো.

কতমেসং ত্ৱং ধম্মানং লাভীতি ইদং পন পুব্বে ‘‘কিং তে অধিগত’’ন্তি অনিদ্ধাৰিতভেদা ঝানাদিৱিসেসা পুচ্ছিতাতি ইদানি তেসং নিদ্ধাৰেত্ৱা পুচ্ছনাকাৰদস্সনং. তস্মাতি যস্মা যথাৱুত্তেহি আকাৰেহি অধিগমব্যাকৰণং সোধেতব্বং, তস্মা. এত্তাৱতাৱাতি এত্তকেন ব্যাকৰণমত্তেনেৱ ন সক্কাৰো কাতব্বো. ব্যাকৰণঞ্হি একচ্চস্স অযাথাৱতোপি হোতি, যথা নাম জাতৰূপপতিৰূপং জাতৰূপং ৱিয খাযতীতি জাতৰূপং নিঘংসনতাপনছেদনেহি সোধেতব্বং এৱমেৱং ইমেসু ইদানেৱ ৱুত্তেসু ছসু ঠানেসু পক্খিপিত্ৱা সোধনত্থং ৱত্তব্বো ৱিমোক্খাদীসূতি আদি-সদ্দেন সমাধি-সমাপত্তি-ঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনা-ফলসচ্ছিকিৰিযা সঙ্গণ্হাতি.

পাকটো হোতি অধিগতৱিসেসস্স সতিসম্মোসাভাৱতো. সেসপুচ্ছাসুপি ‘‘পাকটো হোতী’’তি পদে এসেৱ নযো. উগ্গহপৰিপুচ্ছাকুসলাতি সজ্ঝাযমগ্গসংৱণ্ণনাসু নিপুণা. যায পটিপদায যস্স অৰিযমগ্গো আগচ্ছতি, সা পুব্বভাগপটিপত্তি আগমনপটিপদা. সোধেতব্বাতি সুদ্ধা উদাহু অসুদ্ধাতি ৱিচাৰণৱসেন সোধেতব্বা. ন সুজ্ঝতীতি তত্থ তত্থ পমাদপটিপত্তিভাৱতো. অপনেতব্বো অত্তনো পটিঞ্ঞায. ‘‘সুজ্ঝতী’’তি ৱত্ৱা সুজ্ঝনাকাৰং দস্সেতুং, ‘‘দীঘৰত্ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. পঞ্ঞাযতীতি এত্থ ‘‘যদী’’তি পদং আনেত্ৱা যদি সো ভিক্খু তায পটিপদায যদি পঞ্ঞাযতীতি সম্বন্ধো. খীণাসৱপটিপত্তিসদিসা পটিপদা হোতি দীঘৰত্তং ৱিক্খম্ভিতকিলেসত্তা.

নদিযা সমুদ্দং পক্খন্দনট্ঠানং নদীমুখদ্ৱাৰং. মদ্দমানোতি বদৰসাড়ৱং সৰসং পত্তে পক্খিত্তো হুত্ৱা মদ্দমানো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

ছব্বিসোধনসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.