১. দেৱদহৱগ্গো
১. দেৱদহসুত্তৱণ্ণনা
১. দিব্বন্তি কামগুণেহি কীড়ন্তি, লড়ন্তি, তেসু ৱা ৱিহৰন্তি, ৱিজযসমত্থতাযোগেন পচ্চত্থিকে ৱিজেতুং ইচ্ছন্তি; ইস্সৰিযট্ঠানাদিসক্কাৰদানগ্গহণং তংতংঅত্থানুসাসনঞ্চ কৰোন্তা ৱোহৰন্তি, পুঞ্ঞানুভাৱপ্পত্তায জুতিযা জোতেন্তি ৱাতি দেৱা ৱুচ্চন্তি ৰাজানো. তথা হি তে চতূহি সঙ্গহৱত্থূহি জনং ৰঞ্জযন্তা সযং যথাৱুত্তেহি ৱিসেসেহি ৰাজন্তি দিব্বন্তি সোভন্তীতি চ, ‘‘ৰাজানো’’তি ৱুচ্চন্তি. তত্থাতি তস্মিং নিগমদেসে. সাতি পোক্খৰণী. তন্তি তং, ‘‘দেৱদহ’’ন্তি লদ্ধনামং পোক্খৰণিং উপাদায, তস্স অদূৰভৱত্তাতি কেচি. সব্বং সুখাদিভেদং ৱেদযিতং. পুব্বেতি পুৰিমজাতিযং. কতকম্মপচ্চযাতি কতস্স কম্মস্স পচ্চযভাৱতো জাতং কম্মং পটিচ্চ. তেন সব্বাপি ৱেদনা কম্মফলভূতা এৱ অনুভৱিতব্বাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা’’তিআদি. অনিযমেত্ৱা ৱুত্তন্তি, ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা এৱংৱাদিনো’’তি এৱং ইমে নামাতি অৱিসেসেত্ৱা ৱুত্তমত্থং. নিযমেত্ৱাতি, ‘‘এৱংৱাদিনো, ভিক্খৱে, নিগণ্ঠা’’তি এৱং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি.
কলিসাসনন্তি পৰাজযং. কলীতি হি অনত্থো ৱুচ্চতি, কলীতি সসতি ৱিপ্ফৰতীতি কলিসাসনং, পৰাজযো. কলীতি ৱা কোধমানাদিকিলেসজাতি, তায পন অযুত্তৱাদিতা কলিসাসনং. তং আৰোপেতুকামো ৱিভাৱেতুকামো. যে কম্মং কতং অকতং ৱাতি ন জানন্তি, তে কথং তং এদিসন্তি জানিস্সন্তি. যে চ কম্মং পভেদতো ন জানন্তি, তে কথং তস্স ৱিপাকং জানিস্সন্তি; ৱিপাকপৰিযোসিতভাৱং জানিস্সন্তি, যে চ পাপস্স কম্মস্স পটিপক্খমেৱ ন জানন্তি; তে কথং তস্স পহানং কুসলকম্মস্স চ সম্পাদনৱিধিং জানিস্সন্তীতি ইমমত্থং দস্সেন্তো, ‘‘উত্তৰি পুচ্ছাযপি এসেৱ নযো’’তি আহ.
২. কিঞ্চাপি চূড়দুক্খক্খন্ধেপি, (ম. নি. ১.১৮০) ‘‘এৱং সন্তে’’তি ইমিনা তেসং নিগণ্ঠানং অজাননভাৱো এৱ উজুকং পকাসিতো হেট্ঠা দেসনায তথা পৱত্তত্তা. তথা হি অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৮০) ৱুত্তং – ‘‘এৱং সন্তেতি তুম্হাকং এৱং অজাননভাৱে সতী’’তি, তথাপি তত্থ উপৰিদেসনায সম্বদ্ধো এৱমত্থো ৱুচ্চমানো যুজ্জতি, ন অঞ্ঞথাতি দস্সেতুং ইধ, ‘‘মহানিগণ্ঠস্স ৱচনে সচ্চে সন্তেতি অত্থো’’তি ৱুত্তং. এত্তকস্স ঠানস্সাতি যথাৱুত্তস্স পঞ্চপৰিমাণস্স কাৰণস্স.
৩. অনেকৱাৰং ৱিসৰঞ্জনং ইধ গাড়্হাপলেপনং, ন সাটকস্স ৱিয লিত্ততাতি আহ – ‘‘বহলূপ…পে… লিত্তেন ৱিযা’’তি. ৱুত্তমেৱ, ন পুন ৱত্তব্বং, তত্থ ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বন্তি অধিপ্পাযো.
ইমেসং নিগণ্ঠানং তাদিসস্স তেসং অভাৱতো, ‘‘জাননকালো সিযা’’তি পৰিকপ্পৱসেন ৱদতি. তেন এৱং জানিতুং তেহি সক্কা সিযা, তেসঞ্চ দস্সনং সচ্চং সিযা. যস্মা তেসং দস্সনং অসচ্চং, তস্মা তে ন জানিংসূতি দস্সেতি. চতূসু কালেসূতি ৱণমুখস্স পৰিকন্তনকালো, সল্লস্স এসনকালো, অব্বুহনকালো, ৱণমুখে অগদঙ্গাৰওদহনকালোতি ইমেসু চতূসু কালেসু. সুদ্ধন্তেতি সুদ্ধকোট্ঠাসে, দুক্খস্স অনৱসেসতো নিজ্জীৰণট্ঠেন নিদ্দুক্খভাৱেতি অত্থো. একায উপমাযাতি, ‘‘সল্লেন ৱিদ্ধস্স হি ৱিদ্ধকালে ৱেদনায পাকটকালো ৱিযা’’তি ইমায একায উপমায. তযো অত্থাতি পুব্বে অহুৱম্হা ৱা নো ৱা, পাপকম্মং অকৰিম্হা ৱা নো ৱা, এৱৰূপং ৱা পাপকম্মং অকৰিম্হাতি ইমে তযো অত্থা. চতূহি উপমাহীতি ৱণমুখপৰিকন্তনাদীহি চতূহি উপমাহি. একো অত্থোতি, ‘‘এত্তকং দুক্খং নিজ্জিণ্ণ’’ন্তিআদিনা ৱুত্তো একো অত্থো. সো হি দুক্খনিজ্জীৰণভাৱসামঞ্ঞা একো অত্থোতি ৱুত্তো.
৪. ইমে পন নিগণ্ঠা. আসঙ্কায ৱিদ্ধোস্মীতি সঞ্ঞং উপ্পাদেত্ৱা. পচ্চাহৰিতুন্তি পচ্চাৱত্তিতুং, পৰিহৰিতুন্তি অত্থো.
৫. অতীতৱাদং সদ্দহন্তানন্তি, ‘‘অত্থি খো, ভো, নিগণ্ঠা পুব্বে পাপকম্মং কত’’ন্তি এৱং অতীতংসং আৰব্ভ পৱত্তং মহানিগণ্ঠস্স ৱাদং সদ্দহন্তানং. ভূতত্তাতি যথাভূতত্তা কিং অৱিপৰীতমেৱ অত্থং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তাতি পুচ্ছতি. সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. সহ ধম্মেনাতি সহধম্মো, সো এৱ সহধম্মিকো যথা ‘‘ৱেনযিকো’’তি (অ. নি. ৮.১১; পাৰা. ৮). ‘‘ধম্মো’’তি এত্থ কাৰণং অধিপ্পেতন্তি আহ – ‘‘সহেতুকং সকাৰণ’’ন্তি. পটিহৰতি পটিৱত্তেতীতি পটিহাৰো, ৱাদো এৱ পটিহাৰো ৱাদপটিহাৰো; তং, উত্তৰন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘পচ্চাগমনকৱাদ’’ন্তি, চোদনং পৰিৱত্তেত্ৱা পটিপাকতিককৰণন্তি অত্থো. তেসন্তি ইদং আৱুত্তিৱসেন গহেতব্বং, ‘‘তেসং সদ্ধাছেদকৱাদং নাম তেসং দস্সেতী’’তি.
৬. অৱিজ্জা অঞ্ঞাণা সম্মোহাতি পৰিযাযৱচনমেতং. অৱিজ্জাতি ৱা অৱিজ্জায কৰণভূতায. অঞ্ঞাণেনাতি অজাননেন. সম্মোহেনাতি সম্মুয্হনেন মহামুড়্হতায. সামংযেৱ ওপক্কমিকা এতৰহি অত্তনো উপক্কমহেতু দুক্খৱেদনং ৱেদিযমানং – ‘‘যংকিঞ্চাযং…পে… পুব্বেকতহেতূ’’তি ৱিপৰীততো সদ্দহথ. পুব্বেকতহেতুৱাদসঞ্ঞিতং ৱিপল্লাসগ্গাহং গণ্হথ.
৭. দিট্ঠধম্মো ৱুচ্চতি পচ্চক্খভূতো, তত্থ ৱেদিতব্বং ফলং দিট্ঠধম্মৱেদনীযং. তেনাহ – ‘‘ইমস্মিংযেৱ অত্তভাৱে ৱিপাকদাযক’’ন্তি. পযোগেনাতি কাযিকেন পযোগেন ৱা ৱাচসিকেন ৱা পযোগেন. পধানেনাতি পদহনেন চেতসিকেন উস্সাহনেন. আসন্নে ভৱন্তৰে ৱিপাচেতুং ন সক্কা, পগেৱ দূৰেতি দস্সেতুং, ‘‘দুতিযে ৱা ততিযে ৱা অত্তভাৱে’’তি ৱুত্তং. নিব্বত্তকভাৱতো সুখৱেদনায হিতন্তি সুখৱেদনীযং. সা পন ৱিপাকৱেদনাভাৱতো একন্ততো ইট্ঠাৰম্মণা এৱ হোতীতি আহ ‘‘ইট্ঠাৰম্মণৱিপাকদাযক’’ন্তি. ৱিপৰীতন্তি অনিট্ঠাৰম্মণৱিপাকদাযকং. নিপ্ফন্নেতি সদ্ধিং অঞ্ঞেন কম্মেন নিব্বত্তে. সম্পৰাযৱেদনীযস্সাতি উপপজ্জৱেদনীযস্স অপৰাপৰিযৱেদনীযস্স. এৱং সন্তেপীতি কামং পৰিপক্কৱেদনীযন্তি দিট্ঠধম্মৱেদনীযমেৱ ৱুচ্চতি, তথাপি অত্থেত্থ অতিসযো দিট্ঠধম্মৱিসেসভাৱতো পৰিপক্কৱেদনীযস্সাতি দস্সেতুং, ‘‘অযমেত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. যস্মিং দিৱসে কতং, ততো সত্তদিৱসব্ভন্তৰে.
তত্ৰাতি তস্মিং পৰিপক্কৱেদনীযকম্মস্স সত্তদিৱসব্ভন্তৰে ৱিপাকদানে. একৱাৰং কসিত্ৱা নিসীদি ছাতজ্ঝত্তো হুত্ৱা. আগচ্ছন্তী আহ – ‘‘উস্সূৰে ভত্তং আহৰীযিত্থা’’তি দোমনস্সং অনুপ্পাদেত্ৱা যথা কতপুঞ্ঞং অনুমোদতি. ৱিজ্জোতমানং দিস্ৱা, ‘‘কিং নু খো ইদম্পি তপ্পকাৰো, মম চিত্তৱিকপ্পমত্তং, উদাহু সুৱণ্ণমেৱা’’তি ৱীমংসন্তো যট্ঠিযা পহৰিত্ৱা.
ৱাড়যক্খসঞ্চৰণত্তা ৰাজগহূপচাৰস্স নগৰে সহস্সভণ্ডিকং চাৰেসুং. উপ্পন্নৰাগো চূড়ায ডংসি. ৰঞ্ঞো আচিক্খিত্ৱাতি তং পৱত্তিং ৰঞ্ঞো আচিক্খিত্ৱা. মল্লিকায ৱত্থু ধম্মপদৱত্থুম্হি (ধ. প. অট্ঠ. ২.মল্লিকাদেৱীৱত্থু) আগতেন নযেন কথেতব্বং.
মৰণসন্তিকেপি কতং, পগেৱ ততো পুৰেতৰং অতীতত্তভাৱেসু চ কতং. ইধ নিব্বত্তিতৱিপাকোতি ৱুত্তো অৱস্সংভাৱিভাৱতো. সম্পৰাযৱেদনীযমেৱ ভৱন্তৰে ৱিপাকদাযকভাৱতো. ইধ নিব্বত্তিতগুণোত্ৱেৱ ৱুত্তো, ন ইধ নিব্বত্তিতৱিপাকোতি ৱিমুত্তিভাৱতো. পৰিপক্কৱেদনীযন্তি ৱেদিতব্বং হেট্ঠা ৱুত্তপৰিপক্কৱেদনীযলক্খণানতিৱত্তনতো. সব্বলহুং ফলদাযিকাতি এতেন ফলুপ্পাদনসমত্থতাযোগেন কম্মস্স পৰিপক্কৱেদনীযতাতি দস্সেতি.
চতুপ্পঞ্চক্খন্ধফলতায সঞ্ঞাভৱূপগং কম্মং বহুৱেদনীযন্তি ৱুত্তং. একখন্ধফলত্তা অসঞ্ঞাভৱূপগং কম্মং অপ্পৱেদনীযং. কেচি পন, ‘‘অৰূপাৱচৰকম্মং বহুকালং ৱেদিতব্বফলত্তা বহুৱেদনীযং, ইতৰং অপ্পৱেদনীযং. ৰূপাৰূপাৱচৰকম্মং ৱা বহুৱেদনীযং, পৰিত্তকম্মং অপ্পৱেদনীয’’ন্তি ৱদন্তি. সৱিপাকং কম্মন্তি পচ্চযন্তৰসমৱাযে ৱিপাকুপ্পাদনসমত্থং, ন আৰদ্ধৱিপাকমেৱ. অৱিপাকং কম্মন্তি পচ্চযৱেকল্লেন ৱিপচ্চিতুং অসমত্থং অহোসিকম্মাদিভেদং.
৮. দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীনন্তি দিট্ঠধম্মৱেদনীযাদীনং দসন্নং কম্মানং উপক্কমেন কম্মানং অঞ্ঞাথাভাৱস্স অনাপাদনীযত্তা যথাসভাৱেনেৱ কম্মানি তিট্ঠন্তি. তত্থ নিগণ্ঠানং উপক্কমো নিপ্পযোজনোতি আহ ‘‘অফলো’’তি. নিগণ্ঠানং পদহনস্স মিচ্ছাৱাযামস্স নিপ্ফলভাৱপ্পৱেদনো পধানচ্ছেদকৱাদো. পৰেহি ৱুত্তকাৰণেহীতি যেহি কাৰণেহি নিগণ্ঠানং ৱাদেসু দোসং দস্সেন্তি. তেহি পৰেহি ৱুত্তকাৰণেহি. ন হি লক্খণযুত্তেন হেতুনা ৱিনা পৰৱাদেসু দোসং দস্সেতুং সক্কা. তেনাহ ‘‘সকাৰণা হুত্ৱা’’তি. নিগণ্ঠানং ৱাদা চ অনুৱাদা চাতি নিগণ্ঠেহি ৱুচ্চমানা সকসকসমযপ্পৱেদিকা ৱাদাচেৱ সাৱকেহি ৱুচ্চমানা তেসং অনুৱাদা চ. ৱিঞ্ঞূহি গৰহিতব্বং কাৰণং আগচ্ছন্তীতি, ‘‘অযমেত্থ দোসো’’তি তত্থ তত্থ ৱিঞ্ঞূহি পণ্ডিতেহি গৰহাৰহং কাৰণং উপগচ্ছন্তি, পাপুণন্তীতি অত্থো. তস্সত্থোতিআদীসু অযং সঙ্খেপত্থো, ‘‘ৱুত্তনযেন পৰেহি ৱুত্তেন কাৰণেন সকাৰণা হুত্ৱা দোসদস্সনৱসেন নিগণ্ঠানং ৱাদা অনুপ্পত্তা, ততো এৱ তং ৱাদং অপ্পসাদনীযভাৱদস্সনেন সোসেন্তা হেতুসম্পত্তিৱোহাৰসুক্খনেন মিলাপেন্তা দুক্কটকম্মকাৰিনোতিআদযো দস গাৰয্হাপদেসা উপগচ্ছন্তী’’তি.
৯. সঙ্গতিভাৱহেতূতি তত্থ তত্থ যদিচ্ছায সমুট্ঠিতসঙ্গতিনিমিত্তং. সা পন সঙ্গতি নিযতিলক্খণাতি আহ ‘‘নিযতিভাৱকাৰণা’’তি. অচ্ছেজ্জসুত্তাৱুতঅভেজ্জমণি ৱিয হি পটিনিযততা নিযতিপৱত্তীতি. ছড়ভিজাতিহেতূতি কণ্হাভিজাতি নীলাভিজাতি লোহিতাভিজাতি হলিদ্দাভিজাতি সুক্কাভিজাতি পৰমসুক্কাভিজাতীতি ইমাসু অভিজাতীসু জাতিনিমিত্তং. পাপসঙ্গতিকাতি নিহীনসঙ্গতিকা.
১০. অনদ্ধভূতন্তি এত্থ অধি-সদ্দেন সমানত্থো অদ্ধ-সদ্দোতি আহ – ‘‘অনদ্ধভূতন্তি অনধিভূত’’ন্তি. যথা আপাযিকো অত্তভাৱো মহতা দুক্খেন অভিভুয্যতি, ন তথা অযন্তি আহ – ‘‘দুক্খেন অনধিভূতো নাম মনুস্সত্তভাৱো ৱুচ্চতী’’তি. ‘‘অচেলকো হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৩৯৪) ৱুত্তায নানপ্পকাৰায দুক্কৰকাৰিকায কিলমথেন. যদি এৱং কথং ধুতঙ্গধৰাতি আহ ‘‘যে পনা’’তিআদি. নিয্যানিকসাসনস্মিঞ্হি ৱীৰিযন্তি ৱিৱট্টসন্নিস্সিতং কত্ৱা পৱত্তিযমানং ৱীৰিযং সৰীৰং খেদন্তম্পি সম্মাৱাযামো নাম হোতি ঞাযাৰদ্ধভাৱতো.
থেৰোতি এত্থ আগতমহাৰক্খিতত্থেৰো. তিস্সো সম্পত্তিযো মনুস্সদেৱনিব্বানসম্পত্তিযো, সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পত্তিযো ৱা. খুৰগ্গেযেৱাতি খুৰে সীসগ্গে এৱ, খুৰে সীসগ্গতো অপনীতে এৱাতি অধিপ্পাযো. অযন্তি, ‘‘ইস্সৰকুলে নিব্বত্তো’’তিআদিনা ৱুত্তো. ন সব্বে এৱ সক্কাৰপুব্বকং পব্বজিত্ৱা অৰহত্তং পাপুণন্তীতি আহ ‘‘যো দাসিকুচ্ছিয’’ন্তিআদি. ৰজতমুদ্দিকন্তি ৰজতমযং অঙ্গুলিমুদ্দিকং. গোৰকপিযঙ্গুমত্তেনপীতি কপিত্থছল্লিকঙ্গুপুপ্ফগন্ধমত্তেনপি.
ধম্মেন ঞাযেন আগতসুখং ধম্মসুখন্তি আহ – ‘‘সঙ্ঘতো ৱা…পে… পচ্চযসুখ’’ন্তি. অমুচ্ছিতোতি অনজ্ঝাপন্নো. ইদানি তং অনজ্ঝাপন্নতং তস্স চ ফলং দস্সেতুং ‘‘ধম্মিকং হী’’তিআদি ৱুত্তং. ইমস্সাতি সমুদযস্স. সো হি পঞ্চক্খন্ধস্স দুক্খস্স কাৰণভূতত্তা আসন্নো পচ্চক্খো কত্ৱা ৱুত্তো. তেনাহ ‘‘পচ্চুপ্পন্নান’’ন্তিআদি. সঙ্খাৰন্তি যথাৰদ্ধায সাতিসযং কৰণতো সঙ্খাৰন্তি লদ্ধনামং বলৱৱীৰিযং উস্সোড়্হিং. পদহতোতি পযুঞ্জন্তস্স পৱত্তেন্তস্স. মগ্গেন ৱিৰাগো হোতীতি অৰিযমগ্গেন দুক্খনিদানস্স ৱিৰজ্জনা হোতি. তেনাহ ‘‘ইদং ৱুত্তং হোতী’’তি. ইমিনা সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা কথিতা অকসিৰেনেৱ সীঘতৰং মগ্গপজানতায বোধিতত্তা. মজ্ঝত্ততাকাৰোতি ৱীৰিযূপেক্খমাহ. সঙ্খাৰং তত্থ পদহতীতি পধানসঙ্খাৰং তত্থ দুক্খনিদানস্স ৱিৰজ্জননিমিত্তং ৱিৰজ্জনত্থং পদহতি. কথং? মগ্গপ্পধানেন চতুকিচ্চপ্পধানে অৰিযমগ্গে ৱাযামেন পদহতি ৱাযমতি. অজ্ঝুপেক্খতোতি ৱীৰিযস্স অনচ্চাৰদ্ধনাতিসিথিলতায ৱীৰিযসমতাযোজনে ব্যাপাৰাকৰণেন অজ্ঝুপেক্খতো. তেনাহ ‘‘উপেক্খং ভাৱেন্তস্সা’’তি. উপেক্খাভাৱনা চ নামেত্থ তথাপৱত্তা অৰিযমগ্গভাৱনা এৱাতি আহ – ‘‘মগ্গভাৱনায ভাৱেতী’’তি.
এত্থ চ এৱং পাড়িযা পদযোজনা ৱেদিতব্বা, – ‘‘সো এৱং পজানাতি. কথং? সঙ্খাৰং মে পদহতো সঙ্খাৰপদহনা ইমস্স দুক্খনিদানস্স ৱিৰাগো হোতি, অজ্ঝুপেক্খতো মে উপেক্খনা ইমস্স দুক্খনিদানস্স ৱিৰাগো হোতী’’তি. পটিপজ্জমানস্স চাযং পুব্বভাগৱীমংসস্সাতি গহেতব্বং. তত্থ সঙ্খাৰপ্পধানাতি সম্মসনপদেন সুখেনেৱ খিপ্পতৰং ভাৱনাউস্সুক্কাপনৱীৰিযং দস্সিতন্তি সুখাপটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা দস্সিতা. অজ্ঝুপেক্খতোতি এত্থ কস্সচি নাতিদড়্হং কত্ৱা পৱত্তিতৱীৰিযেনপি দুক্খনিদানস্স ৱিৰাগো হোতি ৱিপস্সনমনুযুঞ্জতীতি দস্সিতং. উভযত্থাপি চতুত্থীযেৱ পটিপদা ৱিভাৱিতাতি দট্ঠব্বং. ইদানি, ‘‘যস্স হি খ্ৱাস্স…পে… উপেক্খং তত্থ ভাৱেতী’’তি ৱাৰেহি তাসংযেৱ পটিপদানং ৱসেন তেসং পুগ্গলানং পটিপত্তি দস্সিতা. ৱট্টদুক্খনিদানস্স পৰিজিণ্ণং ইমেহি ৱাৰেহি দুক্খক্খযো ৱিভাৱিতো.
১১. বদ্ধচিত্তোতি সম্বদ্ধচিত্তো. বহলচ্ছন্দোতি বহলতণ্হাছন্দো. অতিচৰিত্ৱাতি অতিক্কমিত্ৱা. নটসত্থৱিধিনা নচ্চনকা নটা, নচ্চকা ইতৰে. সোমনস্সং উপ্পজ্জতি, ‘‘ঈদিসং নাম ইত্থিং পৰিচ্চজি’’ন্তি. ছিজ্জাতি দ্ৱিধা হোতু. ভিজ্জাতি ভিজ্জতু. ‘‘ছিজ্জ ৱা ভিজ্জৱা’’তি পদদ্ৱযেনপি ৱিনাসমেৱ ৱদতি. ঞত্ৱাতি পুব্বভাগঞাণেন জানিত্ৱা. তদুভযন্তি সঙ্খাৰপদহনউপেক্খাভাৱনং.
১২. পেসেন্তস্সাতি ৱাযমন্তস্স. তং সন্ধাযাতি দুক্খায পটিপদায নিয্যানতং সন্ধায.
উসুকাৰো ৱিয যোগী তেজনস্স ৱিয চিত্তস্স উজুকৰণতো. গোমুত্তৱঙ্কং, চন্দলেখাকুটিলং, নঙ্গলকোটিজিম্হং চিত্তং. অলাতা ৱিয ৱীৰিযং আতাপন-পৰিতাপনতো. কঞ্চিকতেলং ৱিয সদ্ধা সিনেহনতো. নমনদণ্ডকো ৱিয লোকুত্তৰমগ্গো নিব্বানাৰম্মণে চিত্তস্স নামনতো. লোকুত্তৰমগ্গেন চিত্তস্স উজুকৰণং ভাৱনাভিসমযতো দট্ঠব্বং. অন্তদ্ৱযৱজ্জিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তীতি কত্ৱা কিলেসগণৱিজ্ঝনং পহানাভিসমযো. ইতৰা পন পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞাতি ইমেসং দ্ৱিন্নং ভিক্খূনং ইমাসু দ্ৱীসু যথাৱুত্তাসু খিপ্পাভিঞ্ঞাসু কথিতাসু, ইতৰাপি কথিতাৱ হোন্তি লক্খণহাৰনযেন পটিপদাসামঞ্ঞতো. সহাগমনীযাপি ৱা পটিপদা কথিতাৱ, ‘‘ন হেৱ অনদ্ধভূতং অত্থান’’ন্তিআদিনা পুব্বভাগপটিপদায কথিতত্তা. ‘‘আগমনীযপটিপদা পন ন কথিতা’’তি ইদং সৱিসেসং অজ্ঝুপেক্খস্স অকথিততং সন্ধায ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. নিক্খমনদেসনন্তি নিক্খমনুপাযং দেসনং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
দেৱদহসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
২. পঞ্চত্তযসুত্তৱণ্ণনা
২১. একেতি এত্থ এক-সদ্দো অঞ্ঞত্থো, ন গণনাদিঅত্থোতি তং দস্সেন্তো ‘‘একচ্চে’’তি আহ. যং পন পাড়িযং ‘‘সন্তী’’তি ৱুত্তং. তেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৱিজ্জমানতায অৱিচ্ছিন্নতা; ততো চ নেসং মিচ্ছাগহণতো সিথিলকৰণৱিৱেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকাৰিতা অৱিতথতা চ দীপিতা হোতি. পৰমত্থসমণব্ৰাহ্মণেসু অপৰন্তকপ্পিকতায লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘পৰিব্বজুপগতভাৱেনা’’তিআদি. সস্সতাদিৱসেন অপৰন্তং কপ্পেন্তীতি অপৰন্তকপ্পিনো, তে এৱ অপৰন্তকপ্পিকা. যস্মা তেহি অপৰন্তং পুৰিমতৰসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৱা আসেৱনবলৱতায চ ৱিকপ্পেত্ৱা অপৰভাগসিদ্ধেহি অভিনিৱেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৱিসন্তি পৰামসন্তি; তস্মা ৱুত্তং – ‘‘অপৰন্তং কপ্পেত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা গণ্হন্তী’’তি. তণ্হুপাদানৱসেন কপ্পনগহণানি ৱেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং. ৱুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে উদ্দানতো সঙ্খেপতো. তণ্হাদিট্ঠিৱসেনাতি তণ্হায দিট্ঠিযা চ ৱসেন. দিট্টিযা ৱা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনকায চ তণ্হায সস্সতাদিআকাৰেন অভিনিৱিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৱসেন. অনাগতধম্মৱিসযায অধিপ্পেতত্তা অনাগতকালৱাচকো ইধ অপৰ-সদ্দো. ৰূপাদিখন্ধৱিনিমুত্তস্স কপ্পনৱত্থুনো অভাৱা অন্ত-সদ্দো ভাগৱাচকোতি আহ – ‘‘অনাগতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি. কপ্পেত্ৱাতি চ তস্মিং অপৰন্তে তণ্হায নাভিনিৱেসানং সমত্তনং পৰিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৱিজহনং.
অনুগতাতি আৰম্মণকৰণৱসেন অনু অনু গতা অপৰন্তে পৱত্তা. আৰব্ভাতি আলম্বিত্ৱা. ৱিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা অপৰন্তো. ৱিসযভাৱতো এৱ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং আৰম্মণপচ্চযো চাতি ৱুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি. অধিৱচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি, দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দো ৱিয ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তিযা অধিৱচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৱা অধি-সদ্দো উপৰিভাৱে, ৱুচ্চতীতি ৱচনং, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং, উপাদানভূতৰূপাদীনং উপৰি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৱুচ্চতি, যদিদং, ‘‘অত্তা লোকো’’তি চ, ন ৰূপৱেদনাদযো ৱিয পৰমত্থো. অধিকৱুত্তিতায ৱা অধিমুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৱুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৱধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিং দ্ৰব্যাদিং জীৱাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝাৰোপেত্ৱা দিট্ঠিযো পৱত্তন্তীতি. অভিৱদন্তীতি, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসিত্ৱা ৱদন্তি, ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৱিৱদন্তি. অভিৱদনকিৰিযায অজ্জাপি অৱিচ্ছেদভাৱদস্সনত্থং ৱত্তমানকালৱচনং.
সঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি সঞ্ঞীতি আহ ‘‘সঞ্ঞাসমঙ্গী’’তি. নত্থি এতস্স ৰোগো ভঙ্গোতি অৰোগোতি অৰোগসদ্দস্স নিচ্চপৰিযাযতা ৱেদিতব্বা. ৰোগৰহিততাসীসেন ৱা নিব্বিকাৰতায নিচ্চতং পটিজানাতি দিট্ঠিগতিকোতি আহ ‘‘অৰোগোতি নিচ্চো’’তি. ইমিনাতি, ‘‘সঞ্ঞী অত্তা অৰোগো পৰং মৰণা’’তি ইমিনা ৱচনেন. সোড়স সঞ্ঞীৱাদাতি – ৰূপীচতুক্কং, অৰূপীচতুক্কং, অন্তৱাচতুক্কং, একন্তসুখীচতুক্কন্তি – ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন সোড়স সঞ্ঞীৱাদা কথিতা. ইমেসুযেৱ পুৰিমানং দ্ৱিন্নং চতুক্কানং ৱসেন অট্ঠ সঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা ৱেদিতব্বা. সত্ত উচ্ছেদৱাদাতি মনুস্সত্তভাৱে কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে ৰূপাৱচৰদেৱত্তভাৱে চতুব্বিধাৰুপ্পত্তভাৱে চৱিত্ৱা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন সত্ত উচ্ছেদৱাদা কথিতা. অসতো ৱিনাসাসম্ভৱতো অত্থিভাৱনিবন্ধনো উচ্ছেদৱাদোতি ৱুত্তং ‘‘সতোতি ৱিজ্জমানস্সা’’তি. যাৱাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৱ ৱিজ্জতি এৱাতি গহণতো নিৰুদযৱিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপচ্ছেদ’’ন্তি. ৱিসেসেন নাসো ৱিনাসো, অভাৱো, সো পন মংসচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-দস্সনপথাতিক্কমোৱাতি আহ ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাস-সদ্দো লোকে নিৰুড়্হো. ভৱৱিগমন্তি সভাৱাপগমনং যো হি নিৰুদযৱিনাসৱসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৱেনেৱ তিট্ঠতি.
পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি পঞ্চকামগুণসুখমনুভোগৱসেন চতুব্বিধৰূপজ্ঝানসুখপৰিভোগৱসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বানপ্পত্তিপঞ্ঞাপনৱাদা. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো. তত্থ যো অনিন্দ্ৰিযৱিসযো, সোপি সুপাকটভাৱেন ইন্দ্ৰিযৱিসযো ৱিয হোতীতি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৱুচ্চতী’’তি. তেনেৱ চ, ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৱস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. সঞ্ঞীতি আদিৱসেন তীহাকাৰেহি সন্তন্তি সঞ্ঞী অসঞ্ঞী নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ইমেহি আকাৰেহি ৱিজ্জমানং, সদা উপলব্ভমানং সস্সতন্তি অত্থো. সঞ্ঞী অত্তাতিআদীনি তীণি দস্সনানি. সন্তঅত্থৱসেন একন্তি সস্সতস্স অত্তনো ৱসেন একং দস্সনং. ইতৰানি দ্ৱেতি উচ্ছেদৱাদ-দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদসঞ্ঞিতানি দ্ৱে দস্সনানি. তীণি হুত্ৱা পঞ্চ হোন্তীতি ইদং, ‘‘সন্তঅত্থৱসেন এক’’ন্তি সঙ্গহৱসেন ৱুত্তস্স সঞ্ঞীতি আদিৱিভাগৱসেন ৱুত্তত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটং.
২২. ৰূপীং ৱাতি এত্থ (দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) যদি ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. এৱং সতি ৰূপৱিনিমুত্তেন অত্তনা ভৱিতব্বং সঞ্ঞায ৱিয ৰূপস্সপি অত্তনিযত্তা. ন হি সঞ্ঞী অত্তাতি এত্থ সঞ্ঞা অত্তা. তথা হি ৱুত্তং সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭৬-৭৭) ‘‘তত্থ পৱত্তসঞ্ঞঞ্চস্স সঞ্ঞাতি গহেত্ৱাতি ৱুত্ত’’ন্তি. এৱং সন্তে, ‘‘কসিণৰূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ইদং কথন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং – ‘‘ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপী’’তি, অথ খো ‘‘ৰুপ্পনসীলো ৰূপী’’তি. ৰুপ্পনঞ্চেত্থ ৰূপসৰিক্খতায কসিণৰূপস্স ৱড্ঢিতাৱড্ঢিতকালৱসেন ৱিসেসাপত্তি, সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং পৰিত্তৱিপুলতাদিৱিসেসসব্ভাৱতো. যদি এৱং ইমস্স ৱাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি কাযভেদতো উদ্ধং অত্তনো নিব্বিকাৰতায তেন অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অৰোগো পৰং মৰণা’’তি. অথ ৱা ‘‘ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপী’’তি ৱুচ্চমানেপি ন দোসো. কপ্পনাসিদ্ধেনপি হি ভেদেন সামিনিদ্দেসদস্সনতো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি. ৰুপ্পনং ৱা ৰুপ্পনসভাৱো ৰূপং, তং এতস্স অত্থীতি ৰূপী, অত্তা ‘‘ৰূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১ দুকমাতিকা) ৱিয. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰূপসভাৱত্তা অত্তনো ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি ৱচনং ঞাযাগতমেৱাতি ‘‘কসিণৰূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ৱুত্তং. অৰূপিন্তি এত্তাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাৰহং অত্থো ৱত্তব্বো. সন্তসুখুমং মুঞ্চিত্ৱা তব্বিপৰীতস্স গহণে কাৰণং নত্থীতি লাভী, ‘‘কসিণৰূপং অত্তা’’তি গণ্হাতীতি লাভিতক্কিনো ঠপেত্ৱা, সেসতক্কী লাভিগ্গহণেনেৱ গহিতা. অনুস্সুতিতক্কিকোপি সুদ্ধতক্কিকোপি ৱা নিৰঙ্কুসত্তা তক্কনস্স কসিণৰূপম্পি অত্তাতি কদাচিপি গণ্হেয্যাতি ৱুত্তং – ‘‘উভোপি ৰূপানি গণ্হাতিযেৱা’’তি. সুদ্ধতক্কিকস্স উভযগ্গহণং ন কতং, তস্মা সাসঙ্কৱচনং.
কসিণুগ্ঘাটিমাকাস-পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণ-নত্থিভাৱআকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি অৰূপসমাপত্তিনিমিত্তং. ঠপেত্ৱা সঞ্ঞাক্খন্ধন্তি ইদং সঞ্ঞায অত্তনিযতং হদযে কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৰূপিং ৱা’’তি এত্থ ৱুত্তনযেন পন অত্থে ৱুচ্চমানে সঞ্ঞাক্খন্ধং বহিদ্ধা অকত্ৱা ‘‘অৰূপধম্মে’’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বং সিযা. মিস্সকগ্গাহৱসেনাতি ৰূপাৰূপসমাপত্তীনং নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৱা, ‘‘একো অত্তা’’তি, তত্থ পৱত্তসঞ্ঞঞ্চস্স, ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৱসেন. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো ৰূপাৰূপসমাপত্তিলাভিতায তংনিমিত্তং ৰূপভাৱেন অৰূপভাৱেন চ গহেত্ৱা উপতিট্ঠতি, তস্মা, ‘‘ৰূপী অৰূপী চা’’তি অভিনিৱেসং জনেতি অজ্ঝত্তৱাদিনো ৱিয তক্কমত্তেনেৱ ৱা ৰূপাৰূপধম্মে মিস্সকৱসেন গহেত্ৱা, ‘‘ৰূপী চ অৰূপীচ অত্তা হোতী’’তি. তক্কগাহেনেৱাতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তধম্মা ৱিয চ অচ্চন্তসুখুমভাৱপত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায থম্ভকুট্টহত্থপাদানং সঙ্ঘাতো ৱিয নেৱ ৰূপী, ৰূপসভাৱানতিৱত্তনতো ন অৰূপীতি এৱং পৱত্ততক্কগাহেন. লাভিৱসেনপি ৱা অন্তানন্তিকচতুত্থৱাদে ৱক্খমাননযেন অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. কেৱলং পন তত্থ দেসকালভেদৱসেন ততিযচতুত্থৱাদা ইচ্ছিতা; ইধ কালৱত্থু ভেদৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো. কালভেদৱসেন চেত্থ ততিযৱাদস্স পৱত্তি ৰূপাৰূপনিমিত্তানং সহ অনুপট্ঠানতো; চতুত্থৱাদস্স পন ৱত্থুভেদৱসেন পৱত্তি ৰূপাৰূপধম্মানং সমূহতো, ‘‘একো অত্তা’’তি তক্কৱসেনাতি তত্থ ৱক্খমাননযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.
যদিপি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৱসেন সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞানানত্তসম্ভৱতো দুতিযদিট্ঠিপি সমাপন্নকৱসেন লব্ভতি; তথাপি সমাপত্তিযং একৰূপেনেৱ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো, ‘‘পঠমদিট্ঠি সমাপন্নকৱাৰেন কথিতা’’তি আহ. তেনেৱেত্থ সমাপন্নকগ্গহণং কতং. একসমাপত্তিলাভিনো এৱ ৱা ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সমাপত্তি ভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৱেপি বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে সঞ্ঞানানত্তেন ওড়াৰিকেন নানত্তসঞ্ঞীতি, ‘‘দুতিযদিট্ঠি অসমাপন্নকৱাৰেনা’’তি আহ. অৱড্ঢিতকসিণৱসেন পৰিত্তসঞ্ঞিতং, ৱড্ঢিতকসিণৱসেন অপ্পমাণসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘ততিযদিট্ঠি সুপ্পমত্তেন ৱা সৰাৱমত্তেন ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো ৱা অত্তা যৱপ্পমাণো, অণুমত্তো ৱা অত্তা’’তিআদিদস্সনৱসেন (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) পৰিত্তো সঞ্ঞীতি পৰিত্তসঞ্ঞী. কপিলকণাদাদযো (ৱিভ. অনুটী. ১৮৯) ৱিয অত্তনো সব্বগতভাৱপটিজাননৱসেন অপ্পমাণো সঞ্ঞীতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এতন্তি, ‘‘ৰূপিং ৱা’’তিআদিনা যথাৱুত্তঅত্তৱাদং. একেসন্তি একচ্চানং. উপাতিৱত্ততন্তি অতিক্কমন্তানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৱদন্তীতি যোজনা. তেনাহ – ‘‘সঞ্ঞং…পে… অভিৱদন্তী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞং ঠপেত্ৱা সেসানি তীণী’’তি ইদং সঞ্ঞায চতুক্কম্পি পৰিপুণ্ণমেৱ গহেত্ৱা, অপৰে অট্ঠকন্তি ৱদন্তি. তদুভযন্তি তং সঞ্ঞাঅট্ঠকন্তি ৱুত্তং উভযং. পৰতো আৱি ভৱিস্সতীতি, ‘‘চতস্সো ৰূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা উপৰি পকাসেস্সতি. ৱক্খতি হি – ‘‘কোট্ঠাসতো অট্ঠ, অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২২). এত্থাতি, ‘‘এতং ৱা পনা’’তি এতস্মিং ৱাক্যে. সমতিক্কমিতুং সক্কোন্তি তত্থ আদীনৱদস্সনেন তদুদ্ধং আনিসংসদস্সনেন চ ব্ৰূহিতসদ্ধাদি গুণত্তা, ৱিপৰিযাযেন অসক্কুণনং ৱেদিতব্বং. যে সক্কোন্তি, তেৱ গহিতা তেসংযেৱ ৱসেন ৱক্খমানস্স ৱিসেসস্স ৱত্তুং সক্কুণেয্যত্তা. সক্কোন্তানঞ্চ নেসং উপাতিৱত্তনং অত্তনো ঞাণবলানুৰূপন্তি ইমমত্থং উপমায দস্সেতুং, ‘‘তেসং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অপ্পমাণন্তি অপ্পমাণাৰম্মণো, অপ্পমাণাৰম্মণতা চস্স আগমনৱসেন ৱেদিতব্বা অনন্তাৰম্মণতো ৱা. ন হি আৰম্মণে অনন্তন্তি পৰমানন্তস্স পমাণং ৱা গণ্হাতি. সুখদুক্খেহি অনিঞ্জনতো ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱিসেসতায চ আনেঞ্জং পত্ৱা তিট্ঠতি, অযং নো অত্তাতি অভিৱদন্তা তিট্ঠন্তি. ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকেতি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং একে দিট্ঠিগতিকা অত্তাতি ৱদন্তি. তেনাহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং তাৱ দস্সেতু’’ন্তি. তস্স পন আৰম্মণভূতং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তৱিঞ্ঞাণন্তি অপৰে. তঞ্হি কসিণং মনসিকাৰৱসেন, ‘‘ৱিঞ্ঞাণকসিণ’’ন্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ তং আৰম্মণট্ঠেন আযতনঞ্চাতি, ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকেতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তযিদন্তি য-কাৰো পদসন্ধিকৰোতি আহ ‘‘তং ইদ’’ন্তি. দিট্ঠিগতন্তি যথা ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তং দিট্ঠিং. দিট্ঠিযেৱ হি দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১), সঙ্খাৰগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৱিয. গন্তব্বাভাৱতো ৱা দিট্ঠিযা গতমত্তং দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিপকাৰো ৱা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৱিধযুত্তগতপকাৰসদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. দিট্ঠিপচ্চযো দিট্ঠিকাৰণং, অৱিজ্জাদি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ অৱিজ্জাপি হি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৱতো. যথাহ – ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো’’তিআদি (ধ. স. ১০০৭). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১১৮-১২৪). সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯). ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১). অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তস্সেৱং মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, অত্থি মে অত্তাতি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯). দিট্ঠাৰম্মণন্তি দিট্ঠিআৰম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. তেনাহ – ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৩০). ৰূপৱেদনাদিৱিনিমুত্তস্স দিট্ঠিযা আৰম্মণস্স অভাৱতো অনাদিযিত্ৱা ইদমেৱ দস্সেতি – ‘‘ইমিনা পচ্চযেন ইদং নাম দস্সনং গহিত’’ন্তি. ইমিনা পচ্চযেনাতি ৱা এত্থ পচ্চযগ্গহণেন আৰম্মণম্পি গহিতমেৱাতি দট্ঠব্বং.
তদেৱাতি দিট্ঠিগতঞ্চেৱ দিট্ঠিপচ্চযঞ্চ. ৰূপসঞ্ঞানন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৱং-সদ্দো পকাৰত্থো, ‘‘যদি ৰূপসঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা পকাৰেন ৱুত্তসঞ্ঞানন্তি অত্থো. নিৰুপক্কিলেসা নীৱৰণাদি উপক্কিলেসৱিমুত্তিতো. উত্তমা পণীতভাৱপ্পত্তিতো, ততো এৱ সেট্ঠা, সেট্ঠত্তা এৱ উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰিযা. অক্খাযতীতি উপট্ঠাতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ৱিসুং ৱুচ্চমানত্তা চতুত্থাৰুপ্পসঞ্ঞায চ ইমস্মিং সঞ্ঞীৱাদে অনোতৰণতো, ‘‘যদি আৰুপ্পসঞ্ঞানন্তি ইমিনা আকাসানঞ্চাযতন-ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ইতৰেহি পন দ্ৱীহীতি, ‘‘যদি একত্তসঞ্ঞানং, যদি নানত্তসঞ্ঞান’’ন্তি ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি. সমাপন্নকৱাৰো চ তথা ইধ কথিতোতি অধিপ্পাযো. কোট্ঠাসতো অট্ঠ সঞ্ঞা চতুক্কদ্ৱযসঙ্গহতো. একত্তসঞ্ঞীপদং ঠপেত্ৱা অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তি অগ্গহিতগ্গহণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘সমাপন্নক…পে… সঙ্গহিতোযেৱা’’তি.
সঞ্ঞাগতন্তি সঞ্ঞাৱসেন গতং, সঞ্ঞাসঙ্গহং গতং ৱা. তস্স পন অদিট্ঠিগতস্সপি উপলব্ভমানত্তা, ‘‘সদ্ধিং দিট্ঠিগতেনা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৱা কতন্তি সহ কাৰণভূতেহি পচ্চযেহি তেনেৱ সহ কাৰণভাৱেন সমাগন্ত্ৱা নিব্বত্তিতং; পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. সঙ্খতত্তা ওড়াৰিকং উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তসব্ভাৱতো. যস্স হি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, তং খণে খণে ভিজ্জনসভাৱতো পস্সন্তস্স পাকটভূতৱিকাৰং ওড়াৰিকং সিযা. ন চেত্থ মগ্গফলধম্মা নিদস্সেতব্বা তেসং তথা অননুপস্সিতব্বতো; তেসম্পি সঙ্খতভাৱেন ইতৰেহি সমানযোগক্খমতায দুন্নিৱাৰযভাৱতো. তথা হি ‘‘অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তি (উদা. ৩) ৱচনতো মগ্গস্সপি নিস্সৰণভাৱেন ‘‘অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো’’তি নিব্বানমেৱেত্থ পটিযোগভাৱেন উদ্ধটং ‘‘নিৰুজ্ঝন্তি এত্থা’’তি কত্ৱা. নিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাম অত্থীতি এত্থ, – ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অসঙ্খত’’ন্তি সুত্তপদং (উদা. ৭৩) আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. নিব্বানদস্সীতি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিব্বানদস্সী, ততো এৱ ইতৰাভিসমযত্থসিদ্ধিযা তং সঙ্খতং অতিক্কন্তো.
২৩. অট্ঠসু অসঞ্ঞীৱাদেসূতি ইদং ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৭৮-৮০) আগতনযেন ৱুত্তমেৱ হি সন্ধায হেট্ঠা, ‘‘সঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা কথিতা’’তি ৱুত্তং. ইধ পন চত্তাৰো ৱাদা এৱ উদ্ধটা. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞী’’তিআদি. এস নযো পৰতো ‘‘অট্ঠসু নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদেসূ’’তি এত্থাপি. সঞ্ঞায সতি তায ৱেদনাগাহসব্ভাৱতো ‘‘আবাধনট্ঠেন সঞ্ঞা ৰোগো’’তি ৱুত্তং. দুক্খতাসূলযোগতো কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কপভিজ্জনতো চ সঞ্ঞা গণ্ডো; স্ৱাযমত্থো দোসদুট্ঠতায এৱ হোতীতি আহ – ‘‘সদোসট্ঠেন গণ্ডো’’তি. পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুৰুদ্ধৰণতো চ সঞ্ঞা সল্লং; স্ৱাযমত্থো অত্তভাৱং অনুপৱিসিত্ৱা অৱট্ঠানেনাতি আহ ‘‘অনুপৱিট্ঠট্ঠেন সল্ল’’ন্তি. পটিসন্ধিগ্গহণে ৱিঞ্ঞাণং কুতোচি আগতং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৱসেন আগতি’’ন্তি. গতিন্তি পৱত্তিং. সা পন তাসু তাসু গতীসু ৱুত্তি হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘চুতিৱসেন গতি’’ন্তি; ৱড্ঢনৱসেন ঘনপবন্ধৱসেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অপৰাপৰ’’ন্তি. অপৰাপৰঞ্হি পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং নন্দূপসেচনং; ইতৰং খন্ধত্তযং ৱা নিস্সায অভিৱুদ্ধিং পতিট্ঠং মহন্তঞ্চ পাপুণাতীতি. পৱড্ঢৱসেন ৱা গতিং, নিক্খেপৱসেন চুতিং, ততো অপৰাপৰঞ্চ ৰূপপৱত্তনৱসেন উপপত্তিং, ইন্দ্ৰিযপৰিপাকৱসেন ৱুড্ঢিং তস্স তস্স কম্মস্স কতূপচিতভাৱেন ৱিৰুড়্হিং; তস্স কম্মস্স ফলনিব্বত্তিযা ৱেপুল্লন্তি যোজেতব্বং.
কামঞ্চাতিআদিনা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা’’তিআদিকা চোদনা লক্খণৱসেন ৱুত্তাতি দস্সেত্ৱা অযঞ্চ নযো চোদনায অৱিসিট্ঠৱিসযতায সিযা; ৱিসিট্ঠৱিসযা পনাযং চোদনাতি দস্সেতুং, ‘‘অযং পন পঞ্হো’’তিআদি ৱুত্তং. এত্তকে খন্ধেতি যথাৱুত্তে ৰূপৱেদনাদিকে চত্তাৰো খন্ধে. অঞ্ঞত্ৰ ৰূপাতি ইমিনা যত্থ কত্থচি ৰূপেন ৱিনা ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতি. ভৱৱিসেসচোদনায সভাৱতো এৱ ৱিঞ্ঞাণেন ৱিনা ৰূপস্সপি পৱত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতীতি আহ – ‘‘অৰূপভৱেপি ৰূপং, অসঞ্ঞাভৱে চ ৱিঞ্ঞাণং অত্থী’’তি. নিৰোধসমাপন্নস্সাতি সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্সপি ৱিঞ্ঞাণং অত্থি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায চে অত্থং পটিবাহসীতি যদি সদ্দত্থমেৱ গহেত্ৱা অধিপ্পাযং ন গণ্হসি নেয্যত্থং সুত্তন্তি. এত্থ চ অসঞ্ঞভৱে নিব্বত্তসত্তৱসেন পঠমৱাদো; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এত্থ ৱুত্তনযেন সঞ্ঞংযেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা তস্স কিঞ্চনভাৱেন ঠিতায অঞ্ঞায সঞ্ঞায অভাৱতো অসঞ্ঞীতি পৱত্তো দুতিযৱাদো; তথা সঞ্ঞায সহ ৰূপধম্মে সব্বে এৱ ৱা ৰূপাৰূপধম্মে অত্তাতি গহেত্ৱা পৱত্তো ততিযৱাদো; তক্কগ্গাহৱসেনেৱ পৱত্তো চতুত্থৱাদো. তেসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদেপি অসঞ্ঞভৱে নিব্বত্তস্স সত্তস্স চুতিপটিসন্ধীসু; সব্বত্থ ৱা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থায সুখুমায সঞ্ঞায অত্থিভাৱপটিজাননৱসেন পঠমৱাদো; অসঞ্ঞীৱাদে ৱুত্তনযেন সুখুমায সঞ্ঞায ৱসেন সঞ্জাননসভাৱতাপটিজাননৱসেন চ দুতিযৱাদাদযো পৱত্তাতি. এৱমেত্থ এতেসং ৱাদানং সব্ভাৱো ৱেদিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
২৪. যত্থ ন সঞ্ঞা, তত্থ ঞাণস্স সম্ভৱো এৱ নত্থীতি আহ – ‘‘অসঞ্ঞা সম্মোহো’’তি, অসঞ্ঞভাৱো নাম সম্মোহপ্পৱত্তীতি অত্থো. যথা নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি বহুলং ৱচনতো কত্তুসাধনো নিয্যানিযসদ্দো, এৱং ইধ ৱিঞ্ঞাতব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাতব্ব’’ন্তি, ৱিজাননং ৱিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. তেন দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বমত্তেনাতি দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাণপ্পমাণেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ – ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞাপৱত্তিমত্তেনা’’তি, নিব্বিকপ্পভাৱতো পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞাপৱত্তিসমেন ভাৱনাভিনীহাৰেনাতি অত্থো. ওড়াৰিকসঙ্খাৰপ্পৱত্তিমত্তেনাতি ওড়াৰিকানং সঙ্খাৰানং পৱত্তিযা. ওড়াৰিকসঙ্খাৰাতি চেত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰিযোসানা সমাপত্তিধম্মা অধিপ্পেতা. উপসম্পদন্তি যে সঞ্ঞায, অসঞ্ঞিভাৱে চ দোসং দিস্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৱণ্ণেন্তাপি ৰূপজ্ঝানপটিলাভমত্তেন তস্স সম্পাদনং পটিলাভং অধিগমং পঞ্ঞপেন্তি, তেসং তস্স ব্যসনং অক্খাযতি অনুপাযভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৱিনাসো’’তিআদি. ৱুট্ঠানন্তি সদিসসমাপজ্জনপুব্বকং পৰিৱুট্ঠানং. সমাপত্তি এৱ তেসং নত্থি অনধিগতত্তা. ওড়াৰিকসঙ্খাৰপ্পৱত্তিযা অন্তমসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঙ্খাৰপ্পৱত্তিযাপি পত্তব্বন্তি ন অক্খাযতি তেপি সমতিক্কমিত্ৱা পত্তব্বতো. সঙ্খাৰানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অৱসেসাতি ইতো পৰং সুখুমভাৱো নাম নত্থীতি সুখুমভাৱাপত্তিযা অৱসেসা. তেনাহ – ‘‘ভাৱনাৱসেন সব্বসুখুমভাৱং পত্তা সঙ্খাৰা’’তি. এতন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, পত্তব্বং নাম হোতি তাদিসসঙ্খাৰপ্পত্তিযং তব্বোহাৰতো. সঙ্খতং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা.
২৫. ‘‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৫) ৱক্খমানত্তা সবুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানে একজ্ঝং গহেত্ৱা, ‘‘তত্ৰা’’তি ভগৱতা ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘তত্ৰাতি সত্তসু উচ্ছেদৱাদেসু ভুম্ম’’ন্তি. উদ্ধং সৰন্তি উদ্ধং গতং সৰন্তাতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্ধং ৱুচ্চতী’’তিআদি. সৰন্তাতি যত্থ পত্থেন্তি ন লভন্তি, তং জানন্তা. আসত্তিন্তি আসীসনং. পেচ্চাতি পৰলোকে. ৱাণিজূপমা ৱিযাতি ভৱপৰিযাপন্নফলৱিসেসাপেক্খায পটিপজ্জনতো. সক্কাযস্স ভযাতি সন্তো কাযোতি সক্কাযো, পৰমত্থতো ৱিজ্জমানো ধম্মসমূহোতি কত্ৱা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং, ততো ভাযনেন. মা খীযি মা পৰিক্খযং অগমাসি. মা ওসীদি মা হেট্ঠা ভস্সি. অব্ভন্তি আকাসং মা উন্দ্ৰিযি মা ভিজ্জিত্ৱা পতি. গদ্দুলেন বদ্ধো গদ্দুলবদ্ধো. দড়্হথম্ভো ৱিয খীলো ৱিয চ সক্কাযো দুম্মোচনীযতো. সা ৱিয দিট্ঠিগতিকো তস্স অনুপৰিৱত্তনতো. দণ্ডকো ৱিয দিট্ঠি ছেদনকৰণায অসমত্থভাৱকৰণতো. ৰজ্জু ৱিয তণ্হা বন্ধনতো চ, আৰম্মণকৰণৱসেন সমন্নাগমনৱসেন চ সম্বদ্ধভাৱতো. তেন ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠিদণ্ডকে পৱেসিতায তণ্হাৰজ্জুযা’’তি.
২৬. ভগৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন (চতুচত্তাৰীস অপৰন্তকপ্পিকৱাদা তত্থ তত্থ অন্তোগধাতি) উদ্দেসৱসেন পঞ্চেৱ সঙ্গহেত্ৱা যথুদ্দেসং নিগমেন্তো, ‘‘ইমানেৱ পঞ্চাযতনানী’’তি আহ. তত্থ দুক্খস্স নিমিত্তভাৱতো দিট্ঠিগতানং কাৰণট্ঠেন আযতনত্থোতি ৱুত্তং – ‘‘ইমানেৱ পঞ্চ কাৰণানী’’তি. সঞ্ঞীআদিৱসেন তীণি উচ্ছেদৱাদোতি চত্তাৰি ভাজিতানি. ইতৰং পন দিট্ঠধম্মনিব্বানং কুহিং পৱিট্ঠং? সৰূপতো অভাজিতত্তা যথাভাজিতেসু ৱাদেসু কত্থ অন্তোগধন্তি পুচ্ছতি. উদ্দেসে পন সৰূপতো গহিতমেৱ, ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৱা পনেকে অভিৱদন্তী’’তি. ইতৰো একত্তসঞ্ঞীৱাদে নানত্তসঞ্ঞীৱাদে অন্তোগধন্তি দস্সেন্তো ‘‘একত্ত…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ যথাসুখঞ্চেতং ৱুত্তং. পঠমো হি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদো নানত্তসঞ্ঞীৱাদে অন্তোগধো, ইতৰে চত্তাৰো একত্তসঞ্ঞীৱাদে.
২৭. অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতন্তি অতীতং খন্ধকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং. পুব্বে নিৱুত্থধম্মৱিসযা কপ্পনা ইধাধিপ্পেতা, তস্মা অতীতকালৱাচকো ইধ পুব্বসদ্দো, ৰূপাদিখন্ধৱিনিমুত্তঞ্চ কপ্পনাৱত্থু নত্থি, অন্তসদ্দো চ কোট্ঠাসৱাচকো. তেন ৱুত্তং ‘‘অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং কপ্পেত্ৱা’’তি. ‘‘কপ্পেত্ৱা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৱিসানং সমত্থনং পৰিনিট্ঠাপনং ৱদতি. সেসম্পীতি ‘‘পুব্বন্তানুদিট্ঠী’’তি এৱমাদিকং. পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰন্তি ‘‘অপৰন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু ৱুত্তপ্পকাৰং. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি আহিতো অহংমানো এত্থাতি কত্ৱা, লোকোতি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকা চাতি কত্ৱা, তং তং গহণৱিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ – ‘‘ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৱা’’তি. সব্বদাভাৱেন সস্সতো. অমৰো নিচ্চো ধুৱোতি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. মৰণাভাৱেন অমৰো, উপ্পাদাভাৱেন সব্বকালং ৱত্তনতো নিচ্চো, থিৰট্ঠেন ৱিকাৰাভাৱেন ধুৱো, যথাহাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাড়ীহি ৱিভাৱেতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) ইমিস্সা পঞ্চৱিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৱসেন ৱুত্তো. ‘‘ৰূপৱন্ত’’ন্তিআদিকায (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) পন পঞ্চদসৱিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৱসেন চত্তাৰো চত্তাৰো খন্ধে, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তদঞ্ঞং – ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি, তথা একং খন্ধং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৱ নযোতি ইমিনা যথা ‘‘ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৱা সস্সতো…পে… ধুৱো’’তি অত্থো ৱুত্তো; এৱং অসস্সতো অনিচ্চো অধুৱো উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি ন হোতি পৰং মৰণা; নিচ্চো চ অনিচ্চো চ নেৱনিচ্চো নানিচ্চোতি এৱমাদিমত্থং অতিদিসতি.
চত্তাৰো সস্সতৱাদাতি লাভীৱসেন তযো, তক্কীৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো. পুব্বেনিৱাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সৰতি, মজ্ঝিমপঞ্ঞো দস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তাৰীস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, ন ততো পৰং. সো এৱং অনুস্সৰন্তো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৱদতি. তক্কী পন তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৱদতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘লাভীৱসেন তযো, তক্কীৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো সস্সতৱাদা’’তি. এতেনেৱ চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিকৱাদো ৱিয সস্সতৱাদো কস্মা দুৱিধেন ন ৱিভত্তোতি চে? পটিক্খিত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ, ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱাদে অযমযুত্ততাৱিভাৱনা – যদি হি পৰেন পৰিকপ্পিতো অত্তা, লোকো ৱা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকাৰতায পুৰিমৰূপাৱিজহনতো কস্সচি ৱিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৱত্তনত্থং হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৱ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৱাদিনো. কথং ৱা সো উপদেসো পৱত্তীযতি ৱিকাৰাভাৱতো; এৱঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৱিয দানাদিকিৰিযা হিংসাদিকিৰিযা চ ন সম্ভৱতি; তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৱননিবন্ধো এৱ সস্সতৱাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৱতো, জাতিআদীনং অসম্ভৱতো কুতো ৱিমোক্খো. অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৱ ৱিনস্সতি চ, যস্স ৱসেনাযং কিৰিযাদিৱোহাৰোতি ৱদেয্য. এৱম্পি পুৰিমৰূপাৱিজহনেন অৱট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৱেতুং; তে ৱা পনস্স ধম্মা অৱত্থাভূতা ততো অঞ্ঞে ৱা সিযুং অনঞ্ঞে ৱা, যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৱিসেসো অত্থি. যো হি কৰোতি পটিসংৱেদেতি চৱতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং. তস্মা তদৱত্থো এৱ যথাৱুত্তদোসো, কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিৰত্থকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৱিনাসৱন্তীহি অৱত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৱিয উপ্পাদৱিনাসসম্ভৱাপত্তিতো কুতো নিচ্চতাৱকাসো. তাসম্পি ৱা অত্তনো ৱিয নিচ্চতাতি বন্ধনৱিমোক্খানং অসম্ভৱো এৱাতি ন যুজ্জতি এৱ সস্সতৱাদো; ন চেত্থ কোচি ৱাদী ধম্মানং সস্সতভাৱে পৰিসুদ্ধং যুত্তিং ৱত্তুং সমত্থো অত্থি; যুত্তিৰহিতঞ্চ ৱচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তমাৰাধেতীতি ৱিঞ্ঞূহি ছড্ডিতো এৱাযং সস্সতৱাদোতি.
সত্ত উচ্ছেদৱাদাতি এত্থ তে সৰূপমত্ততো হেট্ঠা দস্সিতা এৱ, তত্থ দ্ৱে জনা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হন্তি লাভী চ অলাভী চ. তত্থ লাভী নাম দিব্বচক্খুঞাণলাভী দিব্বেন চক্খুনা অৰহতো চুতিং দিস্ৱা উপপত্তিং অপস্সন্তো. যো ৱা পুথুজ্জনানম্পি চুতিমত্তমেৱ দট্ঠুং সক্কোতি, পুব্বযোগাভাৱেন পৰিকম্মাকৰণেন ৱা উপপাতং দট্ঠুং ন সক্কোতি. সো ‘‘তত্থ তত্থেৱ অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. অলাভী – ‘‘কো পৰলোকং জানাতি, এত্তকো জীৱৱিসযো, যাৱ ইন্দ্ৰিযগোচৰো’’তি অত্তনো ধীতুযা হত্থগ্গণ্হনকৰাজা ৱিয কামসুখগিদ্ধতায ৱা, ‘‘যথা ৰুক্খপণ্ণানি ৰুক্খতো পতিতানি ন পটিসন্ধিযন্তি, এৱং সব্বেপি সত্তা অপ্পটিসন্ধিকমৰণমেৱ গচ্ছন্তি, জলবুব্বুড়কূপমা সত্তা’’তি তক্কমত্তৱসেন ৱা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. তত্থ যং হেট্ঠা ৱুত্তং – ‘‘মনুস্সত্তভাৱে কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে ৰূপাৱচৰদেৱত্তভাৱে চতুব্বিধঅৰূপত্তভাৱে চৱিত্ৱা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন সত্ত উচ্ছেদৱাদা কথিতা’’তি. তত্থ যুত্তং তাৱ পুৰিমেসু তীসু ৱাদেসু ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৱুত্তং; পঞ্চৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নং অত্তভাৱং আৰব্ভ পৱত্তত্তা তেসং ৱাদানং, ন যুত্তং চতুৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নং অত্তভাৱং নিস্সায পৱত্তেসু চতুত্থাদীসু চতূসু ৱাদেসু, ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৱুত্তং. ন হি অৰূপীনং কাযো অত্থীতি? সচ্চমেতং, ৰূপভৱে পৱত্তৱোহাৰেনেৱ দিট্ঠিগতিকো অৰূপভৱেপি কাযৱোহাৰমাৰোপেত্ৱা আহ ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি. যথা দিট্ঠিগতিকেহি দিট্ঠিযো পঞ্ঞত্তা, তথেৱ ভগৱা দস্সেসীতি. অৰূপকাযভাৱতো ৱা ফস্সাদিধম্মসমূহভূতে অৰূপত্তভাৱে কাযনিদ্দেসো দট্ঠব্বো.
এত্থাহ – ‘‘কামাৱচৰদেৱত্তভাৱাদিনিৰৱসেসৱিভৱপতিট্ঠাপকানং দুতিযৱাদাদীনং যুত্তো অপৰন্তকপ্পিকভাৱো অনাগতদ্ধৱিসযত্তা তেসং ৱাদানং; ন পন দিট্ঠিগতিক-পচ্চক্খভূত-মনুস্সত্তভাৱ-সমুচ্ছেদপতিট্ঠাপকস্স পঠমৱাদস্স পচ্চুপ্পন্নৱিসযত্তা’’তি. যদি এৱং যথা হি দুতিযাদিৱাদানং, পুৰিমপুৰিমৱাদসঙ্গহিতস্সেৱ অত্তনো উত্তৰুত্তৰভৱোপপত্তিযা সমুচ্ছেদনতো যুজ্জতি অপৰন্তকপ্পিকতা, তথা চ ‘‘নো চ খো, ভো, অযং অত্তা এত্তাৱতা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং অনাগতস্সেৱ মনুস্সত্তভাৱসমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা পঠমৱাদস্সপি অপৰন্তকপ্পিকতা যুজ্জতি. এৱং সব্বস্সপি পুব্বন্ততো আগতস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন ইধ পুব্বন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৱাদা হেট্ঠা অপৰন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৱাদা হেট্ঠা অপৰন্তকপ্পিকেসু তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জতি, ন ততো উদ্ধং পৱত্তি অত্থীতি দস্সনত্থং ৱুত্তা. জলবুব্বুড়কূপমা হি সত্তাতি তস্স লদ্ধি.
ইধাতি পুব্বন্তকপ্পিকেসু. ইধেৱ মনুস্সত্তভাৱাদিকে উচ্ছিজ্জতি ৱিনট্ঠৱিনাসৱসেন. এৱং অনাগতে অনুপ্পত্তিদস্সনপৰানং উচ্ছেদৱাদানং অপৰন্তকপ্পিকেসু গহণং; পুব্বন্ততো পন আগতস্স অত্তনো ইধেৱ উচ্ছেদদস্সনপৰানং পুব্বন্তকপ্পিকেসু গহণং. ইতো পৰং ন গচ্ছতীতি পন ইদং অত্থতো আপন্নস্স অত্থস্স দস্সনং. সত্তেসু সঙ্খাৰেসু চ একচ্চসস্সতন্তি পৱত্তো একচ্চসস্সতৱাদো. সো পন ব্ৰহ্মকাযিক-খিড্ডাপদোসিক-মনোপদোসিকত্তভাৱতো চৱিত্ৱা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৱসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা’’তি. ‘‘সঙ্খাৰেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং তেহি সস্সতভাৱেন গয্হমানানং ধম্মানং যথাসভাৱদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ন পনেকচ্চসস্সতিকমতদস্সনৱসেন. তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৱাতি লদ্ধি. তথা হি ৱুত্তং (দী. নি. ১.৪৯) ব্ৰহ্মজালে – ‘‘চিত্তন্তি ৱা মনোতি ৱা ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা অযং অত্তা নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি. ন হি যস্স ভাৱস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৱং পটিজানাতি; তস্সেৱ নিচ্চধুৱাদিভাৱো অনুম্মত্তকেন ন সক্কা পটিঞ্ঞাতুং. এতেন, ‘‘উপ্পাদৱযধুৱতাযুত্তভাৱা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা, সিযা ন ৱত্তব্বা’’তিআদিনা পৱত্তস্স সত্তভঙ্গৱাদস্স অযুত্ততা ৱিভাৱিতা হোতি.
তত্থাযং (দী. নি. টী. ১.৩৮) অযুত্ততাৱিভাৱনা – যদি, ‘‘যেন সভাৱেন যো ধম্মো অত্থীতি ৱুচ্চতি, তেনেৱ সভাৱেন সো ধম্মো নত্থী’’তিআদিনা ৱুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৱাদো; অথ অঞ্ঞেন, সিযা ন অনেকন্তৱাদো; ন চেত্থ দেসন্তৰাদিসম্বদ্ধভাৱো যুত্তো ৱত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা ৱিৱাদাভাৱতো. যে পন ৱদন্তি – ‘‘যথা সুৱণ্ণঘটে মকুটে কতে ঘটভাৱো নস্সতি, মকুটভাৱো উপ্পজ্জতি, সুৱণ্ণভাৱো তিট্ঠতিযেৱ, এৱং সব্বভাৱানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি উপ্পজ্জতি, সভাৱো পন তিট্ঠতী’’তি. তে ৱত্তব্বা – কিং তং সুৱণ্ণং, যং ঘটে মকুটে চ অৱট্ঠিতং? যদি ৰূপাদি, সো সদ্দো ৱিয অনিচ্চো, অথ ৰূপাদিসমূহো, সমূহো নাম সম্মুতিমত্তং. তস্স ৱোহাৰমত্তস্স অত্থিতা নত্থিতা নিচ্চতা ৱা ন ৱত্তব্বা. তস্স পৰমত্থসভাৱেন অনুপলব্ভনতোতি অনেকন্তৱাদো ন সিযা. ধম্মা চ ধম্মিতো অঞ্ঞে ৱা সিযুং অনঞ্ঞে ৱা. যদি অঞ্ঞে, ন তেসং অনিচ্চতায ধম্মী অনিচ্চো অঞ্ঞত্তা. ন হি ৰূপা চক্খুৱিঞ্ঞাণং অঞ্ঞত্তা, ন চ ৰূপে চক্খুৱিঞ্ঞাণসদ্দো হোতি; কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিৰত্থিকা সিযা ধম্মিনো নিচ্চানিচ্চতায অসিজ্ঝনতো অথ অনঞ্ঞে; উপ্পাদৱিনাসৱন্তেহি অনঞ্ঞস্স ধম্মিনো তেসং ৱিয উপ্পাদৱিনাসসব্ভাৱতো কুতো নিচ্চতাৱকাসো, তেসম্পি ৱা ধম্মিনো ৱিয নিচ্চতাপত্তি সিযা. অপিচ নিচ্চানিচ্চনৱত্তব্বৰূপো অত্তা চ লোকো চ পৰমত্থতো ৱিজ্জমানতাপটিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতৰং ৰূপং, যথা ৱা দীপাদযো. ন হি দীপাদীনং উদযব্বযসভাৱানং নিচ্চানিচ্চনৱত্তব্বসভাৱতা সক্কা ৱত্তুং জীৱস্স নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতৰং ৰূপং ৱিযাতি এৱং সত্তভঙ্গস্স ৱিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৱোযেৱাতি সত্তভঙ্গৱাদস্স অযুত্ততা ৱেদিতব্বাতি.
এত্থ চ, ‘‘ইস্সৰো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তৱাদা সত্তেকচ্চসস্সতৱাদা; সেয্যথাপি ইস্সৰৱাদাদযো. ‘‘পৰমাণৱো নিচ্চা ধুৱা, দ্ৱিঅণুকাদযো অনিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তৱাদা সঙ্খাৰেকচ্চসস্সতৱাদা; সেয্যথাপি কণাদৱাদাদযো. ননু চ ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি; এতস্মিং ৱাদে চক্খাদীনং অসস্সততাসন্নিট্ঠানং যথাসভাৱাৱবোধো এৱ, তযিদং কথং মিচ্ছাদস্সনন্তি, কো এৱমাহ – ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৱসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৱ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৱাভিনিৱেসো ইধ মিচ্ছাদস্সনং; তেন পন একৱাৰে পৱত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৱাৱবোধো ৱিদূসিতো সংসট্ঠভাৱতো; ৱিসসংসট্ঠো ৱিয সপ্পিমণ্ডো সকিচ্চকাৰণাসমত্ততায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নাৰহতি. অথ ৱা অসস্সতভাৱেন নিচ্ছিতাপি চক্খুআদযো সমাৰোপিতজীৱসভাৱা এৱ দিট্ঠিগতি কেহি গয্হন্তীতি তদৱবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৱো ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তথা হি ৱুত্তং ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৪৯) – ‘‘চক্খুন্তি ৱা…পে… কাযোতি ৱা অযং মে অত্তা’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱা অসঙ্খতায সঙ্খতায চ ধাতুযা ৱসেন যথাক্কমং একচ্চে ধম্মা সস্সতা; একচ্চে অসস্সতাতি এৱং পৱত্তো ৱিভজ্জৱাদোপি একচ্চসস্সতৱাদো আপজ্জতীতি এৱংপকাৰা চোদনা অনোকাসা হোতি অৱিপৰীতধম্মসভাৱসম্পটিপত্তিভাৱতো.
ন মৰতীতি অমৰা. কা সা? ‘‘এৱন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পৰিযন্তৰহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চ ৱাচা চ, অমৰায দিট্ঠিযা ৱাচায ৱিৱিধো খেপোতি অমৰাৱিক্খেপো. সো এতস্স অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপো. অথ ৱা অমৰাতি একা মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিম্মুজ্জনাদিৱসেন উদকে সন্ধাৱমানা গাহং ন গচ্ছতি; এৱমেৱং অযম্পি ৱাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৱতি, গাহং নাগচ্ছতীতি অমৰাৱিক্খেপো, সো এৱ অমৰাৱিক্খেপিকো. স্ৱাযং ৱাদো মুসাৱাদঅনুযোগছন্দৰাগমোহহেতুকতায চতুধা পৱত্তোতি আহ – ‘‘চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা ৱুত্তা’’তি. ননু চেত্থ (দী. নি. টী. ১.৬৫-৬৬) চতুব্বিধোপি অমৰাৱিক্খেপিকো কুসলাদিকে ধম্মে পৰলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৱবুজ্ঝমানো, তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৱিক্খেপনমত্তং আপজ্জতীতি তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৱো. ন হি অৱত্তুকামস্স ৱিয পুচ্ছিতমত্থং অজানন্তস্স ৱিক্খেপকৰণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ন হেৱং পুচ্ছাৱিক্খেপকৰণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা ইচ্ছিতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৱেসেন. সস্সতৱসেন মিচ্ছাভিনিৱিট্ঠোযেৱ হি মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পৰলোকত্তিকাদীনি চ, যাথাৱতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৱিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুং অসমত্থতায মুসাৱাদাদিভযেন চ ৱিক্খেপং আপজ্জতীতি. তথা হিস্স ৱাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ৱুত্তো. অথ ৱা পুঞ্ঞপাপানং, তব্বিপাকানঞ্চ অনৱবোধেন, অসদ্দহনেন চ, ‘‘তব্বিসযায পুচ্ছায ৱিক্খেপকৰণংযেৱ যুত্তং সুন্দৰঞ্চা’’তি, খন্তিং ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা অভিনিৱিসন্তস্স উপ্পন্না ৱিসুংযেৱেকা এসা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৱিযাতি দট্ঠব্বা. তথা চেৱ ৱুত্তং – ‘‘পৰিযন্তৰহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৱ ৱাচা চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬১). কথং পনস্সা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো? উচ্ছেদৱসেন অনভিনিৱেসতো. ‘‘নত্থি কোচি ধম্মানং যথাভূতৱেদী ৱিৱাদবহুলত্তা লোকস্স; ‘এৱমেৱ’ন্তি পন সদ্দন্তৰেন ধম্মে নিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে’’তি গাহৱসেন সস্সতলেসোপেত্থ লব্ভতিযেৱ.
অমতি গচ্ছতি এত্থ সভাৱো ওসানন্তি অন্তো, মৰিযাদো, সো এতস্স অত্থীতি অন্তৱা. তেনাহ ‘‘সপৰিযন্তো’’তি. অৱড্ঢিতকসিণস্স পুগ্গলস্স এৱং হোতীতি যোজনা. দুতিযৱাদো ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি ৱাদো. ততিযৱাদো ‘‘অন্তৱা চ অনন্তৱা চা’’তি ৱাদো. চতুত্থৱাদো ‘‘নেৱন্তৱা নানন্তৱা’’তি ৱাদো. এতে এৱ চত্তাৰো ৱাদিনো সন্ধায ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৫৩) – ‘‘অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তি চতূহি ৱত্থূহী’’তি ৱুত্তং. তত্থ (দী. নি. টী. ১.৫৩) যুত্তং তাৱ পুৰিমানং তিণ্ণং ৱাদীনং অন্তত্তঞ্চ অনন্তত্তঞ্চ অন্তানন্তত্তঞ্চ আৰব্ভ পৱত্তৱাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং. পচ্ছিমস্স পন তদুভযপটিসেধৱসেন পৱত্তৱাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধৱসেন পৱত্তৱাদত্তা এৱ. যস্মা পটিসেধৱাদোপি অন্তানন্তৱিসযো এৱ তং আৰব্ভ পৱত্তত্তা. অপৰে আহু – ‘‘যথা ততিযৱাদে সম্ভেদৱসেন এতস্সেৱ অন্তৱন্ততা অনন্ততা চ সম্ভৱতি, এৱং তক্কীৱাদেপি কালভেদৱসেন উভযসম্ভৱতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন উভযঞ্ঞেৱ ৱুচ্চতি. কথং? অন্তৱন্ততাপটিসেধেন হি অনন্ততা ৱুচ্চতি, অনন্ততাপটিসেধেন চ অন্তৱন্ততা, অন্তানন্তানঞ্চ ততিযৱাদভাৱো কালভেদস্স অধিপ্পেতত্তা. ইদং ৱুত্তং হোতি যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা ঝাযীহি অধিগতৱিসেসেহি অনন্তো কদাচি সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি; তস্মা নেৱন্তৱা. যস্মা পন তেহি এৱ কদাচি অন্তৱা সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি, তস্মা ন পন অনন্তৱা’’তি. যথা চ অনুস্সুতিতক্কীৱসেন, এৱং জাতিস্সৰতক্কিআদীনঞ্চ ৱসেন যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. অযঞ্হি তক্কিকো অৱড্ঢিতভাৱপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৱড্ঢিতভাৱস্স ৱড্ঢিতকালৱসেন অপচ্চক্খকাৰিতায অনুস্সৱাদিমত্তে ঠত্ৱা – ‘‘নেৱন্তৱা’’তি পটিক্খিপতি, অৱড্ঢিতকালৱসেন পন ‘‘নানন্তো’’তি. ন পন অন্তৱন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৱেন যথা তং ‘‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি, অৱস্সঞ্চ এতং এৱং ৱিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা ৱিক্খেপপক্খংযেৱ ভজেয্য চতুত্থৱাদো. ন হি অন্তৱন্ততানন্ততাতদুভযৱিনিমুত্তো অত্তনো পকাৰো অত্থি, তক্কীৱাদী চ যুত্তিমগ্গকো, কালভেদৱসেন চ তদুভযম্পি একস্মিং ন ন যুজ্জতীতি. অনন্তৰচতুক্কন্তি একত্তসঞ্ঞীতি আগতসঞ্ঞীচতুক্কং.
একন্তসুখীতি একন্তেনেৱ সুখী. তং পনস্স সুখং দুক্খেন অৱোমিস্সং হোতীতি আহ ‘‘নিৰন্তৰসুখী’’তি. একন্তসুখমেৱাতি ইদং সুখবহুলতং সন্ধায ৱুত্তং. অতীতাসু সত্তসু জাতীসূতি ইদং ততো পৰং জাতিস্সৰঞাণেন অনুস্সৰিতুং ন সক্কাতি কত্ৱা ৱুত্তং. তাদিসমেৱাতি সুখসমঙ্গিমেৱ অত্তভাৱং. ‘‘এৱং সুখসমঙ্গী’’তি তং অনুস্সৰন্তস্স জাতিস্সৰস্স অতীতজাতিযম্পি ইধ ৱিয দুক্খফুট্ঠস্স তং অনুস্সৰন্তস্স.
সব্বেসম্পীতি লাভীনং তক্কীনম্পি. তথাতি ইমিনা ‘‘সব্বেসম্পী’’তি ইদং পদং আকড্ঢতি. কামাৱচৰং নাম অদুক্খমসুখং অনুড়াৰং অৱিভূতন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানৱসেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানং কাৰণভূতং এতস্স অত্থি, তেন ৱা নিব্বত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানিকং. মজ্ঝত্তস্সাতি মজ্ঝত্তভূতস্স মজ্ঝত্তৱেদনাবহুলস্স. মজ্ঝত্তভূতট্ঠানমেৱ অত্তনো মজ্ঝত্ততাপত্তমেৱ ভূতপুব্বং অনুস্সৰন্তস্স. একচ্চসস্সতিকাতি একচ্চসস্সতৱাদিনো ৱুত্তা. পুগ্গলাধিট্ঠানেন হি একচ্চসস্সতিকা. এস নযো সেসেসুপি. অধিচ্চসমুপ্পন্নৱাদো সস্সতৱাদসমুদ্দিট্ঠোতি কত্ৱা ‘‘দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি চ ৱুত্তং.
২৮. দিট্ঠুদ্ধাৰন্তি যথাৱুত্তানং দিট্ঠীনং অনিয্যানিকভাৱদস্সনৱসেন পদুদ্ধৰণং. পচ্চত্তংযেৱ ঞাণন্তি অপৰপ্পচ্চযং অত্তনিযেৱ ঞাণং. তং পন অত্তপচ্চক্খং হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খঞাণ’’ন্তি. সুৱণ্ণস্স ৱিয দোসাপগমেন উপক্কিলেসৱিগমেন ঞাণস্স ৱিসুদ্ধন্তি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেস’’ন্তি. কিলেসন্ধকাৰৱিগমতো সপ্পভাসমুজ্জলমেৱ হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘পৰিযোদাতন্তি পভস্সৰ’’ন্তি বাহিৰসমযস্মিম্পি হোন্তি ঝানস্স সমিজ্ঝনতো. মযমিদং জানামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি চ মিচ্ছাগাহৱসেন অঞ্ঞাণভাগমেৱ পৰিব্ৰূহেত্ৱা ততো এৱ যথাগহিতং গাহং সন্ধায – ‘‘মযমিদং অত্থং তত্থ জানামা’’তি এৱং তত্থ মিচ্ছাগাহে অৱিজ্জমানং ঞাণকোট্ঠাসং ওতাৰেন্তিযেৱ অনুপ্পৱেসেন্তিযেৱ. ন তং ঞাণং, মিচ্ছাদস্সনং নামেতং, কিং পন তং মিচ্ছাদস্সনং নাম? সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতিআদিনা মিচ্ছাভিনিৱেসভাৱতো. তেনাহ ‘‘তদপি…পে… অত্থো’’তি. যং তং দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতং ঞাণং, তং সন্ধাযাহ – ‘‘জাননমত্তলক্খণত্তা ঞাণভাগমত্তমেৱা’’তি. ঞাণম্পি হি দিট্ঠিযা উপনিস্সযো হোতিযেৱ লাভিনো ইতৰস্স চ তথা তথা মিচ্ছাভিনিৱেসতো. অনুপাতিৱত্তনতো অনতিক্কমনতো. অসাধাৰণতো ন উপাতিৱত্তন্তি এতেনাতি অনুপাতিৱত্তনং, ততো. উপাদানপচ্চযতোতি উপাদানস্স পচ্চযভাৱতো. এতেন ফলূপচাৰেনেৱ উপাদানমাহ. যদি ব্ৰহ্মজালে আগতা সব্বাপি দিট্ঠিযো ইধ কথিতা হোন্তি, এৱং সন্তে ইদং সুত্তং ব্ৰহ্মজালসুত্তেন একসদিসন্তি আহ – ‘‘ব্ৰহ্মজালে পনা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপং অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনা সক্কাযংযেৱ অনুপৰিধাৱন্তী’’তি ৱচনতো ইধ সক্কাযদিট্ঠি আগতা. ব্ৰহ্মজালং কথিতমেৱ হোতি তত্থ আগতানং দ্ৱাসট্ঠিযাপি দিট্ঠীনং ইধাগতত্তা. সস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসো অত্তাভিনিৱেসপুব্বকো, ‘‘অত্তা সস্সতো অত্তা উচ্ছেদো’’তি পৱত্তনতো.
৩০. দ্ৱাসট্ঠি…পে… দস্সেতুন্তি কথং পনাযমত্থো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো’’তিআদিপাড়িযা দস্সিতো হোতীতি? অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকস্স পুব্বন্তাপৰন্তদিট্ঠিউপাদিযনজোতনতো. পৰিচ্চাগেনাতি ৱিক্খম্ভনেন. চতুত্থজ্ঝাননিৰোধা ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি এত্থ ন পৰিহীনচতুত্থজ্ঝানস্স ততিযজ্ঝানং ভৱতি, ততিযজ্ঝানা ৱুট্ঠিতস্স পন চতুত্থজ্ঝানা ৱুট্ঠিতস্স চ ততিযং পটিলোমনযেন সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বন্তি ‘‘পৱিৱেকা পীতি নিৰুজ্ঝতী’’তি ইদং, ‘‘নিৰামিসসুখস্সনিৰোধা’’তি এত্থ ৱিয ৱুট্ঠাননিৰোধৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি অত্থো. হীনজ্ঝানপৰিযাদানকদোমনস্সন্তি নীৱৰণসহগতদোমনস্সমাহ. তঞ্হি ঝানপৰিযাদানকৰং. কম্মনীযভাৱোতি সমাপত্তিং পত্তো ৱিয সমাপত্তিসমাপজ্জনভাৱে কম্মক্খমভাৱো. সোমনস্সৱিধুৰত্তা দোমনস্সং ৱিযাতি দোমনস্সন্তি ৱুত্তং. ‘‘উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতী’’তি পুন ৱুত্তা পীতি ঝানদ্ৱযপীতি. যং ঠানং ছাযা জহতীতি যং পদেসং আতপেন অভিভুয্যমানং ছাযা জহতি. তত্থ আতপে ছাযাতি পদেসেন আতপসঞ্ঞিতানং ভূতসঙ্খতানং পহানট্ঠানমাহ. তেনাহ ‘‘যস্মিং ঠানে’’তিআদি.
৩১. নিৰামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং দূৰসমুস্সাৰিতকামামিসত্তা.
৩২. অদুক্খমসুখন্তি চতুত্থজ্ঝানৱেদনং, ন যং কিঞ্চি উপেক্খাৱেদনং.
৩৩. নিগ্গহণোতি মমংকাৰভাৱেন কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো. নিব্বানস্স সপ্পাযন্তি নিব্বানাধিগমস্স, নিব্বানস্সেৱ ৱা অৱিলোমৱসেন একন্তিকুপাযতায সপ্পাযং. তেনাহ ‘‘উপকাৰভূত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. এতন্তি এতং যথাৱুত্তসমথভাৱনায কিলেসানং ৱিক্খম্ভনং. সব্বত্থ নিকন্তিযা অসুক্খাপিতত্তা কথং নিব্বানস্স উপকাৰপটিপদা নাম জাতং? ন জাযতে ৱাত্যধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি পুব্বন্তানুদিট্ঠিআদিকে সব্বস্মিং. অগ্গণ্হনৱসেনাতি তণ্হাগাহেন অগ্গহণৱসেন. যত্থ হি তণ্হাগাহো ৱিমোচিতো, তত্থ দিট্ঠিমানগ্গাহা সুক্খা ৱিয হোন্তি তদেকট্ঠভাৱতো. তাদিসস্স নিব্বানগামিনী পটিপদা এৱ আসন্নে, ন দূৰে. তেন ৱুত্তং – ‘‘উপকাৰপটিপদা নাম জাত’’ন্তি. তাদিসস্স চ সন্তোহমস্মীতিআদিকা সমনুপস্সনা অধিমানপক্খে তিট্ঠতীতি আহ – ‘‘অভিৱদতীতি অভিমানেন উপৱদতী’’তি. ইদমেৱ উপাদিযতীতি নিযমাভাৱতো ‘‘অট্ঠাৰসৱিধম্পী’’তি ৱুত্তং. সেসপদেপি এসেৱ নযো. দিট্ঠুপাদানে সতি সেসউপাদানসম্ভৱো অৱুত্তসিদ্ধোতি তদেৱ উদ্ধটং.
সে আযতনে ৱেদিতব্বেতি নিৰোধস্স কাৰণং নিব্বানং ৱেদিতব্বং. দ্ৱিন্নং আযতনানন্তি চক্খাযতনাদীনং দ্ৱিন্নং আযতনানং. পটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন.
ন গাধতীতি ন পতিট্ঠাতি. অতোতি অস্মা নিব্বানা. সৰাতি তণ্হা. সঙ্খাৰপটিক্খেপেনাতি সঙ্খাৰেকদেসভূতানং চতুন্নং মহাভূতানং পটিক্খেপেন.
ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বং. ততো এৱ অনিদস্সনং অচক্খুৱিঞ্ঞেয্যং অনিন্দ্ৰিযগোচৰং. অনন্তন্তি অন্তৰহিতং, নিচ্চন্তি অত্থো. সব্বতো পভন্তি কিলেসন্ধকাৰাভাৱতো চ সমন্ততো পভস্সৰং. ‘‘সব্বতো পপ’’ন্তি ৱা পাঠো, সব্বতো পততিত্থন্তি অত্থো. চত্তাৰীসকম্মট্ঠানসঙ্খাতেহি তিত্থেহি ওতৰিত্ৱা অনুপৱিসিতব্বং অমতসৰন্তি ৱুত্তং হোতি. অনুপাদা কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৱা ৱিমুচ্চন্তি এত্থাতি অনুপাদাৱিমোক্খো, নিব্বানং. অনুপাদা ৱিমুচ্চতি এতেনাতি অনুপাদাৱিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. অনুপাদাৱিমোক্খন্তিকতায পন অৰহত্তফলং অনুপাদাৱিমোক্খোতি ৱুত্তং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পঞ্চত্তযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৩. কিন্তিসুত্তৱণ্ণনা
৩৪. ভৱোতি পৰিত্তো. অভৱোতি মহন্তো. ৱুদ্ধিঅত্থো হি অযং অ-কাৰো, ‘‘সংৱৰাসংৱৰো, ফলাফল’’ন্তিআদীসু ৱিয, তস্মা ভৱাভৱহেতূতি খুদ্দকস্স মহন্তস্স ৱা ভৱস্স হেতু, তং পচ্চাসীসমানোতি অত্থো. তেনাহ – ‘‘তস্মিং তস্মিং ভৱে সুখং ৱেদিস্সামী’’তিআদি.
৩৫. লোকুত্তৰবোধিপক্খিযধম্মে উদ্দিস্স পুথুজ্জনানং ৱিৱাদো সম্ভৱতীতি আহ – ‘‘লোকিযলোকুত্তৰাৱ কথিতা’’তি. লোকিযাপি হি বোধিপক্খিযধম্মা লোকুত্তৰধম্মাধিগমস্স আসন্নকাৰণত্তা ৱিসেসকাৰণন্তি যাৱ অঞ্ঞেহি লোকিযধম্মেহি অভিৱিসিট্ঠোতি কত্ৱা, ‘‘ইমেসু সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মেসূ’’তি অৱিসেসেন ৱুত্তং. অত্থতো নানং হোতীতি অত্থতো ভেদো হোতি বোধিপক্খিযধম্মানং সমধিগতত্তা. ন হি কাযাদযো ভাৱেতব্বা, সতিযেৱ পন ভাৱেতব্বাতি. ব্যঞ্জনতো নানং ভেদং. ইমিনাপি কাৰণেনাতি ইমাযপি যুত্তিযা. ইদানি তং যুত্তিং দস্সেন্তো – ‘‘অত্থঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চা’’তিআদিমাহ. তত্থ সমানেত্ৱাতি সুত্তন্তৰতো সমানেত্ৱা, সুত্তন্তৰপদেহি চ সমানেত্ৱা. অঞ্ঞথাতি অঞ্ঞতো, ভূততো অপগতং কত্ৱাতি অত্থো. মিচ্ছা ৰোপিতভাৱোতি অযাথাৱতো ঠপিতভাৱো. অত্থঞ্চ ব্যঞ্জনঞ্চ ৱিঞ্ঞাপনকাৰণমেৱাতি অৱিপৰীতত্থস্স সদ্দস্স চ বুজ্ঝনহেতুতায.
৩৭. ইধ ধম্মৱিনযট্ঠানে সতিযেৱ সতিপট্ঠানন্তি গহিতা, অত্থতো সমেতি নাম যাথাৱতো অত্থস্স গহিতত্তা. অসভাৱনিৰুত্তিভাৱতো ব্যঞ্জনতো নানত্তন্তি তং লিঙ্গভেদেন ৱচনভেদেন চ দস্সেন্তো, ‘‘সতিপট্ঠানোতি ৱা সতিপট্ঠানাতি ৱা মিচ্ছা ৰোপেথা’’তি আহ. অপ্পমত্তকন্তি অণুমত্তং সল্লহুকং, ন গৰুতৰং অধনিতং কত্ৱা ৱত্তব্বম্পি ধনিতং ঘোসৱন্তং কত্ৱা ৰোপিতে ৱুত্তদোসাভাৱতোতি তেনাহ – ‘‘নিব্বুতিং পত্তুং সক্কা হোতী’’তি.
ব্যঞ্জনস্স মিচ্ছাৰোপনং ন ৱিসেসন্তৰাযকৰং হোতীতি ঞাপনত্থং, চতুসু মগ্গেসু পঞ্হং কথেত্ৱাৱ পৰিনিব্বুতো. সুত্তন্তব্যঞ্জনং সন্ধাযেতং ৱুত্তং – ‘‘অপ্পমত্তকং খো পনা’’তি.
৩৮. অথ চতুত্থৱাৰে ৱিৱাদো কস্মা জাতো? যাৱতা নেসং ৱচনং অত্থতো চেৱ সমেতি ব্যঞ্জনতো চাতি অধিপ্পাযো. সঞ্ঞায ৱিৱাদোতি কিঞ্চাপি সমেতি অত্থতো চেৱ ব্যঞ্জনতো চ, সঞ্ঞা পন নেসং অৱিসুদ্ধা, তায সঞ্ঞায ৱসেন ৱিৱাদো জাতোতি দস্সেন্তো ‘‘অহ’’ন্তিআদিমাহ. অহং সতিপট্ঠানন্তি ৱদামি, অযং সতিপট্ঠানোতি ৱদতীতি এৱং তেসং ঞাণং হোতীতি ইমমত্থং, ‘‘এসেৱ নযো’’তি ইমিনা অতিদিসতি.
৩৯. ন চোদনত্থায ৱেগাযিতব্বন্তি সীঘং সীঘং ন চোদনা কাতব্বাতি অত্থো. তস্মাতি যস্মা একচ্চো কোধনভাৱেন এৱং পটিপ্ফৰি, তস্মা. অনাদানদিট্ঠীতি আদিযিত্ৱা অনভিনিৱিসনতো অনাদানদিট্ঠী অদড়্হগ্গাহী. পক্খিপন্তো ৱিযাতি গিলিত্ৱা পক্খিপন্তো ৱিয.
উপঘাতোতি চিত্তপ্পঘাতো ফৰসুপঘাতো ৱিয. ৱণঘট্টিতস্স ৱিযাতি ৱণে ঘট্টিতস্স ৱিয দুক্খুপ্পত্তি চিত্তদুক্খুপ্পত্তি. দ্ৱে ৱাৰে ৱত্ৱাপি ৱিসজ্জেতীতি সুপ্পটিনিস্সগ্গী এৱং পগেৱ চোদিতমত্তে ৱিস্সজ্জেতি চেতি অধিপ্পাযো. কথনৱসেন চ কাযচিত্তকিলমথো. এৱৰূপোতি সহসা অৱিস্সজ্জেন্তেন চোদকস্স ৱিহেসাৱাদো হুত্ৱাপি অক্কোধনাদিসভাৱো.
উপেক্খাতি সকেন কম্মেন পঞ্ঞাযিস্সতীতি তস্মিং পুগ্গলে অজ্ঝুপেক্খণা. উপেক্খং অতিমঞ্ঞতি নাম তস্স অনাচাৰস্স অনজ্ঝুপেক্খণতো.
৪০. ৱচনসঞ্চাৰোতি পেসুঞ্ঞৱসেন অঞ্ঞথাৱচনুপসংহাৰো. দিট্ঠিপড়াসোতি যুগগ্গাহৱসেন লদ্ধি. সা পন চিত্তস্স অনাৰাধনিযভাৱো সত্থুচিত্তস্স অনাৰাধকভাৱো. কলহোতি অধিকৰণুপ্পাদৱসেন পৱত্তো ৱিগ্গহো ভণ্ডনস্স পুব্বভাগো.
যেন কাৰণেনাতি যেন ধম্মেন সত্থুসাসনেন. তমেৱ হি সন্ধায ৱদতি – ‘‘ধম্মোতি সাৰণীযধম্মো অধিপ্পেতো’’তি. এত্থাতি ‘‘ধম্মস্স চানুধম্ম’’ন্তি এত্থ. ধম্মোতি সম্বুদ্ধস্স তস্স তথা পৱত্তং ব্যাকৰণং যথা ৱিৱাদাপন্না সঞ্ঞত্তিং গচ্ছন্তি. তেনাহ – ‘‘তেসং ভিক্খূনং সঞ্ঞত্তিকৰণ’’ন্তি. তদেৱ ব্যাকৰণং অনুধম্মোতি ভিক্খুনা ৱুচ্চমানো অনুপৱত্তো ধম্মো. তেনাহ – ‘‘তদেৱ ব্যাকৰোতি নামা’’তি. কোচীতি যো কোচি. সহধম্মিকো সকাৰণো. অঞ্ঞত্থো অযং কিং সদ্দোতি আহ ‘‘অঞ্ঞো’’তি. অস্সাতি ৱুত্তনযেন পটিপন্নভিক্খুনো, তস্স পটিপত্তি ন কেনচি গৰহণীযা হোতীতি অত্থো. সেসং সব্বং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
কিন্তিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৪. সামগামসুত্তৱণ্ণনা
৪১. দ্ৱেধিকজাতাতি জাতদ্ৱেধিকা সঞ্জাতভেদা. দ্ৱেজ্ঝজাতাতি দুৱিধভাৱং পত্তা. ভণ্ডন্তি পৰিভাসন্তি এতেনাতি ভণ্ডনং, ৱিৰুদ্ধচিত্ততা. তন্তি ভণ্ডনং. ধম্মৱিনযন্তি পাৱচনং. ৱিতুজ্জন্তা মুখসত্তীহি. সহিতং মেতি ময্হং ৱচনং সহিতং সিলিট্ঠং পুব্বাপৰসম্বন্ধং অত্থযুত্তং. তেনাহ ‘‘অত্থসংহিত’’ন্তি. অধিচিণ্ণন্তি আচিণ্ণং. ৱিপৰাৱত্তন্তি ৱিৰোধদস্সনৱসেন পৰাৱত্তিতং, পৰাৱত্তং দূসিতন্তি অত্থো. তেনাহ – ‘‘চিৰকালৱসেন…পে… নিৱত্ত’’ন্তি. পৰিযেসমানো চৰ, তত্থ তত্থ গন্ত্ৱা সিক্খাহীতি অত্থো. সচে সক্কোসি, ইদানিমেৱ মযা ৱেঠিতদোসং নিব্বেঠেহি. মৰণমেৱাতি অঞ্ঞমঞ্ঞঘাতৱসেন মৰণমেৱ.
নাটপুত্তস্স ইমেতি নাটপুত্তিযা. তে পন তস্স সিস্সাতি আহ ‘‘অন্তেৱাসিকেসূ’’তি. পুৰিমপটিপত্তিতো পটিনিৱত্তনং পটিৱানং, তং ৰূপং সভাৱো এতেসন্তি পটিৱানৰূপা. তেনাহ ‘‘নিৱত্তনসভাৱা’’তি. কথনং অত্থস্স আচিক্খনং. পৱেদনং তস্স হেতুদাহৰণানি আহৰিত্ৱা বোধনং. ন উপসমায সংৱত্ততীতি অনুপসমসংৱত্তনং, তদেৱ অনুপসমসংৱত্তনিকং, তস্মিং. সমুস্সিতং হুত্ৱা পতিট্ঠাহেতুভাৱতো থূপং পতিট্ঠাতি আহ – ‘‘ভিন্নথূপেতি ভিন্নপতিট্ঠে’’তি. থূপোতি ৱা ধম্মস্স নিয্যানভাৱো ৱেদিতব্বো, অঞ্ঞধম্মে অভিভুয্য সমুস্সিতট্ঠেন. সো নিগণ্ঠস্স সমযে কেহিচি অভিন্নসম্মতোপি ভিন্নো ৱিনট্ঠোযেৱ সব্বেন সব্বং অভাৱতোতি ভিন্নথূপো. সো এৱ নিয্যানভাৱো ৱট্টদুক্খতো মুচ্চিতুকামানং পটিসৰণং, তং এত্থ নত্থীতি অপ্পটিসৰণো, তস্মিং ভিন্নথূপে অপ্পটিসৰণেতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.
আচৰিযপ্পমাণন্তি আচৰিযমুট্ঠি হুত্ৱা পমাণভূতং. নানানীহাৰেনাতি নানাকাৰেন. ‘‘ৱিৱাদো ন উপ্পজ্জী’’তি ৱত্ৱা তস্স অনুপ্পত্তিকাৰণং দস্সেন্তো, ‘‘সত্থা হি…পে… অৱিৱাদকাৰণং কত্ৱাৱ পৰিনিব্বাযী’’তি ৱত্ৱা তং ৱিৱৰিতুং ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি ৱুত্তং. পতিট্ঠা চ অৱস্সযো চ, ‘‘অযং ধম্মো অযং ৱিনযো ইদং সত্থুসাসন’’ন্তি ৱিনিচ্ছযনে মহাপদেসা, পঞ্হব্যাকৰণানি চ, যস্মা তেসু পতিট্ঠায তে অৱস্সায ধম্মৱিনযধৰা চ নিচ্ছযং গচ্ছন্তি. তথা হি সুত্তন্তমহাপদেসতো ৱিনযে কেনচি পুচ্ছিতো অত্থো চতুন্নং পঞ্হব্যাকৰণানং ৱসেন সুৱিনিচ্ছিতৰূপো, তস্মা ধম্মৱিনযো ইধ সত্থু কিচ্চং কাতুং সক্কোতীতি আহ – ‘‘তেনেৱা’’তিআদি, তস্মা উড়াৰায দেসনায ভাজনন্তি অধিপ্পাযো.
৪২. পটিপৱিট্ঠং কত্ৱা আহৰিতব্বতো, সচ্চং কাৰিতব্বতো পাভতং মূলন্তি আহ – ‘‘কথাপাভত’’ন্তি, ধম্মকথায মূলকাৰণন্তি অত্থো. যেসং ৱসেন ৱিৱাদো উপ্পন্নো, তেযেৱ অধম্মৱাদিনো, তেসং তাৱ সো অহিতায দুক্খায সংৱত্ততু, ততো অঞ্ঞেসং দেৱমনুস্সানং কথন্তি, চোদনা পৰম্পৰায সংকিলেসৱত্থুভাৱতোতি পৰিহাৰো. তেনাহ – ‘‘কোসম্বকক্খন্ধকে ৱিযা’’তিআদি.
৪৩. অভিঞ্ঞা দেসিতাতি অভিৱিসিট্ঠায পঞ্ঞায জানিত্ৱা বোধিতা. পতিস্সযমানৰূপাতি অপদিস্স পতিস্সযমানা গৰুকৱসেন নিস্সযমানসভাৱা. তেনাহ – ‘‘উপনিস্সায ৱিহৰন্তী’’তি, গৰুতৰং নিস্সযং কত্ৱা ৱিহৰন্তীতি অত্থো. পৰিৱাৰে পঞ্ঞত্তানীতি, ‘‘আজীৱহেতু আজীৱকাৰণা’’তি, এৱং নিদ্ধাৰেত্ৱা পৰিৱাৰপাড়িযং (পৰি. ৩৩৬) আসঙ্কৰৱসেন ঠপিতানি. ‘‘এৱঞ্চ পন, ভিক্খৱে, ইমং সিক্খাপদং উদ্দিসেয্যা’’তি (পাৰা. ৩৯, ৪২, ৪৩) ৱিভঙ্গপাঠৱসেনেৱ হি তানি ভগৱতা পঞ্ঞত্তানি. তানি ঠপেত্ৱা সেসানি সব্বসিক্খাপদানি অধিপাতিমোক্খং নামাতি, ইদং গোবলীবদ্দঞাযেন ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং তেসম্পি অধিপাতিমোক্খভাৱতো.
তত্ৰাযং নযোতি তস্মিং সুপ্পজহনায অপ্পমত্তকভাৱে অযং ৱক্খমানো. তানীতি পণীতভোজনানি. যো কোচীতি ভিক্খু ৱা ভিক্খুনী ৱা. দুক্কটৱত্থুকন্তি যং কিঞ্চি দুক্কটাপত্তিৱত্থুকং. তেনাতি সুপ্পজহনভাৱেন মূলাপত্তিৱীতিক্কমস্স অণুমত্ততায.
পুব্বভাগমগ্গন্তি লোকিযমগ্গং. তত্ৰাতি তস্মিং পুব্বভাগমগ্গং নিস্সায ৱিৱাদুপ্পাদে. ওভাসঞাণন্তি ওভাসস্স উপ্পত্তিহেতুভূতং ঞাণং. তত্থ পন সো মগ্গসঞ্ঞিভাৱেন মগ্গো চ চতুব্বিধোতি সুতত্তা, ‘‘পট্ঠমমগ্গো নামা’’তিআদিমাহ. এৱন্তি এৱং অসন্দিদ্ধং অপৰিসঙ্কিতং পৰিচ্চত্তং কত্ৱা কম্মট্ঠানং কথেতুং ন সক্কোতি.
চেতিযং ন দিট্ঠন্তি তস্স কতং থূপং ৱদতি. নিন্দিযে পুথুজ্জনভাৱে ঠিতং পাসংসং অৰিযভাৱং আৰোপেত্ৱা তং মিচ্ছালদ্ধিং অভিনিৱিস্স পগ্গয্হ ৱোহৰণতো সগ্গোপি মগ্গোপি ৱাৰিতোযেৱাতি. ৱুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো নিন্দিযং পসংসতি, তং ৱা নিন্দতি যো পসংসিযো;
ৱিচিনাতি মুখেন সো কলিং, কলিনা তেন সুখং ন ৱিন্দতী’’তি. (সু. নি. ৬৬৩; সং. নি. ১.১৮০-১৮১; অ. নি. ৪.৩; নেত্তি. ৯২);
‘‘খণেনেৱ অৰহত্তং পাপুণিতুং সমত্থকম্মট্ঠানকথং আচিক্খিস্সামী’’তি হি ইমিনা তত্থ কোহঞ্ঞম্পি দিস্সতি; ইতৰেসু পন ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. উপ্পাটেত্ৱাতি উদ্ধৰিত্ৱা. ‘‘অথ তে ভিক্খূ’’তিআদি সেসং নাম. ‘‘অমতং তে পৰিভুঞ্জন্তি, যে কাযগতাসতিং পৰিভুঞ্জন্তী’’তি (অ. নি. ১.৬০০) ৱচনং দুগ্গহিতং গণ্হাপেত্ৱা, ‘‘এত্তাৱতা ৱো অমতং পৰিভুত্তং নাম ভৱিস্সতী’’তি আহ.
৪৪. এৱন্তি আকাৰলক্খণমেতং, ন আকাৰনিযমনং. তেন ইমিনাৱ কাৰণেন চ যো ৱিৱাদো উপ্পজ্জেয্যাতি ৱুত্তং হোতি. গৰুস্মিং গৰূতি পৱত্তং চিত্তং গৰুৱিসযত্তা তংসহচৰিতত্তা গৰু, তস্স ভাৱো গাৰৱং, গৰুকৰণং, তং এত্থ নত্থীতি অগাৰৱো. তেনাহ ‘‘গাৰৱৱিৰহিতো’’তি. গৰুস্স গাৰৱৱসেন পতিস্সযনং পতিস্সোতি ৱুচ্চতি নীচৱুত্তিতা, তপ্পটিপক্খতো অপ্পতিস্সোতি আহ – ‘‘অপ্পতিস্সযো অনীচৱুত্তী’’তি. এত্থ যথাযং পুগ্গলো সত্থৰি অগাৰৱো নাম হোতি, তং দস্সেতুং, ‘‘এত্থ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তীসুকালেসু উপট্ঠানং ন যাতীতিআদি সমুদাযকিত্তনঅনৱসেসদস্সনং, অৱযৱতো পন অগাৰৱসিদ্ধি যথা তং সামঞ্ঞতো সিক্খাপদসমাদানং তব্বিসেসো ভেদো. এস নযো সেসেসুপি.
সক্কচ্চং ন গচ্ছতীতি আদৰৱসেন ন গচ্ছতি. সঙ্ঘে কতোযেৱ হোতি সঙ্ঘপৰিযাপন্নত্তা তস্স, যথা সঙ্ঘং উদ্দিস্স দিন্নং একেন ভিক্খুনা পটিগ্গহিতং সঙ্ঘস্স দিন্নমেৱ হোতি. অপৰিপূৰযমানোৱ সিক্খায অগাৰৱো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘সিক্খায ন পৰিপূৰকাৰী’’তি (ম. নি. ২.১৩৫). অত্তনো পৰিসায উপ্পন্নং ৱিৱাদমূলং ৱিসেসতো অত্তনা ৱূপসমেতব্বতো অত্তনো চ অনত্থাৱহতো ‘‘অজ্ঝত্ত’’ন্ত্ৱেৱ ৱুত্তং. এস নযো বহিদ্ধাতি এত্থাপি.
৪৬. ছঠানানীতি ছমূলানি. যথা সমনৱসেন সমথানং ৱিৱাদাদীসু অধিকত্তুভাৱো, এৱং ৱিৱাদাদীনং তেহি অধিকত্তব্বতাপীতি আহ – ‘‘ৱূপসমনত্থায…পে… অধিকৰণানী’’তি. তেন অধিকৰণসদ্দস্স কম্মত্থতং আহ. সমথা ৱা সমনৱসেন অধিকৰীযন্তি এত্থাতি অধিকৰণানি, ৱিৱাদাদযো.
ৱিৱাদো উপ্পন্নমত্তোৱ হুত্ৱা পৰতো কক্খড়ত্থায সংৱত্তনতো যং ৱত্থুং নিস্সায পঠমং উপ্পন্নো ৱিৱাদানুসাৰেন মূলকং ৱিয অনুবন্ধৰোগো তমেৱ তদঞ্ঞং ৱা ৱত্থুং কত্ৱা পৱড্ঢন্তো ৱিৱাদাধিকৰণং পত্ৱা উপৰি ৱড্ঢতি নাম, অনুৱাদাপত্তিকিচ্চাধিকৰণং পত্ৱা ৱিৱাদস্স চ ৱড্ঢনং পাকটমেৱ. তেন ৱুত্তং – ‘‘চত্তাৰি অধিকৰণানি পত্ৱা উপৰি ৱড্ঢন্তো সো ৱিৱাদো’’তি. উপ্পন্নানং উপ্পন্নানন্তি (দী. নি. টী. ৩.৩৩১) উট্ঠিতানং উট্ঠিতানং. সমথত্থন্তি সমনত্থং.
অট্ঠাৰসহি ৱত্থূহীতি লক্খণৱচনমেতং যথা ‘‘যদি মে ব্যাধী দাহেয্যুং. দাতব্বমিদমোসধ’’ন্তি (সং. নি. টী. ২.৩.৩৯-৪২; কঙ্খা. অভি. টী. অধিকৰণসমথৱণ্ণনা), তস্মা তেসু অঞ্ঞতৰেন ৱিৱদন্তা, ‘‘অট্ঠাৰসহি ৱত্থূহি ৱিৱদন্তী’’তি ৱুচ্চন্তি. উপৱদনাতি অক্কোসো. চোদনাতি অনুযোগো.
অধিকৰণস্স সম্মুখাৱ ৱিনযনতো সম্মুখাৱিনযো. সন্নিপতিতপৰিসায ধম্মৱাদীনং যেভুয্যতায যেভুয্যসিককম্মস্স কৰণং যেভুয্যসিকা. কাৰকসঙ্ঘস্স সামগ্গিৱসেন সম্মুখীভাৱো, ন যথা তথা কাৰকপুগ্গলানং সম্মুখতামত্তং. ভূততাতি তচ্ছতা. সচ্চপৰিযাযো হি ইধ ধম্ম-সদ্দো ‘‘ধম্মৱাদী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৯) ৱিয. ৱিনেতি এতেনাতি ৱিনযো, তস্স তস্স অধিকৰণস্স ৱূপসমায ভগৱতা ৱুত্তৱিধি, তস্স ৱিনযস্স সম্মুখতা ৱিনযসম্মুখতা. ৱিৱাদৱত্থুসঙ্খাতে অত্থে পচ্চত্থিকা অত্থপচ্চত্থিকা, তেসং অত্থপচ্চত্থিকানং. সঙ্ঘসম্মুখতা পৰিহাযতি সম্মতপুগ্গলেহেৱ ৱূপসমনতো.
নন্তি ৱিৱাদাধিকৰণং. ‘‘ন ছন্দাগতিং গচ্ছতী’’তিআদিনা (পৰি. ৩৮৩) ৱুত্তং পঞ্চঙ্গসমন্নাগতং. গুড়্হকাদীসু অলজ্জুস্সন্নায পৰিসায গুড়্হকো সলাকগ্গাহো কাতব্বো; লজ্জুস্সন্নায ৱিৱটকো, বালুস্সন্নায সকণ্ণজপ্পকো. যস্সা কিৰিযায ধম্মৱাদিনো বহুতৰা, সা যেভুয্যসিকাতি আহ – ‘‘ধম্মৱাদীনং যেভুয্যতাযা’’তিআদি.
এৱং ৱিনিচ্ছিতন্তি আপত্তিং দস্সেত্ৱা ৰোপনৱসেন ৱিনিচ্ছিতং, পটিকম্মং পন আপত্তাধিকৰণসমথে পৰতো আগমিস্সতি. ন সমণসাৰুপ্পং অস্সামণকং, সমণেহি অকাতব্বং, তস্মিং. অজ্ঝাচাৰে ৱীতিক্কমেসতি. পটিচৰতোতি পটিচ্ছাদেন্তস্স. পাপুস্সন্নতায পাপিযো, পুগ্গলো, তস্স কাতব্বকম্মং তস্সপাপিযসিকং.
সম্মুখাৱিনযেনেৱ ৱূপসমো নত্থি পটিঞ্ঞায, তথাৰূপায খন্তিযা ৱা ৱিনা অৱূপসমনতো. এত্থাতি আপত্তিদেসনাযং. পটিঞ্ঞাতে আপন্নভাৱাদিকে কৰণকিৰিযা, ‘‘আযতিং সংৱৰেয্যাসী’’তি, পৰিৱাসদানাদিৱসেন চ পৱত্তং ৱচীকম্মং পটিঞ্ঞাতকৰণং.
যথানুৰূপন্তি ‘‘দ্ৱীহি চতূহি তিহি একেনা’’তি এৱং ৱুত্তনযেন যথানুৰূপং. এত্থাতি ইমস্মিং সুত্তে, এতস্মিং ৱা সমথৱিচাৰে. ৱিনিচ্ছযনযোতি ৱিনিচ্ছযে নযমত্তং. তেনাহ ‘‘ৱিত্থাৰো পনা’’তিআদি.
৪৭. সঙ্খেপতোৱ ৱুত্তো, ন সমথক্খন্ধকে ৱিয ৱিত্থাৰতো. তথাতি ইমিনা ‘‘ধম্মা’’তি পদং আকড্ঢতি, এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, এৱমাদিনা ইমিনা পকাৰেনাতি ৱাতি ৱুত্তং হোতি. বোধিপক্খিযধম্মানং একন্তানৱজ্জভাৱতো নত্থি অধম্মভাৱো, ভগৱতো দেসিতাকাৰং হাপেত্ৱা ৱড্ঢেত্ৱা ৱা কথনং যথাধম্মং অকতন্তি কত্ৱা অধম্মভাৱোতি দস্সেন্তো আহ – ‘‘তযো সতিপট্ঠানা’’তিআদি.
নিয্যানিকন্তি সপাটিহীৰং অপ্পটিৱানং হুত্ৱা পৱত্ততি. তথেৱাতি ইমিনা ‘‘এৱং অম্হাক’’ন্তিআদিনা ৱুত্তমত্থং আকড্ঢতি. ভূতেন…পে… কাতব্বকম্মং ধম্মো নাম যথাধম্মং কৰণতো, ৱুত্তৱিপৰিযাযতো ইতো পৰং অধম্মো. অযং ৱিনযো নাম ৰাগাদীনং সংৱৰণতো পহানতো পটিসঙ্খানতো চ. অযং অৱিনযো নাম ৰাগাদীনং অৱিনযনতো. অযং ৱিনযো নাম যথাৱিনযকৰণতো, ৱুত্তৱিপৰিযাযেন ইতৰো অৱিনযো. ৱত্থুসম্পত্তিআদিনা এৱ সব্বেসং ৱিনযকম্মানং অকুপ্পতাতি আহ – ‘‘ৱত্থুসম্পত্তি…পে… অযং ৱিনযো নামা’’তি, তপ্পটিপক্খতো অৱিনযো ৱেদিতব্বো. তেনাহ ‘‘ৱত্থুৱিপত্তী’’তিআদি.
সম্মাপটিপত্তিযা নযনট্ঠেন যথাৱুত্তো ধম্মো এৱ নেত্তি, ততো এৱ সত্তস্স ৱিয ৰজ্জু অসিথিলপৱত্তিহেতুতায ধম্মৰজ্জূতি অত্থো ৱুত্তো. সুত্তন্তপৰিযাযেন তাৱ দস কুসলকম্মপথা ধম্মোতি এৱং ৱুত্তা. সা এৱ ৱা হোতু ধম্মনেত্তি, যো ইধ ইমিস্সা ৱণ্ণনায, ‘‘ছত্তিংস বোধিপক্খিযধম্মা’’তিআদিনা ধম্মেন চ ৱিনযেন চ ৱুত্তো, সো এৱ ৱা ধম্মনেত্তি হোতূতি আনেত্ৱা যোজনা. তায ধম্মনেত্তিযা সমেতি তায যথাৱুত্তায ধম্মনেত্তিযা সংসন্দতি, একলক্খণমেৱ হোতীতি অত্থো. এৱং ৱিৱাদৱত্থুভূতো ধম্মো চে ‘‘ধম্মো’’তি, অধম্মো চে ‘‘অধম্মো’’তি, ৱিনযো চে ‘‘ৱিনযো’’তি, অৱিনযো চে ‘‘অৱিনযো’’তি নিচ্ছিনন্তেন একচ্চানং ৱিৱাদাধিকৰণমেৱ দস্সিতং তস্স ৱূপসমধম্মানং অপৰিযোসাপিতত্তা.
৪৮. তং পনেতন্তি ৱিৱাদাধিকৰণং পচ্চামসতি. ৱাৰে অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন পত্তেপি. দ্ৱীহীতি যস্মিং আৱাসে ৱিৱাদাধিকৰণং উপ্পন্নং, তত্থ ৱাসীহি দ্ৱীহিপি ভিক্খূহি অতিৰেকতৰা.
৪৯. খন্ধসামন্তন্তি আপত্তিক্খন্ধভাৱেন সমীপং. আপত্তিসামন্তং নাম পুব্বভাগা আপজ্জিতব্বআপত্তি. মেথুনৰাগৱসেন কাযসংসগ্গে দুক্কটস্স ৱত্থূতি আহ – ‘‘পঠমপাৰাজিকস্স পুব্বভাগে দুক্কট’’ন্তি. সেসানং তিণ্ণং পাৰাজিকানং পুব্বভাগে থুল্লচ্চযমেৱ.
৫০. পৰিক্কমিত্ৱা উপক্কমিত্ৱা. আপত্তাধিকৰণং দস্সিতং তত্থেৱ ৱিসেসতো পটিঞ্ঞায কাৰেতব্বতায ইচ্ছিতব্বত্তা.
৫২. কম্মস্স ৱত্থু দস্সিতং ন সমথোতি অধিপ্পাযো. ননু চাযং সমথাধিকাৰোতি? সচ্চং, সমথস্স পন কাৰণে দস্সিতে সমথো দস্সিতোৱ হোতীতি দস্সেতুং ‘‘এৱৰূপস্স হী’’তিআদি ৱুত্তং.
৫৩. ইদং কম্মন্তি ‘‘ইদং অম্হাকং ভণ্ডনজাতান’’ন্তিআদিনা ৱুত্তকম্মং. তিণৱত্থাৰকসদিসত্তাতি তংসদিসতায তব্বোহাৰোতি দস্সেতি যথা – ‘‘এস ব্ৰহ্মদত্তো’’তি. আকাৰমত্তমেৱ তিণৱত্থাৰককম্মং নাম, ন পন তস্স সব্বসো কৰণৱিধানং. তেনাহ ‘‘খন্ধকে’’তিআদি. গিহীনং হীনেন খুংসনৱম্ভনং যথা ‘‘তিলসংগুড়িকা নত্থী’’তি. ধম্মিকপটিস্সৱেসু ৱিসংৱাদনৱসেন আপন্না আপত্তি. অস্সাতি কিচ্চাধিকৰণস্স. সম্মুখাৱিনযেনেৱ ৱূপসমো সঙ্ঘসম্মুখতাদিনাৱ ৱূপসমনতো.
৫৪. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিৰিযৱচনতো কোসম্বিযসুত্তে (ম. নি. ১.৪৯২) সোতাপত্তিমগ্গসম্মাদিট্ঠি কথিতা, ইধ পন ‘‘দিট্ঠিসামঞ্ঞগতো ৱিহৰতি’’চ্চেৱ ৱুত্তত্তা, ‘‘ইমস্মিং সুত্তে সোতাপত্তিফলসম্মাদিট্ঠি ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা’’তি ৱুত্তং. পাপকম্মস্স অপ্পতা মহন্ততা সাৱজ্জভাৱস্স মুদুতিক্খভাৱেন ৱেদিতব্বাতি আহ ‘‘অণুন্তি অপ্পসাৱজ্জং. থূলন্তি মহাসাৱজ্জ’’ন্তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সামগামসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৫. সুনক্খত্তসুত্তৱণ্ণনা
৫৫. হেট্ঠিমমগ্গেহি ঞাতমৰিযাদায পজাননতো অঞ্ঞা, মগ্গপঞ্ঞা. তস্স ফলভাৱতো অগ্গফলপঞ্ঞা, তংসহগতা সম্মাসঙ্কপ্পাদযো চ ‘‘অঞ্ঞা’’তি ৱুত্তাতি আহ ‘‘অঞ্ঞাতি অৰহত্ত’’ন্তি. চতূহি পদেহি কথিতা, ‘‘পৰিচিণ্ণা মে ভগৱা’’তিআদীসু ৱিয ন একপদেনেৱ. ‘‘লোকুত্তৰো ধম্মো অধিগতো মযা’’তি মঞ্ঞনামত্তং অধিমানোতি দস্সেন্তো, ‘‘অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিনো’’তিআদিমাহ.
৫৬. ইদং ঠানন্তি ইদং ওভাসাদিসম্মুতিহেতুভূতং উড়াৰতৰং উদযব্বযঞাণং. উড়াৰতৰভাৱেন হি তং মগ্গফলপঞ্ঞায পচ্চযো হুত্ৱা যাথাৱতো দুব্বিঞ্ঞেয্যতায ৱিপস্সকং ৱিসংৱাদেতি. তেনাহ ‘‘অৱিভূতং অন্ধকাৰ’’ন্তি. ইমং পঞ্হন্তি ইমং সুত্তং গম্ভীৰং লোকুত্তৰপটিসংযুত্তং অত্তনা ঞাতুং ইচ্ছিতং অত্থং. উগ্গহেত্ৱাতি কেৱলং পিটকসম্পাদনৱসেনেৱ উগ্গণ্হিত্ৱা. তেনাহ ‘‘অজানিত্ৱা’’তি. ৱিসেৱমানাতি কিলেসৱিসে অৱমানেন্তা, সাসনস্স ৱা অনুপকাৰৱিৰূপপচ্চযে সেৱমানা. এৱমস্সাতি এৱং ৱুত্তনযেন তেসং কৰণহেতু অস্স চিত্তস্স ধম্মদেসনাৱসেন পৱত্তস্স. অঞ্ঞথাভাৱো অদেসেতুকামতা হোতি. তন্তি যথাৱুত্তমত্থং সন্ধায. এতন্তি ‘‘তস্সপি হোতি অঞ্ঞথত্ত’’ন্তি এৱং ৱুত্তং.
৫৮. কিলেসেহি আমসীযতীতি আমিসং, লোকেপৰিযাপন্নং আমিসন্তি ইধ পঞ্চ কামগুণা অধিপ্পেতাতি তেসু ৱট্টামিসভাৱেপি লভিতে কামামিসভাৱো সিদ্ধোতি আহ – ‘‘ৱট্টামিসকামামিসলোকামিসভূতেসূ’’তি. কামগুণা হি ৱট্টস্স ৱড্ঢনতো ৱট্টামিসং, কামেতব্বতো কামতণ্হায আমসিতব্বতো কামামিসং, যেভূয্যতো সত্তলোকস্স আমিসভাৱতো লোকামিসং. কামগুণসভাগাতি কামগুণানুলোমা কামগুণপটিসংযুত্তা. আনেঞ্জসমাপত্তিপটিসংযুত্তাযাতি কিলেসিঞ্জনৰহিততায ইধ আনেঞ্জাতি অধিপ্পেতাহি হেট্ঠিমাহি অৰূপসমাপত্তীহি পটিসংযুত্তায. এৱৰূপোতি লোকামিসভূতেসু পচ্চযেসু অধিমুত্তো তন্নিন্নো তগ্গৰুকো তপ্পব্ভাৰো. এত্তাৱতাতি এৱং সদ্ধানং মনুস্সানং দস্সনেন তেসং পৱত্তিতাসযেন চ. সীসং নিক্খন্তং হোতীতি লাভাসায সীসং বহি নিক্খন্তং ৱিয হোতি. উদৰং ফলিতন্তি অতিবহুভণ্ডং পক্খিপিযমানং পসিব্বকং ৱিয লদ্ধব্বস্স অতিপহূতভাৱেন উদৰং ফীতং হোতি.
৫৯. যথা পুৰিমা দ্ৱে অৰূপসমাপত্তিযো অত্তনো পচ্চনীককিলেসেহি অনিঞ্জনতো ‘‘অনিঞ্জা’’তি ৱুচ্চন্তি, এৱং ইতৰাপি. তং পৱুত্তন্তি লোকামিসসংযোজনং ৱিগতং.
৬০. নিঘংসন্তি ‘‘এত্তকো অয’’ন্তি পৰিচ্ছেদন্তি অত্থো. সিলেসেনাতি চম্মকাৰসিলেসাদিসিলেসেন, ৱজিৰলেপসিলেসে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. তং ভিন্নন্তি আনেঞ্জসংযোজনং ভিন্নং ৱিধমিতং সমতিক্কন্তং তাসু সমাপত্তীসু অপেক্খাভাৱতো. অজ্ঝাসযেন অসম্বদ্ধত্তা ৱুত্তং – ‘‘দ্ৱেধাভিন্না সেলা ৱিয হোতী’’তি. তেনাহ – ‘‘তং সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং ন উপ্পজ্জতী’’তি.
৬১. ৱন্তন্তি ছড্ডিতং, ৱিস্সট্ঠন্তি অত্থো.
৬২. উপৰিসমাপত্তিলাভিনোতি এত্থ উপৰিসমাপত্তীতি অৰহত্তফলসমাপত্তি অধিপ্পেতা, অৰহতো চ মগ্গাধিগমেনেৱ অনাগামিফলসমাপত্তি, সেক্খানং ৱিসযা হেট্ঠিমা ফলসমাপত্তিযো পটিপ্পস্সদ্ধা. লোকিযা পন নিকন্তিপ্পহানেন পটিনিস্সট্ঠাতি আহ – ‘‘হেট্ঠা…পে… ন উপ্পজ্জতী’’তি.
৬৩. ‘‘পঞ্চ খো ইমে, সুনক্খত্ত, কামগুণা’’তিআদিনা আৰদ্ধদেসনা, ‘‘সম্মা নিব্বানাধিমুত্তো পুৰিসপুগ্গলো’’তি অৰহত্তকিত্তনেন নিট্ঠাপিতাতি ততো পৰং, ‘‘ঠানং খো পনা’’তিআদিকা দেসনা, ‘‘পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠা হী’’তিআদি. তত্থ যথা খীণাসৱস্স সমাপত্তিলাভিনোতি যোজনা, এৱং ৱা খীণাসৱস্স সুক্খৱিপস্সকস্সাতি যোজেতব্বা. পটিক্খিত্তং অট্ঠকথাযং. তস্স পটিক্খেপস্স কাৰণং দস্সেতুং ‘‘সমাপত্তিলাভিনো হী’’তিআদি ৱুত্তং. যথা সুক্খৱিপস্সকো অধিমানিকো সমাপত্তিলাভিনো সমানযোগক্খমো অপ্পত্তে পত্তসঞ্ঞিতায ভেদাভাৱতো, এৱং সুক্খৱিপস্সকো খীণাসৱো সমানযোগক্খমো খীণাসৱভাৱেন ৱিসেসাভাৱতো, তস্মা ‘‘সমাপত্তিলাভিম্হি কথিতে ইতৰোপি কথিতোৱ হোতী’’তি ৱুত্তং. দ্ৱিন্নং ভিক্খূনন্তি সমাপত্তিলাভিনো অধিমানিকস্স খীণাসৱস্স চ. তেনেৱাহ ‘‘পুথুজ্জনস্স তাৱা’’তিআদি.
যদগ্গেনাতি যেন ভাগেন. যদিপি খীণাসৱস্স অসপ্পাযাৰম্মণং কিলেসানং উপ্পত্তিযা পচ্চযো ন হোতি তেসং সব্বসো সমুচ্ছিন্নত্তা. সন্তৱিহাৰপৰিপন্থো পন সিযা ৱিসভাগতোতি ৱুত্তং – ‘‘খীণাসৱস্সপি অসপ্পাযমেৱা’’তি. তেনাহ – ‘‘ৱিসং নাম…পে… ৱিসমেৱা’’তি. এতেন ‘‘যথা ৱিসজাননং অপ্পমাণং, ৱিকাৰুপ্পাদনতো পন তং পৰিহৰিতব্বং, এৱং পৰিঞ্ঞাতম্পি ৱত্তু অত্থৱিসেসাভাৱেন একৰূপমেৱাতি তং পৰিহৰিতব্বমেৱা’’তি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘ন হী’’তিআদি. ন হি অসংৱুতেন ভৱিতব্বং অসাৰুপ্পভাৱতো. যুত্তপযুত্তেনেৱাতি সভাগাৰম্মণস্স আলোকনাদীসু যুত্তেনেৱ ভৱিতুং ৱট্টতি.
৬৪. যত্থ সযং নিপততি উপ্পজ্জতি, তস্স সন্তানস্স ৱিপ্পসন্নৱসেন ৰুপ্পনতো, ৱিসসঙ্খাতস্স দুক্খস্স মূলভাৱতো চ ‘‘অৱিজ্জাসঙ্খাতো ৱিসদোসো’’তি ৱুত্তং. ৰুপ্পতীতি কত্তব্বাদিমুচ্ছাপাদনেন ৱিকাৰং উপ্পাদেতি. অনুদ্ধংসেয্যাতি ৱিবাধেয্য. ৰাগো হি উপ্পজ্জমানোৱ কুসলচিত্তপ্পৱত্তিযা ওকাসং অদেন্তো তং ৱিবাধতি; তথাভূতো সদ্ধাসিনেহস্স সমথৱিপস্সনাভিৱুড্ঢিযা ৱমনেন চ তং ৱিসোসেতি মিলাপেতি. তেনাহ ‘‘সোসেয্য মিলাপেয্যা’’তি. সগহণসেসন্তি গহেতব্বৱিসং সাৱসেসং কত্ৱাতি অত্থো. ন অলং ন সমত্থন্তি অনলং. সূকপৰিযাযো পাড়িযং ৱুত্তো সুক-সদ্দোতি আহ – ‘‘ৱীহিসুকাদি চ সূক’’ন্তি.
সউপাদানসল্লুদ্ধাৰো ৱিয অপ্পহীনো অৱিজ্জাৱিসদোসো দট্ঠব্বো মহানত্থুপ্পাদনতো. অসপ্পায…পে… অসংৱুতকালো দট্ঠব্বো অত্তভাৱস্স অপৰিহৰণভাৱতো. মৰণং ৱিয সিক্খং পচ্চক্খায হীনাযাৱত্তনং অধিসীলসঙ্খাতস্স আযুনো অপেতত্তা. মৰণমত্তং দুক্খং ৱিয আপত্তিযা আপজ্জনং যথাৱুত্তস্স আযুনো উপপীড়নকভাৱতো. ইমিনাৱ নযেন ওপম্মসংসন্দনন্তি এত্থ অনুপাদিসেসসল্লুদ্ধাৰো ৱিয পহীনো অৱিজ্জাৱিসদোসো; সপ্পায…পে… সুসংৱুতকালো, তদুভযেন ৱণে পুথুত্তং ন গতে মৰণাভাৱো ৱিয সিক্খায অপচ্চক্খানং, মৰণমত্তদুক্খাভাৱো ৱিয অঞ্ঞতৰায সংকিলিট্ঠায আপত্তিযা অনাপজ্জনন্তি যোজনা ৱেদিতব্বা.
৬৫. সতিযাতি এত্থ যস্মা ‘‘অৰিযাযা’’তি ন ৱিসেসিতন্তি আহ – ‘‘সতি পঞ্ঞাগতিকা’’তিআদি. পঞ্ঞা চেত্থ লোকিযা অধিপ্পেতা, ন লোকুত্তৰাতি আহ – ‘‘পৰিসুদ্ধায ৱিপস্সনাপঞ্ঞাযা’’তি.
খীণাসৱস্স বলন্তি উড়াৰতমেসু দিব্বসদিসেসুপি আৰম্মণেসু মনচ্ছট্ঠানং ইন্দ্ৰিযানং অনুপনমনহেতুভূতং সুসংৱুতকাৰিসঙ্খাতং খীণাসৱবলং দস্সেন্তো, ‘‘সংৱুতকাৰী’’তি ৱুত্তং, উক্কংসগতসতিৱেপুল্লত্তা যথা অসংৱৰস্স অসংৱৰো হোতি, এৱং সতিসম্পজঞ্ঞবলেন চক্খাদিদ্ৱাৰানি সংৱৰিত্ৱা দস্সনাদিকিচ্চকাৰী. এৱং জানিত্ৱাতি ‘‘উপধি দুক্খস্স মূল’’ন্তি এৱং ৱিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায জানিত্ৱা. উপধীযতি দুক্খং এতেহীতি উপধী, কিলেসাতি আহ – ‘‘কিলেসুপধিপহানা নিৰুপধী’’তি. ততো এৱ উপাদীযতি দুক্খং এতেহীতি কিলেসা ‘‘উপাদানা’’তিপি ৱুচ্চন্তীতি আহ – ‘‘নিৰুপাদানোতি অত্থো’’তি. উপধী সম্মদেৱ খীযন্তি এত্তাতি উপধিসঙ্খযো, নিব্বানন্তি আহ – ‘‘উপধীনং সঙ্খযভূতে নিব্বানে’’তি. আৰম্মণতোতি আৰম্মণং কত্ৱা তদাৰম্মণায ফলৱিমুত্তিযা ৱিমুত্তো. কামুপধিস্মিং কাযং উপসংহৰিস্সতীতি ‘‘কামেসেৱিস্সামী’’তি তত্থ কাযং উপনামেস্সতি; কাযূপসংহাৰো তাৱ তিট্ঠতু, তথা চিত্তং ৱা উপ্পাদেস্সতীতি এতং কাৰণং নত্থীতি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
সুনক্খত্তসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৬. আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনা
৬৬. খণপভঙ্গুতায ন নিচ্চা ন ধুৱাতি অনিচ্চা. ততো এৱ পণ্ডিতেহি ন ইচ্চা ন উপগন্তব্বাতিপি অনিচ্চা. সো চাযং অনিচ্চত্থো উদযৱযপৰিচ্ছিন্নতায ৱেদিতব্বোতি দস্সেন্তো, ‘‘হুত্ৱা অভাৱট্ঠেন অনিচ্চা’’তি আহ; উপ্পজ্জিত্ৱা ৱিনস্সনতোতি অত্থো. অযঞ্চ অনিচ্চতা ৱক্খমানা চ তুচ্ছাদিতা দ্ৱিন্নম্পি কামানং সাধাৰণোতি আহ – ‘‘ৱত্থুকামাপি কিলেসকামাপী’’তি. ৰিত্তা ৱিৱিত্তা, তেসং নিচ্চসাৰাদীনং অত্তনি অভাৱতো তেহি ৱিসুংভূতা. যথা পন সব্বসো সভাৱৰহিতমাকাসং ‘‘তুচ্ছং ৰিত্ত’’ন্তি ৱুচ্চতি, ন এৱমেতে. এতে পন কেৱলং নিচ্চসাৰাদিৱিৰহতো এৱ তুচ্ছা ৰিত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ন পনা’’তিআদিমাহ. ‘‘ন হি তুচ্ছমুট্ঠি নাম নত্থী’’তি ইদং লোকসমঞ্ঞাৱসেন ৱুত্তং, লোকসমঞ্ঞা লোকিযকথা ন লঙ্ঘিতব্বা.
মুসাতি ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানতায ন দিস্সতীতি আহ ‘‘মুসাতি নাসনকা’’তি. ৱিসংৱাদনট্ঠেন ৱা মুসা. এতে হি অসুভাদিসভাৱাপি বালানং সুভাদিভাৱেন উপট্ঠহন্তা সুভাদিগ্গহণস্স পচ্চক্খভাৱেন সত্তে ৱিসংৱাদেন্তি. নস্সনসভাৱাতি খণভঙ্গত্তা ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানতায দিস্সমানা ৱিযপি হুত্ৱা অপঞ্ঞাযনকপকতিকা. তেনাহ ‘‘খেত্তং ৱিযা’’তিআদি. ধম্মসদ্দো চেত্থ ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৩৯৮) ৱিয পকতিপৰিযাযো, তথা সভাৱসদ্দো চাতি দট্ঠব্বং. মোসধম্মাতি মোসনপকতিকা, কুসলভণ্ডহৰণসভাৱাতি অত্থো. মাযাকতন্তি মাযায কতং উদকাদিমণিআদিআকাৰেন মাযাদিনা উপট্ঠাপিতং; মাযাকতং ৱিয মাযাকতং অঞ্ঞসভাৱা হুত্ৱা অতথা উপট্ঠহনতো. তেনাহ ‘‘যথা’’তিআদি. চক্খুপথে এৱ কতৱিজ্জায, ন ততো পৰন্তি ৱুত্তং – ‘‘দস্সনূপচাৰে ঠিতস্সেৱ তথা পঞ্ঞাযতী’’তি. তযিদং সম্বৰৱিজ্জাৱসেন ৱুত্তং.
এৱং তাৱকালিকভাৱেন কামানং মাযাকতভাৱং দস্সেত্ৱা ইদানি ততো অঞ্ঞেনপি পকাৰেন দস্সেতুং ‘‘যথা চা’’তিআদি ৱুত্তং. অনিচ্চাদিসভাৱানং কামানং নিচ্চাদিসভাৱদস্সনং ৱিপল্লাসসহগততায ৱেদিতব্বং. বালানং লাপনতোতি অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকানং অন্ধবালানং পুগ্গলানং ৱিপল্লাসহেতুতো. মনুস্সলোকে ঠত্ৱা মনুস্সানং ৱা ৱসেন ভগৱতা ভাসিতত্তা ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠধম্মিকা কামাতি মানুসকা পঞ্চ কামগুণা’’তি. ততো এৱ চ ‘‘সম্পৰাযিকাতি তে ঠপেত্ৱা অৱসেসা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ দিট্ঠধম্মা পচ্চক্খসভাৱা আৰম্মণভূতা এতাসং অত্থীতি দিট্ঠধম্মিকা. সম্পৰাযিকে কামে আৰব্ভ উপ্পন্নসঞ্ঞা সম্পৰাযিকা. তে সমেচ্চ ধীযতি এত্থ আণাতি ধেয্যং, আণাপৱত্তিট্ঠানং. মাৰস্স ধেয্যন্তি মাৰধেয্যং তস্স ইস্সৰিযপৱত্তনত্তা. তেনাহ ‘‘যেহী’’তিআদি. গহিতন্তি ৱিসযৱিসযীভাৱেন গহিতং, আৰম্মণৱসেন আৰম্মণকৰণৱসেন চ গহিতন্তি অত্থো. তত্থ আৰম্মণকৰণৱসেন গহণং নাম ‘‘ইদং ময্হ’’ন্তি অৱিভাগেন পৰিগ্গহকৰণং; আৰম্মণৱসেন পন গহণং ভাগসো আৰম্মণানুভৱনন্তি ৱদন্তি. উভযস্সপি পন তণ্হাৰাগৱসেন গহণং সন্ধায, ‘‘উভযমেতং গহিত’’ন্তি ৱুত্তং. মাৰোতি কিলেসমাৰো. যদগ্গেন কিলেসমাৰো, তদগ্গেন দেৱপুত্তমাৰোপি তে অত্তনো ৱসং ৱত্তেতি. তং সন্ধাযাতি ধম্মমুখেন পুগ্গলগ্গহণং সন্ধায.
অপ্পহীনৱিপল্লাসা হি পুগ্গলা কামাধিমুত্তা মাৰস্স ইস্সৰিযৱত্তনট্ঠানতায ‘‘মাৰধেয্য’’ন্তি ৱুত্তা, তথা মাৰস্স নিৱাপগোচৰপৰিযাযেহিপি তে এৱং ৱুত্তাতি দস্সেন্তো, ‘‘যথা চোড়স্সা’’তিআদিমাহ. নিৱপতীতি নিৱাপো, সো এৱ বীজন্তি নিৱাপবীজং. তেতি কামগুণা. যত্থাতি যস্মিং পদেসে.
মনসি ভৱাতি মানসাতি আহ ‘‘চিত্তসম্ভূতা’’তি. তে পন অৱিজ্জাদযো পাড়িযং আগতা. এৱঞ্হি লোহিতসন্নিস্সযো পুব্বো ৱিয অনুৰোধূপনিস্সযো ৱিৰোধোতি দস্সেন্তো, ‘‘মমাযিতে ৱত্থুস্মি’’ন্তিআদিমাহ. তেধাতি এত্থ ইধাতি নিপাতমত্তং ‘‘ইধাহং, ভিক্খৱে, ভুত্তাৱী অস্স’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.৩০) ৱিয. কামলোকন্তি কামগুণসঙ্খাতং সঙ্খাৰলোকং, যত্থ ৱা লোকে কামগুণৱন্তং লোকং. চিত্তেন অধিট্ঠহিত্ৱাতি ঝানাৰম্মণং পটিভাগনিমিত্তং ভাৱনাচিত্তেন উপ্পাদেত্ৱা. পৰিত্তং নাম ৱিক্খম্ভনঅসমত্থত্তা কিলেসেহি পৰিতো খণ্ডিতং ৱিয হোতি. তস্স পটিক্খেপেনাতি পৰিত্তভাৱপটিক্খেপেন. পমাণন্তিপি কামাৱচৰমেৱ পাপকানং পমাণকৰণধম্মানং ৱিক্খম্ভনৱসেন অপ্পজহনতো. তপ্পটিক্খেপৱসেন অপ্পমাণং নাম মহগ্গতন্তি আহ – ‘‘ৰূপাৱচৰং অৰূপাৱচৰ’’ন্তি. সমুচ্ছেদৱসেন কিলেসানং অপ্পহানেন মহগ্গতজ্ঝানম্পি সুভাৱিতং নাম ন হোতি, পগেৱ পৰিত্তজ্ঝানন্তি আহ – ‘‘সুভাৱিতন্তি…পে… লোকুত্তৰস্সেৱেতং নাম’’ন্তি. এতস্স ৱসেনাতি ‘‘সুভাৱিত’’ন্তি পদস্স ৱসেন.
তমেৱ পটিপদন্তি তমেৱ অভিজ্ঝাদিপহানাৱহং ঝানপটিপদং. অৰহত্তে তস্স উপাযভূতায ৱিপস্সনায ৱা চতুত্থজ্ঝানে তস্স উপাযভূতে উপচাৰে ৱা সতি চিত্তং পসন্নমেৱ হোতীতি আহ – ‘‘অৰহত্তং ৱা…পে… উপচাৰং ৱা’’তি. অধিমোক্খসম্পসাদোতি ‘‘অজ্জেৱ অৰহত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ৱা ৱিপস্সনায ৱীথিপটিপন্নত্তা; ‘‘অজ্জেৱ চতুত্থজ্ঝানং নিব্বত্তেস্সামী’’তি ৱা উপচাৰসমাধিনা চিত্তস্স সমাহিতত্তা অধিমুচ্চনভূতো সম্পসাদো. পটিলাভসম্পসাদোতি অৰহত্তস্স চতুত্থজ্ঝানস্স ৱা অধিগমসঙ্খাতো সম্পসাদো. পটিলাভোপি হি কিলেসকালুসিযাভিভৱনতো চিত্তস্স সুপ্পসন্নভাৱাৱহত্তা ‘‘সম্পসাদো’’তি ৱুত্তো. পচ্চযাতি নামৰূপপচ্চযা অৱিজ্জাদযো. সব্বথাতি সমুদযতো অত্থঙ্গমতো অস্সাদতো আদীনৱতো নিস্সৰণতোতি সব্বপ্পকাৰেন. আসাতি অধিমুচ্চনৱসেন আসীসনা. তেনাহ – ‘‘আসা সন্তিট্ঠতি, অধিমোক্খং পটিলভতী’’তি.
পাদকন্তি পদট্ঠানং. কিলেসা সন্নিসীদন্তীতি নীৱৰণসহগতা এৱ কিলেসা ৱিক্খম্ভনৱসেন ৱূপসমন্তি. সতীতি উপচাৰজ্ঝানাৱহা সতি সন্তিট্ঠতি. সঙ্খাৰগতন্তি ভাৱনায সমতায পৱত্তমানত্তা, ইমে ধম্মৱিচযসম্বোজ্ঝঙ্গাদযো একৰসা হুত্ৱা পৱত্তন্তীতি, ভাৱনাচিত্তুপ্পাদপৰিযাপন্নং সঙ্খাৰগতং ৱিভূতং পাকটং হুত্ৱা উপট্ঠাতি. চিত্তুপ্পাদোতি ভাৱনাচিত্তুপ্পাদো. লেপপিণ্ডেতি সিলেসপিণ্ডে লগ্গমানো ৱিয অপ্পিতো ৱিয হোতি. উপচাৰেন সমাধিযতি উপচাৰজ্ঝানেন সমাধিযতি. অযন্তি অযং দুৱিধোপি অধিমুচ্চনাকাৰো অধিমোক্খসম্পসাদো নাম. তস্মিং সম্পসাদে সতীতি এতস্মিং ৱিপস্সনালক্খণে, উপচাৰজ্ঝানে ৱা অধিমোক্খসম্পসাদে সতি. যো পন অৰহত্তং ৱা পটিলভতি চতুত্থজ্ঝানং ৱা, তস্স চিত্তং ৱিপ্পসন্নং হোতিযেৱ, অযং নিপ্পৰিযাযতো পটিলাভসম্পসাদো, এৱং সন্তেপি ইধামিপ্পেতমেৱ দস্সেতুং, ‘‘ইধ পনা’’তিআদি ৱুত্তং. ৱিপস্সনা হীতিআদি ৱুত্তস্স সমত্থনং. তত্থ পঞ্ঞাযাতি অৰহত্তপঞ্ঞায. অধিমুচ্চনস্সাতি সদ্দহনং উস্সুক্কাপজ্জনস্স. উপচাৰন্তি উপচাৰজ্ঝানং. আনেঞ্জসমাপত্তিযা অধিমুচ্চনস্স কাৰণন্তি যোজনা.
এতৰহি ৱাতি ইদানিমেৱ. আনেঞ্জং ৱাতি চতুত্থজ্ঝানং ৱা. সমাপজ্জতীতি অধিগচ্ছতি. ইদং হীতিআদিনা সঙ্খেপতো ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰতি. অৰহত্তসচ্ছিকিৰিযা নাম অগ্গমগ্গভাৱনায সতি অত্থতো আপন্না হোতি, অগ্গমগ্গপঞ্ঞা এৱ তদত্থং অধিমুচ্চিতব্বাতি দস্সেন্তো, ‘‘অথ ৱা’’তি ৱিকপ্পন্তৰমাহ. তত্থ যথা নাম পাসাদস্স অত্থায সমানীতদব্বসম্ভাৰাৱযৱে অপ্পহোন্তে কূটাগাৰং কাতুং ন পহোন্তিযেৱ, এৱংসম্পদমিদন্তি দস্সেন্তো, ‘‘তং অনভিসম্ভুণন্তো আনেঞ্জং ৱা সমাপজ্জতী’’তি আহ. চতুসচ্চং ৱা সচ্ছিকৰোতি হেট্ঠিমমগ্গাধিগমনৱসেন আনেঞ্জং ৱা সমাপজ্জতি উভযস্সপি হেতুপৰিগ্গহিতত্তা.
তত্ৰাতি তস্মিং ‘‘পঞ্ঞায ৱা অধিমুচ্চতি, আনেঞ্জং ৱা সমাপজ্জতী’’তি যথাৱুত্তে ৱিসেসাধিগমে অযং ইদানি ৱুচ্চমানো যোজনানযো. এৱং হোতীতি ইদানি ৱুচ্চমানাকাৰেন চিত্তাভিনীহাৰো হোতি. কিচ্চন্তি পব্বজিতকিচ্চং. ততোতি অৰহত্তাধিগমনতো. ওসক্কিতমানসোতি সংকুচিতচিত্তো. অন্তৰা ন তিট্ঠতীতি অসমাহিতভূমিযং ন তিট্ঠতি. ইদানি যথাৱুত্তমত্থং উপমায ৱিভাৱেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্ৰাযং সঙ্খেপত্থো – যথা তস্স পুৰিসস্স ৱনমহিংসং গহেতুং উস্সাহৱতো ওসক্কন্তস্স সসগোধাদিগ্গহণে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি, এৱং ইমস্সপি ভিক্খুনো অৰহত্তং গহেতুং উস্সাহৱতো ততো ওসক্কিত্ৱা চতুত্থজ্ঝানসমাপজ্জনে ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি. এসেৱ নযোতি যথাৱুত্তং উপমং উপমাসংসন্দনঞ্চ মগ্গভাৱনাযোজনাযং চতুসচ্চসচ্ছিকিৰিযাযোজনাযঞ্চ অতিদিসতি.
হেতুঅত্থজোতনো যন্তি নিপাতো, কৰণে ৱা এতং পচ্চত্তৱচনন্তি আহ ‘‘যেন কাৰণেনা’’তি. তস্স সংৱত্তনং অৰহতি, তং ৱা পযোজনং এতস্সাতি তংসংৱত্তনিকং. ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণং. আনেঞ্জসভাৱং উপগচ্ছতীতি আনেঞ্জূপগং. যথা কুসলং আনেঞ্জসভাৱং, এৱং তং ৱিপাকৱিঞ্ঞাণম্পি আনেঞ্জসভাৱং উপগতং অস্স ভৱেয্য. তেনাহ – ‘‘কাদিসমেৱ ভৱেয্যাতি অত্থো’’তি. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. কুসলৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিপাকৱিঞ্ঞাণম্পি তং কুসলং ৱিয ৱদন্তি. তন্নামকমেৱাতি কুসলং ৱিয আনেঞ্জনামকমেৱ সিযা. এত্থ চ পুৰিমৱিকপ্পে ‘‘আনেঞ্জূপগ’’ন্তি তংসদিসতা ৱুত্তা, দুতিযৱিকপ্পে ততো এৱ তংসমঞ্ঞতা. সো পনাযমত্থোতি আনেঞ্জসদিসতায ৱিপাককালেপি তংনামকমেৱ অস্সাতি যথাৱুত্তো অত্থো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা ৱুত্তনযেন. এত্থ হি আনেঞ্জাভিসঙ্খাৰহেতুৱিপাকৱিঞ্ঞাণং ‘‘আনেঞ্জূপগং হোতি ৱিঞ্ঞাণ’’ন্তি ৱুত্তত্তা তংনামকমেৱ কত্ৱা দীপিতং. অৰহত্তস্সাপীতি অপিসদ্দেন অগ্গমগ্গভাৱনাযপি হেট্ঠিমমগ্গভাৱনাযপীতি অত্থো সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. সমাধিৱসেন ওসক্কনা কথিতাতি ‘‘ৱিপুলেন মহগ্গতেন চেতসা ৱিহৰেয্য’’ন্তি সমথনযং দস্সেত্ৱা দেসনা কথিতা.
৬৭. অযঞ্হি ভিক্খূতি যং উদ্দিস্স অযং দুতিযানেঞ্জসপ্পাযদেসনায ভিক্খু ৱুত্তো. পঞ্ঞৱন্ততৰোতি ৱত্ৱা তং দস্সেতুং, ‘‘দ্ৱিন্নম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৱা সম্মসতী’’তি ৱুত্তং. হেট্ঠিমস্স হি ‘‘যে চ দিট্ঠধম্মিকা কামা’’তিআদিনা ৰূপসদ্দগন্ধৰসফোট্ঠব্বানেৱ ৰূপমুখেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো কতো, ইমস্স পন ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপ’’ন্তিআদিনা সকলৰূপধম্মৱসেন. ভগৱা হি কম্মট্ঠানং কথেন্তো কম্মট্ঠানিকস্স ভিক্খুনো কাৰণবলানুৰূপমেৱ পঠমং ভাৱনাভিনিৱেসং দস্সেতি; সো পচ্ছা ঞাণে ৱিপুলং গচ্ছন্তে অনৱসেসতো ধম্মং পৰিগ্গণ্হাতি. ৰূপপটিবাহনেনাতি ৰূপৱিৰাগভাৱনায সব্বসো সমতিক্কমেন. সব্বত্থাতি সব্বেসু ততিযানেঞ্জাদীসু.
পঞ্ঞৱন্ততৰোতি পঞ্ঞুত্তৰো. তিণ্ণম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৱাতি কামগুণা সব্বৰূপধম্মা কামসঞ্ঞাতি এৱং তিণ্ণং পুগ্গলানং কম্মট্ঠানৱসেন তিধা ৱুত্তে সম্মসনূপগধম্মে একতো কত্ৱা, ‘‘সব্বমেতং অনিচ্চ’’ন্তি একজ্ঝং গহেত্ৱা, সম্মসতি যথা – ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিৰোধধম্ম’’ন্তি (দী. নি. ১.২৯৮; সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৱ. ১৬; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪, ৭, ৮; তিস্সমেত্তেয্যমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ১০, ১১; পটি. ম. ২.৩০). তেনাহ – ‘‘উভযমেতং অনিচ্চ’’ন্তিআদি. কামৰূপসঞ্ঞাৱসেন দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকভেদতো অট্ঠ একেককোট্ঠাসাতি এৱং কতং উভযন্তি ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মিক…পে… ৱসেন সঙ্খিপিত্ৱা উভযন্তি ৱুত্ত’’ন্তি. তণ্হাদিট্ঠিৱসেনাতি তণ্হাভিনন্দনাৱসেন ‘‘এতং মমা’’তি, দিট্ঠাভিনন্দনাৱসেন ‘‘এসো মে অত্তা’’তি এৱং অভিনন্দিতুং. এসেৱ নযোতি ইমিনা তণ্হাদিট্ঠিৱসেন ‘‘এতং মম, এসো মে অত্তা’’তি অভিনন্দিতুং অজ্ঝোসায গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা ঠাতুন্তি ইমমত্থং অতিদিসতি. কামপটিবাহনেনাতি ইদং আগমনপটিপদাদস্সনত্থং, ৱণ্ণভণনত্থঞ্চ ৱুত্তং. ৰূপপটিবাহনং হিস্স আসন্নং, ততোপি আকাসানঞ্চাযতনসমতিক্কমো, তংসমতিক্কমেন সহেৱ সব্বে তা ৱিপস্সনাৱসেন ওসক্কনা কথিতা ‘‘উভযমেতং অনিচ্চ’’ন্তিআদিৱচনতো.
৬৮. ইধ অত্তনো চাতি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানং সন্ধাযাহ. নিৰুজ্ঝন্তি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগনিৰোধেন, সমাপজ্জনক্খণে পন অনুপ্পাদনেনপি. তেনাহ ‘‘আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং পত্ৱা’’তি. অতপ্পকট্ঠেনাতি উড়াৰতৰভাৱেন ঝানসমাপত্তিযা অতিত্তিকৰভাৱেন. তমেৱ পটিপদন্তি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনভাৱনমাহ. সমাধিৱসেন ওসক্কনা কথিতা ততিযাৰুপ্পকম্মট্ঠানস্স ৱুত্তত্তা ‘‘যত্থেতা’’তিআদিনা.
ইধ অত্তনোতি দ্ৱিকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকাৰসঙ্খাতং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং. হেট্ঠা ৱুত্তপটিপদন্তি অনন্তৰং ৱুত্তআকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানং. সতি সমথভাৱনাযং সুঞ্ঞতামনসিকাৰস্স ইধ সাতিসযত্তা ৱুত্তং. ‘‘দুতিযাকিঞ্চঞ্ঞাযতনে ৱিপস্সনাৱসেন ওসক্কনা কথিতা’’তি.
৭০. ততিযাকিঞ্চঞ্ঞাযতনে অত্তনোতি চতুকোটিকসুঞ্ঞতামনসিকাৰসঙ্খাতং ৱিপস্সনাকম্মট্ঠানং. এত্থাতি এতস্মিং সুঞ্ঞতানুপস্সনাধিকাৰে. ক্ৱচীতি কত্থচি ঠানে, কালে, ধম্মে ৱা. অথ ৱা ক্ৱচীতি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধা ৱা. অত্তনো অত্তানন্তি সকত্তানং. ‘‘অযং খো, ভো ব্ৰহ্মা…পে… ৱসী পিতা ভূতভব্যান’’ন্তিআদিনা (দী. নি. ১.৪২) পৰপৰিকপ্পিতং অত্তানঞ্চ কস্সচি কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো ‘‘কস্সচী’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰস্সাতি ‘‘পৰা পজা’’তি ‘‘পৰো পুৰিসো’’তি চ এৱং গহিতস্স. ন চ মম ক্ৱচনীতি এত্থ মম-সদ্দো অট্ঠানপযুত্তোতি আহ ‘‘মমসদ্দং তাৱ ঠপেত্ৱা’’তি. পৰস্স চাতি অত্ততো অঞ্ঞস্স, ‘‘পৰো পুৰিসো নাম অত্থি মমত্থায সজিতো, তস্স ৱসেন ময্হং সব্বং ইজ্ঝতী’’তি এৱং একচ্চদিট্ঠিগতিকপৰিকপ্পিতৱসেন পৰং অত্তানং, তঞ্চ অত্তনো কিঞ্চনভূতং ন পস্সতীতি দস্সেন্তো, ‘‘ন চ ক্ৱচনী’’তিআদিমাহ. এত্থ চ নাহং ক্ৱচনীতি সকঅত্তনো অভাৱং পস্সতি. ন কস্সচি কিঞ্চনতস্মিন্তি সকঅত্তনো এৱ কস্সচি অনত্তনিযতং পস্সতি. ন চ, মমাতি এতং দ্ৱযং যথাসঙ্খ্যং সম্বন্ধিতব্বং, অত্থীতি পচ্চেকং. ‘‘ন চ ক্ৱচনি পৰস্স অত্তা অত্থী’’তি পৰস্স অত্তনো অভাৱং পস্সতি, ‘‘তস্স পৰস্স অত্তনো মম কিস্মিঞ্চি কিঞ্চনতা ন চত্থী’’তি পৰস্স অত্তনো অনত্তনিযতং পস্সতি. এৱং অজ্ঝত্তং বহিদ্ধা চ খন্ধানং অত্তত্তনিযসুঞ্ঞতা সুদ্ধসঙ্খাৰপুঞ্জতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাপৰিগ্গণ্হনেন দিট্ঠা হোতি. হেট্ঠা ৱুত্তপটিপদন্তি ইধাপি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানমেৱ ৱদতি. ৱিপস্সনাৱসেনেৱ ওসক্কনা কথিতা চতুকোটিকসুঞ্ঞতাদস্সনৱিসেসভাৱতো, তপ্পধানত্তা চস্স মনসিকাৰস্স.
ইধ অত্তনোতি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনকম্মট্ঠানমাহ. সব্বসঞ্ঞাতি ৰূপসঞ্ঞা পটিঘসঞ্ঞা নানত্তসঞ্ঞা হেট্ঠিমা তিস্সো অৰূপসঞ্ঞাতি এৱং সব্বসঞ্ঞা অনৱসেসা নিৰুজ্ঝন্তীতি ৱদন্তি. ‘‘হেট্ঠা ৱুত্তা’’তি পন ৱিসেসিতত্তা ইমস্মিং আগতা চতুত্থজ্ঝানসঞ্ঞাদযো অপি সঞ্ঞাতি অপৰে. তন্তি সম্মুতিমত্তং কামসঞ্ঞাপটিবাহনৱসেনেৱ তেসং নানত্তসঞ্ঞাদিনিৰোধস্স অত্থসিদ্ধত্তা. সমাধিৱসেন ওসক্কনা কথিতা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভাৱনায সমথকম্মট্ঠানভাৱতো.
৭১. পুব্বে পঞ্চৱিধং কম্মৱট্টন্তি পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা আযূহনা সঙ্খাৰা নিকন্তিতণ্হা উপগমনং উপাদানং চেতনা ভৱোতি এৱমাগতো সপৰিক্খাৰো কম্মপ্পবন্ধো. ন আযূহিতং অস্সাতি ন চেতিতং পকপ্পিতং ভৱেয্য. এতৰহি এৱং পঞ্চৱিধং ৱিপাকৱট্টন্তি ৱিঞ্ঞাণনামৰূপসড়াযতনফস্সৱেদনাসঙ্খাতো পচ্চুপ্পন্নো ৱিপাকপ্পবন্ধো নপ্পৱত্তেয্য কাৰণস্স অনিপ্ফন্নত্তা. সচে আযূহিতং ন ভৱিস্সতীতি যদি চেতিতং পকপ্পিতং ন সিযা. যং অত্থীতি যং পৰমত্থতো ৱিজ্জমানকং. তেনাহ ‘‘ভূত’’ন্তি. তঞ্হি পচ্চযনিব্বত্ততায ‘‘ভূত’’ন্তি ৱুচ্চতি. তং পজহামীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপ্পহানেন ততো এৱ আযতিং অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনৱসেন পজহামি পৰিচ্চজামি.
পৰিনিব্বাযীতি সহ পৰিকপ্পনেন অতীতত্থেতি আহ ‘‘পৰিনিব্বাযেয্যা’’তি. পৰিনিব্বাযেয্য নু খোতি ৱা পাঠো, সো এৱত্থো. ন কিঞ্চি কথিতন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱেন ঞাণুত্তৰস্সেৱ ৱিসযভাৱতো সৰূপতো ন কিঞ্চি কথিতং, নযেন পনস্স ৱিসেসং ঞাপেতুকামত্তা. ভগৱতো কিৰ এতদহোসি – ‘‘ইমিস্সংযেৱ পৰিসতি নিসিন্নো আনন্দো অনুসন্ধিকুসলতায নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং পাদকং কত্ৱা ঠিতস্স ভিক্খুনো পটিসন্ধিং অৰহত্তঞ্চ সন্ধায পঞ্হং পুচ্ছিস্সতি, ইমিনা পুচ্ছানুসন্ধিনা তমত্থং দেসেস্সামী’’তি. ওসক্কনায চ ইধাধিপ্পেতত্তা ভিন্নৰসদেসনা হোতীতি পুচ্ছানুসন্ধি পুচ্ছিতা. তস্মিঞ্হি অসতি অনুসন্ধিভেদভিন্নেসা দেসনা, ন চ বুদ্ধাচিণ্ণা ভিন্নৰসদেসনাতি. ৱিপস্সনানিস্সিতন্তি তন্নিস্সিতং. তস্স ভিক্খুনো. উপাদিযতি এতেনাতি চ উপাদানং. ন পৰিনিব্বাযতি পহাতব্বস্স অপ্পজহনতো. তেনাহ ভগৱা – ‘‘ধম্মাপি খো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা’’তি (ম. নি. ১.২৪০). উপাদানসেট্ঠন্তি ইদং নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনভৱস্স সব্বভৱগ্গতাদস্সনপৰং, ন পন অৰিযভৱগ্গস্স উপাদানসেট্ঠতাপটিসেধপৰং.
৭৩. নিস্সাযাতি ভৱপৰিযাপন্নং নাম ধম্মং নিস্সায তপ্পৰিযাপন্নং নাম নিস্সায ওঘনিত্থৰণা ভগৱতা অক্খাতা; অহো অচ্ছৰিযমেতং, অহো অব্ভুতমেতন্তি.
নৱসুপি ঠানেসু সমথযানিকস্সেৱ ৱসেন দেসনায আগতত্তা, ইধ চ কস্সচিপি পাদকজ্ঝানস্স অনামট্ঠত্তা ৱুত্তং – ‘‘অৰিযসাৱকোতি সুক্খৱিপস্সকো অৰিযসাৱকো’’তি. নৱন্নম্পি কম্মট্ঠানং একতো কত্ৱা সম্মসতীতি ইদং ঝানধম্মেপি অনুস্সৱলদ্ধে গহেত্ৱা সম্মসনং সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং; তেভূমকসঙ্খাৰগতং ইধ ৱুত্তন্তি অনৱসেসতো পৰিগ্গহণং সন্ধায ৱুত্তং – ‘‘যাৱতা সক্কাযো’’তি.
এতং অমতন্তি অমতং নিব্বানং আৰব্ভ পৱত্তিযা এতং অৰহত্তং অমতৰসং. তেনাহ – ‘‘এতং অমতং সন্তং, এতং পণীত’’ন্তি. ‘‘অনুপাদায কিঞ্চিপি অগ্গহেত্ৱা চিত্তং ৱিমুচ্চী’’তি ৱুত্তত্তাপি অনুপাদা চিত্তস্স ৱিমোক্খো নিব্বানং অঞ্ঞত্থ সুত্তে ৱুচ্চতি.
তিণ্ণং ভিক্খূনন্তি অভিনিৱেসভেদেন তিৱিধানং. পাদকং কত্ৱা ঠিতস্স ওসক্কনায অভাৱে কাৰণং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. সমোধানেত্ৱাতি সম্মদেৱ ওদহিত্ৱা তস্মিং তস্মিং ঠানে অসঙ্কৰতো ৱৱত্থপেত্ৱা. সুকথিতং নাম হোতি কথেতব্বস্স অনৱসেসেত্ৱা কথিতত্তা.
আনেঞ্জসপ্পাযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.
৭. গণকমোগ্গল্লানসুত্তৱণ্ণনা
৭৪. যথা হেট্ঠিমসোপানফলকং ওৰোহন্তস্স পচ্ছিমং নাম হোতি, এৱং আৰোহন্তস্স পঠমং নাম হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘যাৱ পচ্ছিমসোপানকড়েৱৰাতি যাৱ পঠমসোপানফলকা’’তি. ৱত্থুং সোধেত্ৱাতি ৱত্থুৱিজ্জাচৰিযেন ৱুত্তৱিধিনা পাসাদৱত্থুনো সোধনৱিধিং কত্ৱা. এত্থাতি পাসাদকৰণে. সত্তধা ভিন্নস্স ৱালগ্গস্স অংসুকোটিৱেধকো ৱালৱেধি নাম. ঠানসম্পাদনন্তি ৱেসাখমণ্ডলাদীনং সম্পাদনং. মুট্ঠিকৰণাদীহীতি উসুমুট্ঠিকৰণজিযাগাহজিযাৱিজ্ঝাদীহি. এৱং গণাপেমাতি একং নাম একমেৱ, দ্ৱে দুকা চত্তাৰি, তীণি তিকানি নৱ, চত্তাৰি চতুক্কানি সোড়সাতিআদিনা এৱং গণনং সিক্খাপেম.
৭৫. কেৰাটিকা হোন্তীতি সমযস্স অনুপক্কিলিট্ঠকৰণমাযাসাঠেয্যেন সমন্নাগতা হোন্তি. তং দমনং জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমতি, অযমস্স জাতিদোসাভাৱো.
৭৬. সতিসম্পজঞ্ঞাহি সমঙ্গিভাৱত্থাযাতি সততৱিহাৰিভাৱসাধনেহি সতিসম্পজঞ্ঞেহি সমন্নাগমত্থায. ননু চ খীণাসৱা সতিৱেপুল্লপ্পত্তা পঞ্ঞাৱেপুল্লপ্পত্তা চ, কথং তস্স সতিসম্পজঞ্ঞং পযোগসাধনীযং পৱত্তন্তি আহ ‘‘দ্ৱে হী’’তিআদি. সততৱিহাৰীতি সততং সমাপত্তিৱিহাৰিবহুলা, তস্মা তে ইচ্ছিতিচ্ছিতক্খণে ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জন্তি. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন নোসততৱিহাৰিনো দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি. অপ্পেতুং ন সক্কোতি অনাচিণ্ণভাৱতো.