১. সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনা

৪৩৯. মহাজনকাযে সন্নিপতিতেতি কেচি ‘‘পহংসনৱিধিং দস্সেত্ৱা ৰাজকুমাৰং হাসেস্সামা’’তি, কেচি ‘‘তং কীড়নং পস্সিস্সামা’’তি এৱং মহাজনসমূহে সন্নিপতিতে. দেৱনটন্তি দিব্বগন্ধব্বং. কুসলং কুসলন্তি ৱচনং উপাদাযাতি ‘‘কচ্চি কুসলং? আম কুসল’’ন্তি ৱচনপটিৱচনৱসেন পৱত্তকুসলৱাদিতায তে মনুস্সা আদিতো কুসলাতি সমঞ্ঞং লভিংসু. তেসং কুসলানং ইস্সৰাতি ৰাজকুমাৰা কোসলা. কোসলে জাতা. তেসং নিৱাসোতি সব্বং পুব্বে ৱুত্তনযমেৱ. তেনাহ ‘‘সো পদেসো কোসলাতি ৱুচ্চতী’’তি.

চাৰিকং চৰমানোতি সামঞ্ঞৱচনম্পি ‘‘মহতা…পে… তদৱসৰী’’তি ৱচনতো ৱিসেসং নিৱিট্ঠমেৱাতি আহ ‘‘অতুৰিতচাৰিকং চৰমানো’’তি. মহতাতি গুণমহত্তেনপি সঙ্খ্যামহত্তেনপি মহতা. তস্মিঞ্হি ভিক্খুসমূহে কেচি অধিসীলসিক্খাৱসেন সীলসম্পন্না, তথা কেচি সীলসমাধিসম্পন্না, কেচি সীলসমাধিপঞ্ঞাসম্পন্নাতি গুণমহত্তেনপি সো ভিক্খুসমূহো মহাতি. তং অনামসিত্ৱা সঙ্খ্যামহত্তমেৱ দস্সেন্তো ‘‘সতং ৱা’’তিআদিমাহ. অঞ্ঞগামপটিবদ্ধজীৱিকাৱসেন সমোসৰন্তি এত্থাতি সমোসৰণং, গামো নিৱাসগামো. ন্তি সালং ব্ৰাহ্মণগামং. ৱিহাৰোতি ভগৱতো ৱিহৰণট্ঠানং. এত্থাতি এতস্মিং সালেয্যকসুত্তে. অনিযমিতোতি অসুকস্মিং আৰামে পব্বতে ৰুক্খমূলে ৱাতি ন নিযমিতো, সৰূপগ্গহণৱসেন ন নিযমিত্ৱা ৱুত্তো. তস্মাতি অনিযমিতত্তা. অত্থাপত্তিসিদ্ধমত্থং পৰিকপ্পনৱসেন দস্সেন্তো ‘‘ৱনসণ্ডো ভৱিস্সতী’’তি আহ, অদ্ধা ভৱেয্যাতি অত্থো.

উপলভিংসূতি (সাৰত্থ. টী. ১.১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; দী. নি. টী. ১.২৫৫; অ. নি. টী. ২.৩.৬৪) সৱনৱসেন উপলভিংসূতি ইমমত্থং দস্সেন্তো ‘‘সোতদ্ৱাৰ…পে… জানিংসূ’’তি আহ. অৱধাৰণফলত্তা সব্বম্পি ৱাক্যং অন্তোগধাৱধাৰণন্তি আহ ‘‘পদপূৰণমত্তে ৱা নিপাতো’’তি. অৱধাৰণত্থেতি পন ইমিনা ইট্ঠত্থাৱধাৰণত্থং খো-সদ্দগ্গহণন্তি দস্সেতি. ‘‘অস্সোসু’’ন্তি পদং খো-সদ্দে গহিতে তেন ফুল্লিতমণ্ডিতৱিভূসিতং ৱিয হোন্তং পূৰিতং নাম হোতি, তেন চ পুৰিমপচ্ছিমপদানি সংসিলিট্ঠানি হোন্তি, ন তস্মিং অগ্গহিতেতি আহ ‘‘পদপূৰণেন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতামত্তমেৱা’’তি. মত্ত-সদ্দো ৱিসেসনিৱত্তিঅত্থো. তেনস্স অনত্থন্তৰদীপনতং দস্সেতি, এৱ-সদ্দেন পন ব্যঞ্জনসিলিট্ঠতায একন্তিকতং. সালাযং জাতা সংৱড্ঢকা সালেয্যকা যথা ‘‘কত্তেয্যকা উব্ভেয্যকা’’তি.

সমিতপাপত্তাতি অচ্চন্তং অনৱসেসতো সৱাসনং সমিতপাপত্তা. এৱঞ্হি বাহিৰকৱীতৰাগসেক্খাসেক্খপাপসমনতো ভগৱতো পাপসমনং ৱিসেসিতং হোতি. অনেকত্থত্তা নিপাতানং ইধ অনুস্সৱত্থো অধিপ্পেতোতি আহ ‘‘খলূতি অনুস্সৱনত্থে নিপাতো’’তি. আলপনমত্তন্তি পিযালাপৱচনং. পিযসমুদাহাৰা হেতে ‘‘ভো’’তি ৱা ‘‘আৱুসো’’তি ৱা ‘‘দেৱানংপিযা’’তি ৱা. গোত্তৱসেনাতি এত্থ তং তাযতীতি গোত্তং. গোতমোতি হি পৱত্তমানং অভিধানং বুদ্ধিঞ্চ একংসিকৱিসযতায তাযতি ৰক্খতীতি গোতমগোত্তং. যথা হি বুদ্ধি আৰম্মণভূতেন অত্থেন ৱিনা ন ৱত্ততি, এৱং অভিধানং অভিধেয্যভূতেন, তস্মা সো তানি তাযতি ৰক্খতীতি ৱুচ্চতি. সো পন অত্থতো অঞ্ঞকুলপৰম্পৰাসাধাৰণং তস্স কুলস্স আদিপুৰিসসমুদাগতং তংকুলপৰিযাপন্নসাধাৰণং সামঞ্ঞৰূপন্তি দট্ঠব্বং. উচ্চাকুলপৰিদীপনং উদিতোদিতৱিপুলখত্তিযকুলৱিভাৱনতো. সব্বখত্তিযানঞ্হি আদিভূতমহাসম্মতমহাৰাজতো পট্ঠায অসম্ভিন্নং উড়াৰতমং সক্যৰাজকুলং. কেনচি পাৰিজুঞ্ঞেনাতি ঞাতিপাৰিজুঞ্ঞভোগপাৰিজুঞ্ঞাদিনা কেনচিপি পাৰিজুঞ্ঞেন পৰিহানিযা অনভিভূতো অনজ্ঝোত্থটো. তথা হি কদাচিপি তস্স কুলস্স তাদিসপাৰিজুঞ্ঞাভাৱো, অভিনিক্খমনকালে চ ততো সমিদ্ধতমভাৱো লোকে পাকটো পঞ্ঞাতোতি. সক্যকুলা পব্বজিতোতি ইদং ৱচনং ভগৱতো সদ্ধাপব্বজিতভাৱদীপনং ৱুত্তং মহন্তং ঞাতিপৰিৱট্টং মহন্তঞ্চ ভোগক্খন্ধং পহায পব্বজিতভাৱদীপনতো. এত্থ চ সমণোতি ইমিনা পৰিক্খকজনেহি ভগৱতো বহুমতভাৱো দস্সিতো সমিতপাপতাদীপনতো, গোতমোতি ইমিনা লোকিযজনেহি উড়াৰতমকুলীনতাদীপনতো.

অব্ভুগ্গতোতি এত্থ অভি-সদ্দো ইত্থম্ভূতাখ্যানে, তংযোগতো পন ‘‘ভৱন্তং গোতম’’ন্তি উপযোগৱচনং সামিঅত্থেপি সমানং ইত্থম্ভূতযোগদীপনতো ‘‘ইত্থম্ভূতাখ্যানত্থে’’তি ৱুত্তং. তেনাহ ‘‘তস্স খো পন ভোতো গোতমস্সাতি অত্থো’’তি. কল্যাণোতি ভদ্দকো. সা চস্স কল্যাণতা উড়াৰৱিসযতাযাতি আহ ‘‘কল্যাণগুণসমন্নাগতো’’তি. তংৱিসযতা হেত্থ সমন্নাগমো. সেট্ঠোতি এত্থাপি এসেৱ নযো যথা ‘‘ভগৱাতি ৱচনং সেট্ঠ’’ন্তি (পাৰা. অট্ঠ. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২; উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; মহানি. অট্ঠ. ৫০). ‘‘ভগৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা গুণানং সংকিত্তনতো সংসদ্দনতো চ কিত্তিসদ্দো ৱণ্ণোতি আহ ‘‘কিত্তিযেৱা’’তি. কিত্তিপৰিযাযোপি হি সদ্দ-সদ্দো যথা তং ‘‘উড়াৰসদ্দা ইসযো গুণৱন্তো তপস্সিনো’’তি. থুতিঘোসোতি অভিত্থৱুদাহাৰো. অজ্ঝোত্থৰিত্ৱাতি পটিপক্খাভাৱেন অনঞ্ঞসাধাৰণতায চ অভিভৱিত্ৱা.

সো ভগৱাতি যো সো সমতিংস পাৰমিযো পূৰেত্ৱা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৱা অনুত্তৰং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৱানং অতিদেৱো সক্কানং অতিসক্কো ব্ৰহ্মানং অতিব্ৰহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৱন্ততাদীহি কাৰণেহি ভগৱাতি লদ্ধনামো, সো ভগৱা. ‘‘ভগৱা’’তি হি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তথা হি ৱুত্তং ‘‘ভগৱাতি নেতং নামং মাতৰা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ১৪৯, ১৯৮, ২১০; চূড়নি. অজিতমাণৱপুচ্ছানিদ্দেস ২). পৰতো পন ‘‘ভগৱা’’তি গুণকিত্তনমেৱ. এৱং ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীহি পদেহি যে সদেৱকে লোকে অতিৱিয পঞ্ঞাতা বুদ্ধগুণা, তে নানপ্পকাৰতো ৱিভাৱিতাতি দস্সেতুং পচ্চেকং ইতিপি-সদ্দো যোজেতব্বোতি আহ ‘‘ইতিপি অৰহং, ইতিপি সমাসম্বুদ্ধো…পে… ইতিপি ভগৱা’’তি. ‘‘ইতিপেতং ভূতং, ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৱিয হি ইধ ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকাৰণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো তেন তেসং গুণানং বহুভাৱদীপনতো. তানি গুণসল্লক্খণকাৰণানি সদ্ধাসম্পন্নানং ৱিঞ্ঞুজাতিকানং পচ্চক্খানি এৱাতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কাৰণেনাতি ৱুত্তং হোতী’’তিআদি. ততো ৱিসুদ্ধিমগ্গতো. তেসন্তি ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীনং. ৱিত্থাৰো অত্থনিদ্দেসো গহেতব্বো. ততো এৱ তংসংৱণ্ণনাযং (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০) ৱুত্তো ‘‘আৰকাতি অৰহং সুৱিদূৰভাৱতো, আৰকাতি অৰহং আসন্নভাৱতো, ৰহিতব্বস্স অভাৱতো, সযঞ্চ অৰহিতব্বতো, নত্থি এতস্স ৰহোগমনং গতীসু পচ্চাজাতি, পাসংসভাৱতো ৱা অৰহ’’ন্তিআদিনা ‘‘অৰহ’’ন্তিআদীনং পদানং অত্থো ৱিত্থাৰতো ৱেদিতব্বো.

ভৱন্তি চেত্থ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৩০; সাৰত্থ. টী. ১.ৱেৰঞ্জকণ্ডৱণ্ণনা) –

‘‘সম্মা নপ্পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নৰা;

আৰকা তেহি ভগৱা, দূৰে তেনাৰহং মতো.

যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;

ভগৱা তেহি আসন্নো, তেনাপি অৰহং জিনো.

পাপধম্মা ৰহা নাম, সাধূহি ৰহিতব্বতো;

তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৱা অৰহং মতো.

যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অৰিযা সুদ্ধগোচৰা;

ন তেহি ৰহিতো হোতি, নাথো তেনাৰহং মতো.

ৰহো ৱা গমনং যস্স, সংসাৰে নত্থি সব্বসো;

পহীনজাতিমৰণো, অৰহং সুগতো মতো.

গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৱকে;

তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অৰহং দ্ৱিপদুত্তমো.

আৰকা মন্দবুদ্ধীনং, আসন্না চ ৱিজানতং;

ৰহানং সুপ্পহীনত্তা, ৱিদূনমৰহেয্যতো;

ভৱেসু চ ৰহাভাৱা, পাসংসা অৰহং জিনো’’তি.

সুন্দৰন্তি ভদ্দকং. তঞ্চ পস্সন্তস্স হিতসুখাৱহভাৱেন ৱেদিতব্বন্তি আহ ‘‘অত্থাৱহং সুখাৱহ’’ন্তি. তত্থ অত্থাৱহন্তি দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থসঞ্হিতহিতাৱহং. সুখাৱহন্তি তপ্পৰিযাপন্নতিৱিধসুখাৱহং. তথাৰূপানন্তি তাদিসানং. যাদিসেহি পন গুণেহি ভগৱা সমন্নাগতো, তেহি চতুপ্পমাণিকস্স লোকস্স সব্বথাপি অচ্চন্তায পসাদনীযোতি দস্সেতুং ‘‘অনেকেহিপী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যথাভূত…পে… অৰহতন্তি ইমিনা ধম্মপ্পমাণানং লূখপ্পমাণানং সত্তানং ভগৱতো পসাদাৱহতমাহ, ইতৰেন ইতৰেসং. দস্সনমত্তম্পিসাধু হোতীতি এত্থ কোসিযসকুণস্স ৱত্থু কথেতব্বং. একং পদম্পি সোতুং লভিস্সাম, সাধুতৰংযেৱ ভৱিস্সতীতি এত্থ মণ্ডূকদেৱপুত্তৱত্থু কথেতব্বং.

ইমিনা নযেন অগাৰিকপুচ্ছা আগতাতি ইদং যেভুয্যৱসেন ৱুত্তং. যেভুয্যেন হি অগাৰিকা এৱং পুচ্ছন্তি. অনগাৰিকপুচ্ছাযপি এসেৱ নযো. যথা ন সক্কোন্তি…পে… ৱিস্সজ্জেন্তোতি ইমিনা সত্থু তেসং ব্ৰাহ্মণগহপতিকানং নিগ্গণ্হনৱিধিং দস্সেতি. তেসঞ্হি সংখিত্তৰুচিতায সঙ্খেপদেসনা, তায অত্থং অজানন্তা ৱিত্থাৰদেসনং আযাচন্তি, সা চ নেসং সংখিত্তৰুচিতা পণ্ডিতমানিতায, সো চ মানো যথাদেসিতস্স অত্থস্স অজানন্তে অপ্পতিট্ঠো হোতি, ইতি ভগৱা তেসং মাননিগ্গহৱিধিং চিন্তেত্ৱা সঙ্খেপেনেৱ পঞ্হং ৱিস্সজ্জেসি, ন সব্বসো দেসনায অসল্লক্খণত্থং. তেনাহ ‘‘পণ্ডিতমানিকা হী’’তিআদি. যস্মা মং তুম্হে যাচথ, সংখিত্তেন ৱুত্তমত্থং ন জানিত্থাতি অধিপ্পাযো.

৪৪০. ‘‘একৱিধেন ঞাণৱত্থু’’ন্তিআদীসু (ৱিভ. ৭৫১) ৱিয কোট্ঠাসত্থো ৱিধ-সদ্দো, সো চ ৱিভত্তিৱচনৱিপল্লাসং কত্ৱা পচ্চত্তে কৰণৱচনৱসেন ‘‘তিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তো. অত্থো পন কৰণপুথুৱচনৱসেন দট্ঠব্বোতি আহ ‘‘তিৱিধন্তি তীহি কোট্ঠাসেহী’’তি. পকাৰত্থো ৱা ৱিধ-সদ্দো, পকাৰত্থত্তাযেৱ লব্ভমানং অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযাভাৱসামঞ্ঞং, কাযদ্ৱাৰিকভাৱসামঞ্ঞং ৱা উপাদায একত্তং নেত্ৱা ‘‘তিৱিধ’’ন্তি ৱুত্তং. পকাৰভেদে পন অপেক্খিতে ‘‘তিৱিধা’’ইচ্চেৱ ৱুত্তং হোতি. কাযেনাতি এত্থ কাযোতি চোপনকাযো অধিপ্পেতো, সো চ অধম্মচৰিযায দ্ৱাৰভূতো তেন ৱিনা তস্সা অপ্পৱত্তনতো. কাযেনাতি চ হেতুম্হি কৰণৱচনং. কিঞ্চাপি হি অধম্মচৰিযাসঙ্খাতচেতনাসমুট্ঠানা সা ৱিঞ্ঞত্তি, ন চ সা পট্ঠানে আগতেসু চতুৱীসতিযা পচ্চযেসু একেনপি পচ্চযেন চেতনায পচ্চযো হোতি, তস্সা পন তথাপৱত্তমানায কাযকম্মসঞ্ঞিতায চেতনায পৱত্তি হোতীতি তেন দ্ৱাৰেন লক্খিতব্বভাৱতো তস্সা কাৰণং ৱিয চ সব্বোহাৰমত্তং হোতি. কাযদ্ৱাৰেনাতি ৱা কাযেন দ্ৱাৰভূতেন কাযদ্ৱাৰভূতেনাতি তং ইত্থম্ভূতলক্খণে কৰণৱচনং. অধম্মং চৰতি এতাযাতি অধম্মচৰিযা, তথাপৱত্তা চেতনা. অধম্মোতি পন তংসমুট্ঠানো পযোগো দট্ঠব্বো. ধম্মতো অনপেতাতি ধম্মা, ন ধম্মাতি অধম্মা, অধম্মা চ সা চৰিযা চাতি অধম্মচৰিযা. পচ্চনীকসমনট্ঠেন সমং, সমানং সদিসং যুত্তন্তি ৱা সমং, সুচৰিতং. সমতো ৱিগতং, ৱিৰুদ্ধং ৱা তস্সাতি ৱিসমং, দুচ্চৰিতং. সা এৱ ৱিসমা চৰিযাতি ৱিসমচৰিযা. সব্বেসু কণ্হসুক্কপদেসূতি ‘‘চতুব্বিধং ৱাচায অধম্মচৰিযাৱিসমচৰিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন আগতেসু সব্বেসু কণ্হপদেসু – ‘‘তিৱিধং খো গহপতযো কাযেন ধম্মচৰিযাসমচৰিযা হোতী’’তিআদিনা উদ্দেসনিদ্দেসৱসেন আগতেসু সব্বেসু সুক্কপদেসু চ.

ৰোদেতি কুৰূৰকম্মন্ততায পৰপটিবদ্ধে সত্তে অস্সূনি মোচেতীতি ৰুদ্দো, সো এৱ লুদ্দো ৰ-কাৰস্স ল-কাৰং কত্ৱা. কক্খড়োতি লুদ্দো. দাৰুণোতি ফৰুসো. সাহসিকোতি সাহস্সকাৰী. সচেপি ন লিপ্পন্তি. তথাৱিধো পৰেসং ঘাতনসীলো লোহিতপাণীত্ৱেৱ ৱুচ্চতি যথা দানসীলো পৰেসং দানত্থং অধোতহত্থোপি ‘‘পযতপাণী’’ত্ৱেৱ ৱুচ্চতি. পহৰণং পহাৰদানমত্তং হতং, পৱুদ্ধং পহৰণং পৰস্স মাৰণং পহতন্তি দস্সেন্তো ‘‘হতে’’তিআদিমাহ. তত্থ নিৱিট্ঠোতি অভিনিৱিট্ঠো পসুতো.

যস্স ৱসেন ‘‘পৰস্সা’’তি সামিনিদ্দেসো, তং সাপতেয্যং. যঞ্হি সামঞ্ঞতো গহিতং, তং তেনেৱ সামিনিদ্দেসেন পকাসিতন্তি আহ ‘‘পৰস্স সন্তক’’ন্তি. পৰস্সপৰৱিত্তূপকৰণন্তি ৱা একমেৱেতং সমাসপদং, যং কিঞ্চি পৰসন্তকং ৱিসেসতো পৰস্স ৱিত্তূপকৰণং ৱাতি অত্থো. তেহি পৰেহীতি যেসং সন্তকং, তেহি. যস্স ৱসেন পুৰিসো ‘‘থেনো’’তি ৱুচ্চতি, তং থেয্যন্তি আহ ‘‘অৱহৰণচিত্তস্সেতং অধিৱচন’’ন্তি. থেয্যসঙ্খাতেন, ন ৱিস্সাসতাৱকালিকাদিৱসেনাতি অত্থো.

মতে ৱাতি ৱা-সদ্দো অৱুত্তৱিকপ্পত্থো. তেন পব্বজিতাদিভাৱং সঙ্গণ্হাতি. এতেনুপাযেনাতি যং মাতৰি মতায, নট্ঠায ৱা পিতা ৰক্খতি, সা পিতুৰক্খিতা. যং উভোসু অসন্তেসু ভাতা ৰক্খতি, সা ভাতুৰক্খিতাতি এৱমাদিং সন্ধাযাহ. সভাগকুলানীতি আৱাহকিৰিযায সভাগানি কুলানি. দস্সুকৱিধিং ৱা উদ্দিস্স ঠপিতদণ্ডাৰাজাদীহি. সম্মাদিট্ঠিসুত্তে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৮৯) ‘‘অসদ্ধম্মাধিপ্পাযেন কাযদ্ৱাৰপ্পৱত্তা অগমনীযট্ঠানৱীতিক্কমচেতনা’’তি এৱং ৱুত্তমিচ্ছাচাৰলক্খণৱসেন.

হত্থপাদাদিহেতূতি হত্থপাদাদিভেদনহেতু. ধনহেতূতি ধনস্স লাভহেতু জানিহেতু চ. লাভোতি ঘাসচ্ছাদনানি লব্ভতীতি লাভো. কিঞ্চিক্খন্তি কিঞ্চিমত্তকং আমিসজাতং. তেনাহ ‘‘যং ৱা’’তিআদি. জানন্তোযেৱাতি মুসাভাৱং তস্স ৱত্থুনো অত্থি, তং জানন্তো এৱ.

অণ্ডকাতি ৱুচ্চতি ৰুক্খে অণ্ডসদিসা গণ্ঠিযো. যথা থদ্ধা ৱিসমা দুব্বিনীতা চ হোন্তি, এৱমেৱং খুংসনৱম্ভনৱসেন পৱত্তৱাচাপি হি ‘‘অণ্ডকা’’তি ৱুত্তা. তেনাহ ‘‘যথা সদোসে ৰুক্খে’’তিআদি. কক্কসাতি ফৰুসা এৱ, সো পনস্সা কক্কসভাৱো ব্যাপাদনিমিত্ততায ততো পূতিকাতি. তেনাহ ‘‘যথা নামা’’তিআদি. কটুকাতি অনিট্ঠা. অমনাপাতি ন মনৱড্ঢনী, ততো এৱ দোসজননী, চিত্তসন্দোসুপ্পত্তিকাৰিকা. মম্মেসূতি ঘট্টনেন দুক্খুপ্পত্তিতো মম্মসদিসেসু জাতিআদীসু. লগ্গনকাৰীতি এৱং ৱদন্তস্স এৱং ৱদামীতি অত্থাধিপ্পাযেন লগ্গনকাৰী, ন ব্যঞ্জনৱসেন. কোধস্স আসন্না তস্স কাৰণভাৱতো. সদোসৱাচাযাতি অত্তনো সমুট্ঠাপকদোসস্স ৱসেন সদোসৱাচায ৱেৱচনানি.

অকালেনাতি অযুত্তকালেন. অকাৰণনিস্সিতন্তি নিপ্ফলং. ফলঞ্হি কাৰণনিস্সিতং নাম তদৱিনাভাৱতো. অকাৰণনিস্সিতং নিপ্ফলং, সম্ফন্তি অত্থো. অসভাৱৱত্তাতি অযাথাৱৱাদী. অসংৱৰৱিনযপটিসংযুত্তস্সাতি সংৱৰৱিনযৰহিতস্স, অত্তনো সুণন্তস্স চ ন সংৱৰৱিনযাৱহস্স ৱত্তা. হদযমঞ্জূসাযং নিধেতুন্তি অহিতসংহিতত্তা চিত্তং অনুপ্পৱিসেত্ৱা নিধেতুং. অযুত্তকালেতি ধম্মং কথেন্তেন যো অত্থো যস্মিং কালে ৱত্তব্বো, ততো পুব্বে পচ্ছা তস্স অকালো, তস্মিং অযুত্তকালে ৱত্তা হোতি. অনপদেসন্তি ভগৱতা অসুকসুত্তে এৱং ৱুত্তন্তি সুত্তাপদেসৱিৰহিতং. অপৰিচ্ছেদন্তি পৰিচ্ছেদৰহিতং. যথা পন ৱাচা পৰিচ্ছেদৰহিতা হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘সুত্তং ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. উপলব্ভন্তি অনুযোগং. বাহিৰকথংযেৱাতি যং সুত্তং, জাতকং ৱা নিক্খিত্তং, তস্স সৰীৰভূতং কথং অনামসিত্ৱা ততো বহিভূতংযেৱ কথং. সম্পজ্জিত্ৱাতি ৱিৰুড়্হং আপজ্জিত্ৱা. পৱেণিজাতকাৱাতি অনুজাতপাৰোহমূলানিযেৱ তিট্ঠন্তি. আহৰিত্ৱাতি নিক্খিত্তসুত্ততো অঞ্ঞম্পি অনুযোগউপমাৱত্থুৱসেন তদনুপযোগিনং আহৰিত্ৱা. জানাপেতুন্তি এতদত্থমিদং ৱুত্তন্তি জানাপেতুং যো সক্কোতি. তস্স কথেতুন্তি তস্স তথাৰূপস্স ধম্মকথিকস্স বহুম্পি কথেতুং ৱট্টতি. ন অত্থনিস্সিতন্তি অত্তনো পৰেসঞ্চ ন হিতাৱহং.

অভিজ্ঝাযনং যেভুয্যেন পৰসন্তকস্স দস্সনৱসেন হোতীতি ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি ৱুত্তং. অভিজ্ঝাযন্তো ৱা অভিজ্ঝাযিতং ৱত্থুং যত্থ কত্থচি ঠিতম্পি পচ্চক্খতো পস্সন্তো ৱিয অভিজ্ঝাযতীতি ৱুত্তং ‘‘অভিজ্ঝায ওলোকেতা হোতী’’তি. কম্মপথভেদো ন হোতি, কেৱলং লোভমত্তোৱ হোতি পৰিণামনৱসেন অপ্পৱত্তত্তা. যথা পন কম্মপথভেদো হোতি, তং দস্সেতুং ‘‘যদা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. পৰিণামেতীতি অত্তনো সন্তকভাৱেন পৰিগ্গয্হ নামেতি.

ৱিপন্নচিত্তোতি ব্যাপাদেন ৱিপত্তিং আপাদিতচিত্তো. তেনাহ ‘‘পূতিভূতচিত্তো’’তি. ব্যাপাদো হি ৱিসং ৱিয লোহিতস্স চিত্তং পূতিভাৱং জনেতি. দোসেন দুট্ঠচিত্তসঙ্কপ্পোতি ৱিসেন ৱিয সপ্পিআদিকোপেন দূসিতচিত্তসঙ্কপ্পো. ঘাতীযন্তূতি হনীযন্তু. ৱধং পাপুণন্তূতি মৰণং পাপুণন্তু. মা ৱা অহেসুন্তি সব্বেন সব্বং ন হোন্তু. তেনাহ ‘‘কিঞ্চিপি মা অহেসু’’ন্তি, অনৱসেসৱিনাসং পাপুণন্তূতি অত্থো. হঞ্ঞন্তূতি আদিচিন্তনেনেৱাতি একন্ততো ৱিনাসচিন্তায এৱ.

মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অযোনিসো উপ্পন্নদিট্ঠিকো. সো চ একন্ততো কুসলপটিপক্খদিট্ঠিকোতি আহ ‘‘অকুসলদস্সনো’’তি. ৱিপল্লত্থদস্সনোতি ধম্মতায ৱিপৰিযাসগ্গাহী. নত্থি দিন্নন্তি দেয্যধম্মসীসেন দানং ৱুত্তন্তি আহ ‘‘দিন্নস্স ফলাভাৱং সন্ধায ৱদতী’’তি. দিন্নং পন অন্নাদিৱত্থুং কথং পটিক্খিপতি. এস নযো ‘‘যিট্ঠং হুত’’ন্তি এত্থাপি. মহাযাগোতি সব্বসাধাৰণং মহাদানং. পহেণকসক্কাৰোতি পাহুনকানং কত্তব্বসক্কাৰো. ফলন্তি আনিসংসফলঞ্চ নিস্সন্দফলঞ্চ. ৱিপাকোতি সদিসং ফলং. পৰলোকে ঠিতস্স অযং লোকো নত্থীতি পৰলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো অযং লোকো ন হোতি. ইধলোকে ঠিতস্সপি পৰলোকো নত্থীতি ইধলোকে ঠিতস্স কম্মুনা লদ্ধব্বো পৰলোকো ন হোতি. তত্থ কাৰণমাহ ‘‘সব্বে তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তী’’তি. ইমে সত্তা যত্থ যত্থ ভৱযোনিগতিআদীসু ঠিতা তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জন্তি নিৰুদযৱিনাসৱসেন ৱিনস্সন্তি. ফলাভাৱৱসেনাতি মাতাপিতূসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং ফলস্স অভাৱৱসেন ‘‘নত্থি মাতা, নত্থি পিতা’’তি ৱদতি, ন মাতাপিতূনং, নাপি তেসু সম্মাপটিপত্তিমিচ্ছাপটিপত্তীনং অভাৱৱসেন তেসং লোকপচ্চক্খত্তা. বুব্বুড়কস্স ৱিয ইমেসং সত্তানং উপ্পাদো নাম কেৱলোৱ, ন চৱিত্ৱা আগমনপুব্বকোতি দস্সনত্থং ‘‘নত্থি সত্তা ওপপাতিকা’’তি ৱুত্তন্তি আহ ‘‘চৱিত্ৱা উপপজ্জনকসত্তা নাম নত্থীতি ৱদতী’’তি. সমণেন নাম যাথাৱতো জানন্তেন কস্সচি কিঞ্চি অকথেত্ৱা সঞ্ঞতেন ভৱিতব্বং, অঞ্ঞথা অহোপুৰিসিকা নাম সিযা, কিং পৰো পৰস্স কৰিস্সতি, তথা অত্তনো সম্পাদনস্স কস্সচি অৱসৰো এৱ নত্থি তত্থ তত্থেৱ উচ্ছিজ্জনতোতি আহ ‘‘যে ইমঞ্চ…পে… পৱেদেন্তী’’তি. এত্তাৱতাতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিনা ব্যপদেসেন. দসৱত্থুকাতি পটিক্খিপিতব্বানি দস ৱত্থূনি এতিস্সাতি দসৱত্থুকা.

৪৪১. অনভিজ্ঝাদযো হেট্ঠা অত্থতো পকাসিতত্তা উত্তানত্থাযেৱ.

৪৪২. সহ ব্যযতি গচ্ছতীতি সহব্যো, সহৱত্তনকো, তস্স ভাৱো সহব্যতা, সহপৱত্তীতি আহ ‘‘সহভাৱং উপগচ্ছেয্য’’ন্তি. ব্ৰহ্মানং কাযো সমূহোতি ব্ৰহ্মকাযো, তপ্পৰিযাপন্নতায তত্থ গতাতি ব্ৰহ্মকাযিকা. কামং চেতায সব্বস্সপি ব্ৰহ্মনিকাযস্স সমঞ্ঞায ভৱিতব্বং, ‘‘আভান’’ন্তিআদিনা পন দুতিযজ্ঝানভূমিকাদীনং উপৰি গহিতত্তা গোবলীবদ্দঞাযেন তদৱসেসানং অযং সমঞ্ঞাতি আহ ‘‘ব্ৰহ্মকাযিকানং দেৱানন্তি পঠমজ্ঝানভূমিদেৱান’’ন্তি. আভা নাম ৱিসুং দেৱা নত্থি, পৰিত্তাভাদীনংযেৱ পন আভাৱন্ততাসামঞ্ঞেন একজ্ঝং গহেত্ৱা পৱত্তং এতং অধিৱচনং, যদিদং ‘‘আভা’’তি যথা ‘‘ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জব্ৰহ্মপুৰোহিতমহাব্ৰহ্মানং ব্ৰহ্মকাযিকা’’তি. পৰিত্তাভানন্তিআদি পনাতি আদি-সদ্দেন অপ্পমাণাভানং দেৱানং আভস্সৰানং দেৱানন্তি ইমং পাড়িং সঙ্গণ্হাতি. একতো অগ্গহেত্ৱাতি আভাতি ৱা, একত্তকাযনানত্তসঞ্ঞাতি ৱা একতো অগ্গহেত্ৱা. তেসংযেৱাতি আভাতি ৱুত্তদেৱানংযেৱ. ভেদতো গহণন্তি কাৰণস্স হীনাদিভেদভিন্নতাদস্সনৱসেন পৰিত্তাভাদিগ্গহণং. ইতি ভগৱা আসৱক্খযং দস্সেত্ৱাতি এৱং ভগৱা ধম্মচৰিযং, সমচৰিযং, ৱট্টনিস্সিতং সুগতিগামিপটিপদং, ৱিৱট্টনিস্সিতং আসৱক্খযগামিপটিপদং কত্ৱা তিভৱভঞ্জনতো আসৱক্খযং দস্সেত্ৱা অৰহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠপেসি.

ইধ ঠত্ৱাতি ইমস্মিং ধম্মচৰিযাসমচৰিযায নিদ্দেসে ঠত্ৱা. দেৱলোকা সমানেতব্বাতি ছব্বীসতিপি দেৱলোকা সমোধানেতব্বা. ৱীসতি ব্ৰহ্মলোকাতি তংতংভৱপৰিযাপন্ননিকাযৱসেন ৱীসতি ব্ৰহ্মলোকা, ৱীসতি ব্ৰহ্মনিকাযাতি অত্থো. দসকুসলকম্মপথেহীতি যথাৰহং দসকুসলকম্মপথেহি কম্মূপনিস্সযপচ্চযভূতেহি কেৱলং উপনিস্সযভূতেহি চ নিব্বত্তি দস্সিতা.

তিণ্ণং সুচৰিতানন্তি তিণ্ণং কামাৱচৰসুচৰিতানং. কামাৱচৰগ্গহণঞ্চেত্থ মনোসুচৰিতাপেক্খায. ৱিপাকেনেৱাতি ইমিনা ৱিপাকুপ্পাদেনেৱ নিব্বত্তি হোতি, ন উপনিস্সযতামত্তেনাতি দস্সেতি. ‘‘উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তমত্থং ৱিৱৰিতুং ‘‘দস কুসলকম্মপথা হী’’তিআদি ৱুত্তং. দুতিযাদীনি ভাৱেত্ৱাতিআদীসুপি ‘‘সীলে পতিট্ঠাযা’’তি পদং আনেত্ৱা সম্বন্ধিতব্বং. কস্মা পনেত্থ ‘‘উপনিস্সযৱসেনা’’তি ৱুত্তং, ননু পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.৪১) – ‘‘পঠমেন ঝানেন নীৱৰণানং পহানং সীলং, ৱেৰমণি সীলং, চেতনা সীলং, সংৱৰো সীলং, অৱীতিক্কমো সীল’’ন্তিআদিনা সব্বেসুপি ঝানেসু সীলং উদ্ধটন্তি তস্স ৱসেন উপৰিদেৱলোকানম্পি ৱিপাকেন নিব্বত্তি ৱত্তব্বাতি? ন, তস্স পৰিঞ্ঞায দেসনত্তা, পৰিঞ্ঞায দেসনতা চস্স ‘‘যত্থ চ পহান’’ন্তিআদিনা ৱিসুদ্ধিমগ্গসংৱণ্ণনাযঞ্চ (ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ২.৮৩৭, ৮৩৯) পকাসিতা এৱ. তথা হি ইধাপি ‘‘দস কুসলকম্মপথা হি সীল’’ন্তিআদিনা সীলস্স ৰূপাৰূপভৱানং উপনিস্সযতা ৱিভাৱিতা, ন নিব্বত্তকতায. কস্মা পনেত্থ ভাৱনালক্খণায ধম্মচৰিযায ভৱৱিসেসে ৱিভজিযমানে অসঞ্ঞভৱো ন গহিতোতি আহ ‘‘অসঞ্ঞভৱো পন…পে… ন নিদ্দিট্ঠো’’তি. বাহিৰকা হি অযথাভূতদস্সিতায অসঞ্ঞভৱং ভৱৱিপ্পমোক্খং মঞ্ঞমানা তদুপগজ্ঝানং ভাৱেত্ৱা অসঞ্ঞেসু নিব্বত্তন্তি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং ব্ৰহ্মজালট্ঠকথাযং তংসংৱণ্ণনাযঞ্চ (দী. নি. অট্ঠ. ১.৬৮-৭৩; দী. নি. টী. ১.৬৮-৭৩) ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং.

সালেয্যকসুত্তৱণ্ণনায লীনত্থপ্পকাসনা সমত্তা.