২. পঞ্চত্তযসুত্তৱণ্ণনা
২১. একেতি এত্থ এক-সদ্দো অঞ্ঞত্থো, ন গণনাদিঅত্থোতি তং দস্সেন্তো ‘‘একচ্চে’’তি আহ. যং পন পাড়িযং ‘‘সন্তী’’তি ৱুত্তং. তেন তেসং দিট্ঠিগতিকানং ৱিজ্জমানতায অৱিচ্ছিন্নতা; ততো চ নেসং মিচ্ছাগহণতো সিথিলকৰণৱিৱেচনেহি অত্তনো দেসনায কিচ্চকাৰিতা অৱিতথতা চ দীপিতা হোতি. পৰমত্থসমণব্ৰাহ্মণেসু অপৰন্তকপ্পিকতায লেসোপি নত্থীতি আহ ‘‘পৰিব্বজুপগতভাৱেনা’’তিআদি. সস্সতাদিৱসেন অপৰন্তং কপ্পেন্তীতি অপৰন্তকপ্পিনো, তে এৱ অপৰন্তকপ্পিকা. যস্মা তেহি অপৰন্তং পুৰিমতৰসিদ্ধেহি তণ্হাদিট্ঠিকপ্পেহি কপ্পেত্ৱা আসেৱনবলৱতায চ ৱিকপ্পেত্ৱা অপৰভাগসিদ্ধেহি অভিনিৱেসভূতেহি তণ্হাদিট্ঠিগ্গাহেহি গণ্হন্তি অভিনিৱিসন্তি পৰামসন্তি; তস্মা ৱুত্তং – ‘‘অপৰন্তং কপ্পেত্ৱা ৱিকপ্পেত্ৱা গণ্হন্তী’’তি. তণ্হুপাদানৱসেন কপ্পনগহণানি ৱেদিতব্বানি. তণ্হাপচ্চযা হি উপাদানং. ৱুত্তম্পি চেতং মহানিদ্দেসে উদ্দানতো সঙ্খেপতো. তণ্হাদিট্ঠিৱসেনাতি তণ্হায দিট্ঠিযা চ ৱসেন. দিট্টিযা ৱা উপনিস্সযভূতায সহজাতায অভিনন্দনকায চ তণ্হায সস্সতাদিআকাৰেন অভিনিৱিসন্তস্স মিচ্ছাগাহস্স চ ৱসেন. অনাগতধম্মৱিসযায অধিপ্পেতত্তা অনাগতকালৱাচকো ইধ অপৰ-সদ্দো. ৰূপাদিখন্ধৱিনিমুত্তস্স কপ্পনৱত্থুনো অভাৱা অন্ত-সদ্দো ভাগৱাচকোতি আহ – ‘‘অনাগতং খন্ধকোট্ঠাস’’ন্তি. কপ্পেত্ৱাতি চ তস্মিং অপৰন্তে তণ্হায নাভিনিৱেসানং সমত্তনং পৰিনিট্ঠাপনমাহ. ঠিতাতি তস্সা লদ্ধিযা অৱিজহনং.
অনুগতাতি আৰম্মণকৰণৱসেন অনু অনু গতা অপৰন্তে পৱত্তা. আৰব্ভাতি আলম্বিত্ৱা. ৱিসযো হি তস্সা দিট্ঠিযা অপৰন্তো. ৱিসযভাৱতো এৱ হি সো তস্সা আগমনট্ঠানং আৰম্মণপচ্চযো চাতি ৱুত্তং ‘‘আগম্ম পটিচ্চা’’তি. অধিৱচনপদানীতি পঞ্ঞত্তিপদানি, দাসাদীসু সিৰিৱড্ঢকাদিসদ্দো ৱিয ৱচনমত্তমেৱ অধিকাৰং কত্ৱা পৱত্তিযা অধিৱচনং পঞ্ঞত্তি. অথ ৱা অধি-সদ্দো উপৰিভাৱে, ৱুচ্চতীতি ৱচনং, উপৰি ৱচনং অধিৱচনং, উপাদানভূতৰূপাদীনং উপৰি পঞ্ঞাপিযমানা উপাদাপঞ্ঞত্তীতি অত্থো, তস্মা পঞ্ঞত্তিদীপকপদানীতি অত্থো. পঞ্ঞত্তিমত্তঞ্হেতং ৱুচ্চতি, যদিদং, ‘‘অত্তা লোকো’’তি চ, ন ৰূপৱেদনাদযো ৱিয পৰমত্থো. অধিকৱুত্তিতায ৱা অধিমুত্তিযোতি দিট্ঠিযো ৱুচ্চন্তি. অধিকঞ্হি সভাৱধম্মেসু সস্সতাদিং পকতিআদিং দ্ৰব্যাদিং জীৱাদিং কাযাদিঞ্চ অভূতমত্থং অজ্ঝাৰোপেত্ৱা দিট্ঠিযো পৱত্তন্তীতি. অভিৱদন্তীতি, ‘‘ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি অভিনিৱিসিত্ৱা ৱদন্তি, ‘‘অযং ধম্মো, নাযং ধম্মো’’তিআদিনা ৱিৱদন্তি. অভিৱদনকিৰিযায অজ্জাপি অৱিচ্ছেদভাৱদস্সনত্থং ৱত্তমানকালৱচনং.
সঞ্ঞা এতস্স অত্থীতি সঞ্ঞীতি আহ ‘‘সঞ্ঞাসমঙ্গী’’তি. নত্থি এতস্স ৰোগো ভঙ্গোতি অৰোগোতি অৰোগসদ্দস্স নিচ্চপৰিযাযতা ৱেদিতব্বা. ৰোগৰহিততাসীসেন ৱা নিব্বিকাৰতায নিচ্চতং পটিজানাতি দিট্ঠিগতিকোতি আহ ‘‘অৰোগোতি নিচ্চো’’তি. ইমিনাতি, ‘‘সঞ্ঞী অত্তা অৰোগো পৰং মৰণা’’তি ইমিনা ৱচনেন. সোড়স সঞ্ঞীৱাদাতি – ৰূপীচতুক্কং, অৰূপীচতুক্কং, অন্তৱাচতুক্কং, একন্তসুখীচতুক্কন্তি – ইমেসং চতুন্নং চতুক্কানং ৱসেন সোড়স সঞ্ঞীৱাদা কথিতা. ইমেসুযেৱ পুৰিমানং দ্ৱিন্নং চতুক্কানং ৱসেন অট্ঠ সঞ্ঞীৱাদা অট্ঠ চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা ৱেদিতব্বা. সত্ত উচ্ছেদৱাদাতি মনুস্সত্তভাৱে কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে ৰূপাৱচৰদেৱত্তভাৱে চতুব্বিধাৰুপ্পত্তভাৱে চৱিত্ৱা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন সত্ত উচ্ছেদৱাদা কথিতা. অসতো ৱিনাসাসম্ভৱতো অত্থিভাৱনিবন্ধনো উচ্ছেদৱাদোতি ৱুত্তং ‘‘সতোতি ৱিজ্জমানস্সা’’তি. যাৱাযং অত্তা ন উচ্ছিজ্জতি, তাৱ ৱিজ্জতি এৱাতি গহণতো নিৰুদযৱিনাসো ইধ উচ্ছেদোতি অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘উপচ্ছেদ’’ন্তি. ৱিসেসেন নাসো ৱিনাসো, অভাৱো, সো পন মংসচক্খু-পঞ্ঞাচক্খু-দস্সনপথাতিক্কমোৱাতি আহ ‘‘অদস্সন’’ন্তি. অদস্সনে হি নাস-সদ্দো লোকে নিৰুড়্হো. ভৱৱিগমন্তি সভাৱাপগমনং যো হি নিৰুদযৱিনাসৱসেন উচ্ছিজ্জতি, ন সো অত্তনো সভাৱেনেৱ তিট্ঠতি.
পঞ্চ দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদাতি পঞ্চকামগুণসুখমনুভোগৱসেন চতুব্বিধৰূপজ্ঝানসুখপৰিভোগৱসেন চ দিট্ঠধম্মে নিব্বানপ্পত্তিপঞ্ঞাপনৱাদা. দিট্ঠধম্মোতি দস্সনভূতেন ঞাণেন উপলদ্ধধম্মো. তত্থ যো অনিন্দ্ৰিযৱিসযো, সোপি সুপাকটভাৱেন ইন্দ্ৰিযৱিসযো ৱিয হোতীতি আহ – ‘‘দিট্ঠধম্মোতি পচ্চক্খধম্মো ৱুচ্চতী’’তি. তেনেৱ চ, ‘‘তত্থ তত্থ পটিলদ্ধঅত্তভাৱস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি ৱুত্তং. সঞ্ঞীতি আদিৱসেন তীহাকাৰেহি সন্তন্তি সঞ্ঞী অসঞ্ঞী নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীতি ইমেহি আকাৰেহি ৱিজ্জমানং, সদা উপলব্ভমানং সস্সতন্তি অত্থো. সঞ্ঞী অত্তাতিআদীনি তীণি দস্সনানি. সন্তঅত্থৱসেন একন্তি সস্সতস্স অত্তনো ৱসেন একং দস্সনং. ইতৰানি দ্ৱেতি উচ্ছেদৱাদ-দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদসঞ্ঞিতানি দ্ৱে দস্সনানি. তীণি হুত্ৱা পঞ্চ হোন্তীতি ইদং, ‘‘সন্তঅত্থৱসেন এক’’ন্তি সঙ্গহৱসেন ৱুত্তস্স সঞ্ঞীতি আদিৱিভাগৱসেন ৱুত্তত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যন্তি অট্ঠকথাযং ন উদ্ধটং.
২২. ৰূপীং ৱাতি এত্থ (দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) যদি ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপীতি অযমত্থো অধিপ্পেতো. এৱং সতি ৰূপৱিনিমুত্তেন অত্তনা ভৱিতব্বং সঞ্ঞায ৱিয ৰূপস্সপি অত্তনিযত্তা. ন হি সঞ্ঞী অত্তাতি এত্থ সঞ্ঞা অত্তা. তথা হি ৱুত্তং সুমঙ্গলৱিলাসিনিযং (দী. নি. অট্ঠ. ১.৭৬-৭৭) ‘‘তত্থ পৱত্তসঞ্ঞঞ্চস্স সঞ্ঞাতি গহেত্ৱাতি ৱুত্ত’’ন্তি. এৱং সন্তে, ‘‘কসিণৰূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ইদং কথন্তি? ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্বং – ‘‘ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপী’’তি, অথ খো ‘‘ৰুপ্পনসীলো ৰূপী’’তি. ৰুপ্পনঞ্চেত্থ ৰূপসৰিক্খতায কসিণৰূপস্স ৱড্ঢিতাৱড্ঢিতকালৱসেন ৱিসেসাপত্তি, সা চ নত্থীতি ন সক্কা ৱত্তুং পৰিত্তৱিপুলতাদিৱিসেসসব্ভাৱতো. যদি এৱং ইমস্স ৱাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ন যুজ্জতীতি? নো ন যুজ্জতি কাযভেদতো উদ্ধং অত্তনো নিব্বিকাৰতায তেন অধিপ্পেতত্তা. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অৰোগো পৰং মৰণা’’তি. অথ ৱা ‘‘ৰূপং অস্স অত্থীতি ৰূপী’’তি ৱুচ্চমানেপি ন দোসো. কপ্পনাসিদ্ধেনপি হি ভেদেন সামিনিদ্দেসদস্সনতো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি. ৰুপ্পনং ৱা ৰুপ্পনসভাৱো ৰূপং, তং এতস্স অত্থীতি ৰূপী, অত্তা ‘‘ৰূপিনো ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. ১১ দুকমাতিকা) ৱিয. এৱঞ্চ কত্ৱা ৰূপসভাৱত্তা অত্তনো ‘‘ৰূপং অত্তা’’তি ৱচনং ঞাযাগতমেৱাতি ‘‘কসিণৰূপং অত্তাতি গণ্হাতী’’তি ৱুত্তং. অৰূপিন্তি এত্তাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাৰহং অত্থো ৱত্তব্বো. সন্তসুখুমং মুঞ্চিত্ৱা তব্বিপৰীতস্স গহণে কাৰণং নত্থীতি লাভী, ‘‘কসিণৰূপং অত্তা’’তি গণ্হাতীতি লাভিতক্কিনো ঠপেত্ৱা, সেসতক্কী লাভিগ্গহণেনেৱ গহিতা. অনুস্সুতিতক্কিকোপি সুদ্ধতক্কিকোপি ৱা নিৰঙ্কুসত্তা তক্কনস্স কসিণৰূপম্পি অত্তাতি কদাচিপি গণ্হেয্যাতি ৱুত্তং – ‘‘উভোপি ৰূপানি গণ্হাতিযেৱা’’তি. সুদ্ধতক্কিকস্স উভযগ্গহণং ন কতং, তস্মা সাসঙ্কৱচনং.
কসিণুগ্ঘাটিমাকাস-পঠমাৰুপ্পৱিঞ্ঞাণ-নত্থিভাৱআকিঞ্চঞ্ঞাযতনানি অৰূপসমাপত্তিনিমিত্তং. ঠপেত্ৱা সঞ্ঞাক্খন্ধন্তি ইদং সঞ্ঞায অত্তনিযতং হদযে কত্ৱা ৱুত্তং. ‘‘ৰূপিং ৱা’’তি এত্থ ৱুত্তনযেন পন অত্থে ৱুচ্চমানে সঞ্ঞাক্খন্ধং বহিদ্ধা অকত্ৱা ‘‘অৰূপধম্মে’’ইচ্চেৱ ৱত্তব্বং সিযা. মিস্সকগ্গাহৱসেনাতি ৰূপাৰূপসমাপত্তীনং নিমিত্তানি একজ্ঝং কত্ৱা, ‘‘একো অত্তা’’তি, তত্থ পৱত্তসঞ্ঞঞ্চস্স, ‘‘সঞ্ঞা’’তি গহণৱসেন. অযঞ্হি দিট্ঠিগতিকো ৰূপাৰূপসমাপত্তিলাভিতায তংনিমিত্তং ৰূপভাৱেন অৰূপভাৱেন চ গহেত্ৱা উপতিট্ঠতি, তস্মা, ‘‘ৰূপী অৰূপী চা’’তি অভিনিৱেসং জনেতি অজ্ঝত্তৱাদিনো ৱিয তক্কমত্তেনেৱ ৱা ৰূপাৰূপধম্মে মিস্সকৱসেন গহেত্ৱা, ‘‘ৰূপী চ অৰূপীচ অত্তা হোতী’’তি. তক্কগাহেনেৱাতি সঙ্খাৰাৱসেসসুখুমভাৱপ্পত্তধম্মা ৱিয চ অচ্চন্তসুখুমভাৱপত্তিযা সকিচ্চসাধনাসমত্থতায থম্ভকুট্টহত্থপাদানং সঙ্ঘাতো ৱিয নেৱ ৰূপী, ৰূপসভাৱানতিৱত্তনতো ন অৰূপীতি এৱং পৱত্ততক্কগাহেন. লাভিৱসেনপি ৱা অন্তানন্তিকচতুত্থৱাদে ৱক্খমাননযেন অঞ্ঞমঞ্ঞপটিপক্খৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. কেৱলং পন তত্থ দেসকালভেদৱসেন ততিযচতুত্থৱাদা ইচ্ছিতা; ইধ কালৱত্থু ভেদৱসেনাতি অযমেৱ ৱিসেসো. কালভেদৱসেন চেত্থ ততিযৱাদস্স পৱত্তি ৰূপাৰূপনিমিত্তানং সহ অনুপট্ঠানতো; চতুত্থৱাদস্স পন ৱত্থুভেদৱসেন পৱত্তি ৰূপাৰূপধম্মানং সমূহতো, ‘‘একো অত্তা’’তি তক্কৱসেনাতি তত্থ ৱক্খমাননযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং.
যদিপি অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো দিট্ঠিগতিকস্স ৱসেন সমাপত্তিভেদেন সঞ্ঞানানত্তসম্ভৱতো দুতিযদিট্ঠিপি সমাপন্নকৱসেন লব্ভতি; তথাপি সমাপত্তিযং একৰূপেনেৱ সঞ্ঞায উপট্ঠানতো, ‘‘পঠমদিট্ঠি সমাপন্নকৱাৰেন কথিতা’’তি আহ. তেনেৱেত্থ সমাপন্নকগ্গহণং কতং. একসমাপত্তিলাভিনো এৱ ৱা ৱসেন অত্থো ৱেদিতব্বো. সমাপত্তি ভেদেন সঞ্ঞাভেদসম্ভৱেপি বহিদ্ধা পুথুত্তাৰম্মণে সঞ্ঞানানত্তেন ওড়াৰিকেন নানত্তসঞ্ঞীতি, ‘‘দুতিযদিট্ঠি অসমাপন্নকৱাৰেনা’’তি আহ. অৱড্ঢিতকসিণৱসেন পৰিত্তসঞ্ঞিতং, ৱড্ঢিতকসিণৱসেন অপ্পমাণসঞ্ঞিতং দস্সেতুং, ‘‘ততিযদিট্ঠি সুপ্পমত্তেন ৱা সৰাৱমত্তেন ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ‘‘অঙ্গুট্ঠপ্পমাণো ৱা অত্তা যৱপ্পমাণো, অণুমত্তো ৱা অত্তা’’তিআদিদস্সনৱসেন (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) পৰিত্তো সঞ্ঞীতি পৰিত্তসঞ্ঞী. কপিলকণাদাদযো (ৱিভ. অনুটী. ১৮৯) ৱিয অত্তনো সব্বগতভাৱপটিজাননৱসেন অপ্পমাণো সঞ্ঞীতি অপ্পমাণসঞ্ঞীতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
এতন্তি, ‘‘ৰূপিং ৱা’’তিআদিনা যথাৱুত্তঅত্তৱাদং. একেসন্তি একচ্চানং. উপাতিৱত্ততন্তি অতিক্কমন্তানং. নিদ্ধাৰণে চেতং সামিৱচনং. ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকে অভিৱদন্তীতি যোজনা. তেনাহ – ‘‘সঞ্ঞং…পে… অভিৱদন্তী’’তি. তত্থ ‘‘সঞ্ঞং ঠপেত্ৱা সেসানি তীণী’’তি ইদং সঞ্ঞায চতুক্কম্পি পৰিপুণ্ণমেৱ গহেত্ৱা, অপৰে অট্ঠকন্তি ৱদন্তি. তদুভযন্তি তং সঞ্ঞাঅট্ঠকন্তি ৱুত্তং উভযং. পৰতো আৱি ভৱিস্সতীতি, ‘‘চতস্সো ৰূপসঞ্ঞী’’তিআদিনা উপৰি পকাসেস্সতি. ৱক্খতি হি – ‘‘কোট্ঠাসতো অট্ঠ, অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তী’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ৩.২২). এত্থাতি, ‘‘এতং ৱা পনা’’তি এতস্মিং ৱাক্যে. সমতিক্কমিতুং সক্কোন্তি তত্থ আদীনৱদস্সনেন তদুদ্ধং আনিসংসদস্সনেন চ ব্ৰূহিতসদ্ধাদি গুণত্তা, ৱিপৰিযাযেন অসক্কুণনং ৱেদিতব্বং. যে সক্কোন্তি, তেৱ গহিতা তেসংযেৱ ৱসেন ৱক্খমানস্স ৱিসেসস্স ৱত্তুং সক্কুণেয্যত্তা. সক্কোন্তানঞ্চ নেসং উপাতিৱত্তনং অত্তনো ঞাণবলানুৰূপন্তি ইমমত্থং উপমায দস্সেতুং, ‘‘তেসং পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অপ্পমাণন্তি অপ্পমাণাৰম্মণো, অপ্পমাণাৰম্মণতা চস্স আগমনৱসেন ৱেদিতব্বা অনন্তাৰম্মণতো ৱা. ন হি আৰম্মণে অনন্তন্তি পৰমানন্তস্স পমাণং ৱা গণ্হাতি. সুখদুক্খেহি অনিঞ্জনতো ৰূপৱিৰাগভাৱনাৱিসেসতায চ আনেঞ্জং পত্ৱা তিট্ঠতি, অযং নো অত্তাতি অভিৱদন্তা তিট্ঠন্তি. ৱিঞ্ঞাণকসিণমেকেতি ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং একে দিট্ঠিগতিকা অত্তাতি ৱদন্তি. তেনাহ – ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং তাৱ দস্সেতু’’ন্তি. তস্স পন আৰম্মণভূতং কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৱত্তৱিঞ্ঞাণন্তি অপৰে. তঞ্হি কসিণং মনসিকাৰৱসেন, ‘‘ৱিঞ্ঞাণকসিণ’’ন্তি, ৱিঞ্ঞাণঞ্চ তং আৰম্মণট্ঠেন আযতনঞ্চাতি, ‘‘ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতন’’ন্তি চ ৱুচ্চতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনমেকেতি এত্থাপি এসেৱ নযো.
তযিদন্তি য-কাৰো পদসন্ধিকৰোতি আহ ‘‘তং ইদ’’ন্তি. দিট্ঠিগতন্তি যথা ৱুত্তং ‘‘সঞ্ঞী অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তং দিট্ঠিং. দিট্ঠিযেৱ হি দিট্ঠিগতং ‘‘মুত্তগতং (ম. নি. ২.১১৯; অ. নি. ৯.১১), সঙ্খাৰগত’’ন্তিআদীসু (মহানি. ৪১) ৱিয. গন্তব্বাভাৱতো ৱা দিট্ঠিযা গতমত্তং দিট্ঠিগতং, দিট্ঠিযা গহণমত্তন্তি অত্থো. দিট্ঠিপকাৰো ৱা দিট্ঠিগতং. লোকিযা হি ৱিধযুত্তগতপকাৰসদ্দে সমানত্থে ইচ্ছন্তি. দিট্ঠিপচ্চযো দিট্ঠিকাৰণং, অৱিজ্জাদি দিট্ঠিট্ঠানন্তি অত্থো. তত্থ অৱিজ্জাপি হি দিট্ঠিট্ঠানং উপনিস্সযাদিভাৱতো. যথাহ – ‘‘অস্সুতৱা, ভিক্খৱে, পুথুজ্জনো অৰিযানং অদস্সাৱী অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো’’তিআদি (ধ. স. ১০০৭). ফস্সোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘তদপি ফস্সপচ্চযা’’তি (দী. নি. ১.১১৮-১২৪). সঞ্ঞাপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ ‘‘সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খা’’তি (সু. নি. ৮৮০; মহানি. ১০৯). ৱিতক্কোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তক্কঞ্চ দিট্ঠীসু পকপ্পযিত্ৱা, সচ্চং মুসাতি দ্ৱযধম্মমাহূ’’তি (সু. নি. ৮৯২; মহানি. ১২১). অযোনিসোমনসিকাৰোপি দিট্ঠিট্ঠানং. যথাহ – ‘‘তস্সেৱং মনসিকৰোতো ছন্নং দিট্ঠীনং অঞ্ঞতৰা দিট্ঠি উপ্পজ্জতি, অত্থি মে অত্তাতি তস্স সচ্চতো থেততো দিট্ঠি উপ্পজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.১৯). দিট্ঠাৰম্মণন্তি দিট্ঠিআৰম্মণভূতং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং. তেনাহ – ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদি (পটি. ম. ১.১৩০). ৰূপৱেদনাদিৱিনিমুত্তস্স দিট্ঠিযা আৰম্মণস্স অভাৱতো অনাদিযিত্ৱা ইদমেৱ দস্সেতি – ‘‘ইমিনা পচ্চযেন ইদং নাম দস্সনং গহিত’’ন্তি. ইমিনা পচ্চযেনাতি ৱা এত্থ পচ্চযগ্গহণেন আৰম্মণম্পি গহিতমেৱাতি দট্ঠব্বং.
তদেৱাতি দিট্ঠিগতঞ্চেৱ দিট্ঠিপচ্চযঞ্চ. ৰূপসঞ্ঞানন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. এৱং-সদ্দো পকাৰত্থো, ‘‘যদি ৰূপসঞ্ঞান’’ন্তিআদিনা পকাৰেন ৱুত্তসঞ্ঞানন্তি অত্থো. নিৰুপক্কিলেসা নীৱৰণাদি উপক্কিলেসৱিমুত্তিতো. উত্তমা পণীতভাৱপ্পত্তিতো, ততো এৱ সেট্ঠা, সেট্ঠত্তা এৱ উত্তৰিতৰাভাৱতো অনুত্তৰিযা. অক্খাযতীতি উপট্ঠাতি. আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞায ৱিসুং ৱুচ্চমানত্তা চতুত্থাৰুপ্পসঞ্ঞায চ ইমস্মিং সঞ্ঞীৱাদে অনোতৰণতো, ‘‘যদি আৰুপ্পসঞ্ঞানন্তি ইমিনা আকাসানঞ্চাযতন-ৱিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং. ইতৰেহি পন দ্ৱীহীতি, ‘‘যদি একত্তসঞ্ঞানং, যদি নানত্তসঞ্ঞান’’ন্তি ইমেহি দ্ৱীহি পদেহি. সমাপন্নকৱাৰো চ তথা ইধ কথিতোতি অধিপ্পাযো. কোট্ঠাসতো অট্ঠ সঞ্ঞা চতুক্কদ্ৱযসঙ্গহতো. একত্তসঞ্ঞীপদং ঠপেত্ৱা অত্থতো পন সত্ত সঞ্ঞা হোন্তি অগ্গহিতগ্গহণেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ – ‘‘সমাপন্নক…পে… সঙ্গহিতোযেৱা’’তি.
সঞ্ঞাগতন্তি সঞ্ঞাৱসেন গতং, সঞ্ঞাসঙ্গহং গতং ৱা. তস্স পন অদিট্ঠিগতস্সপি উপলব্ভমানত্তা, ‘‘সদ্ধিং দিট্ঠিগতেনা’’তি ৱুত্তং. পচ্চযেহি সমাগন্ত্ৱা কতন্তি সহ কাৰণভূতেহি পচ্চযেহি তেনেৱ সহ কাৰণভাৱেন সমাগন্ত্ৱা নিব্বত্তিতং; পটিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অত্থো. সঙ্খতত্তা ওড়াৰিকং উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তসব্ভাৱতো. যস্স হি উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ৱযো পঞ্ঞাযতি, ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং পঞ্ঞাযতি, তং খণে খণে ভিজ্জনসভাৱতো পস্সন্তস্স পাকটভূতৱিকাৰং ওড়াৰিকং সিযা. ন চেত্থ মগ্গফলধম্মা নিদস্সেতব্বা তেসং তথা অননুপস্সিতব্বতো; তেসম্পি সঙ্খতভাৱেন ইতৰেহি সমানযোগক্খমতায দুন্নিৱাৰযভাৱতো. তথা হি ‘‘অসেসৱিৰাগনিৰোধা’’তি (উদা. ৩) ৱচনতো মগ্গস্সপি নিস্সৰণভাৱেন ‘‘অত্থি খো পন সঙ্খাৰানং নিৰোধো’’তি নিব্বানমেৱেত্থ পটিযোগভাৱেন উদ্ধটং ‘‘নিৰুজ্ঝন্তি এত্থা’’তি কত্ৱা. নিৰোধসঙ্খাতং নিব্বানং নাম অত্থীতি এত্থ, – ‘‘অত্থি, ভিক্খৱে, অজাতং অভূতং অসঙ্খত’’ন্তি সুত্তপদং (উদা. ৭৩) আনেত্ৱা ৱত্তব্বং. নিব্বানদস্সীতি সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন নিব্বানদস্সী, ততো এৱ ইতৰাভিসমযত্থসিদ্ধিযা তং সঙ্খতং অতিক্কন্তো.
২৩. অট্ঠসু অসঞ্ঞীৱাদেসূতি ইদং ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৭৮-৮০) আগতনযেন ৱুত্তমেৱ হি সন্ধায হেট্ঠা, ‘‘সঞ্ঞীতি ইমিনা অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা কথিতা’’তি ৱুত্তং. ইধ পন চত্তাৰো ৱাদা এৱ উদ্ধটা. তেনাহ ‘‘অসঞ্ঞী’’তিআদি. এস নযো পৰতো ‘‘অট্ঠসু নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদেসূ’’তি এত্থাপি. সঞ্ঞায সতি তায ৱেদনাগাহসব্ভাৱতো ‘‘আবাধনট্ঠেন সঞ্ঞা ৰোগো’’তি ৱুত্তং. দুক্খতাসূলযোগতো কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কপভিজ্জনতো চ সঞ্ঞা গণ্ডো; স্ৱাযমত্থো দোসদুট্ঠতায এৱ হোতীতি আহ – ‘‘সদোসট্ঠেন গণ্ডো’’তি. পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুৰুদ্ধৰণতো চ সঞ্ঞা সল্লং; স্ৱাযমত্থো অত্তভাৱং অনুপৱিসিত্ৱা অৱট্ঠানেনাতি আহ ‘‘অনুপৱিট্ঠট্ঠেন সল্ল’’ন্তি. পটিসন্ধিগ্গহণে ৱিঞ্ঞাণং কুতোচি আগতং ৱিয হোতীতি ৱুত্তং ‘‘পটিসন্ধিৱসেন আগতি’’ন্তি. গতিন্তি পৱত্তিং. সা পন তাসু তাসু গতীসু ৱুত্তি হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘চুতিৱসেন গতি’’ন্তি; ৱড্ঢনৱসেন ঘনপবন্ধৱসেনাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অপৰাপৰ’’ন্তি. অপৰাপৰঞ্হি পবন্ধৱসেন পৱত্তমানং ৱিঞ্ঞাণং নন্দূপসেচনং; ইতৰং খন্ধত্তযং ৱা নিস্সায অভিৱুদ্ধিং পতিট্ঠং মহন্তঞ্চ পাপুণাতীতি. পৱড্ঢৱসেন ৱা গতিং, নিক্খেপৱসেন চুতিং, ততো অপৰাপৰঞ্চ ৰূপপৱত্তনৱসেন উপপত্তিং, ইন্দ্ৰিযপৰিপাকৱসেন ৱুড্ঢিং তস্স তস্স কম্মস্স কতূপচিতভাৱেন ৱিৰুড়্হিং; তস্স কম্মস্স ফলনিব্বত্তিযা ৱেপুল্লন্তি যোজেতব্বং.
কামঞ্চাতিআদিনা ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপা’’তিআদিকা চোদনা লক্খণৱসেন ৱুত্তাতি দস্সেত্ৱা অযঞ্চ নযো চোদনায অৱিসিট্ঠৱিসযতায সিযা; ৱিসিট্ঠৱিসযা পনাযং চোদনাতি দস্সেতুং, ‘‘অযং পন পঞ্হো’’তিআদি ৱুত্তং. এত্তকে খন্ধেতি যথাৱুত্তে ৰূপৱেদনাদিকে চত্তাৰো খন্ধে. অঞ্ঞত্ৰ ৰূপাতি ইমিনা যত্থ কত্থচি ৰূপেন ৱিনা ৱিঞ্ঞাণস্স পৱত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতি. ভৱৱিসেসচোদনায সভাৱতো এৱ ৱিঞ্ঞাণেন ৱিনা ৰূপস্সপি পৱত্তি নত্থীতি দীপিতং হোতীতি আহ – ‘‘অৰূপভৱেপি ৰূপং, অসঞ্ঞাভৱে চ ৱিঞ্ঞাণং অত্থী’’তি. নিৰোধসমাপন্নস্সাতি সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধং সমাপন্নস্সপি ৱিঞ্ঞাণং অত্থি. ব্যঞ্জনচ্ছাযায চে অত্থং পটিবাহসীতি যদি সদ্দত্থমেৱ গহেত্ৱা অধিপ্পাযং ন গণ্হসি নেয্যত্থং সুত্তন্তি. এত্থ চ অসঞ্ঞভৱে নিব্বত্তসত্তৱসেন পঠমৱাদো; সঞ্ঞং অত্ততো সমনুপস্সতীতি এত্থ ৱুত্তনযেন সঞ্ঞংযেৱ অত্তাতি গহেত্ৱা তস্স কিঞ্চনভাৱেন ঠিতায অঞ্ঞায সঞ্ঞায অভাৱতো অসঞ্ঞীতি পৱত্তো দুতিযৱাদো; তথা সঞ্ঞায সহ ৰূপধম্মে সব্বে এৱ ৱা ৰূপাৰূপধম্মে অত্তাতি গহেত্ৱা পৱত্তো ততিযৱাদো; তক্কগ্গাহৱসেনেৱ পৱত্তো চতুত্থৱাদো. তেসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদেপি অসঞ্ঞভৱে নিব্বত্তস্স সত্তস্স চুতিপটিসন্ধীসু; সব্বত্থ ৱা পটুসঞ্ঞাকিচ্চং কাতুং অসমত্থায সুখুমায সঞ্ঞায অত্থিভাৱপটিজাননৱসেন পঠমৱাদো; অসঞ্ঞীৱাদে ৱুত্তনযেন সুখুমায সঞ্ঞায ৱসেন সঞ্জাননসভাৱতাপটিজাননৱসেন চ দুতিযৱাদাদযো পৱত্তাতি. এৱমেত্থ এতেসং ৱাদানং সব্ভাৱো ৱেদিতব্বো. সেসং ৱুত্তনযমেৱ.
২৪. যত্থ ন সঞ্ঞা, তত্থ ঞাণস্স সম্ভৱো এৱ নত্থীতি আহ – ‘‘অসঞ্ঞা সম্মোহো’’তি, অসঞ্ঞভাৱো নাম সম্মোহপ্পৱত্তীতি অত্থো. যথা নিয্যন্তীতি নিয্যানিযাতি বহুলং ৱচনতো কত্তুসাধনো নিয্যানিযসদ্দো, এৱং ইধ ৱিঞ্ঞাতব্বসদ্দোতি আহ – ‘‘ৱিজানাতীতি ৱিঞ্ঞাতব্ব’’ন্তি, ৱিজাননং ৱিঞ্ঞাণন্তি অত্থো. তেন দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাতব্বমত্তেনাতি দিট্ঠসুতমুতৱিঞ্ঞাণপ্পমাণেনাতি অত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ – ‘‘পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞাপৱত্তিমত্তেনা’’তি, নিব্বিকপ্পভাৱতো পঞ্চদ্ৱাৰিকসঞ্ঞাপৱত্তিসমেন ভাৱনাভিনীহাৰেনাতি অত্থো. ওড়াৰিকসঙ্খাৰপ্পৱত্তিমত্তেনাতি ওড়াৰিকানং সঙ্খাৰানং পৱত্তিযা. ওড়াৰিকসঙ্খাৰাতি চেত্থ আকিঞ্চঞ্ঞাযতনপৰিযোসানা সমাপত্তিধম্মা অধিপ্পেতা. উপসম্পদন্তি যে সঞ্ঞায, অসঞ্ঞিভাৱে চ দোসং দিস্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং ৱণ্ণেন্তাপি ৰূপজ্ঝানপটিলাভমত্তেন তস্স সম্পাদনং পটিলাভং অধিগমং পঞ্ঞপেন্তি, তেসং তস্স ব্যসনং অক্খাযতি অনুপাযভাৱতো. তেনাহ ‘‘ৱিনাসো’’তিআদি. ৱুট্ঠানন্তি সদিসসমাপজ্জনপুব্বকং পৰিৱুট্ঠানং. সমাপত্তি এৱ তেসং নত্থি অনধিগতত্তা. ওড়াৰিকসঙ্খাৰপ্পৱত্তিযা অন্তমসো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঙ্খাৰপ্পৱত্তিযাপি পত্তব্বন্তি ন অক্খাযতি তেপি সমতিক্কমিত্ৱা পত্তব্বতো. সঙ্খাৰানন্তি নিদ্ধাৰণে সামিৱচনং. অৱসেসাতি ইতো পৰং সুখুমভাৱো নাম নত্থীতি সুখুমভাৱাপত্তিযা অৱসেসা. তেনাহ – ‘‘ভাৱনাৱসেন সব্বসুখুমভাৱং পত্তা সঙ্খাৰা’’তি. এতন্তি নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং, পত্তব্বং নাম হোতি তাদিসসঙ্খাৰপ্পত্তিযং তব্বোহাৰতো. সঙ্খতং সমেচ্চ সম্ভুয্য পচ্চযেহি কতত্তা.
২৫. ‘‘যে তে সমণব্ৰাহ্মণা সতো সত্তস্স উচ্ছেদং ৱিনাসং ৱিভৱং পঞ্ঞপেন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৫) ৱক্খমানত্তা সবুদ্ধিযং ৱিপৰিৱত্তমানে একজ্ঝং গহেত্ৱা, ‘‘তত্ৰা’’তি ভগৱতা ৱুত্তন্তি আহ – ‘‘তত্ৰাতি সত্তসু উচ্ছেদৱাদেসু ভুম্ম’’ন্তি. উদ্ধং সৰন্তি উদ্ধং গতং সৰন্তাতি তং দস্সেন্তো আহ ‘‘উদ্ধং ৱুচ্চতী’’তিআদি. সৰন্তাতি যত্থ পত্থেন্তি ন লভন্তি, তং জানন্তা. আসত্তিন্তি আসীসনং. পেচ্চাতি পৰলোকে. ৱাণিজূপমা ৱিযাতি ভৱপৰিযাপন্নফলৱিসেসাপেক্খায পটিপজ্জনতো. সক্কাযস্স ভযাতি সন্তো কাযোতি সক্কাযো, পৰমত্থতো ৱিজ্জমানো ধম্মসমূহোতি কত্ৱা উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং, ততো ভাযনেন. মা খীযি মা পৰিক্খযং অগমাসি. মা ওসীদি মা হেট্ঠা ভস্সি. অব্ভন্তি আকাসং মা উন্দ্ৰিযি মা ভিজ্জিত্ৱা পতি. গদ্দুলেন বদ্ধো গদ্দুলবদ্ধো. দড়্হথম্ভো ৱিয খীলো ৱিয চ সক্কাযো দুম্মোচনীযতো. সা ৱিয দিট্ঠিগতিকো তস্স অনুপৰিৱত্তনতো. দণ্ডকো ৱিয দিট্ঠি ছেদনকৰণায অসমত্থভাৱকৰণতো. ৰজ্জু ৱিয তণ্হা বন্ধনতো চ, আৰম্মণকৰণৱসেন সমন্নাগমনৱসেন চ সম্বদ্ধভাৱতো. তেন ৱুত্তং – ‘‘দিট্ঠিদণ্ডকে পৱেসিতায তণ্হাৰজ্জুযা’’তি.
২৬. ভগৱা অত্তনো দেসনাৱিলাসেন ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন (চতুচত্তাৰীস অপৰন্তকপ্পিকৱাদা তত্থ তত্থ অন্তোগধাতি) উদ্দেসৱসেন পঞ্চেৱ সঙ্গহেত্ৱা যথুদ্দেসং নিগমেন্তো, ‘‘ইমানেৱ পঞ্চাযতনানী’’তি আহ. তত্থ দুক্খস্স নিমিত্তভাৱতো দিট্ঠিগতানং কাৰণট্ঠেন আযতনত্থোতি ৱুত্তং – ‘‘ইমানেৱ পঞ্চ কাৰণানী’’তি. সঞ্ঞীআদিৱসেন তীণি উচ্ছেদৱাদোতি চত্তাৰি ভাজিতানি. ইতৰং পন দিট্ঠধম্মনিব্বানং কুহিং পৱিট্ঠং? সৰূপতো অভাজিতত্তা যথাভাজিতেসু ৱাদেসু কত্থ অন্তোগধন্তি পুচ্ছতি. উদ্দেসে পন সৰূপতো গহিতমেৱ, ‘‘দিট্ঠধম্মনিব্বানং ৱা পনেকে অভিৱদন্তী’’তি. ইতৰো একত্তসঞ্ঞীৱাদে নানত্তসঞ্ঞীৱাদে অন্তোগধন্তি দস্সেন্তো ‘‘একত্ত…পে… ৱেদিতব্ব’’ন্তি আহ যথাসুখঞ্চেতং ৱুত্তং. পঠমো হি দিট্ঠধম্মনিব্বানৱাদো নানত্তসঞ্ঞীৱাদে অন্তোগধো, ইতৰে চত্তাৰো একত্তসঞ্ঞীৱাদে.
২৭. অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতন্তি অতীতং খন্ধকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং. পুব্বে নিৱুত্থধম্মৱিসযা কপ্পনা ইধাধিপ্পেতা, তস্মা অতীতকালৱাচকো ইধ পুব্বসদ্দো, ৰূপাদিখন্ধৱিনিমুত্তঞ্চ কপ্পনাৱত্থু নত্থি, অন্তসদ্দো চ কোট্ঠাসৱাচকো. তেন ৱুত্তং ‘‘অতীতকোট্ঠাসসঙ্খাতং পুব্বন্তং কপ্পেত্ৱা’’তি. ‘‘কপ্পেত্ৱা’’তি চ তস্মিং পুব্বন্তে তণ্হাযনাভিনিৱিসানং সমত্থনং পৰিনিট্ঠাপনং ৱদতি. সেসম্পীতি ‘‘পুব্বন্তানুদিট্ঠী’’তি এৱমাদিকং. পুব্বে ৱুত্তপ্পকাৰন্তি ‘‘অপৰন্তানুদিট্ঠিনো’’তিআদীসু ৱুত্তপ্পকাৰং. একেকস্মিঞ্চ অত্তাতি আহিতো অহংমানো এত্থাতি কত্ৱা, লোকোতি লোকিযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপানি তব্বিপাকা চাতি কত্ৱা, তং তং গহণৱিসেসং উপাদায পঞ্ঞাপনং হোতীতি আহ – ‘‘ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৱা’’তি. সব্বদাভাৱেন সস্সতো. অমৰো নিচ্চো ধুৱোতি তস্সেৱ ৱেৱচনানি. মৰণাভাৱেন অমৰো, উপ্পাদাভাৱেন সব্বকালং ৱত্তনতো নিচ্চো, থিৰট্ঠেন ৱিকাৰাভাৱেন ধুৱো, যথাহাতিআদিনা যথাৱুত্তমত্থং নিদ্দেসপটিসম্ভিদাপাড়ীহি ৱিভাৱেতি. অযঞ্চ অত্থো ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতি, ৱেদনং… সঞ্ঞং… সঙ্খাৰে… ৱিঞ্ঞাণং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) ইমিস্সা পঞ্চৱিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৱসেন ৱুত্তো. ‘‘ৰূপৱন্ত’’ন্তিআদিকায (পটি. ম. ১.১৩০-১৩১) পন পঞ্চদসৱিধায সক্কাযদিট্ঠিযা ৱসেন চত্তাৰো চত্তাৰো খন্ধে, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তদঞ্ঞং – ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি অযম্পি অত্থো লব্ভতি, তথা একং খন্ধং, ‘‘অত্তা’’তি গহেত্ৱা তদঞ্ঞে ‘‘লোকো’’তি পঞ্ঞপেন্তীতি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. এসেৱ নযোতি ইমিনা যথা ‘‘ৰূপাদীসু অঞ্ঞতৰং অত্তাতি চ লোকোতি চ গহেত্ৱা সস্সতো…পে… ধুৱো’’তি অত্থো ৱুত্তো; এৱং অসস্সতো অনিচ্চো অধুৱো উচ্ছিজ্জতি ৱিনস্সতি ন হোতি পৰং মৰণা; নিচ্চো চ অনিচ্চো চ নেৱনিচ্চো নানিচ্চোতি এৱমাদিমত্থং অতিদিসতি.
চত্তাৰো সস্সতৱাদাতি লাভীৱসেন তযো, তক্কীৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো. পুব্বেনিৱাসঞাণলাভী তিত্থিযো মন্দপঞ্ঞো অনেকজাতিসতসহস্সমত্তং অনুস্সৰতি, মজ্ঝিমপঞ্ঞো দস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, তিক্খপঞ্ঞো চত্তাৰীস সংৱট্টৱিৱট্টকপ্পানি, ন ততো পৰং. সো এৱং অনুস্সৰন্তো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৱদতি. তক্কী পন তক্কপৰিযাহতং ৱীমংসানুচৰিতং সযংপটিভানং সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতি অভিৱদতি. তেন ৱুত্তং – ‘‘লাভীৱসেন তযো, তক্কীৱসেন একোতি এৱং চত্তাৰো সস্সতৱাদা’’তি. এতেনেৱ চ অধিচ্চসমুপ্পত্তিকৱাদো ৱিয সস্সতৱাদো কস্মা দুৱিধেন ন ৱিভত্তোতি চে? পটিক্খিত্তত্তাতি দট্ঠব্বং.
এত্থ চ, ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তি ৱাদে অযমযুত্ততাৱিভাৱনা – যদি হি পৰেন পৰিকপ্পিতো অত্তা, লোকো ৱা সস্সতো সিযা, তস্স নিব্বিকাৰতায পুৰিমৰূপাৱিজহনতো কস্সচি ৱিসেসাধানস্স কাতুং অসক্কুণেয্যতায অহিততো নিৱত্তনত্থং হিতে চ পটিপত্তিঅত্থং উপদেসো এৱ নিপ্পযোজনো সিযা সস্সতৱাদিনো. কথং ৱা সো উপদেসো পৱত্তীযতি ৱিকাৰাভাৱতো; এৱঞ্চ অত্তনো অজটাকাসস্স ৱিয দানাদিকিৰিযা হিংসাদিকিৰিযা চ ন সম্ভৱতি; তথা সুখস্স দুক্খস্স চ অনুভৱননিবন্ধো এৱ সস্সতৱাদিনো ন যুজ্জতি কম্মবদ্ধাভাৱতো, জাতিআদীনং অসম্ভৱতো কুতো ৱিমোক্খো. অথ পন ধম্মমত্তং তস্স উপ্পজ্জতি চেৱ ৱিনস্সতি চ, যস্স ৱসেনাযং কিৰিযাদিৱোহাৰোতি ৱদেয্য. এৱম্পি পুৰিমৰূপাৱিজহনেন অৱট্ঠিতস্স অত্তনো ধম্মমত্তন্তি ন সক্কা সম্ভাৱেতুং; তে ৱা পনস্স ধম্মা অৱত্থাভূতা ততো অঞ্ঞে ৱা সিযুং অনঞ্ঞে ৱা, যদি অঞ্ঞে, ন তাহি তস্স উপ্পন্নাহিপি কোচি ৱিসেসো অত্থি. যো হি কৰোতি পটিসংৱেদেতি চৱতি উপপজ্জতি চাতি ইচ্ছিতং. তস্মা তদৱত্থো এৱ যথাৱুত্তদোসো, কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিৰত্থকা সিযা. অথ অনঞ্ঞে, উপ্পাদৱিনাসৱন্তীহি অৱত্থাহি অনঞ্ঞস্স অত্তনো তাসং ৱিয উপ্পাদৱিনাসসম্ভৱাপত্তিতো কুতো নিচ্চতাৱকাসো. তাসম্পি ৱা অত্তনো ৱিয নিচ্চতাতি বন্ধনৱিমোক্খানং অসম্ভৱো এৱাতি ন যুজ্জতি এৱ সস্সতৱাদো; ন চেত্থ কোচি ৱাদী ধম্মানং সস্সতভাৱে পৰিসুদ্ধং যুত্তিং ৱত্তুং সমত্থো অত্থি; যুত্তিৰহিতঞ্চ ৱচনং ন পণ্ডিতানং চিত্তমাৰাধেতীতি ৱিঞ্ঞূহি ছড্ডিতো এৱাযং সস্সতৱাদোতি.
সত্ত উচ্ছেদৱাদাতি এত্থ তে সৰূপমত্ততো হেট্ঠা দস্সিতা এৱ, তত্থ দ্ৱে জনা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হন্তি লাভী চ অলাভী চ. তত্থ লাভী নাম দিব্বচক্খুঞাণলাভী দিব্বেন চক্খুনা অৰহতো চুতিং দিস্ৱা উপপত্তিং অপস্সন্তো. যো ৱা পুথুজ্জনানম্পি চুতিমত্তমেৱ দট্ঠুং সক্কোতি, পুব্বযোগাভাৱেন পৰিকম্মাকৰণেন ৱা উপপাতং দট্ঠুং ন সক্কোতি. সো ‘‘তত্থ তত্থেৱ অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. অলাভী – ‘‘কো পৰলোকং জানাতি, এত্তকো জীৱৱিসযো, যাৱ ইন্দ্ৰিযগোচৰো’’তি অত্তনো ধীতুযা হত্থগ্গণ্হনকৰাজা ৱিয কামসুখগিদ্ধতায ৱা, ‘‘যথা ৰুক্খপণ্ণানি ৰুক্খতো পতিতানি ন পটিসন্ধিযন্তি, এৱং সব্বেপি সত্তা অপ্পটিসন্ধিকমৰণমেৱ গচ্ছন্তি, জলবুব্বুড়কূপমা সত্তা’’তি তক্কমত্তৱসেন ৱা উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি. তত্থ যং হেট্ঠা ৱুত্তং – ‘‘মনুস্সত্তভাৱে কামাৱচৰদেৱত্তভাৱে ৰূপাৱচৰদেৱত্তভাৱে চতুব্বিধঅৰূপত্তভাৱে চৱিত্ৱা সত্তস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন সত্ত উচ্ছেদৱাদা কথিতা’’তি. তত্থ যুত্তং তাৱ পুৰিমেসু তীসু ৱাদেসু ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৱুত্তং; পঞ্চৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নং অত্তভাৱং আৰব্ভ পৱত্তত্তা তেসং ৱাদানং, ন যুত্তং চতুৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নং অত্তভাৱং নিস্সায পৱত্তেসু চতুত্থাদীসু চতূসু ৱাদেসু, ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি ৱুত্তং. ন হি অৰূপীনং কাযো অত্থীতি? সচ্চমেতং, ৰূপভৱে পৱত্তৱোহাৰেনেৱ দিট্ঠিগতিকো অৰূপভৱেপি কাযৱোহাৰমাৰোপেত্ৱা আহ ‘‘কাযস্স ভেদা’’তি. যথা দিট্ঠিগতিকেহি দিট্ঠিযো পঞ্ঞত্তা, তথেৱ ভগৱা দস্সেসীতি. অৰূপকাযভাৱতো ৱা ফস্সাদিধম্মসমূহভূতে অৰূপত্তভাৱে কাযনিদ্দেসো দট্ঠব্বো.
এত্থাহ – ‘‘কামাৱচৰদেৱত্তভাৱাদিনিৰৱসেসৱিভৱপতিট্ঠাপকানং দুতিযৱাদাদীনং যুত্তো অপৰন্তকপ্পিকভাৱো অনাগতদ্ধৱিসযত্তা তেসং ৱাদানং; ন পন দিট্ঠিগতিক-পচ্চক্খভূত-মনুস্সত্তভাৱ-সমুচ্ছেদপতিট্ঠাপকস্স পঠমৱাদস্স পচ্চুপ্পন্নৱিসযত্তা’’তি. যদি এৱং যথা হি দুতিযাদিৱাদানং, পুৰিমপুৰিমৱাদসঙ্গহিতস্সেৱ অত্তনো উত্তৰুত্তৰভৱোপপত্তিযা সমুচ্ছেদনতো যুজ্জতি অপৰন্তকপ্পিকতা, তথা চ ‘‘নো চ খো, ভো, অযং অত্তা এত্তাৱতা সম্মা সমুচ্ছিন্নো হোতী’’তিআদি ৱুত্তং. এৱং অনাগতস্সেৱ মনুস্সত্তভাৱসমুচ্ছেদস্স অধিপ্পেতত্তা পঠমৱাদস্সপি অপৰন্তকপ্পিকতা যুজ্জতি. এৱং সব্বস্সপি পুব্বন্ততো আগতস্স উচ্ছেদপঞ্ঞাপনৱসেন ইধ পুব্বন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৱাদা হেট্ঠা অপৰন্তকপ্পিকেসু দেসনা গতা. এতে উচ্ছেদৱাদা হেট্ঠা অপৰন্তকপ্পিকেসু তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জতি, ন ততো উদ্ধং পৱত্তি অত্থীতি দস্সনত্থং ৱুত্তা. জলবুব্বুড়কূপমা হি সত্তাতি তস্স লদ্ধি.
ইধাতি পুব্বন্তকপ্পিকেসু. ইধেৱ মনুস্সত্তভাৱাদিকে উচ্ছিজ্জতি ৱিনট্ঠৱিনাসৱসেন. এৱং অনাগতে অনুপ্পত্তিদস্সনপৰানং উচ্ছেদৱাদানং অপৰন্তকপ্পিকেসু গহণং; পুব্বন্ততো পন আগতস্স অত্তনো ইধেৱ উচ্ছেদদস্সনপৰানং পুব্বন্তকপ্পিকেসু গহণং. ইতো পৰং ন গচ্ছতীতি পন ইদং অত্থতো আপন্নস্স অত্থস্স দস্সনং. সত্তেসু সঙ্খাৰেসু চ একচ্চসস্সতন্তি পৱত্তো একচ্চসস্সতৱাদো. সো পন ব্ৰহ্মকাযিক-খিড্ডাপদোসিক-মনোপদোসিকত্তভাৱতো চৱিত্ৱা ইধাগতানং তক্কিনো চ উপ্পজ্জনৱসেন চতুব্বিধোতি আহ ‘‘চত্তাৰো একচ্চসস্সতৱাদা’’তি. ‘‘সঙ্খাৰেকচ্চসস্সতিকা’’তি ইদং তেহি সস্সতভাৱেন গয্হমানানং ধম্মানং যথাসভাৱদস্সনৱসেন ৱুত্তং, ন পনেকচ্চসস্সতিকমতদস্সনৱসেন. তস্স হি সস্সতাভিমতং অসঙ্খতমেৱাতি লদ্ধি. তথা হি ৱুত্তং (দী. নি. ১.৪৯) ব্ৰহ্মজালে – ‘‘চিত্তন্তি ৱা মনোতি ৱা ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱা অযং অত্তা নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সতী’’তি. ন হি যস্স ভাৱস্স পচ্চযেহি অভিসঙ্খতভাৱং পটিজানাতি; তস্সেৱ নিচ্চধুৱাদিভাৱো অনুম্মত্তকেন ন সক্কা পটিঞ্ঞাতুং. এতেন, ‘‘উপ্পাদৱযধুৱতাযুত্তভাৱা সিযা নিচ্চা, সিযা অনিচ্চা, সিযা ন ৱত্তব্বা’’তিআদিনা পৱত্তস্স সত্তভঙ্গৱাদস্স অযুত্ততা ৱিভাৱিতা হোতি.
তত্থাযং (দী. নি. টী. ১.৩৮) অযুত্ততাৱিভাৱনা – যদি, ‘‘যেন সভাৱেন যো ধম্মো অত্থীতি ৱুচ্চতি, তেনেৱ সভাৱেন সো ধম্মো নত্থী’’তিআদিনা ৱুচ্চেয্য, সিযা অনেকন্তৱাদো; অথ অঞ্ঞেন, সিযা ন অনেকন্তৱাদো; ন চেত্থ দেসন্তৰাদিসম্বদ্ধভাৱো যুত্তো ৱত্তুং তস্স সব্বলোকসিদ্ধত্তা ৱিৱাদাভাৱতো. যে পন ৱদন্তি – ‘‘যথা সুৱণ্ণঘটে মকুটে কতে ঘটভাৱো নস্সতি, মকুটভাৱো উপ্পজ্জতি, সুৱণ্ণভাৱো তিট্ঠতিযেৱ, এৱং সব্বভাৱানং কোচি ধম্মো নস্সতি, কোচি উপ্পজ্জতি, সভাৱো পন তিট্ঠতী’’তি. তে ৱত্তব্বা – কিং তং সুৱণ্ণং, যং ঘটে মকুটে চ অৱট্ঠিতং? যদি ৰূপাদি, সো সদ্দো ৱিয অনিচ্চো, অথ ৰূপাদিসমূহো, সমূহো নাম সম্মুতিমত্তং. তস্স ৱোহাৰমত্তস্স অত্থিতা নত্থিতা নিচ্চতা ৱা ন ৱত্তব্বা. তস্স পৰমত্থসভাৱেন অনুপলব্ভনতোতি অনেকন্তৱাদো ন সিযা. ধম্মা চ ধম্মিতো অঞ্ঞে ৱা সিযুং অনঞ্ঞে ৱা. যদি অঞ্ঞে, ন তেসং অনিচ্চতায ধম্মী অনিচ্চো অঞ্ঞত্তা. ন হি ৰূপা চক্খুৱিঞ্ঞাণং অঞ্ঞত্তা, ন চ ৰূপে চক্খুৱিঞ্ঞাণসদ্দো হোতি; কিঞ্চ ধম্মকপ্পনাপি নিৰত্থিকা সিযা ধম্মিনো নিচ্চানিচ্চতায অসিজ্ঝনতো অথ অনঞ্ঞে; উপ্পাদৱিনাসৱন্তেহি অনঞ্ঞস্স ধম্মিনো তেসং ৱিয উপ্পাদৱিনাসসব্ভাৱতো কুতো নিচ্চতাৱকাসো, তেসম্পি ৱা ধম্মিনো ৱিয নিচ্চতাপত্তি সিযা. অপিচ নিচ্চানিচ্চনৱত্তব্বৰূপো অত্তা চ লোকো চ পৰমত্থতো ৱিজ্জমানতাপটিজাননতো যথা নিচ্চাদীনং অঞ্ঞতৰং ৰূপং, যথা ৱা দীপাদযো. ন হি দীপাদীনং উদযব্বযসভাৱানং নিচ্চানিচ্চনৱত্তব্বসভাৱতা সক্কা ৱত্তুং জীৱস্স নিচ্চাদীসু অঞ্ঞতৰং ৰূপং ৱিযাতি এৱং সত্তভঙ্গস্স ৱিয সেসভঙ্গানম্পি অসম্ভৱোযেৱাতি সত্তভঙ্গৱাদস্স অযুত্ততা ৱেদিতব্বাতি.
এত্থ চ, ‘‘ইস্সৰো নিচ্চো, অঞ্ঞে সত্তা অনিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তৱাদা সত্তেকচ্চসস্সতৱাদা; সেয্যথাপি ইস্সৰৱাদাদযো. ‘‘পৰমাণৱো নিচ্চা ধুৱা, দ্ৱিঅণুকাদযো অনিচ্চা’’তি এৱং পৱত্তৱাদা সঙ্খাৰেকচ্চসস্সতৱাদা; সেয্যথাপি কণাদৱাদাদযো. ননু চ ‘‘একচ্চে ধম্মা সস্সতা, একচ্চে অসস্সতা’’তি; এতস্মিং ৱাদে চক্খাদীনং অসস্সততাসন্নিট্ঠানং যথাসভাৱাৱবোধো এৱ, তযিদং কথং মিচ্ছাদস্সনন্তি, কো এৱমাহ – ‘‘চক্খাদীনং অসস্সতভাৱসন্নিট্ঠানং মিচ্ছাদস্সন’’ন্তি? অসস্সতেসুযেৱ পন কেসঞ্চি ধম্মানং সস্সতভাৱাভিনিৱেসো ইধ মিচ্ছাদস্সনং; তেন পন একৱাৰে পৱত্তমানেন চক্খাদীনং অসস্সতভাৱাৱবোধো ৱিদূসিতো সংসট্ঠভাৱতো; ৱিসসংসট্ঠো ৱিয সপ্পিমণ্ডো সকিচ্চকাৰণাসমত্ততায সম্মাদস্সনপক্খে ঠপেতব্বতং নাৰহতি. অথ ৱা অসস্সতভাৱেন নিচ্ছিতাপি চক্খুআদযো সমাৰোপিতজীৱসভাৱা এৱ দিট্ঠিগতি কেহি গয্হন্তীতি তদৱবোধস্স মিচ্ছাদস্সনভাৱো ন সক্কা নিৱাৰেতুং. তথা হি ৱুত্তং ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৪৯) – ‘‘চক্খুন্তি ৱা…পে… কাযোতি ৱা অযং মে অত্তা’’তিআদি. এৱঞ্চ কত্ৱা অসঙ্খতায সঙ্খতায চ ধাতুযা ৱসেন যথাক্কমং একচ্চে ধম্মা সস্সতা; একচ্চে অসস্সতাতি এৱং পৱত্তো ৱিভজ্জৱাদোপি একচ্চসস্সতৱাদো আপজ্জতীতি এৱংপকাৰা চোদনা অনোকাসা হোতি অৱিপৰীতধম্মসভাৱসম্পটিপত্তিভাৱতো.
ন মৰতীতি অমৰা. কা সা? ‘‘এৱন্তিপি মে নো’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৬২) নযেন পৰিযন্তৰহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চ ৱাচা চ, অমৰায দিট্ঠিযা ৱাচায ৱিৱিধো খেপোতি অমৰাৱিক্খেপো. সো এতস্স অত্থীতি অমৰাৱিক্খেপো. অথ ৱা অমৰাতি একা মচ্ছজাতি, সা উম্মুজ্জননিম্মুজ্জনাদিৱসেন উদকে সন্ধাৱমানা গাহং ন গচ্ছতি; এৱমেৱং অযম্পি ৱাদো ইতো চিতো চ সন্ধাৱতি, গাহং নাগচ্ছতীতি অমৰাৱিক্খেপো, সো এৱ অমৰাৱিক্খেপিকো. স্ৱাযং ৱাদো মুসাৱাদঅনুযোগছন্দৰাগমোহহেতুকতায চতুধা পৱত্তোতি আহ – ‘‘চত্তাৰো অমৰাৱিক্খেপিকা ৱুত্তা’’তি. ননু চেত্থ (দী. নি. টী. ১.৬৫-৬৬) চতুব্বিধোপি অমৰাৱিক্খেপিকো কুসলাদিকে ধম্মে পৰলোকত্তিকাদীনি চ যথাভূতং অনৱবুজ্ঝমানো, তত্থ তত্থ পঞ্হং পুট্ঠো পুচ্ছায ৱিক্খেপনমত্তং আপজ্জতীতি তস্স কথং দিট্ঠিগতিকভাৱো. ন হি অৱত্তুকামস্স ৱিয পুচ্ছিতমত্থং অজানন্তস্স ৱিক্খেপকৰণমত্তেন দিট্ঠিগতিকতা যুত্তাতি? ন হেৱং পুচ্ছাৱিক্খেপকৰণমত্তেন তস্স দিট্ঠিগতিকতা ইচ্ছিতা, অথ খো মিচ্ছাভিনিৱেসেন. সস্সতৱসেন মিচ্ছাভিনিৱিট্ঠোযেৱ হি মন্দবুদ্ধিতায কুসলাদিধম্মে পৰলোকত্তিকাদীনি চ, যাথাৱতো অপ্পটিপজ্জমানো অত্তনা অৱিঞ্ঞাতস্স অত্থস্স পৰং ৱিঞ্ঞাপেতুং অসমত্থতায মুসাৱাদাদিভযেন চ ৱিক্খেপং আপজ্জতীতি. তথা হিস্স ৱাদস্স সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো ৱুত্তো. অথ ৱা পুঞ্ঞপাপানং, তব্বিপাকানঞ্চ অনৱবোধেন, অসদ্দহনেন চ, ‘‘তব্বিসযায পুচ্ছায ৱিক্খেপকৰণংযেৱ যুত্তং সুন্দৰঞ্চা’’তি, খন্তিং ৰুচিং উপ্পাদেত্ৱা অভিনিৱিসন্তস্স উপ্পন্না ৱিসুংযেৱেকা এসা দিট্ঠি সত্তভঙ্গদিট্ঠি ৱিযাতি দট্ঠব্বা. তথা চেৱ ৱুত্তং – ‘‘পৰিযন্তৰহিতা দিট্ঠিগতিকস্স দিট্ঠি চেৱ ৱাচা চা’’তি (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬১). কথং পনস্সা সস্সতদিট্ঠিসঙ্গহো? উচ্ছেদৱসেন অনভিনিৱেসতো. ‘‘নত্থি কোচি ধম্মানং যথাভূতৱেদী ৱিৱাদবহুলত্তা লোকস্স; ‘এৱমেৱ’ন্তি পন সদ্দন্তৰেন ধম্মে নিজ্ঝাননা অনাদিকালিকা লোকে’’তি গাহৱসেন সস্সতলেসোপেত্থ লব্ভতিযেৱ.
অমতি গচ্ছতি এত্থ সভাৱো ওসানন্তি অন্তো, মৰিযাদো, সো এতস্স অত্থীতি অন্তৱা. তেনাহ ‘‘সপৰিযন্তো’’তি. অৱড্ঢিতকসিণস্স পুগ্গলস্স এৱং হোতীতি যোজনা. দুতিযৱাদো ‘‘অনন্তৱা লোকো’’তি ৱাদো. ততিযৱাদো ‘‘অন্তৱা চ অনন্তৱা চা’’তি ৱাদো. চতুত্থৱাদো ‘‘নেৱন্তৱা নানন্তৱা’’তি ৱাদো. এতে এৱ চত্তাৰো ৱাদিনো সন্ধায ব্ৰহ্মজালে (দী. নি. ১.৫৩) – ‘‘অন্তানন্তিকা অন্তানন্তং লোকস্স পঞ্ঞপেন্তি চতূহি ৱত্থূহী’’তি ৱুত্তং. তত্থ (দী. নি. টী. ১.৫৩) যুত্তং তাৱ পুৰিমানং তিণ্ণং ৱাদীনং অন্তত্তঞ্চ অনন্তত্তঞ্চ অন্তানন্তত্তঞ্চ আৰব্ভ পৱত্তৱাদত্তা অন্তানন্তিকত্তং. পচ্ছিমস্স পন তদুভযপটিসেধৱসেন পৱত্তৱাদত্তা কথমন্তানন্তিকত্তন্তি? তদুভযপটিসেধৱসেন পৱত্তৱাদত্তা এৱ. যস্মা পটিসেধৱাদোপি অন্তানন্তৱিসযো এৱ তং আৰব্ভ পৱত্তত্তা. অপৰে আহু – ‘‘যথা ততিযৱাদে সম্ভেদৱসেন এতস্সেৱ অন্তৱন্ততা অনন্ততা চ সম্ভৱতি, এৱং তক্কীৱাদেপি কালভেদৱসেন উভযসম্ভৱতো অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধেন উভযঞ্ঞেৱ ৱুচ্চতি. কথং? অন্তৱন্ততাপটিসেধেন হি অনন্ততা ৱুচ্চতি, অনন্ততাপটিসেধেন চ অন্তৱন্ততা, অন্তানন্তানঞ্চ ততিযৱাদভাৱো কালভেদস্স অধিপ্পেতত্তা. ইদং ৱুত্তং হোতি যস্মা অযং লোকসঞ্ঞিতো অত্তা ঝাযীহি অধিগতৱিসেসেহি অনন্তো কদাচি সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি; তস্মা নেৱন্তৱা. যস্মা পন তেহি এৱ কদাচি অন্তৱা সক্খি দিট্ঠো অনুসুয্যতি, তস্মা ন পন অনন্তৱা’’তি. যথা চ অনুস্সুতিতক্কীৱসেন, এৱং জাতিস্সৰতক্কিআদীনঞ্চ ৱসেন যথাসম্ভৱং যোজেতব্বং. অযঞ্হি তক্কিকো অৱড্ঢিতভাৱপুব্বকত্তা পটিভাগনিমিত্তানং ৱড্ঢিতভাৱস্স ৱড্ঢিতকালৱসেন অপচ্চক্খকাৰিতায অনুস্সৱাদিমত্তে ঠত্ৱা – ‘‘নেৱন্তৱা’’তি পটিক্খিপতি, অৱড্ঢিতকালৱসেন পন ‘‘নানন্তো’’তি. ন পন অন্তৱন্ততানন্ততানং অচ্চন্তমভাৱেন যথা তং ‘‘নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞী’’তি, অৱস্সঞ্চ এতং এৱং ৱিঞ্ঞাতব্বং, অঞ্ঞথা ৱিক্খেপপক্খংযেৱ ভজেয্য চতুত্থৱাদো. ন হি অন্তৱন্ততানন্ততাতদুভযৱিনিমুত্তো অত্তনো পকাৰো অত্থি, তক্কীৱাদী চ যুত্তিমগ্গকো, কালভেদৱসেন চ তদুভযম্পি একস্মিং ন ন যুজ্জতীতি. অনন্তৰচতুক্কন্তি একত্তসঞ্ঞীতি আগতসঞ্ঞীচতুক্কং.
একন্তসুখীতি একন্তেনেৱ সুখী. তং পনস্স সুখং দুক্খেন অৱোমিস্সং হোতীতি আহ ‘‘নিৰন্তৰসুখী’’তি. একন্তসুখমেৱাতি ইদং সুখবহুলতং সন্ধায ৱুত্তং. অতীতাসু সত্তসু জাতীসূতি ইদং ততো পৰং জাতিস্সৰঞাণেন অনুস্সৰিতুং ন সক্কাতি কত্ৱা ৱুত্তং. তাদিসমেৱাতি সুখসমঙ্গিমেৱ অত্তভাৱং. ‘‘এৱং সুখসমঙ্গী’’তি তং অনুস্সৰন্তস্স জাতিস্সৰস্স অতীতজাতিযম্পি ইধ ৱিয দুক্খফুট্ঠস্স তং অনুস্সৰন্তস্স.
সব্বেসম্পীতি লাভীনং তক্কীনম্পি. তথাতি ইমিনা ‘‘সব্বেসম্পী’’তি ইদং পদং আকড্ঢতি. কামাৱচৰং নাম অদুক্খমসুখং অনুড়াৰং অৱিভূতন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানৱসেনা’’তি. চতুত্থজ্ঝানং কাৰণভূতং এতস্স অত্থি, তেন ৱা নিব্বত্তন্তি চতুত্থজ্ঝানিকং. মজ্ঝত্তস্সাতি মজ্ঝত্তভূতস্স মজ্ঝত্তৱেদনাবহুলস্স. মজ্ঝত্তভূতট্ঠানমেৱ অত্তনো মজ্ঝত্ততাপত্তমেৱ ভূতপুব্বং অনুস্সৰন্তস্স. একচ্চসস্সতিকাতি একচ্চসস্সতৱাদিনো ৱুত্তা. পুগ্গলাধিট্ঠানেন হি একচ্চসস্সতিকা. এস নযো সেসেসুপি. অধিচ্চসমুপ্পন্নৱাদো সস্সতৱাদসমুদ্দিট্ঠোতি কত্ৱা ‘‘দ্ৱে অধিচ্চসমুপ্পন্নিকা’’তি চ ৱুত্তং.
২৮. দিট্ঠুদ্ধাৰন্তি যথাৱুত্তানং দিট্ঠীনং অনিয্যানিকভাৱদস্সনৱসেন পদুদ্ধৰণং. পচ্চত্তংযেৱ ঞাণন্তি অপৰপ্পচ্চযং অত্তনিযেৱ ঞাণং. তং পন অত্তপচ্চক্খং হোতীতি আহ ‘‘পচ্চক্খঞাণ’’ন্তি. সুৱণ্ণস্স ৱিয দোসাপগমেন উপক্কিলেসৱিগমেন ঞাণস্স ৱিসুদ্ধন্তি আহ ‘‘পৰিসুদ্ধন্তি নিৰুপক্কিলেস’’ন্তি. কিলেসন্ধকাৰৱিগমতো সপ্পভাসমুজ্জলমেৱ হোতীতি ৱুত্তং – ‘‘পৰিযোদাতন্তি পভস্সৰ’’ন্তি বাহিৰসমযস্মিম্পি হোন্তি ঝানস্স সমিজ্ঝনতো. মযমিদং জানামাতি ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি চ মিচ্ছাগাহৱসেন অঞ্ঞাণভাগমেৱ পৰিব্ৰূহেত্ৱা ততো এৱ যথাগহিতং গাহং সন্ধায – ‘‘মযমিদং অত্থং তত্থ জানামা’’তি এৱং তত্থ মিচ্ছাগাহে অৱিজ্জমানং ঞাণকোট্ঠাসং ওতাৰেন্তিযেৱ অনুপ্পৱেসেন্তিযেৱ. ন তং ঞাণং, মিচ্ছাদস্সনং নামেতং, কিং পন তং মিচ্ছাদস্সনং নাম? সস্সতো অত্তা চ লোকো চাতিআদিনা মিচ্ছাভিনিৱেসভাৱতো. তেনাহ ‘‘তদপি…পে… অত্থো’’তি. যং তং দিট্ঠিযা উপনিস্সযভূতং ঞাণং, তং সন্ধাযাহ – ‘‘জাননমত্তলক্খণত্তা ঞাণভাগমত্তমেৱা’’তি. ঞাণম্পি হি দিট্ঠিযা উপনিস্সযো হোতিযেৱ লাভিনো ইতৰস্স চ তথা তথা মিচ্ছাভিনিৱেসতো. অনুপাতিৱত্তনতো অনতিক্কমনতো. অসাধাৰণতো ন উপাতিৱত্তন্তি এতেনাতি অনুপাতিৱত্তনং, ততো. উপাদানপচ্চযতোতি উপাদানস্স পচ্চযভাৱতো. এতেন ফলূপচাৰেনেৱ উপাদানমাহ. যদি ব্ৰহ্মজালে আগতা সব্বাপি দিট্ঠিযো ইধ কথিতা হোন্তি, এৱং সন্তে ইদং সুত্তং ব্ৰহ্মজালসুত্তেন একসদিসন্তি আহ – ‘‘ব্ৰহ্মজালে পনা’’তিআদি. ‘‘অঞ্ঞত্ৰ ৰূপং অঞ্ঞত্ৰ ৱেদনা সক্কাযংযেৱ অনুপৰিধাৱন্তী’’তি ৱচনতো ইধ সক্কাযদিট্ঠি আগতা. ব্ৰহ্মজালং কথিতমেৱ হোতি তত্থ আগতানং দ্ৱাসট্ঠিযাপি দিট্ঠীনং ইধাগতত্তা. সস্সতুচ্ছেদাভিনিৱেসো অত্তাভিনিৱেসপুব্বকো, ‘‘অত্তা সস্সতো অত্তা উচ্ছেদো’’তি পৱত্তনতো.
৩০. দ্ৱাসট্ঠি…পে… দস্সেতুন্তি কথং পনাযমত্থো ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো’’তিআদিপাড়িযা দস্সিতো হোতীতি? অপ্পহীনসক্কাযদিট্ঠিকস্স পুব্বন্তাপৰন্তদিট্ঠিউপাদিযনজোতনতো. পৰিচ্চাগেনাতি ৱিক্খম্ভনেন. চতুত্থজ্ঝাননিৰোধা ততিযজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতীতি এত্থ ন পৰিহীনচতুত্থজ্ঝানস্স ততিযজ্ঝানং ভৱতি, ততিযজ্ঝানা ৱুট্ঠিতস্স পন চতুত্থজ্ঝানা ৱুট্ঠিতস্স চ ততিযং পটিলোমনযেন সম্ভৱতি. তেনাহ ‘‘অযং পনেত্থা’’তিআদি. এৱংসম্পদমিদং ৱেদিতব্বন্তি ‘‘পৱিৱেকা পীতি নিৰুজ্ঝতী’’তি ইদং, ‘‘নিৰামিসসুখস্সনিৰোধা’’তি এত্থ ৱিয ৱুট্ঠাননিৰোধৱসেন ৱুত্তন্তি ৱেদিতব্বন্তি অত্থো. হীনজ্ঝানপৰিযাদানকদোমনস্সন্তি নীৱৰণসহগতদোমনস্সমাহ. তঞ্হি ঝানপৰিযাদানকৰং. কম্মনীযভাৱোতি সমাপত্তিং পত্তো ৱিয সমাপত্তিসমাপজ্জনভাৱে কম্মক্খমভাৱো. সোমনস্সৱিধুৰত্তা দোমনস্সং ৱিযাতি দোমনস্সন্তি ৱুত্তং. ‘‘উপ্পজ্জতি পৱিৱেকা পীতী’’তি পুন ৱুত্তা পীতি ঝানদ্ৱযপীতি. যং ঠানং ছাযা জহতীতি যং পদেসং আতপেন অভিভুয্যমানং ছাযা জহতি. তত্থ আতপে ছাযাতি পদেসেন আতপসঞ্ঞিতানং ভূতসঙ্খতানং পহানট্ঠানমাহ. তেনাহ ‘‘যস্মিং ঠানে’’তিআদি.
৩১. নিৰামিসং সুখন্তি ততিযজ্ঝানসুখং দূৰসমুস্সাৰিতকামামিসত্তা.
৩২. অদুক্খমসুখন্তি চতুত্থজ্ঝানৱেদনং, ন যং কিঞ্চি উপেক্খাৱেদনং.
৩৩. নিগ্গহণোতি মমংকাৰভাৱেন কিঞ্চিপি অগণ্হন্তো. নিব্বানস্স সপ্পাযন্তি নিব্বানাধিগমস্স, নিব্বানস্সেৱ ৱা অৱিলোমৱসেন একন্তিকুপাযতায সপ্পাযং. তেনাহ ‘‘উপকাৰভূত’’ন্তি. সব্বত্থাতি সব্বেসু তেভূমকধম্মেসু. এতন্তি এতং যথাৱুত্তসমথভাৱনায কিলেসানং ৱিক্খম্ভনং. সব্বত্থ নিকন্তিযা অসুক্খাপিতত্তা কথং নিব্বানস্স উপকাৰপটিপদা নাম জাতং? ন জাযতে ৱাত্যধিপ্পাযো. সব্বত্থাতি পুব্বন্তানুদিট্ঠিআদিকে সব্বস্মিং. অগ্গণ্হনৱসেনাতি তণ্হাগাহেন অগ্গহণৱসেন. যত্থ হি তণ্হাগাহো ৱিমোচিতো, তত্থ দিট্ঠিমানগ্গাহা সুক্খা ৱিয হোন্তি তদেকট্ঠভাৱতো. তাদিসস্স নিব্বানগামিনী পটিপদা এৱ আসন্নে, ন দূৰে. তেন ৱুত্তং – ‘‘উপকাৰপটিপদা নাম জাত’’ন্তি. তাদিসস্স চ সন্তোহমস্মীতিআদিকা সমনুপস্সনা অধিমানপক্খে তিট্ঠতীতি আহ – ‘‘অভিৱদতীতি অভিমানেন উপৱদতী’’তি. ইদমেৱ উপাদিযতীতি নিযমাভাৱতো ‘‘অট্ঠাৰসৱিধম্পী’’তি ৱুত্তং. সেসপদেপি এসেৱ নযো. দিট্ঠুপাদানে সতি সেসউপাদানসম্ভৱো অৱুত্তসিদ্ধোতি তদেৱ উদ্ধটং.
সে আযতনে ৱেদিতব্বেতি নিৰোধস্স কাৰণং নিব্বানং ৱেদিতব্বং. দ্ৱিন্নং আযতনানন্তি চক্খাযতনাদীনং দ্ৱিন্নং আযতনানং. পটিক্খেপেন নিব্বানং দস্সিতং ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন.
ন গাধতীতি ন পতিট্ঠাতি. অতোতি অস্মা নিব্বানা. সৰাতি তণ্হা. সঙ্খাৰপটিক্খেপেনাতি সঙ্খাৰেকদেসভূতানং চতুন্নং মহাভূতানং পটিক্খেপেন.
ৱিঞ্ঞাণন্তি ৱিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বং. ততো এৱ অনিদস্সনং অচক্খুৱিঞ্ঞেয্যং অনিন্দ্ৰিযগোচৰং. অনন্তন্তি অন্তৰহিতং, নিচ্চন্তি অত্থো. সব্বতো পভন্তি কিলেসন্ধকাৰাভাৱতো চ সমন্ততো পভস্সৰং. ‘‘সব্বতো পপ’’ন্তি ৱা পাঠো, সব্বতো পততিত্থন্তি অত্থো. চত্তাৰীসকম্মট্ঠানসঙ্খাতেহি তিত্থেহি ওতৰিত্ৱা অনুপৱিসিতব্বং অমতসৰন্তি ৱুত্তং হোতি. অনুপাদা কঞ্চি ধম্মং অগ্গহেত্ৱা ৱিমুচ্চন্তি এত্থাতি অনুপাদাৱিমোক্খো, নিব্বানং. অনুপাদা ৱিমুচ্চতি এতেনাতি অনুপাদাৱিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. অনুপাদাৱিমোক্খন্তিকতায পন অৰহত্তফলং অনুপাদাৱিমোক্খোতি ৱুত্তং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
পঞ্চত্তযসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.