২. ভিক্খুৱগ্গো

১. অম্বলট্ঠিকৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

১০৭. অম্বলট্ঠিকাযন্তি এত্থ অম্বলট্ঠিকা ৱুচ্চতি সুজাতো তৰুণম্বৰুক্খো, তস্স পন অৱিদূৰে কতো পাসাদো ইধ ‘‘অম্বলট্ঠিকা’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘ৱেড়ুৱনৱিহাৰস্সা’’তিআদি. পধানঘৰসঙ্খেপেতি ভাৱনাগেহপ্পকাৰে যোগীনং গেহেতি অত্থো. তিখিণোৱ হোতি, ন তস্স তিখিণভাৱো কেনচি কাতব্বো সভাৱসিদ্ধত্তা. এৱমেৱ অত্তনো ৱিমুত্তিপৰিপাচনকম্মুনা তিক্খৱিসদভাৱপ্পত্তিযা অযম্পি আযস্মা…পে… তত্থ ৱিহাসি. পকতিপঞ্ঞত্তমেৱাতি পকতিযা পঞ্ঞত্তং বুদ্ধানং উপগমনতো পুৰেতৰমেৱ চাৰিত্তৱসেন পঞ্ঞত্তং.

১০৮. উদকং অনেন ধীযতি, ঠপীযতি ৱা এত্থাতি উদকাধানং. উদকট্ঠানন্তি চ খুদ্দকভাজনং. ‘‘ওৱাদদানত্থং আমন্তেসী’’তি ৱত্ৱা তং পনস্স ওৱাদদানং ন ইধেৱ, অথ খো বহূসু ঠানেসু বহুক্খত্তুং পৱত্তিতন্তি তানি তানি সঙ্খেপতো দস্সেত্ৱা ইধ সংৱণ্ণনত্থং ‘‘ভগৱতা হী’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্থ সব্ববুদ্ধেহি অৱিজহিতন্তি ইমিনা সব্বেসং বুদ্ধানং সাসনে কুমাৰপঞ্হা নাম হোতীতি দস্সেতি. একেকতো পট্ঠায যাৱ দসকা পৱত্তা দস পুচ্ছা এতস্সাতি দসপুচ্ছং, একেকতো পট্ঠায যাৱ দসকা একুত্তৰৱসেন পৱত্তং ৱিস্সজ্জনত্থায পঞ্চপণ্ণসৱিস্সজ্জনং সামণেৰপঞ্হন্তি সম্বন্ধো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং পৰমত্থজোতিকাযং খুদ্দকট্ঠকথাযং (খু. পা. অট্ঠ. ৪.কুমাৰপঞ্হৱণ্ণনা) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অনাদীনৱদস্সিতায অভিণ্হং মুসা সমুদাচৰণতো ‘‘পিযমুসাৱাদা’’তি ৱুত্তং, উদকাৱসেসছড্ডনউদকাধাননিকুজ্জনউক্কুজ্জনদস্সনসঞ্ঞিতা চতস্সো উদকাধানূপমাযো সব্বস্স যুদ্ধকম্মস্স অকৰণকৰণৱসেন দস্সিতা দ্ৱে হত্থিউপমাযো.

তত্থ ৰাহুলসুত্তন্তি সুত্তনিপাতে আগতং ৰাহুলসুত্তং (সু. নি. ৩৩৭ আদযো). অভিণ্হোৱাদৱসেন ৱুত্তন্তি ইমিনা অন্তৰন্তৰা তং সুত্তং কথেত্ৱা ভগৱা থেৰং ওৱদতীতি দস্সেতি. ইদঞ্চ পনাতি ইদং যথাৱুত্তং ভগৱতো তংতংকালানুৰূপং অত্তনো ওৱাদদানং সন্ধায. বীজন্তি অণ্ডং. পস্সসি নূতি নু-সদ্দো অনুজাননে, ননু পস্সসীতি অত্থো. সচ্চধম্মং লঙ্ঘিত্ৱা ঠিতস্স কিঞ্চিপি অকত্তব্বং নাম পাপং নত্থীতি আহ – ‘‘সম্পজানমুসাৱাদে সংৱৰৰহিতস্স ওপম্মদস্সনত্থং ৱুত্তা’’তি. তথা হি –

‘‘একং ধম্মমতীতস্স, মুসাৱাদিস্স জন্তুনো;

ৱিতিণ্ণপৰলোকস্স, নত্থি পাপমকাৰিয’’ন্তি. (ধ. প. ১৭৬);

উৰুড়্হৱাতি উৰুড়্হো হুত্ৱা উস্সিতো. সো পন দমৱসেন অভিৰুয্হ ৱড্ঢিতো আৰোহনযোগ্যো চ হোতীতি আহ ‘‘অভিৱড্ঢিতো আৰোহসম্পন্নো’’তি. আগতাগতেতি অত্তনো যোগ্যপদেসং আগতাগতে. পটিসেনায ফলককোট্ঠকমুণ্ডপাকাৰাদযোতি পটিসেনায অত্তনো আৰক্খত্থায ঠপিতে ফলককোট্ঠকে চেৱ উদ্ধচ্ছদপাকাৰাদিকে চ. এতং পদেসন্তি এতং পৰসেনাপদেসং. এত্তকেনাতি ওলোকনমত্তেন. তস্স ওলোকনাকাৰদস্সনেনেৱ. সতম্পি সহস্সম্পি সেনানীকং দ্ৱেধা ভিজ্জতি, তীৰপাতিকং মদ্দিতং হুত্ৱা পদাতা হুত্ৱা দ্ৱেধা হুত্ৱা পলাযন্তি. কণ্ণেহি পহৰিত্ৱাতি পগেৱ সৰানং আগমনসদ্দং উপধাৰেত্ৱা যথা ৱেগো ন হোতি, এৱং সমুট্ঠাপেত্ৱা তেহি পহৰিত্ৱা পাতনং. পটিহত্থিপটিঅস্সাতিআদিনা পচ্চেকং পতি-সদ্দো যোজেতব্বোতি. দীঘাসিলট্ঠিযাতি দীঘলতায অসিলট্ঠিযা.

কৰণেতি কম্মকৰণে. মঞ্ঞতি হত্থাৰোহো. অযমুগ্গৰন্তি তাদিসে কালে গহিতমুগ্গৰং. ওলোকেত্ৱাতি ঞাণচক্খুনা দিস্ৱা, অভিণ্হং সম্পজঞ্ঞং উপট্ঠপেত্ৱাতি অত্থো.

১০৯. সসক্কন্তি পস্সিতুং যুত্তং কত্ৱা উস্সাহং জনেত্ৱা ন কৰণীযং, তাদিসং নিযমতো অকত্তব্বং হোতীতি আহ ‘‘একংসেনেৱ ন কাতব্ব’’ন্তি. পটিসংহৰেয্যাসীতি কৰণতো সঙ্কোচং আপজ্জেয্যাসি. যথাভূতো অসন্তো নিৱত্তো অকৰোন্তো নাম হোতীতি আহ ‘‘নিৱত্তেয্যাসি মা কৰেয্যাসী’’তি. অনুপদেয্যাসীতি অনুবলপ্পদাযী ভৱেয্যাসি. তেনাহ ‘‘উপত্থম্ভেয্যাসী’’তি. তং পন অনুবলপ্পদানং উপত্থম্ভনং পুনপ্পুনং কৰণমেৱাতি আহ ‘‘পুনপ্পুনং কৰেয্যাসী’’তি. সিক্খমানোতি তংযেৱ অধিসীলসিক্খং তন্নিস্সযঞ্চ সিক্খাদ্ৱযং সিক্খন্তো সম্পাদেন্তো.

১১১. কিত্তকে পন ঠানেতি কিত্তকে ঠানে পৱত্তানি. অৱিদূৰে এৱ পৱত্তানীতি দস্সেন্তো ‘‘একস্মিং পুৰেভত্তেযেৱ সোধেতব্বানী’’তি আহ. এৱঞ্হি তানি সুসোধিতানি হোন্তি সুপৰিসুদ্ধানি. পৰেসং অপ্পিযং গৰুং গাৰয্হং, যথাৱুত্তট্ঠানতো পন অঞ্ঞং ৱা কম্মট্ঠানমনসিকাৰেনেৱ কাযকম্মাদীনি পৰিসোধিতানি হোন্তীতি ন গহিতং. পটিঘং ৱাতি এত্থ ৱা-সদ্দেন অসমপেক্খণে মোহস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

১১২. ৱুত্তনযেন কাযকম্মাদিপৰিসোধনং নাম ইধেৱ, ন ইতো বহিদ্ধাতি আহ ‘‘বুদ্ধা…পে… সাৱকা ৱা’’তি. তে হি অত্থতো সমণব্ৰাহ্মণা ৱাতি. তস্মাতি যস্মা সব্ববুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকেহি আৰুড়্হমগ্গো, ৰাহুল, মযা তুয্হং আচিক্খিতো, তস্মা. তেন অনুসিক্খন্তেন তযা এৱং সিক্খিতব্বন্তি ওৱাদং অদাসি. সেসং ৱুত্তনযত্তা সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

অম্বলট্ঠিকৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা

সমত্তা.

২. মহাৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনা

১১৩. ইৰিযাপথানুবন্ধনেনাতি ইৰিযাপথগমনানুবন্ধনেন, ন পটিপত্তিগমনানুবন্ধনেন. অঞ্ঞমেৱ হি বুদ্ধানং পটিপত্তিগমনং অঞ্ঞং সাৱকানং. ৱিলাসিতগমনেনাতি – ‘‘দূৰে পাদং ন উদ্ধৰতি, ন অচ্চাসন্নে পাদং নিক্খিপতি, নাতিসীঘং গচ্ছতি নাতিসণিক’’ন্তিআদিনা (সং. নি. অট্ঠ. ৩.৪.২৪৩; উদা. অট্ঠ. ৭৬; সাৰত্থ. টী. মহাৱগ্গ ৩.২৮৫) ৱুত্তেন সভাৱসীলেন বুদ্ধানং চাতুৰিযগমনেন. তদেৱ হি সন্ধায ‘‘পদে পদং নিক্খিপন্তো’’তি ৱুত্তং. পদানুপদিকোতি ৰাহুলত্থেৰস্সপি লক্খণপাৰিপূৰিযা তাদিসমেৱ গমনন্তি যত্তকং পদেসং অন্তৰং অদত্ৱা ভগৱতো পিট্ঠিতো গন্তুং আৰদ্ধো, সব্বত্থ তমেৱ গমনপদানুপদং গচ্ছতীতি পদানুপদিকো.

ৱণ্ণনাভূমি চাযং তত্থ ভগৱন্তং থেৰঞ্চ অনেকৰূপাহি উপমাহি ৱণ্ণেন্তো ‘‘তত্থ ভগৱা’’তিআদিমাহ. নিক্খন্তগজপোতকো ৱিয ৱিৰোচিত্থাতি পদং আনেত্ৱা যোজনা. এৱং তং কেসৰসীহো ৱিযাতিআদীসুপি আনেত্ৱা যোজেতব্বং. তাৰকৰাজা নাম চন্দো. দ্ৱিন্নং চন্দমণ্ডলানন্তিআদি পৰিকপ্পৱচনং, বুদ্ধাৱেণিকসন্তকং ৱিয বুদ্ধানং আকপ্পসোভা অহোসি, অহো সিৰীসম্পত্তীতি যোজনা.

আদিযমানাতি গণ্হন্তি. ‘‘পচ্ছা জানিস্সামা’’তি ন অজ্জুপেক্খিতব্বো. ইদং ন কত্তব্বন্তি ৱুত্তেতি ইদং পাণঅতিপাতনং ন কত্তব্বন্তি ৱুত্তে ইদং দণ্ডেন ৱা লেড্ডুনা ৱা ৱিহেঠনং ন কত্তব্বং, ইদং পাণিনা দণ্ডকদানঞ্চ অন্তমসো কুজ্ঝিত্ৱা ওলোকনমত্তম্পি ন কত্তব্বমেৱাতি নযসতেনপি নযসহস্সেনপি পটিৱিজ্ঝতি, তথা ইধ তাৱ সম্মজ্জনং কত্তব্বন্তি ৱুত্তেপি তত্থ পৰিভণ্ডকৰণং ৱিহাৰঙ্গণসম্মজ্জনং কচৱৰছড্ডনং ৱালিকাসমকিৰণন্তি এৱমাদিনা নযসতেন নযসহস্সেন পটিৱিজ্ঝতি. তেনাহ – ‘‘ইদং কত্তব্বন্তি ৱুত্তেপি এসেৱ নযো’’তি. পৰিভাসন্তি তজ্জনং. লভামীতি পচ্চাসীসতি.

সব্বমেতন্তি সব্বং এতং মযি লব্ভমানং সিক্খাকামতং. অভিঞ্ঞাযাতি জানিত্ৱা. সহাযোতি ৰট্ঠপালত্থেৰং সন্ধাযাহ. সো হি ভগৱতা সদ্ধাপব্বজিতভাৱে এতদগ্গে ঠপিতো. ধম্মাৰক্খোতি সত্থু সদ্ধম্মৰতনানুপালকো ধম্মভণ্ডাগাৰিকো. পেত্তিযোতি চূড়পিতা. সব্বং মে জিনসাসনন্তি সব্বম্পি বুদ্ধসাসনং ময্হমেৱ.

ছন্দৰাগং ঞত্ৱাতি ছন্দৰাগং মম চিত্তে উপ্পন্নং ঞত্ৱা. অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলেতি ৱিহাৰপৰিযন্তে অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলট্ঠানে অনুচ্ছৱিকে.

তদাতি অগ্গসাৱকেহি পসাদাপনকালে. অঞ্ঞকম্মট্ঠানানি চঙ্কমনইৰিযাপথেপি পিট্ঠিপসাৰণকালেপি সমিজ্ঝন্তি, ন এৱমিদন্তি আহ – ‘‘ইদমস্স এতিস্সা নিসজ্জায কম্মট্ঠানং অনুচ্ছৱিক’’ন্তি. আনাপানস্সতিন্তি আনাপানস্সতিকম্মট্ঠানং.

সমসীসী হোতীতি সচে সমসীসী হুত্ৱা ন পৰিনিব্বাযতি. পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকৰোতি নো চে পচ্চেকবোধিং সচ্ছিকৰোতি. খিপ্পাভিঞ্ঞোতি খিপ্পং লহুংযেৱ পত্তব্বছড়ভিঞ্ঞো.

পৰিপুণ্ণাতি সোড়সসু আকাৰেসু কস্সচিপি অতাপনেন সব্বসো পুণ্ণা. সুভাৱিতাতি সমথভাৱনায ৱিপস্সনাভাৱনায চ অনুপুব্বসম্পাদনেন সুভাৱিতা. গণনাৱিধানানুপুব্বিযা আসেৱিতত্তা অনুপুব্বং পৰিচিতা.

ওমানং ৱাতি অৱজাননং উঞ্ঞাতন্তি এৱংৱিধং মানং ৱা. অতিমানং ৱাতি ‘‘কিং ইমেহি, মমেৱ আনুভাৱেন জীৱিস্সামী’’তি এৱং অতিমানং ৱা কুতো জনেস্সতীতি.

১১৪. ৱিসঙ্খৰিত্ৱাতি ৱিসংযুত্তে কত্ৱা, যথা সঙ্গাকাৰেন গহণং ন গচ্ছতি, এৱং ৱিনিভুঞ্জিত্ৱাতি অত্থো. মহাভূতানি তাৱ ৱিত্থাৰেতু, সম্মসনূপগত্তা, অসম্মসনূপগং আকাসধাতুং অথ কস্মা ৱিত্থাৰেসীতি আহ ‘‘উপাদাৰূপদস্সনত্থ’’ন্তি. আপোধাতু সুখুমৰূপং. ইতৰাসু ওড়াৰিকসুখুমতাপি লব্ভতীতি আহ ‘‘উপাদাৰূপদস্সনত্থ’’ন্তি. হেট্ঠা চত্তাৰি মহাভূতানেৱ কথিতানি, ন উপাদাৰূপন্তি তস্স পনেত্থ লক্খণহাৰনযেন আকাসদস্সনেন দস্সিততা ৱেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘ইমিনা মুখেন তং দস্সেতু’’ন্তি. ন কেৱলং উপাদাৰূপগ্গহণদস্সনত্থমেৱ আকাসধাতু ৱিত্থাৰিতা, অথ খো পৰিগ্গহসুখতাযপীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ পৰিচ্ছিন্দিতব্বস্স ৰূপস্স নিৰৱসেসপৰিযাদানত্থং ‘‘অজ্ঝত্তিকেনা’’তি ৱিসেসনমাহ. আকাসেনাতি আকাসধাতুযা গহিতায. পৰিচ্ছিন্নৰূপন্তি তায পৰিচ্ছিন্দিতকলাপগতম্পি পাকটং হোতি ৱিভূতং হুত্ৱা উপট্ঠাতি.

ইদানি ৱুত্তমেৱত্থং সুখগ্গহণত্থং গাথায দস্সেতি. তস্সাতি উপাদাযৰূপস্স. এৱং আৱিভাৱত্থন্তি এৱং পৰিচ্ছিন্নতায আকাসস্স ৱসেন ৱিভূতভাৱত্থং. তন্তি আকাসধাতুং.

১১৮. আকাসভাৱং গতন্তি চতূহি মহাভূতেহি অসম্ফুট্ঠানং তেসং পৰিচ্ছেদকভাৱেন আকাসন্তি গহেতব্বতং গতং, আকাসমেৱ ৱা আকাসগতং যথা ‘‘দিট্ঠিগতং (ধ. স. ৩৮১; মহানি. ১২), অত্থঙ্গত’’ন্তি (অ. নি. অট্ঠ. ১.১.১৩০) চ. আদিন্নন্তি ইমন্তি তণ্হাদিট্ঠীহি আদিন্নং. তেনাহ ‘‘গহিতং পৰামট্ঠ’’ন্তি. অঞ্ঞত্থ কম্মজং ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৱুচ্চতি, ন তথা ইধাতি আহ ‘‘সৰীৰট্ঠকন্তি অত্থো’’তি. পথৱীধাতুআদীসু ৱুত্তনযেনেৱাতি মহাহত্থিপদোপমে (ম. নি. ১.৩০০ আদযো) ৱুত্তনযদস্সনং সন্ধায ৱদতি.

১১৯. তাদিভাৱো নাম নিট্ঠিতকিচ্চস্স হোতি, অযঞ্চ ৱিপস্সনং অনুযুঞ্জতি, অথ কিমত্থং তাদিভাৱতা ৱুত্তাতি? পথৱীসমতাদিলক্খণাচিক্খণাহি ৱিপস্সনায সুখপ্পৱত্তিঅত্থং. তেনাহ ‘‘ইট্ঠানিট্ঠেসূ’’তিআদি. গহেত্ৱাতি কুসলপ্পৱত্তিযা ওকাসদানৱসেন পৰিগ্গহেত্ৱা. ন পতিট্ঠিতোতি ন নিস্সিতো ন লগ্গো.

১২০. ব্ৰহ্মৱিহাৰভাৱনা অসুভভাৱনা আনাপানস্সতিভাৱনা চ উপচাৰং ৱা অপ্পনং ৱা পাপেন্তো ৱিপস্সনায পাদকভাৱায অনিচ্চাদিসঞ্ঞায ৱিপস্সনাভাৱেন উস্সক্কিত্ৱা মগ্গপটিপাটিযা অৰহত্তাধিগমায হোতীতি ‘‘মেত্তাদিভাৱনায পন হোতী’’তি ৱুত্তং. যত্থ কত্থচি সত্তেসু সঙ্খাৰেসু চ পটিহঞ্ঞনকিলেসোতি আঘাতভাৱমেৱ ৱদতি ঞাযভাৱতো অঞ্ঞেসম্পি. অস্মিমানোতি ৰূপাদিকে পচ্চেকং একজ্ঝং গহেত্ৱা ‘‘অযমহমস্মী’’তি এৱং পৱত্তমানো.

১২১. ইদং কম্মট্ঠানন্তি এত্থ গণনাদিৱসেন আসেৱিযমানা অস্সাসপস্সাসা যোগকম্মস্স পতিট্ঠানতায কম্মট্ঠানং. তত্থ পন তথাপৱত্তো মনসিকাৰো ভাৱনা. এত্থ চ তস্সেৱ থেৰস্স ভগৱতা বহূনং কম্মট্ঠানানং দেসিতত্তা চৰিতং অনাদিযিত্ৱা কম্মট্ঠানানি সব্বেসং পুগ্গলানং সপ্পাযানীতি অযমত্থো সিদ্ধো, অতিসপ্পাযৱসেন পন কম্মট্ঠানেসু ৱিভাগকথা কথিতাতি ৱেদিতব্বা.

মহাৰাহুলোৱাদসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৩. চূড়মালুক্যসুত্তৱণ্ণনা

১২২. এৱং ঠপিতানীতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তিআদিনযপ্পৱত্তানি দিট্ঠিগতানি অনিয্যানিকতায ন ব্যাকাতব্বানি ন কথেতব্বানি, এৱং ঠপনীযপক্খে ঠপিতানি চেৱ নিয্যানিকসাসনে ছড্ডনীযতায পটিক্খিত্তানি চ, অপিচেত্থ অত্থতো পটিক্খেপো এৱ ব্যাকাতব্বতো. যথা একো কম্মকিলেসৱসেন ইত্থত্তং আগতো, তথা অপৰোপি অপৰোপীতি সত্তো তথাগতো ৱুচ্চতীতি আহ – ‘‘তথাগতোতি সত্তো’’তি. তং অব্যাকৰণং ময্হং ন ৰুচ্চতীতি যদি সস্সতো লোকো, সস্সতো লোকোতি, অসস্সতো লোকো, অসস্সতো লোকোতি জানামাতি ব্যাকাতব্বমেৱ, যং পন উভযথা অব্যাকৰণং, তং মে চিত্তং ন আৰাধেতি অজাননহেতুকত্তা অব্যাকৰণস্স. তেনাহ – ‘‘অজানতো খো পন অপস্সতো এতদেৱ উজুকং, যদিদং ন জানামি ন পস্সামী’’তি. সস্সতোতিআদীসু সস্সতোতি সব্বকালিকো, নিচ্চো ধুৱো অৱিপৰিণামধম্মোতি অত্থো. সো হি দিট্ঠিগতিকেহি লোকীযন্তি এত্থ পুঞ্ঞপাপতব্বিপাকা, সযং ৱা তব্বিপাকাকৰাদিভাৱেন অৱিযুত্তেহি লোকীযতীতি লোকোতি অধিপ্পেতো. এতেন চত্তাৰোপি সস্সতৱাদা দস্সিতা হোন্তি. অসস্সতোতি ন সস্সতো, অনিচ্চো অদ্ধুৱো ভেদনধম্মোতি অত্থো, অসস্সতোতি চ সস্সতভাৱপটিক্খেপেন উচ্ছেদো দীপিতোতি সত্তপি উচ্ছেদৱাদা দস্সিতা হোন্তি. অন্তৱাতি পৰিৱটুমো পৰিচ্ছিন্নপৰিমাণো, অসব্বগতোতি অত্থো. তেন ‘‘সৰীৰপৰিমাণো, অঙ্গুট্ঠপৰিমাণো, যৱপৰিমাণো পৰমাণুপৰিমাণো অত্তা’’তি (উদা. অট্ঠ. ৫৪; দী. নি. টী. ১.৭৬-৭৭) এৱমাদিৱাদা দস্সিতা হোন্তি.

তথাগতো পৰং মৰণাতি তথাগতো জীৱো অত্তা মৰণতো ইমস্স কাযস্স ভেদতো পৰং উদ্ধং হোতি অত্থি সংৱিজ্জতীতি অত্থো. এতেন সস্সতভাৱমুখেন সোড়স সঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ অসঞ্ঞীৱাদা, অট্ঠ চ নেৱসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীৱাদা দস্সিতা হোন্তি. ন হোতীতি নত্থি ন উপলব্ভতি. এতেন উচ্ছেদৱাদো দস্সিতো হোতি. অপিচ হোতি চ ন চ হোতীতি অত্থি নত্থি চাতি. এতেন একচ্চসস্সতৱাদো দস্সিতো. নেৱ হোতি ন ন হোতীতি পন ইমিনা অমৰাৱিক্খেপৱাদো দস্সিতোতি ৱেদিতব্বং. ভগৱতা পন অনিয্যানিকত্তা অনত্থসংহিতানি ইমানি দস্সনানীতি তানি ন ব্যাকতানি, তং অব্যাকৰণং সন্ধাযাহ অযং থেৰো ‘‘তং মে ন ৰুচ্চতী’’তি. সিক্খং পটিক্খিপিত্ৱা যথাসমাদিন্নসিক্খং পহায.

১২৫. ত্ৱং নেৱ যাচকোতি অহং ভন্তে ভগৱতি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰিস্সামীতিআদিনা. ন যাচিতকোতি ত্ৱং মালুক্যপুত্ত মযি ব্ৰহ্মচৰিযং চৰাতিআদিনা.

১২৬. পৰসেনায ঠিতেন পুৰিসেন. বহললেপনেনাতি বহলৱিলেপনেন. মহাসুপিযাদি সব্বো মুদুহিদকো ৱেণুৱিসেসো সণ্হো. মৰুৱাতি মকচি. খীৰপণ্ণিনোতি খীৰপণ্ণিযা, যস্সা ছিন্দনমত্তে পণ্ণে খীৰং পগ্ঘৰতি. গচ্ছন্তি গচ্ছতো জাতং সযংজাতগুম্বতো গহিতন্তি অধিপ্পাযো. সিথিলহনু নাম দত্তা কণ্ণো পতঙ্গো. এতায দিট্ঠিযা সতি ন হোতীতি ‘‘সস্সতো লোকো’’তি এতায দিট্ঠিযা সতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযৱাসো ন হোতি, তং পহায এৱ পত্তব্বতো.

১২৭. অত্থেৱ জাতীতিআদিনা এতা দিট্ঠিযো পচ্চেকম্পি সংসাৰপৰিব্ৰূহনা কটসিৱড্ঢনা নিব্বানৱিবন্ধনাতি দস্সেতি.

১২৮. তস্মাতিহাতি ইদং অট্ঠানে উদ্ধটং, ঠানেযেৱ পন ‘‘ৱুত্তপটিপক্খনযেন ৱেদিতব্ব’’ন্তি ইমস্স পৰতো কত্ৱা সংৱণ্ণেতব্বং. অত্তনো ফলেন অৰণীযতো অনুগন্তব্বতো কাৰণম্পি ‘‘অত্থো’’তি ৱুচ্চতীতি আহ ‘‘কাৰণনিস্সিত’’ন্তি. তেনাহ ‘‘ব্ৰহ্মচৰিযস্স আদিমত্তম্পী’’তি. পুব্বপদট্ঠানন্তি পঠমাৰম্ভো. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

চূড়মালুক্যসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৪. মহামালুক্যসুত্তৱণ্ণনা

১২৯. ওৰং ৱুচ্চতি কামধাতু, তত্থ পৱত্তিযা সংৱত্তনতো ওৰং ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি, হেট্ঠিমমগ্গৱজ্ঝতায ওৰম্ভাগে হেট্ঠাকোট্ঠাসে ভজন্তীতি ওৰম্ভাগিযানি ক-কাৰস্স য-কাৰং কত্ৱা. তেনাহ ‘‘হেট্ঠাকোট্ঠাসিকানী’’তিআদি. কম্মুনা হি ৱট্টেন চ দুক্খং সংযোজেন্তীতি সংযোজনানি, ওৰম্ভাগিযসঞ্ঞিতানি সংযোজনানি যস্স অপ্পহীনানি, তস্সেৱ ৱট্টদুক্খং. যস্স পন তানি পহীনানি, তস্স তং নত্থীতি. অপ্পহীনতায অনুসেতীতি অৰিযমগ্গেন অসমুচ্ছিন্নতায কাৰণলাভে সতি উপ্পজ্জতি, অপ্পহীনভাৱেন অনুসেতি. অনুসযমানো সংযোজনং নাম হোতীতি অনুসযত্তং ফৰিত্ৱা পৱত্তমানো পাপধম্মো যথাৱুত্তেনত্থেন সংযোজনং নাম হোতি. এতেন যদি পন অনুসযতো সংযোজনং পৱত্তং, তথাপি যে তে কামৰাগাদযো ‘‘অনুসযা’’তি ৱুচ্চন্তি, তেযেৱ বন্ধনট্ঠেন সংযোজনানীতি দস্সেতি.

এৱং সন্তেপীতি যদেৱ ওৰম্ভাগিযসংযোজনং ভগৱতা পুচ্ছিতং, তদেৱ থেৰেনপি ৱিস্সজ্জিতং, তথাপি অযং লদ্ধি সন্নিস্সযা. তত্থ দোসাৰোপনাতি দস্সেতুং ‘‘তস্স ৱাদে’’তিআদি ৱুত্তং. সমুদাচাৰক্খণেযেৱাতি পৱত্তিক্খণে এৱ. ন হি সব্বে ৱত্তমানা কিলেসা সংযোজনত্থং ফৰন্তীতি অধিপ্পাযো. তেনাতি তেন কাৰণেন, তথালদ্ধিকত্তাতি অত্থো. চিন্তেসি ‘‘ধম্মং দেসেস্সামী’’তি যোজনা. অত্তনো ধম্মতাযেৱাতি অজ্ঝত্তাসযেনেৱ. ৱিসংৱাদিতাতি সত্থু চিত্তস্স অনাৰাধনেন ৱিৱেচিতা. এৱমকাসি এৱং ধম্মং দেসাপেসি.

১৩০. সক্কাযদিট্ঠিপৰিযুট্ঠিতেনাতি পৰিযুট্ঠানসমত্থসক্কাযদিট্ঠিকেন. তথাভূতঞ্চ চিত্তং তায দিট্ঠিযা ৱিগয্হিতং অজ্ঝোত্থটঞ্চ নাম হোতীতি আহ ‘‘গহিতেন অভিভূতেনা’’তি. দিট্ঠিনিস্সৰণং নাম দস্সনমগ্গো তেন সমুচ্ছিন্দিতব্বতো, সো পন নিব্বানং আগম্ম তং সমুচ্ছিন্দতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দিট্ঠিনিস্সৰণং নিব্বান’’ন্তি. অৱিনোদিতা অনীহটাতি পদদ্ৱযেনপি সমুচ্ছেদৱসেন অপ্পহীনত্তংযেৱ ৱদতি. অঞ্ঞং সংযোজনং অঞ্ঞো অনুসযোতি ৱদন্তি, সহভাৱো নাম অঞ্ঞেন হোতি. ন হি তদেৱ তেন সহাতি ৱুচ্চতীতি তেসং অধিপ্পাযো. অঞ্ঞেনাতি অত্থতো অঞ্ঞেন. অৱত্থামত্ততো যদিপি অৱযৱৱিনিমুত্তো সমুদাযো নত্থি, অৱযৱো পন সমুদাযো ন হোতীতি সো সমুদাযতো অঞ্ঞো এৱাতি সক্কা ৱত্তুন্তি যথাৱুত্তস্স পৰিহাৰস্স অপ্পাটিহীৰকতং আসঙ্কিত্ৱা পক্খন্তৰং আসল্লিতং ‘‘অথাপি সিযা’’তিআদিনা. পক্খন্তৰেহি পৰিহাৰা হোন্তীতি যথাৱুত্তঞাযেনপি অঞ্ঞো পুৰিসো অথাপি সিযা, অযং পনেত্থ অঞ্ঞো দোসোতি আহ ‘‘যদি তদেৱা’’তিআদি. অথাপি সিযা তুয্হং যদি পৰিৱিতক্কো ঈদিসো যদি তদেৱ সংযোজনন্তিআদি. ইমমত্থং সন্ধাযাতি পৰমত্থতো সো এৱ কিলেসো সংযোজনমনুসযো চ, বন্ধনত্থঅপ্পহীনত্থানং পন অত্থেৱ ভেদোতি ইমমত্থং সন্ধায.

১৩২. তচচ্ছেদো ৱিয সমাপত্তি কিলেসানং সমাপত্তিৱিক্খম্ভনস্স সাৰচ্ছেদস্স অনুসযস্স দূৰভাৱতো. ফেগ্গুচ্ছেদো ৱিয ৱিপস্সনা তস্স আসন্নভাৱতো. এৱৰূপা পুগ্গলাতি অভাৱিতসদ্ধাদিবলতায দুব্বলনামকাযা পুগ্গলা, যেসং সক্কাযনিৰোধায…পে… নাধিমুচ্চতি. এৱং দট্ঠব্বাতি যথা সো দুব্বলকো পুৰিসো, এৱং দট্ঠব্বো সো পুৰিসো গঙ্গাপাৰং ৱিয সক্কাযপাৰং গন্তুং অসমত্থত্তা. ৱুত্তৱিপৰিযাযেন সুক্কপক্খস্স অত্থো ৱেদিতব্বো.

১৩৩. উপধিৱিৱেকেনাতি ইমিনা উপধিৱিৱেকাতি কৰণে নিস্সক্কনন্তি দস্সেতি, উপধিৱিৱেকাতি ৱা হেতুম্হি নিস্সক্কৱচনস্স উপধিৱিৱেকেনাতি হেতুম্হি কৰণৱচনেন পঞ্চকামগুণৱিৱেকো কথিতো. কামগুণাপি হি উপধীযতি এত্থ দুক্খন্তি উপধীতি ৱুচ্চন্তীতি. থিনমিদ্ধপচ্চযা কাযৱিজম্ভিতাদিভেদং কাযালসিযং. তত্থাতি অন্তোসমাপত্তিযং সমাপত্তিঅব্ভন্তৰে জাতং. তং পন সমাপত্তিপৰিযাপন্নম্পি অপৰিযাপন্নম্পীতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘অন্তোসমাপত্তিক্খণেযেৱা’’তিআদি ৱুত্তং. ৰূপাদযো ধম্মেতি ৰূপৱেদনাদিকে পঞ্চক্খন্ধধম্মে. ন নিচ্চতোতি ইমিনা নিচ্চপটিক্খেপতো তেসং অনিচ্চতমাহ. ততো এৱ উদযৱযন্ততো ৱিপৰিণামতো তাৱকালিকতো চ তে অনিচ্চাতি জোতিতং হোতি. যঞ্হি নিচ্চং ন হোতি, তং উদযব্বযপৰিচ্ছিন্নং জৰায মৰণেন চাতি দ্ৱেধা ৱিপৰিণতং ইত্তৰখণমেৱ চ হোতি. ন সুখতোতি ইমিনা সুখপটিক্খেপতো তেসং দুক্খতমাহ, অতো এৱ অভিণ্হং পটিপীড়নতো দুক্খৱত্থুতো চ তে দুক্খাতি জোতিতং হোতি. উদযব্বযৱন্ততায হি তে অভিণ্হং পটিপীড়নতো নিৰন্তৰদুক্খতায দুক্খস্সেৱ চ অধিট্ঠানভূতাতি. পচ্চযযাপনীযতায ৰোগমূলতায চ ৰোগতো. দুক্খতাসূলযোগিতায কিলেসাসুচিপগ্ঘৰণতো উপ্পাদজৰাভঙ্গেহি উদ্ধুমাতপক্কভিজ্জনতো চ গণ্ডতো. পীড়াজননতো অন্তোতুদনতো দুন্নীহৰণতো চ অৱদ্ধিআৱহতো অঘৱত্থুতো চ অসেৰীভাৱতো আবাধপদট্ঠানতায চ আবাধতো. অৱসৱত্তনতো অৱিধেয্যতায পৰতো. ব্যাধিজৰামৰণেহি পলুজ্জনীযতায পলোকতো. সামীনিৱাসীকাৰকৱেদকঅধিট্ঠাযকৱিৰহতো সুঞ্ঞতো. অত্তপটিক্খেপট্ঠেন অনত্ততো, ৰূপাদিধম্মাপি ন এত্থ অত্তা হোন্তীতি অনত্তা, এৱং অযম্পি ন অত্তা হোতীতি অনত্তা. তেন অব্যাপাৰতো নিৰীহতো তুচ্ছতো অনত্তাতি দীপিতং হোতি. লক্খণত্তযমেৱ অৱবোধত্থং একাদসহি পদেহি ৱিভজিত্ৱা গহিতন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং.

অন্তোসমাপত্তিযন্তি সমাপত্তীনং সহজাততায সমাপত্তীনং অব্ভন্তৰে. চিত্তং পটিসংহৰতীতি তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগাদিউপক্কিলেসৱিক্খম্ভনেন ৱিপস্সনাচিত্তং পটিসংহৰতি. তেনাহ ‘‘মোচেতী’’তি. সৱনৱসেনাতি ‘‘সব্বসঙ্খাৰসমথো’’তিআদিনা সৱনৱসেন. থুতিৱসেনাতি তথেৱ থোমনাৱসেন গুণতো সংকিত্তনৱসেন. পৰিযত্তিৱসেনাতি তস্স ধম্মস্স পৰিযাপুণনৱসেন. পঞ্ঞত্তিৱসেনাতি তদত্থস্স পঞ্ঞাপনৱসেন. আৰম্মণকৰণৱসেনেৱ উপসংহৰতি মগ্গচিত্তং. এতং সন্তন্তিআদি পন অৱধাৰণনিৱত্তিতত্থদস্সনং. যথা ৱিপস্সনা ‘‘এতং সন্তং এতং পণীত’’ন্তিআদিনা অসঙ্খতায ধাতুযা চিত্তং উপসংহৰতি, এৱং মগ্গো নিব্বানং সচ্ছিকিৰিযাভিসমযৱসেন অভিসমেন্তো তত্থ লব্ভমানে সব্বে ৱিসেসে অসম্মোহতো পটিৱিজানন্তো তত্থ চিত্তং উপসংহৰতি. তেনাহ ‘‘ইমিনা পন আকাৰেনা’’তিআদি. সো তত্থ ঠিতোতি সো অদন্ধৱিপস্সনো যোগী তত্থ তায অনিচ্চাদিলক্খণত্তযাৰম্মণায ৱিপস্সনায ঠিতো. সব্বসোতি তস্স মগ্গস্স অধিগমায নিব্বত্তিতসমথৱিপস্সনাসু. অসক্কোন্তো অনাগামী হোতীতি হেট্ঠিমমগ্গৱহাসু এৱ সমথৱিপস্সনাসু ছন্দৰাগং পহায অগ্গমগ্গৱহাসু তাসু নিকন্তিং পৰিযাদাতুং অসক্কোন্তো অনাগামিতাযমেৱ সণ্ঠাতি.

সমতিক্কন্তত্তাতি সমথৱসেন ৱিপস্সনাৱসেন চাতি সব্বথাপি ৰূপস্স অতিক্কন্তত্তা. তেনাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. অনেনাতি যোগিনা. তং অতিক্কম্মাতি ইদং যো ৱা পঠমং পঞ্চৱোকাৰভৱপৰিযাপন্নে ধম্মে সম্মদেৱ সম্মসিত্ৱা তে ৱিৱজ্জেত্ৱা ততো অৰূপসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৱা অৰূপধম্মে সম্মসতি, তং সন্ধায ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ইদানি অৰূপং সম্মসতী’’তি.

সমথৱসেন গচ্ছতোতি সমথপ্পধানং পুব্বভাগপটিপদং অনুযুঞ্জন্তস্স. চিত্তেকগ্গতা ধুৰং হোতীতি তস্স ৱিপস্সনাভাৱনায তথা পুব্বে পৱত্তত্তা ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা সমাধিপ্পধানা হোতি, মগ্গেপি চিত্তেকগ্গতা ধুৰং হোতি, সমাধিন্দ্ৰিযং পুব্বঙ্গমং বলৱং হোতি. সো চেতোৱিমুত্তো নামাতি সো অৰিযো চেতোৱিমুত্তো নাম হোতি. ৱিপস্সনাৱসেন গচ্ছতোতি ‘‘সমথৱসেন গচ্ছতো’’তি এত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অযঞ্চ পুগ্গলৱিভাগো সুত্তন্তনযেন ইধাভিহিতো পৰিযাযো নাম, অভিধম্মনযেন পৰতো কীটাগিৰিসুত্তৱণ্ণনাযং দস্সযিস্সাম. অযং সভাৱধম্মোযেৱাতি পুব্বভাগপটিপদা সমথপ্পধানা চে সমাধি ধুৰং, ৱিপস্সনাপধানা চে পঞ্ঞা ধুৰন্তি অযং ধম্মসভাৱোযেৱ, এত্থ কিঞ্চি ন আসঙ্কিতব্বং.

ইন্দ্ৰিযপৰোপৰিযত্তং ইন্দ্ৰিযৱেমত্ততা. তেনাহ ‘‘ইন্দ্ৰিযনানত্তং ৱদামী’’তি. ইন্দ্ৰিযনানত্ততা কাৰণন্তি ইদং দস্সেতি – অনিচ্চাদিৱসেন ৱিপস্সনাভিনিৱেসো ৱিয সমথৱসেন ৱিপস্সনাৱসেন চ যং পুব্বভাগগমনং, তং অপ্পমাণং তং ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনং, যস্স সমাধি ধুৰং পুব্বঙ্গমং বলৱং হোতি, সো অৰিযো চেতোৱিমুত্তি নাম হোতি. যস্স পঞ্ঞা ধুৰং পুব্বঙ্গমং বলৱং হোতি সো অৰিযো পঞ্ঞাৱিমুত্তো নাম হোতি. ইদানি তমত্থং বুদ্ধিৱিসিট্ঠেন নিদস্সনেন দস্সেন্তো ‘‘দ্ৱে অগ্গসাৱকা’’তিআদিমাহ, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

মহামালুক্যসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৫. ভদ্দালিসুত্তৱণ্ণনা

১৩৪. অসিযতীতি অসনং, ভুঞ্জনং ভোজনং, অসনস্স ভোজনং অসনভোজনং, আহাৰপৰিভোগো, একস্মিং কালে অসনভোজনং একাসনভোজনং. সো পন কালো সব্ববুদ্ধানং সব্বপচ্চেকবুদ্ধানং আচিণ্ণসমাচিণ্ণৱসেন পুব্বণ্হো এৱ ইধাধিপ্পেতোতি আহ ‘‘একস্মিং পুৰেভত্তে অসনভোজন’’ন্তি. ৱিপ্পটিসাৰকুক্কুচ্চন্তি ‘‘অযুত্তং ৱত মযা কতং, যো অত্তনো সৰীৰপকতিং অজানন্তো একাসনভোজনং ভুঞ্জি, যেন মে ইদং সৰীৰং কিসং জাতং ব্ৰহ্মচৰিযানুগ্গহো নাহোসী’’তি এৱং ৱিপ্পটিসাৰকুক্কুচ্চং ভৱেয্য. এতং সন্ধায সত্থা আহ, ন ভদ্দালিমেৱ তাদিসং কিৰিযং অনুজানন্তো. ইতৰথাতি যদি একংযেৱ ভত্তং দ্ৱিধা কত্ৱা ততো একস্স ভাগস্স ভুঞ্জনং একদেসভুঞ্জনং অধিপ্পেতং. কো সক্কোতীতি কো এৱং যাপেতুং সক্কোতি. অতীতজাতিপৰিচযোপি নাম ইমেসং সত্তানংযেৱ অনুবন্ধতীতি আহ ‘‘অতীতে’’তিআদি. ৱিৰৱন্তস্সেৱাতি অনাদৰে সামিৱচনং. তং মদ্দিত্ৱাতি ‘‘অযং সিক্খা সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে আচিণ্ণং, অযঞ্চ ভিক্খু ইমং সিক্খতেৱা’’তি ৱত্ৱা তং ভদ্দালিং তস্স ৱা অনুস্সাহপৱেদনং অভিভৱিত্ৱা. ভিক্খাচাৰগমনত্থং ন ৱিতক্কমাড়কং অগমাসি, ৱিহাৰচাৰিকং চৰন্তো তস্স ৱসনট্ঠানং ভগৱা গচ্ছতি.

১৩৫. দূসযন্তি গৰহন্তি এতেনাতি দোসো, অপৰাধো, সো এৱ কুচ্ছিতভাৱেন দোসকো. গৰহায পৱত্তিট্ঠানতো ওকাসো. তেনাহ – ‘‘এতং ওকাসং এতং অপৰাধ’’ন্তি. দুক্কৰতৰন্তি পতিকাৰৱসেন অতিসযেন দুক্কৰং. অপৰাধো হি ন খমাপেন্তং যথাপচ্চযং ৱিত্থাৰিতো হুত্ৱা দুপ্পতিকাৰো হোতি. তেনাহ ‘‘ৱস্সঞ্হী’’তিআদি.

অলগ্গিত্ৱাতি ইমম্পি নাম অপনীতং অকাসীতি এৱং অৱিনেত্ৱা, তং তং তস্স হিতপটিপত্তিং নিৱাৰণং কত্ৱাতি অত্থো. ঞাযপটিপত্তিং অতিচ্চ এতি পৱত্ততীতি অচ্চযো, অপৰাধো, পুৰিসেন মদ্দিত্ৱা পৱত্তিতো অপৰাধো অত্থতো পুৰিসং অতিচ্চ অভিভৱিত্ৱা পৱত্তো নাম হোতি. তেনাহ ‘‘অচ্চযো মং, ভন্তে, অচ্চগমা’’তি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদাযো’’তি আহ ‘‘একং কাৰণ’’ন্তি. যং পনেত্থ ভদ্দালিত্থেৰস্স অপৰিপূৰকাৰিতায ভিক্খুআদীনং জাননং, তম্পি কাৰণং কত্ৱা ‘‘অহং খো, ভন্তে, ন উস্সহামী’’তিআদিনা ৱত্তব্বন্তি দস্সেতি.

১৩৬. একচিত্তক্খণিকাতি পঠমমগ্গচিত্তক্খণেন একচিত্তক্খণিকা. এৱং আণাপেতুং ন যুত্তন্তি সঙ্কমত্থায আণাপেতুং ন যুত্তং পযোজনাভাৱতো. অনাচিণ্ণঞ্চেতং বুদ্ধানং, যদিদং পদসা অক্কমনং. তথা হি –

‘‘অক্কমিত্ৱান মং বুদ্ধো, সহ সিস্সেহি গচ্ছতু;

মা নং কললং অক্কমিত্থ, হিতায মে ভৱিস্সতী’’তি. (বু. ৱং. ২.৫৩);

সুমেধপণ্ডিতেন পচ্চাসীসিতং ন কতং. যথাহ –

‘‘দীপঙ্কৰো লোকৱিদূ, আহুতীনং পটিগ্গহো;

উস্সীসকে মং ঠত্ৱান, ইদং ৱচনমব্ৰৱী’’তি. (বু. ৱং. ২.৬০);

ভগৱতা আণত্তে সতি তেসম্পি এৱং কাতুং ন যুত্তন্তি এত্থাপি এসেৱ নযো. এতেসং পটিবাহিতুং যুত্তন্তি ইদং অট্ঠানপৰিকপ্পনৱসেনেৱ ৱুত্তং. ন হি বুদ্ধানং কাতুং আৰদ্ধং নাম কিচ্চং কেহিচি পটিবাহিতুং যুত্তং নাম অত্থি পটিবাহিতুংযেৱ অকৰণতো. সম্মত্তনিযামস্স অনোক্কন্তত্তা ৱুত্তং ‘‘বাহিৰকো’’তি.

১৩৭. ন কম্মট্ঠানং অল্লীযতীতি চিত্তং কম্মট্ঠানং ন ওতৰতি.

১৪০. পুনপ্পুনং কাৰেন্তীতি দণ্ডকম্মপণামনাদিকাৰণং পুনপ্পুনং কাৰেন্তি. সম্মাৱত্তম্হি ন ৱত্ততীতি তস্সা তস্সা আপত্তিযা ৱুট্ঠানত্থং ভগৱতা পঞ্ঞত্তসম্মাৱত্তম্হি ন ৱত্ততি. অনুলোমৱত্তে ন ৱত্ততীতি যেন যেন ৱত্তেন সঙ্ঘো অনুলোমিকো হোতি, তস্মিং তস্মিং অনুলোমৱত্তে ন ৱত্ততি ৱিলোমমেৱ গণ্হাতি, পটিলোমেন হোতি. নিত্থাৰণকৱত্তম্হীতি যেন ৱত্তেন সঙ্ঘো অনুলোমিকো হোতি, সাপত্তিকভাৱতো নিত্থিণ্ণো হোতি, তম্হি নিত্থাৰণৱত্তস্মিং ন ৱত্ততি. তেনাহ ‘‘আপত্তী’’তিআদি. দুব্বচকৰণেতি দুব্বচস্স ভিক্খুনো কৰণে.

১৪৪. যাপেতীতি ৱত্ততি, সাসনে তিট্ঠতীতি অত্থো. অভিঞ্ঞাপত্তাতি ‘‘অসুকো অসুকো চ থেৰো সীলৱা কল্যাণধম্মো বহুস্সুতো’’তিআদিনা অভিঞ্ঞাতভাৱং পত্তা অধিগতঅভিঞ্ঞাতা.

১৪৫. সত্তেসু হাযমানেসূতি কিলেসবহুলতায পটিপজ্জনকসত্তেসু পৰিহাযন্তেসু পটিপথেসু জাযমানেসু. অন্তৰধাযতি নাম তদাধাৰতায. দিট্ঠধম্মিকা পৰূপৱাদাদযো. সম্পৰাযিকা অপাযদুক্খৱিসেসা. আসৱন্তি তেন তেন পচ্চযেন পৱত্তন্তীতি আসৱা. নেসন্তি পৰূপৱাদাদিআসৱানং. তেতি ৱীতিক্কমধম্মা.

অকালং দস্সেত্ৱাতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা অকালং দস্সেত্ৱা. উপ্পত্তিন্তি আসৱট্ঠানিযানং ধম্মানমুপ্পত্তিং. সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা কালং, তাৱ সেনাসনানি পহোন্তি, তেন আৱাসমচ্ছৰিযাদিহেতুনা সাসনে একচ্চে আসৱট্ঠানিযা ধম্মা ন উপ্পজ্জন্তি. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা পন হেতুনা পদসোধম্মসিক্খাপদানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.

যসন্তি কিত্তিসদ্দং পৰিৱাৰঞ্চ. সাগতত্থেৰস্স নাগদমনকিত্তিযসাদিৱসেন সুৰাপানসঙ্খাতো আসৱট্ঠানিযো ধম্মো উপ্পজ্জি.

ৰসেন ৰসং সংসন্দেত্ৱাতি উপাদিন্নকফস্সৰসেন অনুপাদিন্নকফস্সৰসং সংসন্দেত্ৱা.

১৪৬. ন খো, ভদ্দালি, এসেৱ হেতু, অথ খো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি দস্সেন্তো ভগৱা ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তেন ধম্মস্স সক্কচ্চসৱনে থেৰং নিযোজেতি.

১৪৭. ৱিসেৱনাচাৰন্তি অদন্তকিৰিযং. পৰিনিব্বাযতীতি ৱূপসম্মতি. তত্থ অদন্তকিৰিযং পহায দন্তো হোতি. যুগস্সাতি ৰথধুৰস্স.

অনুক্কমেতি অনুৰূপপৰিগমে. তদৱত্থানুৰূপং পাদানং উক্খিপনে নিক্খিপনে চ. তেনাহ ‘‘চত্তাৰো পাদে’’তিআদি. ৰজ্জুবন্ধনৱিধানেনাতি পাদতো ভূমিযা মোচনৱিধানেন. এৱং কৰণত্থন্তি যথা অস্সে নিসিন্নস্সেৱ ভূমিং গহেতুং সক্কা, এৱং চত্তাৰো পাদে তথা কত্ৱা অত্তনো নিচ্চলভাৱকৰণত্থং. মণ্ডলেতি মণ্ডলধাৱিকাযং. পথৱীকমনেতি পথৱিং ফুট্ঠমত্তেন গমনে. তেনাহ ‘‘অগ্গগ্গখুৰেহী’’তি. ওক্কন্তকৰণস্মিন্তি ওক্কন্তেত্ৱা পৰসেনাসম্মদ্দন ওক্কন্তকৰণে. একস্মিং ঠানেতি চতূসু পাদেসু যত্থ কত্থচি একস্মিং ঠানে গমনং চোদেন্তীতি অত্থো, সো পনেত্থ সীঘতৰো অধিপ্পেতো. দৱত্তেতি মৰিযাদাকোপনেহি নানপ্পযোজনে, পৰসেনায পৱত্তমহানাদপহৰণেহি অত্থো. তেনাহ ‘‘যুদ্ধকালস্মি’’ন্তিআদি.

ৰঞ্ঞা জানিতব্বগুণেতি যথা ৰাজা অস্সস্স গুণে জানাতি, এৱং তেন জানিতব্বগুণকাৰণং কাৰেতি. অস্সৰাজৱংসেতি দুস্সহং দুক্খং পত্ৱাপি যথা অযং ৰাজৱংসানুৰূপকিৰিযং ন জহিস্সতি, এৱং সিক্খাপনে. সিক্খাপনমেৱ হি সন্ধায সব্বত্থ ‘‘কাৰণং কাৰেতী’’তি ৱুত্তং তস্স কৰণকাৰাপনপৰিযাযত্তা.

যথা উত্তমজৱো হোতীতি জৱদস্সনট্ঠানে যথা হযো উত্তমজৱং ন হাপেসি, এৱং সিক্খাপেতি. উত্তমহযভাৱে, যথা উত্তমহযো হোতীতি কম্মকৰণকালে অত্তনো উত্তমসভাৱং অনিগুহিত্ৱা অৱজ্জেত্ৱা যথা অত্থসিদ্ধি হোতি, এৱং পৰমজৱেন সিক্খাপেতি. যথা কিৰিযা ৱিনা দব্বম্পি ৱিনা কিৰিযং ন ভৱতি, এৱং দট্ঠব্বন্তি দস্সেতুং ‘‘তত্থ পকতিযা’’তিআদি ৱুত্তং.

তত্ৰাতি তস্মিং পকতিযা উত্তমহযস্সেৱ উত্তমহযকাৰণাৰহত্তা উত্তমজৱপটিপজ্জনে. মাসখাদকঘোটকানন্তি মাসং খাদিত্ৱা যথা তথা ৱিগুণখলুঙ্গকানং. ৱলঞ্জকদণ্ডন্তি ৰঞ্ঞা গহেতব্বসুৱণ্ণদণ্ডং. ধাতুপত্থদ্ধোতি অত্তনাৱ সমুপ্পাদিতধাতুযা উপত্থম্ভিতো হুত্ৱা.

উত্তমে সাখল্যেতি পৰমসখিলভাৱে সখিলৱাচায এৱ দমেতব্বতায. তেনাহ ‘‘মুদুৱাচায হী’’তিআদি.

অৰহত্তফলসম্মাদিট্ঠিযাতি ফলসমাপত্তিকালে পৱত্তসম্মাঞাণং. সম্মাঞাণং পুব্বে ৱুত্তসম্মাদিট্ঠিযেৱাতি পন ইদং ফলসম্মাদিট্ঠিভাৱসামঞ্ঞেন ৱুত্তং. কেচি পন ‘‘পচ্চৱেক্খণঞাণ’’ন্তি ৱদন্তি, তং ন যুজ্জতি ‘‘অসেক্খেনা’’তি ৱিসেসিতত্তা. তম্পি অসেক্খঞাণন্তি চে? এৱম্পি নিপ্পৰিযায সেক্খগ্গহণে পৰিযাযসেক্খগ্গহণং ন যুত্তমেৱ, কিচ্চভেদেন ৱা ৱুত্তন্তি দট্ঠব্বং. একা এৱ হি সা পঞ্ঞা নিব্বানস্স পচ্চক্খকিৰিযায সম্মাদস্সনকিচ্চং উপাদায ‘‘সম্মাদিট্ঠী’’তি ৱুত্তা, সম্মাজাননকিচ্চং উপাদায ‘‘সম্মাঞাণ’’ন্তি. অঞ্ঞাতাৱিন্দ্ৰিযৱসেন ৱা সম্মাদিট্ঠি, পঞ্ঞিন্দ্ৰিযৱসেন সম্মাঞাণন্তি এৱমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. মগ্গফলাৱহায দেসনায সঙ্খেপতোৱ আগতত্তা ৱুত্তং ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞুপুগ্গলস্স ৱসেনা’’তি.

ভদ্দালিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৬. লটুকিকোপমসুত্তৱণ্ণনা

১৪৮. মহাউদাযিত্থেৰোতি কাড়ুদাযিলাড়ুদাযিত্থেৰেহি অঞ্ঞো মহাদেহতায মহাউদাযীতি সাসনে পঞ্ঞাতো থেৰো. অপহৰি অপহৰতি অপহৰিস্সতীতি অপহত্তা. তেকালিকো হি অযং সদ্দো. উপহত্তাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. অপহাৰকোতি অপনেতা. উপহাৰকোতি উপনেতা.

১৪৯. যন্তি ভুম্মত্থে পচ্চত্তৱচনং, তেন চ অনন্তৰনিদ্দিট্ঠসমযো পচ্চামট্ঠোতি আহ ‘‘যস্মিং সমযে’’তি. ন ভগৱন্তং পটিচ্চাতি ন ভগৱন্তং আৰম্মণং কত্ৱা.

কম্মনিপ্ফন্নত্থন্তি অত্তনা আযাচিযমানকম্মসিদ্ধিঅত্থং. ভৱতীতি ভূ, ন ভূতি অভূ, ভযৱসেন পন সা ইত্থী ‘‘অভু’’ন্তি আহ. আতু মাতূতি এত্থ যথা –

‘‘অঙ্গা অঙ্গা সম্ভৱসি, হদযা অধিজাযসে;

অত্তা এৱ পুত্ত নামাসি, স জীৱ সৰদোসত’’ন্তি. –

আদীসু পুত্তো ‘‘অত্তা’’তি ৱুচ্চতি কুলৱসেন সন্তানে পৱত্তনতো. এৱং পিতাপি ‘‘পুত্তস্স অত্তা’’তি ৱুচ্চতি. যস্মা ‘‘ভিক্খুস্স অত্তা মাতা’’তি ৱত্থুকামা ভযৱসেন ‘‘আতু মাতূ’’তি আহ. তেনাহ ‘‘আতূতি পিতা’’তিআদি.

১৫০. এৱমেৱন্তি ইদং গৰহত্থজোতননিপাতপদন্তি ৱুত্তং ‘‘গৰহন্তো আহা’’তি. তথা হি নং ৱাচকসদ্দেনেৱ দস্সেন্তো ‘‘ইধেকচ্চে মোঘপুৰিসা’’তি আহ. আহংসূতি তেসং তথা ৱচনস্স অৱিচ্ছেদেন পৱত্তিদীপনন্তি আহ ‘‘ৱদন্তী’’তি. কিং পনিমস্স অপ্পমত্তকস্সাতি পহাতব্বৱত্থুং অৱমঞ্ঞমানেহি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘কিং পনা’’তি. হেতুম্হি জোতেতব্বে চেতং সামিৱচনং যথা ‘‘অনুস্সৱস্স হেতু, অজ্ঝেনস্স হেতূ’’তি. তেনাহ ‘‘অপ্পমত্তকস্স হেতূ’’তি. ননু অপস্সন্তেন ৱিয অসুণন্তেন ৱিয ভৱিতব্বন্তি? সত্থাৰা নাম অপ্পমত্তকেসু দোসেসু অপস্সন্তেন ৱিয চ অসুণন্তেন ৱিয চ ভৱিতব্বন্তি তেসং অধিপ্পাযেন ৱিৱৰণং. তেসু চাতি সিক্খাকামেসু চ. অপ্পচ্চযং উপট্ঠাপেন্তীতি আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বন্তি দস্সেতি. তেসন্তি যে ‘‘মোঘপুৰিসা’’তি ৱুত্তা পুগ্গলা, তেসং. গলে বদ্ধং মহাকট্ঠন্তি গলে ওলম্বেত্ৱা বদ্ধং ৰুক্খদণ্ডমাহ. পূতিলতাযাতি গলোচিযা. পাৰাজিকৱত্থু ৱিয দুপ্পজহং হোতীতি ছন্দকপ্পহানৱসেন তং পজহিতুং ন সক্কোতি.

১৫১. অনুস্সুক্কাতি তস্স পহাতব্বস্স পহানে উস্সুক্কৰহিতা. অপচ্চাসীসনপক্খেতি তায পৰদত্তৱুত্তিতায কস্সচি পচ্চযস্স কুতোচি অপচ্চাসীসকপক্খে ঠিতা হুত্ৱা সুপ্পজহং হোতি, ন তস্স পহানে ভাৰিযং অত্থি.

১৫২. দলিদ্দো দুগ্গতো. অস্সকোতি অসাপতেয্যো. গেহযট্ঠিযোতি গেহছদনস্স আধাৰা, তা উজুকং তিৰিযং ঠপেতব্বদণ্ডা. সমন্ততো ভিত্তিপাদেসু ঠপেতব্বদণ্ডা মণ্ডলা. কাকাতিদাযিন্তি ইতো চিতো কাকেহি অতিপাতৱসেন উড্ডেতব্বং. তেনাহ ‘‘যত্থ কিঞ্চিদেৱা’’তিআদি. সূৰকাকাতি কাকানং উড্ডেপনাকাৰমাহ. নপৰমৰূপন্তি হীনৰূপং. ৱিলীৱমঞ্চকোতি তালৱেত্তকাদীহি ৱীতমঞ্চকো. সা পনস্স সন্তানানং ছিন্নভিন্নতায ওলুগ্গৱিলুগ্গতা, তথা সতি সা ৱিসমৰূপা হোতীতি আহ ‘‘ওণতা’’তিআদি. সো পুগ্গলো লূখভোজী হোতীতি আহ ‘‘ধঞ্ঞং নাম কুদ্ৰূসকো’’তি. সমকালং ৱপিতব্বতায সমৱাপকং, যথাউতু ৱপিতব্ববীজং. জাযিকাতি কুচ্ছিতা ভৰিযা, সব্বত্থ গৰহাযং ক-সদ্দো. সো ৱতাহং পব্বজেয্যন্তি সোহং কেসমস্সুং ওহাৰেত্ৱা পব্বজেয্যং, যোহং পুৰিসো নাম অস্সং ৱতাতি পব্বজ্জাৱসেন অত্তনো পুৰিসং বোধেয্য. তংসভাৱে ঠিতস্স বোধা ন তু দুক্কৰা, সা খটোপিকা. সা কুম্ভী. মেণ্ডকসেট্ঠিনো অড্ঢতেড়সানি কোট্ঠাগাৰসতানি ৱিয.

১৫৩. সুৱণ্ণনিক্খসতানন্তি অনেকেসং সুৱণ্ণনিক্খসতানং. চযোতি সন্তানেহি নিচযো অৱীচি নিচ্চপ্পবন্ধনিচযো. তেনাহ ‘‘সন্তানতো কতসন্নিচযো’’তি.

১৫৪. হেট্ঠা কিঞ্চাপি অপ্পজহনকা পঠমং দস্সিতা, পজহনকা পধানা, তেসঞ্চ ৱসেনেত্থ পুগ্গলচতুক্কং দস্সিতং. তে তঞ্চেৱ পজহন্তীতি পজহনকা পঠমং গহিতা. ৰাসিৱসেনাতি ‘‘ইধুদাযি একচ্চো পুগ্গলো’’তিআদিনা চতুক্কে আগতৱিভাগং অনামসিত্ৱা ‘‘তে তে’’তি পচুৰৱসেন ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘ন পাটিযেক্কং ৱিভত্তা’’তি. অৱিভাগেন গহিতৱত্থূসু ৱিভাগতো গহণং লোকসিদ্ধমেতন্তি দস্সেতুং ‘‘যথা নামা’’তিআদি ৱুত্তং. পজহনকপুগ্গলাতি ‘‘তে তঞ্চেৱ পজহন্তী’’তি এৱং পজহনকপুগ্গলা এৱ.

উপধিঅনুধাৱনকাতি উপধীসু অনুঅনুধাৱনকা উপধিযো আৰব্ভ পৱত্তনকা. ৱিতক্কাযেৱাতি কামসঙ্কপ্পাদিৱিতক্কাযেৱ. ইন্দ্ৰিযনানত্ততাতি ৱিমুত্তিপৰিপাচকানং ইন্দ্ৰিযানং পৰোপৰিযত্তং. তস্স হি ৱসেনেৱ তে চত্তাৰো পুগ্গলা জাতা. অগ্গমগ্গত্থায ৱিপস্সনং উস্সুক্কাপেত্ৱা যাৱ ন তং মগ্গেন সমুগ্ঘাতেন্তি, তাৱ নপ্পজহন্তি নাম. ইতি হেট্ঠিমা তযোপি অৰিযা অপ্পহীনস্স কিলেসস্স ৱসেন ‘‘নপ্পজহন্তী’’তি ৱুত্তা, পগেৱ পুথুজ্জনা. ৱুত্তনযেন পন ৱিপস্সনং মগ্গেন ঘটেন্তা তে চত্তাৰো জনা অগ্গমগ্গক্খণে পজহন্তি নাম. তে এৱ তত্থ সীঘকাৰিনো খিপ্পং পজহন্তি নাম, তেনাহ ‘‘তত্থা’’তিআদি.

সংৱেগং কত্ৱা অগ্গিং অক্কন্তপুৰিসো ৱিয. মগ্গেনাতি অনুক্কমাগতেন অগ্গমগ্গেন. মহাহত্থিপদোপমেতি মহাহত্থিপদোপমসুত্তে (ম. নি. ১.৩০০ আদযো). তত্থ হি ‘‘তস্স ধাতাৰম্মণমেৱ চিত্তং পক্খন্দতি পসীদতি সন্তিট্ঠতি অধিমুচ্চতী’’তি (ম. নি. ১.৩০২) এত্থ অতিতিক্খনাতিতিক্খ-নাতিমন্দঅতিমন্দ-পুগ্গলৱসেন অট্ঠকথাযং (ম. নি. অট্ঠ. ২.৩০২) তযো ৱাৰা উদ্ধটা, তত্থ মজ্ঝিমৱসেনেৱ পঞ্হো কথিতো. ইন্দ্ৰিযভাৱনেতি ইন্দ্ৰিযভাৱনাসুত্তে, তত্থাপি মজ্ঝিমনযেনেৱ পঞ্হো কথিতো. তেনাহ ‘‘ইমেসূ’’তিআদি.

তন্তি ‘‘উপধী’’তি ৱুত্তং খন্ধপঞ্চকং. দুক্খস্স মূলন্তি সব্বস্সপি ৱট্টদুক্খস্স কাৰণং. নিগ্গহণোতি নিৰুপাদানো. তেনাহ ‘‘নিত্তণ্হো’’তি.

১৫৫. যে পজহন্তীতি ‘‘তে তঞ্চেৱ পজহন্তী’’তি এৱং ৱুত্তপুগ্গলা. তে ইমে নাম এত্তকে কিলেসে পজহন্তীতি যে তে পুথুজ্জনা লাভিনো চ পঞ্চ কামগুণে এত্তকে তংতংঝানাদিৱত্থুকে চ তংতংমগ্গৱজ্ঝতায পৰিচ্ছিন্নত্তা এত্তকে কিলেসে পজহন্তি. যে নপ্পজহন্তীতি এত্থ ৱুত্তনযানুসাৰেন অত্থো ৱেদিতব্বো. অসুচিসুখং কাযাসুচিসন্নিস্সিতত্তা. অনৰিযেহীতি অপৰিসুদ্ধেহি. পটিলাভতো ভাযিতব্বং কিলেসদুক্খগতিকত্তা. ৱিপাকতো ভাযিতব্বং অপাযদুক্খগতিকত্তা. গণতোপি কিলেসতোপি ৱিৱিত্তসুখন্তি গণসঙ্গণিকতো চ কিলেসসঙ্গণিকতো চ ৱিৱিত্তসুখং. ৰাগাদিৱূপসমত্থাযাতি ৰাগাদিৱূপসমাৱহং সুখং. ন ভাযিতব্বং সম্পতি আযতিঞ্চ একন্তহিতভাৱতো.

১৫৬. ইঞ্জিতস্মিন্তি পচ্চত্তে ভুম্মৱচনন্তি আহ ‘‘ইঞ্জন’’ন্তিআদি. ইঞ্জতি তেনাতি ইঞ্জিতং, তস্স তস্স ঝানস্স খোভকৰং ওড়াৰিকং ঝানঙ্গং. চতুত্থজ্ঝানং অনিঞ্জনং সন্নিসিন্নাভাৱতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬; পাৰা. ১২-১৩).

অলং-সদ্দো যুত্তত্থোপি হোতি – ‘‘অলমেৱ নিব্বিন্দিতুং, অলং ৱিমুচ্চিতু’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.২৭২; সং. নি. ২.১২৪, ১২৮, ১৩৪, ১৪৩), তস্মা অনলং অনুসঙ্গং কাতুং অযুত্তন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘অকত্তব্বআলযন্তি ৱদামী’’তি. সন্নিট্ঠানন্তি সম্মাপটিপত্তিযং অলং এত্তাৱতাতি উস্সাহপটিপ্পস্সম্ভনৱসেন সন্নিট্ঠানং ন কাতব্বন্তি যোজনা. উদ্ধম্ভাগিযসঞ্ঞিতং অণুং ৱা ওৰম্ভাগিযসঞ্ঞিতং থূলং ৱা, ৰূপৰাগোতি এৱৰূপং অণুং ৱা কামাসৱো পটিঘন্তি এৱৰূপং থূলং ৱা, মুদুনা পৱত্তিআকাৰৱিসেসেন অপ্পসাৱজ্জং, কম্মবন্ধনট্ঠেন ৱা অপ্পসাৱজ্জং, তব্বিপৰিযাযতো মহাসাৱজ্জং ৱেদিতব্বং. নাতিতিক্খপঞ্ঞস্স ৱসেন দেসনায পৱত্তত্তা ‘‘নেয্যপুগ্গলস্স ৱসেনা’’তি ৱুত্তং. সব্বসো হি পৰিযাদিন্ননিকন্তিকস্স অৰিযপুগ্গলস্স ৱসেন সঞ্ঞাৱেদযিতনিৰোধস্স আগতত্তা ‘‘অৰহত্তনিকূটেনেৱ নিট্ঠাপিতা’’তি ৱুত্তং. যং পনেত্থ অত্থতো ন ৱিভত্তং, তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

লটুকিকোপমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৭. চাতুমসুত্তৱণ্ণনা

১৫৭. যথাউপনিস্সযেনাতি যো যো উপনিস্সযো যথাউপনিস্সযো, তেন যথাউপনিস্সযেন সম্মাপযোগেন. পতিট্ঠহিস্সন্তি সাসনে পতিট্ঠং পটিলভিস্সন্তি. ৱসনট্ঠানানীতি ৱস্সগ্গাদিৱসেন ৱসনট্ঠানানি. সণ্ঠাপযমানাতি সুৱিভত্তভাৱেন ঠপেন্তা.

অৱিনিব্ভোগসদ্দন্তি ৱিনিভুঞ্জিত্ৱা গহেতুং অসক্কুণেয্যসদ্দং. ৱচীঘোসোপি হি বহূহি একচ্চং পৱত্তিতো ঠানতো চ দূৰতৰো কেৱলং মহানিগ্ঘোসো এৱ হুত্ৱা সোতপথমাগচ্ছতি. মচ্ছৱিলোপেতি মচ্ছে ৱিলুম্পিত্ৱা ৱিয গহণে, মচ্ছানং ৱা নযনে.

১৫৮. ৱৱস্সগ্গত্থেতি নিচ্ছযত্থে, ইদং তাৱ অম্হেহি ৱুচ্চমানৱচনং একন্তসোতব্বং, পচ্ছা তুম্হেহি কাতব্বং কৰোথাতি অধিপ্পাযো. ৱচনপৰিহাৰোতি তেহি সক্যৰাজূহি ৱুত্তৱচনস্স পৰিহাৰো. লেসকপ্পন্তি কপ্পিযলেসং. ধুৰৱহাতি ধুৰৱাহিনো, ধোৰয্হাতি অত্থো. পাদমূলন্তি উপচাৰং ৱদতি. ৱিগচ্ছিস্সতীতি হাযিস্সতি. পটিপ্ফৰিতোতি ন ভগৱতো সম্মুখাৱ, সক্যৰাজূনং পুৰতোপি ৱিপ্ফৰিতোৱ হোতি.

১৫৯. অভিনন্দতূতি অভিমুখো হুত্ৱা পমোদতু. অভিৱদতূতি অভিৰূপৱসেন ৱদতু. পসাদঞ্ঞথত্তন্তি অপ্পসাদস্স ৱিপৰিণামো হীনাযাৱত্তনসঙ্খাতং পৰিৱত্তনং, তেনাহ ‘‘ৱিব্ভমন্তানং. ৱিপৰিণামঞ্ঞথত্ত’’ন্তি. কাৰণূপচাৰেন সস্সেসু বীজপৰিযাযোতি আহ ‘‘বীজানং তৰুণানন্তি তৰুণসস্সান’’ন্তি. তৰুণভাৱেনেৱ তস্স ভাৱিনো ফলস্স অভাৱেন ৱিপৰিণামো.

১৬০. কত্তব্বস্স সৰসেনেৱ কৰণং চিত্তৰুচিযং, ন তথা পৰস্স উস্সাদনেনাতি আহ – ‘‘পক্কোসিযমানানং গমনং নাম ন ফাসুক’’ন্তি. মযম্পি ভগৱা ৱিয দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰেনেৱ ৱিহৰিস্সামাতি দীপেতি পকতিযা ৱিৱেকজ্ঝাসযভাৱতো ৱিৰদ্ধো আগতস্স ভাৰস্স অৱহনতোযেৱ. তেনাহ ‘‘অত্তনো ভাৰভাৱং ন অঞ্ঞাসী’’তি.

১৬১. কস্মা আৰভীতি? সপ্পাযতো. পঞ্চসতা হি ভিক্খূ অভিনৱা, তস্মা তেসং ওৱাদদানত্থং ভগৱা ইমং দেসনং আৰভীতি.

১৬২. কোধুপাযাসস্সাতি এত্থ কুজ্ঝনট্ঠেন কোধো, স্ৱেৱ চিত্তস্স কাযস্স চ অতিপ্পমদ্দনমথনুপ্পাদনেহি দড়্হং আযাসট্ঠেন উপাযাসো. অনেকৱাৰং পৱত্তিত্ৱা অত্তনা সমৱেতং সত্তং অজ্ঝোত্থৰিত্ৱা সীসং উক্খিপিতুং অদত্ৱা অনযব্যসনপাপনেন কোধুপাযাসস্স ঊমিসদিসতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘কোধুপাযাসে’’তিআদি.

১৬৩. ওদৰিকত্তেন খাদিতোতি ওদৰিকভাৱেন আমিসগেধেন মিচ্ছাজীৱেন জীৱিকাকপ্পনেন নাসিতসীলাদিগুণতায খাদিতধম্মসৰীৰো.

১৬৪. পঞ্চকামগুণাৱট্টে নিমুজ্জিত্ৱাতি এত্থ কামৰাগাভিভূতে সত্তে ইতো চ এত্তো, এত্তো চ ইতোতি এৱং মনাপিযৰূপাদিৱিসযসঙ্খাতে আৱট্টে অত্তানং সংসাৰেত্ৱা যথা ততো বহিভূতে নেক্খম্মে চিত্তম্পি ন উপ্পাদেতি, এৱং আৱট্টেত্ৱা ব্যসনাপাদনেন কামগুণানং আৱট্টসদিসতা দট্ঠব্বা. তেনাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি.

১৬৫. ৰাগানুদ্ধংসিতেনাতি ৰাগেন অনুদ্ধংসিতেন. চণ্ডমচ্ছং আগম্মাতি সুসুকাদিচণ্ডমচ্ছং আগম্ম. মাতুগামং আগম্মাতি মাতুগামো হি যোনিসোমনসিকাৰৰহিতং অধীৰপুৰিসং ইত্থিকুত্তভূতেহি অত্তনো হাৱভাৱৱিলাসেহি অভিভুয্য গহেত্ৱা ধীৰজাতিযম্পি অত্তনো ৰূপাদীহি পলোভনৱসেন অনৱসেসং অত্তনো উপকাৰধম্মে সীলাদিকে সম্পাদেতুং অসমত্থং কৰোন্তো অনযব্যসনং পাপেতি. তেনাহ – ‘‘মাতুগামং আগম্ম উপ্পন্নকামৰাগো ৱিব্ভমতী’’তি.

ভযং নাম যত্থ ভাযিতব্বৱত্থু, তত্থ ওতৰন্তস্সেৱ হোতি, ন অনোতৰন্তস্স, তং ওতৰিত্ৱা ভযং ৱিনোদেত্ৱা তত্থ কিচ্চং সাধেতব্বং, ইতৰথা চত্থসিদ্ধি ন হোতীতি ইমমত্থং উপমোপমিতব্বসৰূপৱসেন দস্সেতুং ‘‘যথা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ উদকং নিস্সায আনিসংসো পিপাসৱিনযনং সৰীৰসুদ্ধি পৰিড়াহূপসমো কাযউতুগ্গাহাপনন্তি এৱমাদি. সাসনং নিস্সায আনিসংসো পন সঙ্খেপতো ৱট্টদুক্খূপসমো, ৱিত্থাৰতো পন সীলানিসংসাদিৱসেন অনেকৱিধো, সো ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.৯) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. ৱুত্তপ্পকাৰো আনিসংসো হোতি তানি ভযানি অভিভুয্য পৱত্তস্সাতি অধিপ্পাযো. ইমানি অভাযিত্ৱাতি ইমানি কোধূপাযাসাদিভযানি অভিভুয্য পৱত্তিত্ৱা অভাযিত্ৱা. কোধূপাযাসাদযো হি ভাযতি এতস্মাতি ভযন্তি ৱুত্তা. থেৰোতি মহাধম্মৰক্খিতত্থেৰো. কামং পহানাভিসমযকালো এৱ সচ্ছিকিৰিযাভিসমযো, সম্মাদিট্ঠিযা পন সংকিলেসৱোদানধম্মেসু কিচ্চং অসংকিণ্ণং কত্ৱা দস্সেতুং সমানকালিকম্পি অসমানকালিকং ৱিয ৱুত্তং ‘‘তণ্হাসোতং ছিন্দিত্ৱা নিব্বানপাৰং দট্ঠুং ন সক্কোতী’’তি. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

চাতুমসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৮. নড়কপানসুত্তৱণ্ণনা

১৬৬. যত্থ বোধিসত্তপমুখো ৱানৰো নড়কেন পানীযং পিৱি, সা পোক্খৰণী, তস্সামন্তো ভূমিপ্পদেসো, তত্থ নিৱিট্ঠগামো চ ‘‘নড়কপান’’ন্তেৱ পঞ্ঞাযিত্থ, ইধ পন গামো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘নড়কপানেতি এৱংনামকে গামে’’তি. ইদানি তমত্থং আগমনতো পট্ঠায দস্সেতুং ‘‘পুব্বে কিৰা’’তি আৰদ্ধং. পঞ্ঞৱাতি ইতিকত্তব্বতায পঞ্ঞায পঞ্ঞৱা.

থূলদীঘবহুলভাৱেন মহতীহি দাঠিকাহি সমন্নাগতত্তা মহাদাঠিকো. ‘‘উদকৰক্খসো অহ’’ন্তি ৱত্ৱা ৱানৰানং কঞ্চি অমুঞ্চিত্ৱা ‘‘সব্বে তুম্হে মম হত্থগতা’’তি দস্সেন্তো ‘‘তুম্হে পন সব্বে খাদিস্সামী’’তি আহ. ধমি…পে… পিৱিংসূতি বোধিসত্তেন গহিতনড়ো অনৱসেসো অব্ভন্তৰে সব্বসন্ধীনং নিব্বাধেন একচ্ছিদ্দো অহোসি. নেৱ মং ত্ৱং ৱধিস্সসীতি উদকৰক্খস ত্ৱং ৱধিতুকামোপি মম পুৰিসথামেন ন ৱধিস্সসি.

এৱং পন ৱত্ৱা মহাসত্তো ‘‘অযং পাপো এত্থ পানীযং পিৱন্তে অঞ্ঞেপি সত্তে মা বাধযিত্থা’’তি কৰুণাযমানো ‘‘এত্থ জাযন্তা নড়া সব্বে অপব্ববন্ধা একচ্ছিদ্দাৱ হোন্তূ’’তি অধিট্ঠায গতো. তেনাহ ‘‘ততো পট্ঠাযা’’তিআদি.

১৬৭. অনুৰুদ্ধপ্পমুখা ভিক্খূ ভগৱতা ‘‘কচ্চি তুম্হে অনুৰুদ্ধা’’তি পুচ্ছিতাতি থেৰো ‘‘তগ্ঘ মযং, ভন্তে’’তি আহ.

সচে পব্বজতি, জীৱিতং লভিস্সতি, নো অঞ্ঞথাতি ৰঞ্ঞা পব্বজ্জায অভিনীতাতি ৰাজাভিনীতা. চোৰাভিনীতাতি এত্থাপি এসেৱ নযো. চোৰানং মূলং ছিন্দন্তো ‘‘কণ্টকসোধনং কৰিস্সামী’’তি. আজীৱিকাযাতি আজীৱেন জীৱিতৱুত্তিযা. ইমেসু পন অনুৰুদ্ধত্থেৰাদীসু.

ৱিৱেকন্তি পুব্বকালিককিৰিযপ্পধানং ‘‘অব্যাপজ্জং উপেত’’ন্তিআদীসু ৱিযাতি আহ – ‘‘ৱিৱিচ্চা’’তি, ৱিৱিচ্চিত্ৱা ৱিৱিত্তো হুত্ৱা ৱিনা হুত্ৱাতি অত্থো. পব্বজিতকিচ্চন্তি পব্বজিতস্স সাৰুপ্পকিচ্চং. সমণকিচ্চন্তি সমণভাৱকৰণকিচ্চং. যদগ্গেন হি পব্বজিতকিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি তদগ্গেন সমণভাৱকৰম্পি কিচ্চং কাতুং ন সক্কোতি. তেনাহ ‘‘সো যেৱা’’তিআদি.

১৬৮. অপ্পটিসন্ধিকে তাৱ ব্যাকৰোন্তো পৱত্তীসু ঠানং অতীতোতি কত্ৱা উপপত্তীসু ব্যাকৰোতি নাম তত্থ পটিসন্ধিযা অভাৱকিত্তনতো. মহন্ততুট্ঠিনোতি ৱিপুলপমোদা.

১৬৯. ইমস্সাতি ‘‘অস্সা’’তি পদস্স অত্থৱচনং. ইমস্স ঠিতস্স আযস্মতো সামং দিট্ঠো ৱা হোতি অনুস্সৱসুতো ৱাতি যোজনা. সমাধিপক্খিকা ধম্মা ধম্মাতি অধিপ্পেতা, সমাধি পন এৱংৱিহাৰীতি এত্থ ৱিহাৰসদ্দেন গহিতো. এৱংৱিমুত্তাতি এত্থ পন ৱিমুত্তিসদ্দেন ফলৱিমুত্তি গহিতা. চৰতোপীতি সমথৱিপস্সনাচাৰেন চৰতোপি ৱিহৰন্তস্সপি. উপাসকউপাসিকাঠানেসু লব্ভমানম্পি অৰহত্তং অপ্পকভাৱতো পাড়িযং অনুদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. সেসং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

নড়কপানসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

৯. গোলিযানিসুত্তৱণ্ণনা

১৭৩. পদসমাচাৰোতি তংতংপচ্চযভেদদস্সনায ৱিগতত্তা পকাৰেহি দলিদ্দসমাচাৰো সিথিলসমাচাৰোতি অত্থো. যস্মা পন তাদিসো সমাচাৰো থিৰো দড়্হো নাম ন হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘দুব্বলসমাচাৰো’’তি. ‘‘সাখসমাচাৰো’’তি ৱা পাঠো, তত্থ তত্থ লগ্গনট্ঠেন সাখাসদিসসীলোতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ওড়াৰিকাচাৰো’’তি. পচ্চযেসু সাপেক্খোতি পচ্চযেসু সাপেক্খতায এৱ হিস্স ওড়াৰিকাচাৰতা ৱেদিতব্বা. গৰুনা কিস্মিঞ্চি ৱুত্তে গাৰৱৱসেন পতিস্সৱনং পতিস্সো, পতিস্সৱচনভূতং তংসভাগঞ্চ যং কিঞ্চি গাৰৱন্তি অত্থো. সহ পতিস্সেনাতি সপ্পতিস্সেন, সপ্পতিস্সৱেন ওৱাদসম্পটিচ্ছনেন. পতিস্সীযতীতি ৱা পতিস্সো, গৰুকাতব্বো, তেন সহ পতিস্সেনাতি সব্বং পুব্বে ৱিয. তেনাহ ‘‘সজেট্ঠকেনা’’তি. সেৰিৱিহাৰো নাম অত্তপ্পধানৱাসো. তেনাহ ‘‘নিৰঙ্কুসৱিহাৰেনা’’তি.

অনুপখজ্জাতি অনুপকড্ঢিত্ৱা. গৰুট্ঠানিযানং অন্তৰং অনাপুচ্ছা অনুপৱিসিত্ৱাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তত্থ যো’’তিআদি ৱুত্তং.

আভিসমাচাৰিকন্তি অভিসমাচাৰে ভৱং. কিং পন তন্তি আহ ‘‘ৱত্তপটিপত্তিমত্তম্পী’’তি. নাতিকালস্সেৱ সঙ্ঘস্স পুৰতো পৱিসিতব্বং, ন পচ্ছা পটিক্কমিতব্বন্তি অধিপ্পাযেন অতিকালে চ গামপ্পৱেসো অতিদিৱা পটিক্কমনঞ্চ নিৱাৰিতং, তং দস্সেতুং ‘‘ন অতিপাতো’’তিআদি ৱুত্তং. উদ্ধচ্চপকতিকোতি ৱিব্ভন্তচিত্তো. অৱচাপল্যেনাতি দড়্হৱাতাপহতপল্লৱসদিসেন লোলভাৱেন.

পঞ্ঞৱতাতি ইমিনা ভিক্খুসাৰুপ্পেসু ইতিকত্তব্বেসু উপাযপঞ্ঞা অধিপ্পেতা, ন সুতমযপঞ্ঞা. অভিধম্মে অভিৱিনযে যোগোতি ইমিনা ভাৱনাপঞ্ঞাউত্তৰিমনুস্সধম্মে যোগো পকাসিতো. যোগোতি চ পৰিচযো উগ্গণ্হৱসেন.

আৰুপ্পাতি ইমিনা চতস্সোপি অৰূপসমাপত্তিযো গহিতা, তা পন চতূহি ৰূপসমাপত্তীহি ৱিনা ন সম্পজ্জন্তীতি আহ – ‘‘আৰুপ্পাতি এত্তাৱতা অট্ঠপি সমাপত্তিযো ৱুত্তা হোন্তী’’তি. কসিণেতি দসৱিধে কসিণে. একং পৰিকম্মকম্মট্ঠানন্তি যং কিঞ্চি একভাৱনা পৰিকম্মদীপনং খন্ধকম্মট্ঠানং. তেনাহ ‘‘পগুণং কত্ৱা’’তি. কসিণপৰিকম্মং পন তগ্গহণেনেৱ গহিতং হোতি, লোকিযা উত্তৰিমনুস্সধম্মা হেট্ঠা গহিতাতি আহ ‘‘উত্তৰিমনুস্সধম্মেতি ইমিনা সব্বেপি লোকুত্তৰধম্মে দস্সেতী’’তি. নেয্যপুগ্গলস্স ৱসেনাতি জানিত্ৱা ৱিত্থাৰেত্ৱা ঞাতব্বপুগ্গলস্স ৱসেনাতি.

গোলিযানিসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.

১০. কীটাগিৰিসুত্তৱণ্ণনা

১৭৪. পঞ্চ আনিসংসেতি অপ্পাবাধতাদিকে পঞ্চ গুণে. তত্থ অক্খিৰোগকুচ্ছিৰোগাদীনং অভাৱো অপ্পাবাধতা. সৰীৰে তেসং কুপ্পনদুক্খস্স অভাৱো অপ্পাতঙ্কং. সৰীৰস্স উট্ঠানসুখতা লহুট্ঠানং. বলং নাম কাযবলং. ফাসুৱিহাৰো ইৰিযাপথসুখতা. অনুপক্খন্দানীতি দুচ্চজনৱসেন সত্তানং অনুপৱিট্ঠানি. সঞ্জানিস্সথাতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো, তস্মা ইতি এৱং আনিসংসন্তি অত্থো.

১৭৫. আৱাসে নিযুত্তাতি আৱাসিকা তস্স অনতিৱত্তনতো. তেনাহ ‘‘নিবদ্ধৱাসিনো’’তি, নিযতৱাসিনোতি অত্থো. তন্নিবন্ধাতি নিবন্ধং ৱুচ্চতি ব্যাপাৰো, তত্থ বন্ধা পসুতা উস্সুকাতি তন্নিবন্ধা. কথং তে তত্থ নিবন্ধাতি আহ ‘‘অকতং সেনাসন’’ন্তিআদি. উপ্পজ্জনকেন কালেন পত্তব্বং কালিকং সো পন কালো অনাগতো এৱ হোতীতি আহ ‘‘অনাগতে কালে পত্তব্ব’’ন্তি.

১৭৮. এত্তকা ৱেদনা সেৱিতব্বাতি অট্ঠাৰসপি নেক্খম্মনিস্সিতা ৱেদনা সেৱিতব্বা, গেহস্সিতা ন সেৱিত্ব্বা.

১৮১. তং কতং সোড়সৱিধস্সপি কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. অনুলোমিকানীতি উতুসুখভাৱেন অনুৰূপানি. তেনাহ ‘‘কম্মট্ঠানসপ্পাযানী’’তি. সমানং কুৰুমানাতি ওমত্ততং অধিমত্ততঞ্চ পহায সমকিচ্চতং সম্পাদেন্তা.

১৮২. তে দ্ৱে হোন্তীতি তে আদিতো ৱুত্তা দ্ৱে.

উভতো (অ. নি. টী. ৩.৭.১৪) উভযথা উভোহি ভাগেহি ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো একদেসসৰূপেকসেসনযেন. তথা হি ৱুত্তং অভিধম্মট্ঠকথাযং (পু. প. অট্ঠ. ২৪) ‘‘দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি. তত্থ কেচি তাৱ থেৰা – ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি ৱদন্তি. অঞ্ঞে থেৰা – ‘‘অযং উভতোভাগৱিমুত্তো ৰূপতো মুচ্চিত্ৱা নামং নিস্সায ঠিতো পুন ততো মুচ্চনতো নামনিস্সিতকো’’তি ৱত্ৱা তস্স চ সাধকং –

‘‘অচ্চি যথা ৱাতৱেগেন খিত্তা, (উপসিৱাতি ভগৱা,)

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;

এৱং মুনি নামকাযা ৱিমুত্তো,

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০; চূড়নি. উপসীৱমাণৱপুচ্ছা ১১; উপসীৱমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ৪৩) –

ইমং সুত্তপদং ৱত্ৱা ‘‘নামকাযতো চ ৰূপকাযতো চ সুৱিমুত্তত্তা উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি ৱদন্তি. সুত্তে হি আকিঞ্চঞ্ঞাযতনলাভিনো উপসিৱব্ৰাহ্মণস্স ভগৱতা নামকাযা ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তোতি অক্খাতোতি. অপৰে পন ‘‘সমাপত্তিযা ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তো, মগ্গেন সমুচ্ছেদৱিমোক্খেন একৱাৰং ৱিমুত্তোতি এৱং উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি ৱদন্তি. এত্থ পঠমৱাদে দ্ৱীহি ভাগেহি ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. দুতিযৱাদে উভতোভাগতো ৱিমুত্তোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. ততিযৱাদে পন দ্ৱীহি ভাগেহি দ্ৱে ৱাৰে ৱিমুত্তোতি অযমেতেসং ৱিসেসো. কিলেসেহি ৱিমুত্তো কিলেসা ৱা ৱিক্খম্ভনসমুচ্ছেদেহি কাযদ্ৱযতো ৱিমুত্তা অস্সাতি অযমত্থো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘দ্ৱীহি ভাগেহী’’তিআদি.

সোতি উভতোভাগৱিমুত্তো. কামঞ্চেত্থ ৰূপাৱচৰচতুত্থজ্ঝানম্পি অৰূপাৱচৰজ্ঝানং ৱিয দুৱঙ্গিকং আনেঞ্জপ্পত্তন্তি ৱুচ্চতি. তং পন পদট্ঠানং কত্ৱা অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো নাম ন হোতি ৰূপকাযতো অৱিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৱ ৱিমুত্তং, ন ৰূপকাযতো, তস্মা ততো ৱুট্ঠায অৰহত্তং পত্তো উভতোভাগৱিমুত্তো ন হোতীতি আহ – ‘‘চতুন্নং অৰূপ…পে… পঞ্চৱিধো হোতী’’তি. ‘‘ৰূপী ৰূপানি পস্সতী’’তিআদিকে নিৰোধসমাপত্তিঅন্তে অট্ঠ ৱিমোক্খে ৱত্ৱা – ‘‘যতো চ খো, আনন্দ, ভিক্খু ইমে অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তি, অযং ৱুচ্চতি, আনন্দ, ভিক্খু উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি যদিপি মহানিদানে (দী. নি. ২.১২৯-১৩০) ৱুত্তং, তং পন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠৱসেন ৱুত্তন্তি ইধ সব্বউভতোভাগৱিমুত্তসঙ্গহণত্থং ‘‘পঞ্চৱিধো হোতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘পাড়ি পনেত্থ…পে… অভিধম্মে অট্ঠৱিমোক্খলাভিনো ৱসেন আগতা’’তি আহ. ইধাপি হি কীটাগিৰিসুত্তে ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, একচ্চো পুগ্গলো…পে… উভতোভাগৱিমুত্তো’’তি অৰূপসমাপত্তিৱসেন চত্তাৰো উভতোভাগৱিমুত্তা, সেট্ঠো চ ৱুত্তো ৱুত্তলক্খণূপপত্তিতো. যথাৱুত্তেসু হি পঞ্চসু পুৰিমা চত্তাৰো নিৰোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৱা ততো ৱুট্ঠায ৱিপস্সনং ৱড্ঢেত্ৱা অৰহত্তং পত্তোতি নিপ্পৰিযাযেন উভতোভাগৱিমুত্তসেট্ঠো নাম.

কতমো চ পুগ্গলোতিআদীসু কতমোতি পুচ্ছাৱচনং, পুগ্গলোতি অসাধাৰণতো পুচ্ছিতব্বৱচনং. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. একচ্চোতি একো. অট্ঠ ৱিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৱা ৱিহৰতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ৱিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খাৰগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তাৰি সচ্চানি পস্সিত্ৱা চত্তাৰোপি আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি এৱমত্থো দট্ঠব্বো.

পঞ্ঞাৱিমুত্তোতি ৱিসেসতো পঞ্ঞায এৱ ৱিমুত্তো, ন তস্সা পতিট্ঠানভূতেন অট্ঠৱিমোক্খসঙ্খাতেন সাতিসযেন সমাধিনাতি পঞ্ঞাৱিমুত্তো. যো অৰিযো অনধিগতঅট্ঠৱিমোক্খেন সব্বসো আসৱেহি ৱিমুত্তো, তস্সেতং অধিৱচনং. অধিগতেপি হি ৰূপজ্ঝানৱিমোক্খে ন সো সাতিসযসমাধিনিস্সিতোতি ন তস্স ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্তো হোতীতি ৱুত্তোৱাযমত্থো. অৰূপজ্ঝানেসু পন একস্মিম্পি সতি উভতোভাগৱিমুত্তোযেৱ নাম হোতি. তেন হি অট্ঠৱিমোক্খেকদেসেন তংনামদানসমত্থেন অট্ঠৱিমোক্খলাভীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. সমুদাযে হি পৱত্তো ৱোহাৰো অৱযৱেপি দিস্সতি যথা ‘‘সত্তিসযো’’তি. পাড়ীতি অভিধম্মপাড়ি. এত্থাতি এতিস্সং পঞ্ঞাৱিমুত্তিকথাযং. অট্ঠৱিমোক্খপটিক্খেপৱসেনেৱাতি অৱধাৰণেন ইধাপি পটিক্খেপৱসেনেৱ আগতভাৱং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কাযেন ফুসিত্ৱা ৱিহৰতী’’তি.

ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকৰোতীতি ফুট্ঠানং অন্তো ফুট্ঠন্তো, ফুট্ঠানং অৰূপজ্ঝানানং অনন্তৰো কালোতি অধিপ্পাযো. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৱচনং, ফুট্ঠানন্তৰকালমেৱ সচ্ছিকৰোতি সচ্ছিকাতব্বোপাযেনাতি ৱুত্তং হোতি. ভাৱনপুংসকং ৱা এতং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তিআদীসু (পাৰা. ২) ৱিয. যো হি অৰূপজ্ঝানেন ৰূপকাযতো নামকাযেকদেসতো চ ৱিক্খম্ভনৱিমোক্খেন ৱিমুত্তো, তেন নিৰোধসঙ্খাতো ৱিমোক্খো আলোচিতো পকাসিতো ৱিয হোতি, ন পন কাযেন সচ্ছিকতো, নিৰোধং পন আৰম্মণং কত্ৱা একচ্চেসু আসৱেসু খেপিতেসু তেন সো সচ্ছিকতো হোতি, তস্মা সো সচ্ছিকাতব্বং নিৰোধং যথাআলোচিতং নামকাযেন সচ্ছিকৰোতীতি ‘‘কাযসক্খী’’তি ৱুচ্চতি, ন তু ‘‘ৱিমুত্তো’’তি একচ্চানং আসৱানং অপৰিক্খীণত্তা. তেনাহ – ‘‘ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোতী’’তি. অযং চতুন্নং অৰূপসমাপত্তীনং একেকতো ৱুট্ঠায সঙ্খাৰে সম্মসিত্ৱা কাযসক্খিভাৱং পত্তানং চতুন্নং, নিৰোধা ৱুট্ঠায অগ্গমগ্গপ্পত্তঅনাগামিনো চ ৱসেন উভতোভাগৱিমুত্তো ৱিয পঞ্চৱিধো নাম হোতি. তেন ৱুত্তং অভিধম্মটীকাযং ‘‘কাযসক্খিম্হিপি এসেৱ নযো’’তি.

দিট্ঠন্তং পত্তোতি দস্সনসঙ্খাতস্স সোতাপত্তিমগ্গঞাণস্স অনন্তৰং পত্তোতি ৱুত্তং হোতি. ‘‘দিট্ঠত্তা পত্তো’’তিপি পাঠো. এতেন চতুসচ্চদস্সনসঙ্খাতায দিট্ঠিযা নিৰোধস্স পত্ততং দীপেতি. তেনাহ ‘‘দুক্খা সঙ্খাৰা, সুখো নিৰোধোতি ঞাতং হোতী’’তি. তত্থ পঞ্ঞাযাতি মগ্গপঞ্ঞায. পঠমফলট্ঠতো যাৱ অগ্গমগ্গট্ঠা, তাৱ দিট্ঠিপ্পত্তো. তেনাহ ‘‘সোপি কাযসক্খি ৱিয ছব্বিধো হোতী’’তি. যথা পন পঞ্ঞাৱিমুত্তো পঞ্চৱিধো ৱুত্তো, এৱং অযম্পি সুক্খৱিপস্সকো, চতূহি ৰূপজ্ঝানেহি ৱুট্ঠায দিট্ঠিপ্পত্তভাৱপ্পত্তা চত্তাৰো চাতি পঞ্চৱিধো হোতীতি ৱেদিতব্বো. সদ্ধাৱিমুত্তেপি এসেৱ নযো. ইদং দুক্খন্তি এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খন্তি. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৱা তণ্হং উপাদানক্খন্ধপঞ্চকং দুক্খসচ্চন্তি যাথাৱতো পজানাতি. যস্মা পন তণ্হা দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি, তস্মা নং ‘‘অযং দুক্খসমুদযো’’তি যথাভূতং পজানাতি যস্মা পন ইদং দুক্খং সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৱা নিৰুজ্ঝতি অপ্পৱত্তিং গচ্ছতি, তস্মা ‘‘অযং দুক্খনিৰোধো’’তি যথাভূতং পজানাতি. অৰিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তং দুক্খনিৰোধং গচ্ছতি, তেন ‘‘অযং দুক্খনিৰোধগামিনিপটিপদা’’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৱতা নানক্খণে সচ্চৱৱত্থানং দস্সিতং. ইদানি তং একক্খণে দস্সেতুং ‘‘তথাগতপ্পৱেদিতা’’তিআদি ৱুত্তং, তস্সত্থো আগমিস্সতি.

সদ্ধায ৱিমুত্তোতি এতেন সব্বথা অৱিমুত্তস্সপি সদ্ধামত্তেন ৱিমুত্তভাৱো দীপিতো হোতি. সদ্ধাৱিমুত্তোতি ৱা সদ্ধায অধিমুত্তোতি অত্থো. ৱুত্তনযেনেৱাতি ‘‘সোতাপত্তিফল’’ন্তিআদিনা ৱুত্তনযেন. সদ্দহন্তস্সাতি ‘‘একংসতো অযং পটিপদা কিলেসক্খযং আৱহতি সম্মাসম্বুদ্ধেন ভাসিতত্তা’’তি এৱং সদ্দহন্তস্স. যস্মা পনস্স অনিচ্চানুপস্সনাদীহি নিচ্চসঞ্ঞাপহানৱসেন ভাৱনায পুব্বেনাপৰং ৱিসেসং পস্সতো তত্থ তত্থ পচ্চক্খতাপি অত্থি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘সদ্দহন্তস্স ৱিযা’’তি. সেসপদদ্ৱযং তস্সেৱ ৱেৱচনং. এত্থ চ পুব্বভাগমগ্গভাৱনাতি ৱচনেন আগমনীযপটিপদানানত্তেন সদ্ধাৱিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তানং পঞ্ঞানানত্তং হোতীতি দস্সিতং. অভিধম্মট্ঠকথাযম্পি (পু. প. অট্ঠ. ২৮) ‘‘নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং নত্থি, পঞ্ঞায নানত্তং অত্থিযেৱা’’তি ৱত্ৱা – ‘‘আগমনীযনানত্তেনেৱ সদ্ধাৱিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কত’’ন্তি ৱুত্তং.

পঞ্ঞাসঙ্খাতং ধম্মং অধিমত্ততায পুব্বঙ্গমং হুত্ৱা পৱত্তং অনুস্সৰতীতি ধম্মানুসাৰী. তেনাহ ‘‘ধম্মো’’তিআদি. সদ্ধং অনুস্সৰতি সদ্ধাপুব্বঙ্গমং মগ্গং ভাৱেতীতি ইমমত্থং ‘‘এসেৱ নযো’’তি অতিদিসতি. পঞ্ঞং ৱাহেতীতি পঞ্ঞাৱাহী, পঞ্ঞং সাতিসযং পৱত্তেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমং অৰিযমগ্গং ভাৱেতী’’তি. সদ্ধাৱাহিন্তি এত্থ ৱুত্তনযেন অত্থো ৱেদিতব্বো. উভতোভাগৱিমুত্তাদিকথাতি উভতোভাগৱিমুত্তাদীসু আগমনতো পট্ঠায ৱত্তব্বকথা. এতেসন্তি যথাৱুত্তানং উভতোভাগৱিমুত্তাদীনং. ইধাতি ইমস্মিং কীটাগিৰিসুত্তে. ননু চ অট্ঠসমাপত্তিলাভিৱসেন উভতোভাগৱিমুত্তো কাযসক্খীআদযো চ অভিধম্মে আগতা, কথমিধ অৰূপজ্ঝানলাভীৱসেনেৱ উদ্ধটাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘যস্মা’’তিআদি.

ফুসিত্ৱা পত্ৱা. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৱা আসৱা পৰিক্খীণা হোন্তীতি ন আসৱা পঞ্ঞায পস্সীযন্তি, দস্সনকাৰণা পঞ্ঞায পৰিক্খীণা ‘‘দিস্ৱা পঞ্ঞায পৰিক্খীণা’’তি ৱুত্তা. দস্সনাযত্তপৰিক্খযত্তা এৱ হি দস্সনং আসৱানং খযস্স পুৰিমকিৰিযা হোতীতি. তথাগতেন পৱেদিতাতি বোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৱা তথাগতেন পটিৱিদ্ধা ৱিদিতা পচ্ছা পৰেসং পাকটীকতা. ‘‘চতুসচ্চধম্মা’’তি ৱত্ৱা তদন্তোগধত্তা সীলাদীনং ‘‘ইমস্মিং ঠানে সীলং কথিত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. অত্থেনাতি অৱিপ্পটিসাৰাদিপযোজনেন তস্মিং তস্মিং পীতিআদিকেন অত্থেন. কাৰণেনাতি সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিনা কাৰণেন তস্মিং তস্মিং সমাধিআদিপদট্ঠানতায সীলাদি কাৰণে. চিণ্ণচৰিতত্তাতি সদ্ধাচিণ্ণভাৱেন সম্বোধাৱহভাৱে. তত্থ তত্থ ৱিচৰিতা ৱিসেসেন চৰিতা, তেসু তেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চৰাপিতাতি অত্থো. পতিট্ঠিতা হোতি মগ্গেন আগতত্তা. মত্তায পৰিত্তপ্পমাণেন. ওলোকনং খমন্তি, পঞ্ঞায গহেতব্বতং উপেন্তি.

তযোতি কাযসক্খিদিট্ঠিপ্পত্তসদ্ধাৱিমুত্তা. যথাঠিতোৱ পাড়িঅত্থো, ন তত্থ কিঞ্চি নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱত্তব্বং অত্থীতি সুত্তন্তপৰিযাযেন অৱুত্তং ৱদতি. তস্স মগ্গস্সাতি সোতাপত্তিমগ্গস্স যং কাতব্বং, তস্স অধিগতত্তা. উপৰি পন তিণ্ণং মগ্গানং অত্থায সেৱমানা অনুলোমসেনাসনং, ভজমানা কল্যাণমিত্তে, সমন্নানযমানা ইন্দ্ৰিযানি অনুপুব্বেন ভাৱনামগ্গপ্পটিপাটিযা অৰহত্তং পাপুণিস্সন্তি মগ্গস্স অনেকচিত্তক্খণিকতাযাতি অযমেত্থ সুত্তপদেসে পাড়িযা অত্থো.

ইমমেৱ পাড়িং গহেত্ৱাতি ‘‘কতমো চ পুগ্গলো সদ্ধানুসাৰী’’তি মগ্গট্ঠে পুগ্গলে ৱত্ৱা ‘‘ইমস্স খো অহং, ভিক্খৱে’’তিআদিনা তেসং ৱসেন অনুলোমসেনাসনসেৱনাদীনং ৱুত্তত্তা ইমমেৱ যথাৱুত্তং পাড়িপদেসং গহেত্ৱা ‘‘লোকুত্তৰধম্মো বহুচিত্তক্খণিকো’’তি ৱদতি. সো ৱত্তব্বোতি সো ৱিতণ্ডৱাদী এৱং ৱত্তব্বো. যদি মগ্গট্ঠপুগ্গলে ৱত্ৱা অনুলোমিকসেনাসনসেৱনাদি পাড়িযং ৱুত্তন্তি মগ্গসমঙ্গিনো এৱ হুত্ৱা তে তথা পটিপজ্জন্তি, এৱং সন্তে সেনাসনপটিসংযুত্তৰূপাদিৱিপস্সনগ্গহণস্মিং তৱ মতেন মগ্গসমঙ্গিনো এৱ আপজ্জেয্যুং, ন চেতং এৱং হোতি, তস্মা সুত্তং মে লদ্ধন্তি যং কিঞ্চি মা কথেহীতি ৱাৰেতব্বো. তেনাহ ‘‘যদি অঞ্ঞেন চিত্তেনা’’তিআদি. তত্থ এৱং সন্তেতি নানাচিত্তেনেৱ সেনাসনপটিসেৱনাদিকে সতি. তত্থ পাড়িযং যদি লোকুত্তৰধম্মসমঙ্গিনো এৱ পঞ্চৱিঞ্ঞাণসমঙ্গিকালেপি লোকুত্তৰসমঙ্গিতং সচে সম্পটিচ্ছসি, সত্থাৰা সদ্ধিং পটিৱিৰুজ্ঝসি সুত্তৱিৰোধদীপনতো. তেনাহ ‘‘সত্থাৰা হী’’তিআদি. ধম্মৱিচাৰণা নাম তুয্হং অৱিসযো, তস্মা যাগুং পিৱাহীতি উয্যোজেতব্বো.

১৮৩. আদিকেনেৱাতি পঠমেনেৱ. অনুপুব্বসিক্খাতি অনুপুব্বেনেৱ পৱত্তসিক্খায. তেনাহ ‘‘কৰণত্থে পচ্চত্তৱচন’’ন্তি. সদ্ধা জাতা এতস্সাতি সদ্ধাজাতো, অগ্যাহিতাতিপক্খেপেন জাত-সদ্দস্স পচ্ছাৱচনং. এৱমেতন্তি অধিমুচ্চনং ওকপ্পনিযসদ্ধা. সন্তিকে নিসীদতি উপট্ঠানৱসেন. সাধুকং কত্ৱা ধাৰেতীতি যথাসুতং ধম্মং ৱাচুগ্গতকৰণৱসেন তং পগুণং কত্ৱা সাৰৱসেন ধাৰেতি. ছন্দো জাযতীতি ধম্মেসু নিজ্ঝানক্খমেসু ইমে ধম্মে ভাৱনাপঞ্ঞায পচ্চক্খতো উস্সামীতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দো জাযতি. উস্সহতীতি ছন্দো উপ্পাদমত্তে অট্ঠত্ৱা ততো ভাৱনাৰম্ভৱসেন উস্সহতি. তুলযতিতি সম্মসনৱসেন সঙ্খাৰে. তীৰণৱিপস্সনায তুলযন্তোতি তীৰণপৰিঞ্ঞায জানিত্ৱা উপৰি পহানপৰিঞ্ঞায ৱসেন পৰিতুলযন্তো পটিজানন্তো. মগ্গপধানং পদহতীতি মগ্গলক্খণং পধানিকং মগ্গং পদহতি. পেসিতচিত্তোতি নিব্বানং পতি পেসিতচিত্তো. নামকাযেনাতি মগ্গপ্পটিপাটিযা তংতংমগ্গসম্পযুত্তনামকাযেন. ন পন কিঞ্চি আহাতি দূৰতায সমানং ন কিঞ্চি ৱচনং ভগৱা আহ তে দড়্হতৰং নিগ্গণ্হিতুং.