৯. মহাপুণ্ণমসুত্তৱণ্ণনা

৮৫. তস্মিং অহূতি তস্মিং অহনীতি আহ ‘‘তস্মিং দিৱসে’’তি. অনসনেনাতি সব্বসো আহাৰস্স অভুঞ্জনেন সাসনিকসীলেন বাহিৰকঅনসনেন উপেতা হুত্ৱাতি যোজনা. ৱা-সদ্দেন খীৰপানমধুসাযনাদিৱিধিং সঙ্গণ্হাতি. উপেচ্চ ৱসিতব্বতো উপোসথো, পাতিমোক্খুদ্দেসো. উপেতেন সমন্নাগতেন হুত্ৱা ৱসিতব্বতো সন্তানে ৱাসেতব্বতো উপোসথো, সীলং. অনসনাদিধম্মাদিং ৱা উপেচ্চ ৱসনং উপৱাসো উপোসথো. তথাৰূপে হত্থিজাতিৱিসেসে উপোসথোতি সমঞ্ঞামত্তন্তি আহ – ‘‘উপোসথো নাম নাগৰাজাতিআদীসু পঞ্ঞত্তী’’তি. ৱুত্তনযেন উপৱসন্তি এত্থাতি উপোসথো, দিৱসো. সো পনেস উপোসথো. মাসপুণ্ণতাযাতি মাসস্স পূৰিতভাৱেন. সম্পুণ্ণাতি সব্বসো পুণ্ণা. তায হি ৰত্তিযা ৱসেন মাসো অনৱসেসতো পুণ্ণো হোতি. মাসদ্ধমাসাদিভেদং কালং মাতি মিনন্তো ৱিয হোতীতি চ ‘‘মা’’ইতি চন্দো ৱুচ্চতি. এত্থাতি এতিস্সা ৰত্তিযা. পুণ্ণো পৰিপুণ্ণকলো জাতোতি পুণ্ণমা. তঞ্হি চন্দপাৰিপূৰিযা মাসপাৰিপূৰিযা এৱমাহ. এতেন তস্স উপোসথভাৱং দস্সেতি.

দিস্সতি ফলং সন্দিস্সতীতি দেসো, হেতূতি আহ ‘‘দেসন্তি কাৰণ’’ন্তি. সব্বং কথেন্তি সব্বং অত্তনা পৰিগ্গহিতপ্পকাৰং কথেন্তি. কথেতুং ন সক্কোন্তি অৱিসযত্তা. পাসাদপৰিৱেণেতি পাসাদস্স পুৰতো ৱিৱটঙ্গণে. হেট্ঠা ৱুত্তনযেনাতি সেখসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ২.২২) ৱুত্তনযেন ৱিত্থাৰেতব্বং.

৮৬. ইমে নু খোতি এত্থ নূতি সংসযজোতনোতি আহ – ‘‘ৱিমতিপুচ্ছা ৱিয কথিতা’’তি. জানন্তেনাতিআদি পুচ্ছাৱত্তদস্সনপৰং দট্ঠব্বং, ন পুচ্ছকস্স সত্থু অত্তনো অজাননভাৱদীপনপৰং. জানাতি হি ভগৱা. অজানন্তেন ৱিয হুত্ৱা পুচ্ছিতে. যথাভূতসভাৱং জানন্তো ৱিয পুচ্ছতি কোহঞ্ঞে ঠত্ৱা. তেনাহ – ‘‘থেৰো এৱৰূপং ৱচনং কিং কৰিস্সতী’’তি কাৰণস্স সুপ্পহীনত্তাতি অধিপ্পাযো.

ছন্দমূলকাতি তণ্হাছন্দমূলকা. তণ্হা হি দুক্খসমুদযো. কুসলসঞ্ঞো ৱা থিৰৱিসদনিপুণসঞ্ঞো ৱা, কুসলসঙ্খাৰো ৱা তিখিণথিৰৱিসদসঙ্খাৰো ৱা; সুৱিসুদ্ধৱিপুলোদাৰৱিঞ্ঞাণো ৱাতি ইমমত্থং ‘‘সঞ্ঞাদীসুপি এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি. কস্মা পনেত্থ অনাগতকালৱসেনেৱ দেসনা আগতাতি আহ ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি.

খন্ধানং খন্ধপণ্ণত্তীতি খন্ধসদ্দাভিধেয্যানং ৰুপ্পনানুভৱনসঞ্জাননাভিসঙ্খৰৱিজাননসভাৱানং অত্থানং ‘‘খন্ধো’’তি অযং সমঞ্ঞা. কিত্তকেনাতি কিংপৰিমাণেন অত্থেন, ৰাসত্থভাগত্থাদীসু কীদিসেনাতি অধিপ্পাযো.

হেতুহেতূতি হেতুপচ্চযভূতো হেতু. যো হি লোভাদীনং সহজাতধম্মেসু মূলট্ঠেনুপকাৰকভাৱো নিপ্পৰিযাযেন হেতুত্থো; সো পথৱীআদীসুপি পচ্চযভাৱমত্তেন হেতুপৰিযাযদস্সনতো দুতিযেন হেতু-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তো ‘‘হেতুহেতূ’’তি. অৱিজ্জা পুঞ্ঞাভিসঙ্খাৰাদীনং সাধাৰণপচ্চযত্তা সাধাৰণহেতু, ‘‘অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নানং কম্মসমাদানানং ঠানসো হেতুসো ৱিপাক’’ন্তি এত্থ ৱিজ্জমানেসুপি অঞ্ঞেসু পচ্চযেসু ইট্ঠানিট্ঠৱিপাকনিযামকত্তা কম্মং তস্স পধানকাৰণন্তি আহ – ‘‘কুসলাকুসলং অত্তনো অত্তনো ৱিপাকদানে উত্তমহেতূ’’তি. ‘‘মহাভূতা হেতূ’’তি অযমেৱত্থো ‘‘মহাভূতা পচ্চযো’’তি ইমিনাপি ৱুত্তোতি হেতুসদ্দপচ্চযসদ্দানং সমানত্থত্তা পচ্চযো এৱ হেতু পচ্চযহেতু, যো চ ৰূপক্খন্ধস্স হেতু, সো এৱ তস্স পঞ্ঞাপনায পচ্চযোতি ৱুত্তোতি আহ – ‘‘ইধ পচ্চযহেতু অধিপ্পেতো’’তি. যদগ্গেন পচ্চযধম্মো অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নস্স উপ্পাদায ঠিতিযা চ পচ্চযো, তদগ্গেন তস্স ভাৱতো সমঞ্ঞাতো পঞ্ঞাপনাযপি সো পচ্চযোতি ৱত্তব্বতং অৰহতীতি. পাড়িযং অৱিভাগেন ৱুত্তমত্থং ৱিভাগেন দস্সেতুং, ‘‘তত্থ পথৱীধাতূ’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ পঞ্ঞাপনাযাতি সহেতুঅহেতুকন্তিআদিআকাৰেহি বোধনায. তং পন সব্বোধনং ঞাণেন দস্সনং হোতীতি ৱুত্তং ‘‘দস্সনত্থাযা’’তি.

ফস্সোতি ফস্সসমঙ্গীভাৱো. সো চেত্থ সকিচ্চনিপ্ফাদনসমত্থস্স ফস্সস্স নিব্বত্তি. নিব্বত্তো হি ফস্সো তথাৰূপায ৱেদনায পচ্চযো হোতীতি. এতদত্থমেৱেত্থ ভগৱতা পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতা, তস্মা পচ্চুপ্পন্নাতীতকালৱসেন দ্ৱিকালিকো ফস্সসদ্দো ৱেদিতব্বো. ফস্সে সতি ৱেদেতি ফস্সপচ্চযা ৱেদনাইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. সেসপদদ্ৱযেপি এসেৱ নযো. যথেৱ হি ৱেদনায এৱং সঞ্ঞায সঙ্খাৰানম্পি ফস্সো ৱিসেসপচ্চযো তস্মিং অসতি অভাৱতো. চেতনাগ্গহণেন আযূহনানুৰূপতায তপ্পধানত্তা সঙ্খাৰক্খন্ধধম্মা গহিতা. তথা হি সুত্তন্তভাজনীযে সঙ্খাৰক্খন্ধভাজনীযে (ৱিভ. ২১, ২২) চ ‘‘চক্খুসম্ফস্সজা চেতনা’’তিআদিনা চেতনাৱ নিদ্দিট্ঠা. ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্সাতি এত্থ একস্মিং ভৱে আদিভূতৱিঞ্ঞাণস্স নামৰূপপচ্চযতং দস্সেতুং, ‘‘পটিসন্ধিৱিঞ্ঞাণেন তাৱা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ গব্ভসেয্যকস্স সভাৱকস্স ৰূপপৱত্তিং সন্ধায ‘‘উপৰিমপৰিচ্ছেদেনা’’তি ৱুত্তং সমতিংসতো উপৰি পটিসন্ধিক্খণে তস্স ৰূপানং অসম্ভৱতো. ইদানি পৱত্তিৱিঞ্ঞাণস্স নামৰূপপচ্চযং দ্ৱাৰৱসেন দস্সেতুং, ‘‘চক্খুদ্ৱাৰে’’তিআদি ৱুত্তং. ননু চ ৱিঞ্ঞাণস্সপি ফস্সো পচ্চযো, কস্মা তযো এৱ খন্ধা ফস্সপচ্চযা ৱুত্তাতি? সচ্চমেতং, যথা পন ৱিঞ্ঞাণসহিতো ফস্সো ৱেদনাদীনং পচ্চযো, ন এৱং ৱিঞ্ঞাণস্স. তেনাহ ভগৱা – ‘‘তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তি (ম. নি. ১.২০৪; ম. নি. ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪, ৪৫; ২.৪.৬০) ফস্সো ৱিয নামৰূপং ৱিঞ্ঞাণস্স ৱিসেসপচ্চযো যথা নামৰূপপচ্চযাপি ৱিঞ্ঞাণন্তি. তস্মা ইমং ৱিসেসং দস্সেতুং নামৰূপস্সেৱ ৱিঞ্ঞাণপচ্চযতা ৱুত্তা, ন ফস্সস্স.

৮৭. যাৱ সক্কাযদিট্ঠি সমুপ্পজ্জতি, তাৱ ৱট্টস্স পৰিযন্তো নত্থেৱাতি অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকো ৱট্টে পৰিব্ভমতীতি আহ – ‘‘কথং পন, ভন্তেতি ৱট্টং পুচ্ছন্তো’’তি. যথা চ সক্কাযদিট্ঠিজোতনা ৱট্টপুচ্ছা, এৱং তব্ভেদনজোতনা ৱিৱট্টপুচ্ছাতি আহ – ‘‘সক্কাযদিট্ঠি ন হোতীতি ৱিৱট্টং পুচ্ছন্তো’’তি.

৮৮. অযং ৰূপে অস্সাদোতি যাথাৱতো দস্সনং পৰিঞ্ঞাভিসমযো, দুক্খসচ্চপৰিযাপন্নঞ্চ ৰূপন্তি আহ – ‘‘ইমিনা পৰিঞ্ঞাপটিৱেধো চেৱ দুক্খসচ্চঞ্চ কথিত’’ন্তি. ‘‘যং ৰূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিৱচনতো অনিচ্চাদিভাৱো তত্থ আদীনৱো, সো চস্স পচ্চযাধীনৱুত্তিতায পচ্চযো সমুদযসচ্চন্তি সমুদযপ্পহানেন আদীনৱসমতিক্কমোতি আদীনৱগ্গহণেন সিদ্ধমত্থমাহ – ‘‘পহানপটিৱেধো চেৱ সমুদযসচ্চঞ্চা’’তি. সব্বসঙ্খতনিস্সৰণং নিব্বানঞ্চ সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন পটিৱিজ্ঝিতব্বন্তি আহ – ‘‘ইমিনা সচ্ছিকিৰিযাপটিৱেধো চেৱ নিৰোধসচ্চঞ্চা’’তি. ইমেসু তীসু ঠানেসূতি যথাৱুত্তেসু দুক্খাদীসু তীসু অভিসমযট্ঠানেসু. যে সম্মাদিট্ঠিআদযো ধম্মাতি যে অৰিযমগ্গসঞ্ঞিতা সম্মাদিট্ঠিআদযো অট্ঠ, সত্ত ৱা ধম্মা. ভাৱনাপটিৱেধো মগ্গসচ্চন্তি ভাৱনাভিসমযৱসেন পৱত্তং মগ্গসচ্চং. সেসপদেসুপীতি, ‘‘অযং ৱেদনায অস্সাদো’’তিআদিপদেসুপি.

৮৯. ইমস্মিন্তি আসন্নপচ্চক্খতায সকঅত্তভাৱো গহিতো, তদেৱ অজ্ঝত্তা খন্ধাতি তপ্পটিযোগিতায, ‘‘বহিদ্ধাতি পৰস্স সৱিঞ্ঞাণকে কাযে’’তি ৱুত্তং. সব্বনিমিত্তেসূতি সব্বেসু ৰূপনিমিত্তাদীসুপি. তানি পন ইন্দ্ৰিযবদ্ধানিপি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধানিপি তংসভাৱানীতি আহ ‘‘অনিন্দ্ৰিযবদ্ধম্পি সঙ্গণ্হাতী’’তি. ৱিঞ্ঞাণগ্গহণেনেৱেত্থ ৱেদনাদযোপি গহিতা অৱিনাভাৱতোতি, ‘‘সৱিঞ্ঞাণকে কাযে’’তি ৱুত্তং. ‘‘কাযো’’তি ৱা খন্ধসমূহোতি অত্থো.

৯০. অনত্তনি ঠত্ৱাতি অত্তৰহিতে অনত্তসভাৱে খন্ধকোট্ঠাসে ঠত্ৱা তং আধাৰং কত্ৱা কতানি কম্মানি. কতৰস্মিং অত্তনি ঠত্ৱাতি কীদিসে অত্তনি নিস্সযৱিপাকং দস্সন্তি ৱিপচ্চিস্সন্তি. এতেন কাৰকৱেদকৰহিতত্তা অত্তপক্খকম্মকানি ন যুজ্জন্তীতি দস্সেতি, খন্ধানং খণিকত্তা চ কতনাসঅকতব্ভাগমদোসো চ আপজ্জতীতি.

তত্ৰাযং (ইতিৱু. অট্ঠ. ৭৪; সাৰত্থ. টী. ১.৫) চোদনাসোধনাৱিধি – পাণাতিপাতৱসেন তাৱ কম্মপথসম্বন্ধৱিভাৱনা, খণে খণে হি নিৰুজ্ঝনসভাৱেসু সঙ্খাৰেসু কো হন্তি, কো ৱা হঞ্ঞতি, যদি চিত্তচেতসিকসন্তানো, সো অৰূপত্তা ন ছেদনভেদনাদিৱসেন ৱিকোপনসমত্থো, নপি ৱিকোপনীযো. অথ ৰূপসন্তানো, সো অচেতনত্তা কট্ঠকলিঙ্গৰূপমোতি ন তত্থ ছেদনাদিনা পাণাতিপাতাপুঞ্ঞং পসৱতি যথা মতসৰীৰে. পযোগোপি পাণাতিপাতস্স পহৰণপ্পহাৰাদিকো অতীতেসু ৱা সঙ্খাৰেসু ভৱেয্য, অনাগতেসু, পচ্চুপ্পন্নেসু ৱা, তত্থ ন তাৱ অতীতানাগতেসু সম্ভৱতি তেসং অভাৱতো, পচ্চুপ্পন্নেসু চ সঙ্খাৰানং খণিকত্তা সৰসেনেৱ নিৰুজ্ঝনসভাৱতায ৱিনাসাভিমুখেসু নিপ্পযোজনো পযোগো সিযা, ৱিনাসস্স চ কাৰণৰহিতত্তা ন পহৰণপ্পহাৰাদিপ্পযোগহেতুকং মৰণং, নিৰীহকতায চ সঙ্খাৰানং কস্স সো পযোগো? খণিকত্তা ৱধাধিপ্পাযসমকালভিজ্জনকস্স কিৰিযাপৰিযোসানকালানৱট্ঠানতো কস্স পাণাতিপাতকম্মবদ্ধোতি?

ৱুচ্চতেযথাৱুত্তৱধকচেতনাসহিতো সঙ্খাৰপুঞ্জো সত্তসঙ্খাতো হন্তি. তেন পৱত্তিতৱধপ্পযোগনিমিত্তং অপগতউস্মাৱিঞ্ঞাণজীৱিতিন্দ্ৰিযো মতৱোহাৰপৱত্তিনিবন্ধনো যথাৱুত্তৱপ্পযোগকৰণে উপ্পজ্জনাৰহো ৰূপাৰূপধম্মসমূহো হঞ্ঞতি, কেৱলো ৱা চিত্তচেতসিকসন্তানো. ৱধপ্পযোগাৱিসযভাৱেপি তস্স পঞ্চৱোকাৰভৱে ৰূপসন্তানাধীনৱুত্তিতায ৰূপসন্তানে পৰেন পযোজিতজীৱিতিন্দ্ৰিযুপচ্ছেদকপযোগৱসেন তন্নিব্বত্তিতৱিবন্ধকৱিসদিৰূপুপ্পত্তিযা ৱিগতে ৱিচ্ছেদো হোতীতি ন পাণাতিপাতস্স অসম্ভৱো; নাপি অহেতুকো পাণাতিপাতো, ন চ পযোগো নিপ্পযোজনো পচ্চুপ্পন্নেসু সঙ্খাৰেসু কতপ্পযোগৱসেন তদনন্তৰং উপ্পজ্জনাৰহস্স সঙ্খাৰকলাপস্স তথা অনুপ্পত্তিতো. খণিকানং সঙ্খাৰানং খণিকমৰণস্স ইধ মৰণভাৱেন অনধিপ্পেতত্তা সন্ততিমৰণস্স চ যথাৱুত্তনযেন সহেতুকভাৱতো ন অহেতুকং মৰণং; ন চ কত্তুৰহিতো পাণাতিপাতপ্পযোগো নিৰীহকেসুপি সঙ্খাৰেসু সন্নিহিততামত্তেন উপকাৰকেসু অত্তনো অত্তনো অনুৰূপফলুপ্পাদনে নিযতেসু কাৰণেসু কত্তুৱোহাৰসিদ্ধিতো যথা – ‘‘পদীপো পকাসেতি, নিসাকৰো চন্দিমা’’তি. ন চ কেৱলস্স ৱচাধিপ্পাযসহভুনো চিত্তচেতসিককলাপস্স পাণাতিপাতো ইচ্ছিতো সন্তানৱসেন অৱট্ঠিতস্সেৱ পটিজাননতো; সন্তানৱসেন পৱত্তমানানঞ্চ পদীপাদীনং অত্থকিৰিযসিদ্ধি দিস্সতীতি অত্থেৱ পাণাতিপাতেন কম্মুনা বদ্ধো; ততো এৱ যস্মিং সন্তানে পাণাতিপাতচেতনা পৱত্তা; তত্থেৱ সন্তানে পচ্চযন্তৰসমৱাযেন ভৱন্তৰে নিৰযাদীসু তস্সা ফলপ্পৱত্তীতি নত্থেৱ কতৱিনাসো অকতব্ভাগমো চ. ইমিনা নযেন অদিন্নাদানাদীনঞ্চ ৱসেন যথাৰহং কম্মপথসম্বন্ধৱিভাৱনা ৱেদিতব্বাতি.

সব্বো দিট্ঠিগ্গাহো তণ্হাৱসগতস্সেৱ হোতীতি আহ ‘‘তণ্হাধিপতেয্যেনা’’তি. তেসু তেসু ধম্মেসূতি মযা দেসিযমানদস্সনধম্মেসু. পকতিকম্মট্ঠানন্তি তস্স থেৰস্স সন্তিকে গহেত্ৱা পৰিহৰিযমানকম্মট্ঠানং. অঞ্ঞং নৱকম্মট্ঠানন্তি ভগৱতো দেসনানুসাৰেন গহিতং অঞ্ঞং নৱং কম্মট্ঠানং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহাপুণ্ণমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.