১. কন্দৰকসুত্তৱণ্ণনা

১. আৰামপোক্খৰণীআদীসূতি আৰামপোক্খৰণীউয্যানচেতিযট্ঠানাদীসু. উস্সন্নাতি বহুলা. অসোককণিকাৰকোৱিড়াৰকুম্ভীৰাজৰুক্খেহি সম্মিস্সতায তং চম্পকৱনং নীলাদিপঞ্চৱণ্ণকুসুমপটিমণ্ডিতন্তি দট্ঠব্বং, ন চম্পকৰুক্খানংযেৱ নীলাদিপঞ্চৱণ্ণকুসুমতাযাতি ৱদন্তি. ভগৱা কুসুমগন্ধসুগন্ধে চম্পকৱনে ৱিহৰতীতি ইমিনা ন মাপনকালে এৱ তস্মিং নগৰে চম্পকৰুক্খা উস্সন্না, অথ খো অপৰভাগেপীতি দস্সেতি. ‘‘পঞ্চসতমত্তেহি অড্ঢতেড়সেহী’’তি এৱং অদস্সিতপৰিচ্ছেদেন. হত্থিনো চাৰেতি সিক্খাপেতীতি হত্থাচৰিযো হত্থীনং সিক্খাপকো, তস্স পুত্তোতি আহ ‘‘হত্থাচৰিযস্স পুত্তো’’তি. তদা ভগৱা তেসং পসাদজননত্থং অত্তনো বুদ্ধানুভাৱং অনিগুহিত্ৱাৱ নিসিন্নোতি দস্সেন্তো ‘‘ছব্বণ্ণানং ঘনবুদ্ধৰস্মীন’’ন্তিআদিমাহ. ভগৱতো চেৱ গাৰৱেনাতি ভগৱতো গৰুভাৱেন, ভগৱতি গাৰৱেনাতি ৱা পাঠো.

নিচ্চং ন হোতীতি অভিণ্হং ন হোতি, কদাচিদেৱ হোতীতি অত্থো. অভিণ্হনিচ্চতা হি ইধ অধিপ্পেতা, ন কূটট্ঠনিচ্চতা. লোকে কিঞ্চি ৱিম্হযাৱহং দিস্ৱা হত্থৱিকাৰম্পি কৰোন্তি, অঙ্গুলিং ৱা ফোটযন্তি, তং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘অচ্ছৰং পহৰিতুং যুত্ত’’ন্তি. অভূতপুব্বং ভূতন্তি অযং নিৰুত্তিনযো যেভুয্যেন উপাদায ৰুড়্হীৱসেন ৱুত্তোতি ৱেদিতব্বো. তথা হি পাড়িযং ‘‘যেপি তে, ভো গোতম, অহেসুং অতীতমদ্ধান’’ন্তিআদি ৱুত্তং, কিঞ্চি অকত্তব্বম্পি কৰিযমানং দুক্কৰভাৱেন ৱিম্হযাৱহং হোতি, তথা কিঞ্চি কত্তব্বং, পুৰিমং গৰহচ্ছৰিযং, পচ্ছিমং পসংসচ্ছৰিযং, তদুভযং সুত্তপদসো দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং.

সম্মা পটিপাদিতোতি সম্মাপটিপদাযং ঠপিতো. এসা পটিপদা পৰমাতি এতপৰমং, ভাৱনপুংসকনিদ্দেসোযং যথা ‘‘ৱিসমং চন্দিমসূৰিযা পৰিৱত্তন্তী’’তি (অ. নি. ৪.৭০). অযঞ্হেত্থ অত্থো – ভগৱা ভিক্খুসঙ্ঘো পটিপদায তুম্হেহি পটিপাদিতো, অতীতেপি কালে বুদ্ধা এতপৰমংযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেসুং, অনাগতেপি কালে এতপৰমংযেৱ ভিক্খুসঙ্ঘং সম্মা পটিপাদেস্সন্তীতি পৰিব্বাজকো নযগ্গাহেন দিট্ঠেন অদিট্ঠং অনুমিনন্তো সব্বেসম্পি বুদ্ধানং সাসনে সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিং মজ্ঝে ভিন্নসুৱণ্ণং ৱিয সমসমং কত্ৱা দস্সেতি, এৱং দস্সেন্তো চ তেসং সুধম্মতঞ্চ তথা দস্সেতি এৱাতি ৱেদিতব্বো, বুদ্ধসুবুদ্ধতা পন নেসং সৰূপেনেৱ দস্সিতাতি. ন ইতো ভিয্যোতি ইমিনা পাড়িযং এতপৰমংযেৱাতি অৱধাৰণেন নিৱত্তিতং দস্সেতি সীলপদট্ঠানত্তা সমাধিস্স, সমাধিপদট্ঠানত্তা চ পঞ্ঞায সীলেপি চ অভিসমাচাৰিকপুব্বকত্তা আদিব্ৰহ্মচৰিযকস্স ৱুত্তং ‘‘আভিসমাচাৰিকৱত্তং আদিং কত্ৱা’’তি.

২. পুচ্ছানুসন্ধিআদীসু অনন্তোগধত্তা ‘‘পাটিএক্কো অনুসন্ধী’’তি ৱত্ৱা তমেৱত্থং পাকটং কাতুং ‘‘ভগৱা কিৰা’’তিআদি ৱুত্তং. উপসন্তকাৰণন্তি উপসন্তভাৱকাৰণং. তঞ্হি অৰিযানংযেৱ ৱিসযো, তত্থাপি চ বুদ্ধানং এৱ অনৱসেসতো ৱিসযোতি ইমমত্থং ব্যতিৰেকতো অন্ৱযতো চ দস্সেতুং ন হি ত্ৱন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ঞাতত্থচৰিযা কাকজাতকাদিৱসেন ৱেদিতব্বা, লোকত্থচৰিযা তংতংপাৰমিপূৰণৱসেন, বুদ্ধত্থচৰিযা মহাবোধিজাতকাদিৱসেন. অচ্ছৰিযং ভো গোতমাতিআদিনা কন্দৰকেন কতং পসাদপৱেদনং দস্সেতি.

যেপি তেতিআদিনা তেন ৱুত্তমত্থং পচ্চনুভাসন্তেন ভগৱতা সম্পটিচ্ছিতন্তি চৰিতত্তা আহ – ‘‘সন্তি হি কন্দৰকাতি অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধী’’তি. যো হি কন্দৰকেন ভিক্খুসঙ্ঘস্স উপসন্তভাৱো কিত্তিতো, তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তোপি তেন অপুচ্ছিতোযেৱ অত্তনো অজ্ঝাসযেন ভগৱা ‘‘সন্তি হী’’তিআদিনা দেসনং আৰভি. তেনাহ ‘‘ভগৱতো কিৰ এতদহোসী’’ তিআদি. কপ্পেত্ৱাতি অঞ্ঞথা সন্তমেৱ অত্তানং অঞ্ঞথা ৱিধায. পকপ্পেত্ৱাতি সনিদস্সনৱসেন গহেত্ৱা. তেনাহ ‘‘কুহকভাৱেনা’’তিআদি. পটিপদং পূৰযমানাতি কামং অৱিসেসেন সেক্খা ৱুচ্চন্তি, তে পন অধিগতমগ্গৱসেন ‘‘পূৰযমানা’’তি ন ৱত্তব্বা কিচ্চস্স নিট্ঠিতত্তা. মগ্গো হি একচিত্তক্খণিকোতি আহ ‘‘উপৰিমগ্গস্স ৱিপস্সনায উপসন্তা’’তি. ইতো মুত্তাতি মগ্গেনাগতূপসমতো মুত্তা. কল্যাণপুথুজ্জনে সন্ধায ৱদতি. তেনাহ ‘‘চতূহি সতিপট্ঠানেহি উপসন্তা’’তি.

সততসীলাতি অৱিচ্ছিন্নসীলা. সাতিসযো হি এতেসং সীলস্স অখণ্ডাদিভাৱো. সুপৰিসুদ্ধসীলতাৱসেন সন্ততা ৱুত্তি এতেসন্তি সন্ততৱুত্তিনোতি আহ ‘‘তস্সেৱ ৱেৱচন’’ন্তি. এৱং সীলৱুত্তিৱসেন ‘‘সন্ততৱুত্তিনো’’তি পদস্স অত্থং ৱত্ৱা ইদানি জীৱিতৱুত্তিৱসেন দস্সেন্তো ‘‘সন্ততজীৱিকাৱাতি অত্থো’’তি আহ. সাসনস্স জীৱিতৱুত্তি সীলসন্নিস্সিতা এৱাতি আহ ‘‘তস্মি’’ন্তিআদি.

নিপযতি ৱিসোসেতি ৰাগাদিসংকিলেসং, ততো ৱা অত্তানং নিপাতীতি নিপকো, পঞ্ঞৱা. তেনাহ ‘‘পঞ্ঞৱন্তো’’তি. পঞ্ঞায ঠত্ৱা জীৱিকাকপ্পনং নাম বুদ্ধপটিকুট্ঠমিচ্ছাজীৱং পহায সম্মাজীৱেন জীৱনন্তি তং দস্সেন্তো ‘‘যথা একচ্চো’’তিআদিমাহ. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং ৱিসুদ্ধিমগ্গে (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪) তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. ৰথৱিনীতপটিপদাদযো তেসু তেসু সুত্তেসু ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বা. ইতো অঞ্ঞত্থ মহাগোপালকসুত্তাদীসু (ম. নি. ১.৩৪৬ আদযো) লোকুত্তৰসতিপট্ঠানা কথিতাতি আহ – ‘‘ইধ পন লোকিযলোকুত্তৰমিস্সকা সতিপট্ঠানা কথিতা’’তি, সতিপট্ঠানসুত্তেপি (দী. নি. ২.৩৭৩-৩৭৪; ম. নি. ১.১০৬ আদযো) ৱোমিস্সকাৱ কথিতাতি. এত্তকেনাতি এত্তকায দেসনায.

৩. কাৰকভাৱন্তি পটিপত্তিযং পটিপজ্জনকভাৱং. মযম্পি নাম গিহী বহুকিচ্চা সমানা কালেন কালং সতিপট্ঠানেসু সুপ্পতিট্ঠিতচিত্তা ৱিহৰাম, কিমঙ্গং পন ৱিৱেকৱাসিনোতি অত্তনো কাৰকভাৱং পৱেদেন্তো এৱং ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চ উক্খিপতি. তেনাহ ‘‘অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো’’তিআদি. নানাৰম্মণেসু অপৰাপৰং উপ্পজ্জমানানং ৰাগাদিকিলেসানং ঘনজটিতসঙ্খাতাকাৰেন পৱত্তি কিলেসগহনেন গহনতা, তেনাহ ‘‘অন্তো জটা বহি জটা, জটায জটিতা পজা’’তি (সং. নি. ১.২৩, ১৯২). মনুস্সানং অজ্ঝাসযগহণেন সাঠেয্যম্পীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘কসটসাঠেয্যেসুপি এসেৱ নযো’’তি. যথা সপ্পিমধুফাণিতাদীসু কচৱৰভাৱো, সো কসটোতি ৱুচ্চতি, এৱং সন্তানে অপৰিসুদ্ধো সংকিলেসভাৱো কসটন্তি আহ ‘‘অপৰিসুদ্ধট্ঠেন কসটতা’’তি. অত্তনি অসন্তগুণসম্ভাৱনং কেৰাটিযট্ঠো. জানাতীতি ‘‘ইদং অহিতং ন সেৱিতব্বং, ইদং হিতং সেৱিতব্ব’’ন্তি ৱিচাৰেতি দেসেতি. ৱিচাৰণত্থোপি হি হোতি জানাতি-সদ্দো যথা ‘‘আযস্মা জানাতী’’তি. সব্বাপি…পে… অধিপ্পেতা ‘‘পসুপালকা’’তিআদীসু ৱিয. ইধ অন্তৰ-সদ্দো ‘‘ৱিজ্জন্তৰিকাযা’’তিআদীসু (ম. নি. ২.১৪৯) ৱিয খণত্থোতি আহ ‘‘যত্তকেন খণেনা’’তি. তেনাতি হত্থিনা. তানীতি সাঠেয্যাদীনি.

অত্থতো কাযচিত্তুজুকতাপটিপক্খভূতাৱ লোভসহগতচিত্তুপ্পাদস্স পৱত্তিআকাৰৱিসেসাতি তানি পৱত্তিআকাৰেন দস্সেতুং ‘‘তত্থা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্সাতি পাণভূতস্স অস্সস্স ৱা হত্থিনো ৱা. ঠস্সামীতি তত্থেৱ সপ্পটিভযে ঠানে গন্ত্ৱা ঠস্সামীতি ন হোতি. ইমস্স সাঠেয্যতায পাকটকৰণং ৱঞ্চনাধিপ্পাযভাৱতো. তথা হি চতূসু ঠানেসু ‘‘ৱঞ্চেত্ৱা’’ ইচ্চেৱ ৱুত্তং, নিগুহন্তো পন তত্থেৱ গন্ত্ৱা তিট্ঠেয্য. এস নযো সেসেসুপি. পটিমগ্গং আৰোহিতুকামস্সাতি আগতমগ্গমেৱ নিৱত্তিত্ৱা গন্তুকামস্স. লেণ্ডৱিস্সজ্জনাদীসু কালন্তৰাপেক্খাভাৱং ‘‘তথা’’তি ইমিনা উপসংহৰতি.

অন্তোজাতকাতি অত্তনো দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা. ধনক্কীতাতি ধনং দত্ৱা দাসভাৱেন গহিতা. কৰমৰানীতাতি দাসভাৱেন কৰমৰগ্গাহগহিতা. দাসব্যন্তি দাসভাৱং. পেস্সাতি অদাসা এৱ হুত্ৱা ৱেয্যাৱচ্চকৰা. ইমং ৱিস্সজ্জেত্ৱাতি ইমং অত্তনো হত্থগতং ৱিস্সজ্জেত্ৱা. ইমং গণ্হন্তাতি ইমং তস্স হত্থগতং গণ্হন্তা. সম্মুখতো অঞ্ঞথা পৰম্মুখকালে কাযৱাচাসমুদাচাৰদস্সনেনেৱ চিত্তস্স নেসং অঞ্ঞথা ঠিতভাৱো নিদ্দিট্ঠোতি ৱেদিতব্বো.

৪. অযম্পি পাটিযেক্কো অনুসন্ধীতি এত্থাপি অনন্তৰে ৱুত্তনযেনেৱ অনুসন্ধিযোজনা ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘অযঞ্হী’’তিআদি. চতুত্থো হিতপটিপদং পটিপন্নোতি যোজনা. পুগ্গলসীসেন পুগ্গলপটিপত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পুগ্গলে পহাযা’’তি আহ. পটিপত্তি হি ইধ পহাতব্বা, ন পুগ্গলা. যথা অস্সদ্ধাদিপুগ্গলপৰিৱজ্জনেন সদ্ধিন্দ্ৰিযাদিভাৱনা ইজ্ঝন্তি, এৱং মিচ্ছাপটিপন্নপুগ্গলপৰিৱজ্জনেন মিচ্ছাপটিপদা ৱজ্জিতব্বাতি আহ – ‘‘পুৰিমে তযো পুগ্গলে পহাযা’’তি. চতুত্থপুগ্গলস্সাতি ইমস্মিং চতুক্কে ৱুত্তচতুত্থপুগ্গলস্স হিতপটিপত্তিযংযেৱ পটিপাদেমি পৱত্তেমীতি দস্সেন্তো. সন্তাতি সমং ৱিনাসং নিৰোধং পত্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিৰুদ্ধা সন্তাতি ৱুত্তা’’তি. পুন সন্তাতি ভাৱনাৱসেন কিলেসপৰিড়াহৱিগমতো সন্তাতি অযমেত্থ অত্থোতি আহ ‘‘নিব্বুতা’’তি. সন্তাতি আনেত্ৱা যোজনা. সন্তো হৱেতি এত্থ সমভাৱকৰেন সাধুভাৱস্স ৱিসেসপচ্চযভূতেন পণ্ডিচ্চেন সমন্নাগতা অৰিযা ‘‘সন্তো’’তি ৱুত্তাতি আহ – ‘‘সন্তো হৱে…পে… পণ্ডিতা’’তি.

আহিতো অহংমানো এত্থাতি অত্তা (অ. নি. টী. ২.৪.১৯৮) অত্তভাৱো, ইধ পন যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা, তং অত্তানং. পৰন্তি অত্ততো অঞ্ঞং. ছাতং ৱুচ্চতি তণ্হা জিঘচ্ছাহেতুতায. অন্তো তাপনকিলেসানন্তি অত্তনো সন্তানে অত্তপৰিড়াহজননসন্তপ্পনকিলেসানং. চিত্তং আৰাধেতীতি চিত্তং পসাদেতি, সম্পহংসেতীতি অত্থো. যস্মা পন তথাভূতো চিত্তং সম্পাদেন্তো অজ্ঝাসযং গণ্হন্তো নাম হোতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘চিত্তং সম্পাদেতী’’তিআদি.

৫. দুক্খং পটিক্কূলং জেগুচ্ছং এতস্সাতি দুক্খপটিক্কূলো তং দুক্খপটিক্কূলং. ৱিসেসনৱিসেসিতব্বতা হি কামচাৰা. অট্ঠকথাযং পন দুক্খস্স ৱিসেসিতব্বতং সন্ধায বাহিৰত্থসমাসং অনাদিযিত্ৱা ‘‘দুক্খস্স পটিক্কূল’’ন্তি অত্থো ৱুত্তো. যেন হি ভাগেন পুৰিসস্স দুক্খং পটিক্কূলং, তেন দুক্খস্স পুৰিসোপীতি. তেনাহ – ‘‘পচ্চনীকসণ্ঠিত’’ন্তি.

৬. চতূহি কাৰণেহীতি ধাতুকুসলতাদীহি চতূহি কাৰণেহি. কম্মং কৰোতীতি যোগকম্মং কৰোতি. যস্মা সম্বুদ্ধা পৰেসং মগ্গফলাধিগমায উস্সাহজাতা, তত্থ নিৰন্তৰং যুত্তপ্পযুত্তা এৱ হোন্তি, তে পটিচ্চ তেসং অন্তৰাযো ন হোতিযেৱাতি আহ ‘‘ন পন বুদ্ধে পটিচ্চা’’তি. কিৰিযপৰিহানিযা দেসকস্স তস্সেৱ ৱা পুগ্গলস্স তজ্জপযোগাভাৱতো. ‘‘দেসকস্স ৱা’’তি ইদং সাৱকানং ৱসেন দট্ঠব্বং. মহতা অত্থেনাতি এত্থ অত্থ-সদ্দো আনিসংসপৰিযাযোতি আহ ‘‘দ্ৱীহি আনিসংসেহী’’তি. পসাদং পটিলভতি ‘‘অৰহন্তো’’তিআদিনা সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তিযা সুতত্তা. অভিনৱো নযো উদপাদি সন্ততসীলতাদিৱসেন অনত্তন্তপতাদিৱসেন, সোপি তং সুত্ৱা দাসাদীসু সৱিসেসং লজ্জী দযাপন্নো হিতানুকম্পী হুত্ৱা সেক্খপটিপদং সীলং সাধেন্তো অনুক্কমেন সতিপট্ঠানভাৱনং পৰিব্ৰূহেতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘মহতা অত্থেন সংযুত্তো’’তি.

৮. পৰেসং হননঘাতনাদিনা ৰোদাপনতো লুদ্দো, তথা ৱিঘাতকভাৱেন কাযচিত্তানং ৱিদাৰণতো দাৰুণো, ৱিৰুদ্ধৱাদতায কক্খড়ো, বন্ধনাগাৰে নিযুত্তো বন্ধনাগাৰিকো.

৯. খত্তিযাভিসেকেনাতি খত্তিযানং কত্তব্বঅভিসেকেন. সন্থাগাৰন্তি সন্থাৰৱসেন কতং অগাৰং যঞ্ঞাৱাটং. সপ্পিতেলেনাতি সপ্পিমযেন তেলেন, যমকস্নেহেন হি তদা কাযং অব্ভঞ্জতি. ৱচ্ছভাৱং তৰিত্ৱা ঠিতো ৱচ্ছতৰো. পৰিক্খেপকৰণত্থাযাতি ৱনমালাহি সদ্ধিং দব্ভেহি ৱেদিযা পৰিক্খেপনত্থায. যঞ্ঞভূমিযন্তি অৱসেসযঞ্ঞট্ঠানে. যং পনেত্থ অত্থতো অৱিভত্তং তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.

কন্দৰকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.