৬. চতুব্যূহহাৰৱণ্ণনা
পথৱীআদীসু ৱত্থূসু ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং গহেত্ৱা ধম্মগম্ভীৰতং অসল্লক্খেত্ৱা অসদ্ধম্মস্সৱনাদিনা ৱঞ্চিতা হুত্ৱা সদ্ধম্মস্সৱনধাৰণপৰিচযমনসিকাৰৱিমুখা পথৱীআদীসু ৱত্থূসু পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খতথাগতানং পটিপত্তিৱিসেসং অজানন্তা চ ৱেনেয্যা ইমিস্সা দেসনায নিদানং. তে ‘‘কথং নু খো যথাৱুত্তদোসৱিনিমুত্তা যথাৱুত্তঞ্চ ৱিসেসং জানন্তা সম্মাপটিপত্তিযা উভযহিতপৰাযণা সৱেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিৰুত্তং, তং ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনিদানপদানং, ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদিপাড়িপদানঞ্চ অট্ঠকথাযং, তস্সা লীনত্থৱণ্ণনাযঞ্চেৱ ৱুত্তনযেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা অতিৱিত্থাৰভযেন ন ৱিত্থাৰযিম্হ.
পদপদত্থদেসনানিক্খেপসুত্তসন্ধিৱসেন পঞ্চৱিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তৰেন সম্বন্ধো পদসন্ধি, তথা পদত্থস্স পদত্থন্তৰেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধো’’তি ৱুচ্চতি. নানানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স তংতংঅনুসন্ধীহি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স পন পুব্বাপৰসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি. যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি অজ্ঝাসযানুসন্ধি যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৱিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযোতি দ্ৱিধা ৱেদিতব্বো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা নিদানৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ. নিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. কস্মা পনেত্থ মূলপৰিযাযসুত্তমেৱ পঠমং নিক্খিত্তন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচি নপ্পৱত্ততি, অপিচ যস্মা মঞ্ঞনামূলকং সক্কাযং, সব্বমঞ্ঞনা চ তত্থ এৱ অনেকভেদভিন্না পৱত্ততি, ন তস্সা সৱিসযায লেসমত্তম্পি সাৰং অত্থীতি পথৱীআদিৱিভাগভিন্নেসু মঞ্ঞনাসু চ সাতিসযং নিব্বেধৱিৰাগসঞ্জননী উপৰি সেক্খাসেক্খতথাগতগুণৱিভাৱনী চ অযং দেসনা. সুত্তন্তদেসনা চ ৱিসেসতো দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথা, তস্মা সনিস্সযস্স দিট্ঠিগ্গাহস্স আদিতো অসাৰভাৱদীপনং উপৰি চ সব্বেসং অৰিযানং গুণৱিসেসৱিভাৱনমিদং সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং. কিঞ্চ সক্কাযে মঞ্ঞনামঞ্ঞনামুখেন পৱত্তিনিৱত্তীসু আদীনৱানিসংসৱিভাৱনতো সব্বেসং পুগ্গলানং পটিপত্তিৱিভাগতো চ ইদমেৱ সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং.
যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তৰেন সদ্ধিং সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি, সা এৱং ৱেদিতব্বা. ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… নিব্বানং অভিনন্দতী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো মনসিকৰণীযে ধম্মে নপ্পজানাতি, অমনসিকৰণীযে চ ধম্মে নপ্পজানাতি, সো মনসিকৰণীযে ধম্মে অপ্পজানন্তো অমনসিকৰণীযে চ ধম্মে অপ্পজানন্তো যে ধম্মা ন মনসিকৰণীযা, তে ধম্মে মনসি কৰোতি…পে… অনুপ্পন্নো ৱা কামাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা কামাসৱো পৱড্ঢতি. অনুপ্পন্নো ৱা ভৱাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা ভৱাসৱো পৱড্ঢতি, অনুপ্পন্নো ৱা অৱিজ্জাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা অৱিজ্জাসৱো পৱড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘তস্সেতং পাটিকঙ্খং সুভনিমিত্তং মনসি কৰিস্সতি, তস্স সুভনিমিত্তস্স মনসিকাৰা ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেস্সতি, সো সৰাগো সদোসো সমোহো সাঙ্গণো সংকিলিট্ঠচিত্তো কালং কৰিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.৫৯) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘চক্খুঞ্চাৱুসো পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. যং ৱেদেতি তং সঞ্জানাতি, যং সঞ্জানাতি তং ৱিতক্কেতি, যং ৱিতক্কেতি তং পপঞ্চেতি, যং পপঞ্চেতি ততোনিদানং পুৰিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচৰন্তী’’তি (ম. নি. ১.২০৪) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অসুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৱেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খাৰে…পে…, ৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং…পে… যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৱিস্সামি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামীতি, তম্পি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) ইমায দেসনায সংসন্দতি.
‘‘যোপি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু…পে… নিব্বানং মাভিনন্দী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, দেৱানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি, এৱঞ্চেতং, দেৱানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি, সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পৰিজানাতি, সব্বং ধম্মং পৰিঞ্ঞায যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তাসু ৱেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ১.৩৯০) ইমায দেসনায সংসন্দতি. ‘‘যোপি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰহং…পে… অভিসম্বুদ্ধোতি ৱদামী’’তি অযং দেসনা ‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৱেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খাৰে…পে…, ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং সুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৱিস্সামি ‘নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অপি পৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামী’তি, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো এৱং সমনুপস্সন্তো ন পৰিতস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) এৱমাদিদেসনাহি সংসন্দতীতি, অযং চতুব্যূহো হাৰো.