সোড়সহাৰৱণ্ণনা

১. দেসনাহাৰৱণ্ণনা

তত্থ যে উপাদানক্খন্ধধম্মে উপাদায পথৱীআদিভূতাদিভেদা পঞ্ঞত্তি, তে পঞ্ঞত্তিপটিপাদনভাৱেন জাতিজৰামৰণৱিসেসনদুক্খপৰিযাযেন চ ৱুত্তা তণ্হাৱজ্জা তেভূমকধম্মা দুক্খসচ্চং. মঞ্ঞনাভিনন্দননন্দীপৰিযাযেহি ৱুত্তা তণ্হা সমুদযসচ্চং. অযং তাৱ সুত্তন্তনযো. অভিধম্মনযে পন যথাৱুত্ততণ্হায সদ্ধিং ‘‘অস্সুতৱা’’তিআদিনা দীপিতা অৱিজ্জাদযো, মঞ্ঞনাপৰিযাযেন গহিতা মানদিট্ঠিযো, ভৱপদেন গহিতো কম্মভৱো চাতি সব্বেপি কিলেসাভিসঙ্খাৰা সমুদযসচ্চং. উভিন্নং অপ্পৱত্তি নিৰোধসচ্চং. অৰিযধম্মগ্গহণেন, পৰিঞ্ঞাভিক্খুসেক্খাভিঞ্ঞাগহণেহি, ৰাগাদিখযৱচনেহি, সম্মাসম্বোধিগহণেন চ মগ্গসচ্চং. কেচি পন তণ্হাক্খযাদিৱচনেহি নিৰোধসচ্চং উদ্ধৰন্তি, তং অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝতি তত্থ তণ্হাক্খযাদীনং মগ্গকিচ্চভাৱস্স উদ্ধটত্তা.

তত্থ সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং, তেসং ভিক্খূনং মানভঞ্জনং ফলং, তথা ‘‘যথাৱুত্তৱিভাগাৱবোধো’’তিআদিনা ৱুত্তং পযোজনঞ্চ. তস্স নিপ্ফত্তিকাৰণত্তা দেসনায ৱিচিত্ততা চতুন্নং পুগ্গলানং যাথাৱতো সভাৱূপধাৰণঞ্চ উপাযো, পথৱীআদীসু পুথুজ্জনাদীনং পৱত্তিদস্সনাপদেসেন পথৱীআদযো একন্ততো পৰিজানিতব্বা, মঞ্ঞনা চ পহাতব্বাতি অযমেত্থ ভগৱতো আণত্তীতি. অযং দেসনাহাৰো.

২. ৱিচযহাৰৱণ্ণনা

মঞ্ঞনানং সক্কাযস্স অৱিসেসহেতুভাৱতো, কস্সচিপি তত্থ অসেসিতব্বতো চ সব্বগহণং, সভাৱধাৰণতো নিস্সত্তনিজ্জীৱতো চ ধম্মগ্গহণং, পতিট্ঠাভাৱতো আৱেণিকহেতুভাৱতো চ মূলগ্গহণং, কাৰণভাৱতো দেসনত্থসম্ভৱতো চ পৰিযাযগ্গহণং, সম্মুখভাৱতো সম্পদানত্থসম্ভৱতো চ ‘‘ৱো’’তি ৱচনং, তথাৰূপগুণযোগতো অভিমুখীকৰণতো চ ‘‘ভিক্খৱে’’তি আলপনং. দেসেতুং সমত্থভাৱতো তেসং সতুপ্পাদনত্থঞ্চ ‘‘দেসেস্সামী’’তি পটিজাননং, দেসেতব্বতায পটিঞ্ঞাতভাৱতো, যথাপটিঞ্ঞঞ্চ দেসনতো ‘‘ত’’ন্তি পচ্চামসনং, সোতব্বভাৱতো, সৱনত্থস্স চ একন্তেন নিপ্ফাদনতো ‘‘সুণাথা’’তি ৱুত্তং. সক্কাতব্বতো, সক্কচ্চকিৰিযায এৱ চ তদত্থসিদ্ধিতো ‘‘সাধুক’’ন্তি ৱুত্তং. ধম্মস্স মনসিকৰণীযতো তদধীনত্তা চ সব্বসম্পত্তীনং ‘‘মনসি কৰোথা’’তি ৱুত্তং যথাপৰিঞ্ঞাতায দেসনায পৰিব্যত্তভাৱতো ৱিত্থাৰত্থসম্ভৱতো চ ‘‘ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তং. ভগৱতো সদেৱকেন লোকেন সিৰসা সম্পটিচ্ছিতব্বৱচনত্তা, তস্স চ যথাধিপ্পেতত্থসাধনতো ‘‘এৱ’’ন্তি ৱুত্তং. সত্থু উত্তমগাৰৱট্ঠানভাৱতো, তত্থ চ গাৰৱস্স উড়াৰপুঞ্ঞভাৱতো ‘‘ভন্তে’’তি ৱুত্তং. ভিক্খূনং তথাকিৰিযায নিচ্ছিতভাৱতো ৱচনালঙ্কাৰতো চ ‘‘খো’’তি ৱুত্তং. সৱনস্স পটিজানিতব্বতো, তথা তেহি পটিপন্নত্তা চ ‘‘পচ্চস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং পচ্চক্খভাৱতো, সকলস্সপি একজ্ঝং কৰণতো ‘‘এত’’ন্তি ৱুত্তং.

ৱুচ্চমানস্স পুগ্গলস্স লোকপৰিযাপন্নত্তা লোকাধাৰত্তা চ লোকং উপাদায ‘‘ইধা’’তি ৱুত্তং. পটিৱেধবাহুসচ্চাভাৱতো পৰিযত্তিবাহুসচ্চাভাৱতো চ ‘‘অস্সুতৱা’’তি ৱুত্তং. পুথূসু, পুথু ৱা জনভাৱতো ‘‘পুথুজ্জনো’’তি ৱুত্তং. অনৰিযধম্মৱিৰহতো অৰিযধম্মসমন্নাগমতো চ ‘‘অৰিযান’’ন্তি ৱুত্তং. অৰিযভাৱকৰায পটিপত্তিযা অভাৱতো, তত্থ কোসল্লদমথাভাৱতো ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তিআদি ৱুত্তং. অসন্তধম্মস্সৱনতো সন্তধম্মসমন্নাগমতো সব্ভি পাসংসিযতো চ ‘‘সপ্পুৰিসান’’ন্তি ৱুত্তং. সপ্পুৰিসভাৱকৰায পটিপত্তিযা অভাৱতো, তত্থ চ কোসল্লদমথাভাৱতো ‘‘সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী’’তিআদি ৱুত্তং. পথৱীৱত্থুকানং মঞ্ঞনানং, উপৰি ৱুচ্চমানানঞ্চমঞ্ঞনানং মূলকত্তা পপঞ্চসঙ্খানং ‘‘পথৱিং পথৱিতো সঞ্জানাতী’’তি ৱুত্তং. অন্ধপুথুজ্জনস্স অহংকাৰ-মমংকাৰানং কত্থচিপি অপ্পহীনত্তা ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদি ৱুত্তং.

পুব্বে অগ্গহিতত্তা, সামঞ্ঞতো চ গয্হমানত্তা, পুগ্গলস্স পথৱীআদিআৰম্মণসভাগতায লব্ভমানত্তা চ ‘‘যোপী’’তি ৱুত্তং. ‘‘যো’’তি অনিযমেন গহিতস্স নিযমেতব্বতো পটিনিদ্দিসিতব্বতো চ; ‘‘সো’’তি ৱুত্তং সাতিসযং সংসাৰে ভযস্স ইক্খনতো কিলেসভেদনসম্ভৱতো চ ‘‘ভিক্খূ’’তি ৱুত্তং. সিক্খাহি সমন্নাগমতো সেক্খধম্মপটিলাভতো চ ‘‘সেক্খো’’তি ৱুত্তং. মনসা লদ্ধব্বস্স অৰহত্তস্স অনধিগতত্তা অধিগমনীযতো চ ‘‘অপ্পত্তমানসো’’তি ৱুত্তং. অপৰেন অনুত্তৰণীযতো, পৰং অনুচ্ছৱিকভাৱেন উত্তৰিত্ৱা ঠিতত্তা চ ‘‘অনুত্তৰ’’ন্তি ৱুত্তং. যোগেন ভাৱনায কামযোগাদিতো চ খেমং সিৱং অনুপদ্দৱন্তি ‘‘যোগক্খেম’’ন্তি ৱুত্তং. ছন্দপ্পৱত্তিযা উস্সুক্কাপত্তিযা চ ‘‘পত্থযমানো’’তি ৱুত্তং. তদত্থস্স সব্বসো সব্বইৰিযাপথৱিহাৰস্স সমথৱিপস্সনাৱিহাৰস্স দিব্বৱিহাৰস্স চ ৱসেন ‘‘ৱিহৰতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খস্স সব্বসো অভিঞ্ঞেয্যভাৱঞ্চেৱ পৰিঞ্ঞেয্যভাৱঞ্চ ঞাণেন অভিভৱিত্ৱা জাননতো ‘‘অভিজানাতী’’তি ৱুত্তং. সেক্খস্স সব্বসো অপ্পহীনমঞ্ঞনতায অভাৱতো ‘‘মা মঞ্ঞী’’তি ৱুত্তং. সেসং ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বং. ইমিনা নযেন ইতো পৰং সব্বপদেসু ৱিনিচ্ছযো কাতব্বো. সক্কা হি অট্ঠকথং তস্সা লীনত্থৱণ্ণনঞ্চ অনুগন্ত্ৱা অযমত্থো ৱিঞ্ঞূহি ৱিভাৱেতুন্তি অতিৱিত্থাৰভযেন ন ৱিত্থাৰযিম্হ. ইতি অনুপদৱিচযতো ৱিচযো হাৰো.

৩. যুত্তিহাৰৱণ্ণনা

সক্কাযস্স সব্বমঞ্ঞনানং মূলভাৱো যুজ্জতি পৰিকপ্পমত্তকত্তা লোকৱিচিত্তস্স. ব্যাহুসচ্চদ্ৱযৰহিতস্স অন্ধপুথুজ্জনভাৱো যুজ্জতি পুথুকিলেসাভিসঙ্খাৰজননাদিসভাৱত্তা. যথাৱুত্তপুথুজ্জনস্স ৱা ৱুত্তপ্পকাৰবাহুসচ্চাভাৱো যুজ্জতি তস্মিং সতি সব্ভাৱতো. তত্থ অস্সুতৱতো পুথুজ্জনস্স অৰিযানং সপ্পুৰিসানঞ্চ অদস্সাৱিতাদি যুজ্জতি অৰিযকৰধম্মানং অৰিযভাৱস্স চ তেন অদিট্ঠত্তা অপ্পটিপন্নত্তা চ তথা তস্স পথৱিযা ‘‘অহং পথৱী, মম পথৱী, পৰো পথৱী’’তি সঞ্জাননং যুজ্জতি অহংকাৰমমংকাৰানং সব্বেন সব্বং অপ্পহীনত্তা. তথা সঞ্জানতো চস্স পথৱিং কম্মাদিকৰণাদিৱসেন গহেত্ৱা নানপ্পকাৰতো মঞ্ঞনাপৱত্তি যুজ্জতি সঞ্ঞানিদানত্তা পপঞ্চসঙ্খানং. যো মঞ্ঞতি, তস্স অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকতা যুজ্জতি পৰিঞ্ঞায ৱিনা মঞ্ঞনাপহানাভাৱতো. ‘‘আপং আপতো সঞ্জানাতী’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. অপৰিযোসিতসিক্খস্স অপ্পত্তমানসতা যুজ্জতি কতকিচ্চতাভাৱতো. সেক্খস্স সতো যোগক্খেমপত্থনা যুজ্জতি তদধিমুত্তভাৱতো. তথা তস্স পথৱিযা অভিজাননা যুজ্জতি পৰিঞ্ঞাপহানেসু মত্তসো কাৰিভাৱতো. ততো এৱ চস্স ‘‘মা মঞ্ঞী’’তি ৱত্তব্বতা যুজ্জতি ৱত্থুপৰিঞ্ঞায ৱিয মঞ্ঞনাপহানস্সপি ৱিপ্পকতভাৱতো. সেক্খস্স পথৱিযা পৰিঞ্ঞেয্যতা যুজ্জতি পৰিঞ্ঞাতুং সক্কুণেয্যত্তা সব্বসো অপৰিঞ্ঞাতত্তা চ. ‘‘আপং আপতো’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. অৰহত্তাদিযুত্তস্স পথৱিযাদীনং অভিজাননা মঞ্ঞনাভাৱো চ যুজ্জতি সঙ্খাতধম্মত্তা, সব্বসো কিলেসানং পহীনত্তা, ততো এৱ চস্স ৱীতৰাগাদিভাৱো ততো সম্মদেৱ চ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স পটিৱিদ্ধতাতি. অযং যুত্তিহাৰো.

৪. পদট্ঠানহাৰৱণ্ণনা

কিস্সোপি মঞ্ঞনা সক্কাযস্স পদট্ঠানং, মঞ্ঞনানং অযোনিসোমনসিকাৰো পদট্ঠানং, সুতদ্ৱযৱিৰহো অন্ধপুথুজ্জনভাৱস্স পদট্ঠানং, সো অৰিযানং অদস্সাৱিতায পদট্ঠানং, সা অৰিযধম্মস্স অকোৱিদতায পদট্ঠানং, সা অৰিযধম্মে অৱিনীততায পদট্ঠানং. ‘‘সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো. সঞ্ঞাৱিপল্লাসো মঞ্ঞনানং পদট্ঠানং. সঞ্ঞানিদানা হি পপঞ্চসঙ্খাতি. মঞ্ঞনাসু চ তণ্হামঞ্ঞনা ইতৰমঞ্ঞনানং পদট্ঠানং ‘‘তণ্হাগতানং পৰিতস্সিতৱিপ্ফন্দিত’’ন্তি, (দী. নি. ১.১০৫-১০৯) ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; মহাৱ. ১) চ ৱচনতো, তণ্হাগতস্সেৱ চ ‘‘সেয্যোহমস্মি’’ন্তিআদিনা মানজপ্পনাসব্ভাৱতা. সব্বাপি ৱা মঞ্ঞনা সব্বাসং মঞ্ঞনানং পদট্ঠানং. ‘‘উপাদানপচ্চযা তণ্হা’’তি হি ৱচনতো দিট্ঠিপি তণ্হায পদট্ঠানং. ‘‘অহমস্মি ব্ৰহ্মা মহাব্ৰহ্মা’’তি (দী. নি. ১.৪২; ৩.৩৯) আদিৱচনতো মানোপি দিট্ঠিযা পদট্ঠানং. তথা ‘‘অস্মীতি সতি ইত্থংস্মীতি হোতি, এৱংস্মীতি হোতি, অঞ্ঞথাস্মীতি হোতী’’তিআদিৱচনতো মানস্সপি তণ্হায পদট্ঠানতা লব্ভতেৱ. সেক্খা ধম্মা সপ্পদেসতো মঞ্ঞনাপহানস্স পদট্ঠানং. অসেক্খা নিপ্পদেসতো মঞ্ঞনাপহানস্স পদট্ঠানং. কম্মভৱো চ জাতিযা পদট্ঠানং. জাতি জৰামৰণস্স পদট্ঠানং. পচ্চযাকাৰস্স যথাভূতাৱবোধো সম্মাসম্বোধিযা পদট্ঠানন্তি. অযং পদট্ঠানো হাৰো.

৫. লক্খণহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ মূলগ্গহণেন মূলপৰিযাযগ্গহণেন ৱা যথা তণ্হামানদিট্ঠিযো গয্হন্তি, এৱং দোসমোহাদীনম্পি সক্কাযমূলধম্মানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো সক্কাযস্স মূলভাৱেন একলক্খণত্তা. ‘‘অস্সুতৱা’’তি ইমিনা যথা তস্স পুগ্গলস্স পৰিযত্তিপটিৱেধসদ্ধম্মানং অভাৱো গয্হতি, এৱং পটিপত্তিসদ্ধম্মস্সপি অভাৱো গয্হতি সদ্ধম্মভাৱেন একলক্খণত্তা. অৰিযানং অদস্সনকামতাদিলক্খণা. ‘‘অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো’’তি ইমিনা অৰিযধম্মাধিগমস্স ৱিবন্ধভূতং অঞ্ঞাণং. ‘‘অৰিযধম্মে অৱিনীতো’’তি ইমিনা অৰিযৱিনযাভাৱো. সো পনত্থতো অৰিযৱিনযে অপ্পটিপত্তি এৱ ৱাতি তীহিপি পদেহি যথাৱুত্তৱিসযা মিচ্ছাদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা চ গহিতাৱ হোন্তি. তগ্গহণেন চ সব্বেপি অকুসলা ধম্মা সঙ্গহিতাৱ হোন্তি সংকিলেসলক্খণেন একলক্খণত্তা. ‘‘সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী’’তি এত্থাপি এসেৱ নযো.

‘‘পথৱিং পথৱিতো সঞ্জানাতী’’তি ইদং দিট্ঠিমঞ্ঞনাদীনং সঞ্ঞায কাৰণভাৱদস্সনং. তত্থ যথা সঞ্ঞা, এৱং ৱিতক্কফস্সাৱিজ্জাঅযোনিসোমনসিকাৰাদযোপি তাসং কাৰণন্তি অত্থতো তেসম্পেত্থ সঙ্গহো ৱুত্তো হোতি মঞ্ঞনানং কাৰণভাৱেন একলক্খণত্তা. ‘‘মঞ্ঞতী’’তি ইমিনা মঞ্ঞনাকিচ্চেন তণ্হামানদিট্ঠিযো গহিতা তাসং কিলেসসভাৱত্তা. তগ্গহণেনেৱ ৱিচিকিচ্ছাদিনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো কিলেসলক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা তণ্হায হেতুসভাৱত্তা তগ্গহণেনেৱ অৱসিট্ঠাকুসলহেতূনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো হেতুলক্খণেন একলক্খণত্তা. তথা তণ্হাদিট্ঠীনং আসৱাদিসভাৱত্তা তগ্গহণেনেৱ অৱসিট্ঠাসৱোঘযোগগন্থনীৱৰণাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো আসৱাদিসভাৱত্তা একলক্খণত্তা. তথা ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদিনা পথৱীআদীনং ৰূপসভাৱত্তা তব্বিসযানঞ্চ মঞ্ঞনানং ৰূপৱিসযত্তা তগ্গহণেনেৱ সকলৰূপক্খন্ধৱিসযাপি মঞ্ঞনা দস্সিতা হোন্তি ৰূপৱিসযলক্খণেন আসং একলক্খণত্তা. এৱং চক্খাযতনাদিৱিসযাপি মঞ্ঞনা নিদ্ধাৰেতব্বা. ‘‘অপৰিঞ্ঞাত’’ন্তি পৰিঞ্ঞাপটিক্খেপেন তপ্পটিবদ্ধকিলেসানং পহানপটিক্খেপোতি দট্ঠব্বো মগ্গকিচ্চভাৱেন পৰিঞ্ঞাপহানানং একলক্খণত্তা. ইমিনা নযেন সেসেসুপি যথাৰহং একলক্খণা নিদ্ধাৰেতব্বাতি. অযং লক্খণো হাৰো.

৬. চতুব্যূহহাৰৱণ্ণনা

পথৱীআদীসু ৱত্থূসু ব্যঞ্জনচ্ছাযায অত্থং গহেত্ৱা ধম্মগম্ভীৰতং অসল্লক্খেত্ৱা অসদ্ধম্মস্সৱনাদিনা ৱঞ্চিতা হুত্ৱা সদ্ধম্মস্সৱনধাৰণপৰিচযমনসিকাৰৱিমুখা পথৱীআদীসু ৱত্থূসু পুথুজ্জনসেক্খাসেক্খতথাগতানং পটিপত্তিৱিসেসং অজানন্তা চ ৱেনেয্যা ইমিস্সা দেসনায নিদানং. তে ‘‘কথং নু খো যথাৱুত্তদোসৱিনিমুত্তা যথাৱুত্তঞ্চ ৱিসেসং জানন্তা সম্মাপটিপত্তিযা উভযহিতপৰাযণা সৱেয্যু’’ন্তি অযমেত্থ ভগৱতো অধিপ্পাযো. পদনিব্বচনং নিৰুত্তং, তং ‘‘এৱ’’ন্তিআদিনিদানপদানং, ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদিপাড়িপদানঞ্চ অট্ঠকথাযং, তস্সা লীনত্থৱণ্ণনাযঞ্চেৱ ৱুত্তনযেন সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা অতিৱিত্থাৰভযেন ন ৱিত্থাৰযিম্হ.

পদপদত্থদেসনানিক্খেপসুত্তসন্ধিৱসেন পঞ্চৱিধা সন্ধি. তত্থ পদস্স পদন্তৰেন সম্বন্ধো পদসন্ধি, তথা পদত্থস্স পদত্থন্তৰেন সম্বন্ধো পদত্থসন্ধি, যো ‘‘কিৰিযাকাৰকসম্বন্ধো’’তি ৱুচ্চতি. নানানুসন্ধিকস্স সুত্তস্স তংতংঅনুসন্ধীহি সম্বন্ধো, একানুসন্ধিকস্স পন পুব্বাপৰসম্বন্ধো দেসনাসন্ধি. যা অট্ঠকথাযং ‘‘পুচ্ছানুসন্ধি অজ্ঝাসযানুসন্ধি যথানুসন্ধী’’তি তিধা ৱিভত্তা. অজ্ঝাসযো চেত্থ অত্তজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযোতি দ্ৱিধা ৱেদিতব্বো. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা নিদানৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ. নিক্খেপসন্ধি চতুন্নং সুত্তনিক্খেপানং ৱসেন ৱেদিতব্বো. সুত্তসন্ধি ইধ পঠমনিক্খেপৱসেনেৱ ৱেদিতব্বো. কস্মা পনেত্থ মূলপৰিযাযসুত্তমেৱ পঠমং নিক্খিত্তন্তি? নাযমনুযোগো কত্থচি নপ্পৱত্ততি, অপিচ যস্মা মঞ্ঞনামূলকং সক্কাযং, সব্বমঞ্ঞনা চ তত্থ এৱ অনেকভেদভিন্না পৱত্ততি, ন তস্সা সৱিসযায লেসমত্তম্পি সাৰং অত্থীতি পথৱীআদিৱিভাগভিন্নেসু মঞ্ঞনাসু চ সাতিসযং নিব্বেধৱিৰাগসঞ্জননী উপৰি সেক্খাসেক্খতথাগতগুণৱিভাৱনী চ অযং দেসনা. সুত্তন্তদেসনা চ ৱিসেসতো দিট্ঠিৱিনিৱেঠনকথা, তস্মা সনিস্সযস্স দিট্ঠিগ্গাহস্স আদিতো অসাৰভাৱদীপনং উপৰি চ সব্বেসং অৰিযানং গুণৱিসেসৱিভাৱনমিদং সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং. কিঞ্চ সক্কাযে মঞ্ঞনামঞ্ঞনামুখেন পৱত্তিনিৱত্তীসু আদীনৱানিসংসৱিভাৱনতো সব্বেসং পুগ্গলানং পটিপত্তিৱিভাগতো চ ইদমেৱ সুত্তং পঠমং নিক্খিত্তং.

যং পন একিস্সা দেসনায দেসনন্তৰেন সদ্ধিং সংসন্দনং, অযম্পি দেসনাসন্ধি, সা এৱং ৱেদিতব্বা. ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… নিব্বানং অভিনন্দতী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো মনসিকৰণীযে ধম্মে নপ্পজানাতি, অমনসিকৰণীযে চ ধম্মে নপ্পজানাতি, সো মনসিকৰণীযে ধম্মে অপ্পজানন্তো অমনসিকৰণীযে চ ধম্মে অপ্পজানন্তো যে ধম্মা ন মনসিকৰণীযা, তে ধম্মে মনসি কৰোতি…পে… অনুপ্পন্নো ৱা কামাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা কামাসৱো পৱড্ঢতি. অনুপ্পন্নো ৱা ভৱাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা ভৱাসৱো পৱড্ঢতি, অনুপ্পন্নো ৱা অৱিজ্জাসৱো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো ৱা অৱিজ্জাসৱো পৱড্ঢতী’’তি (ম. নি. ১.১৭) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘তস্সেতং পাটিকঙ্খং সুভনিমিত্তং মনসি কৰিস্সতি, তস্স সুভনিমিত্তস্স মনসিকাৰা ৰাগো চিত্তং অনুদ্ধংসেস্সতি, সো সৰাগো সদোসো সমোহো সাঙ্গণো সংকিলিট্ঠচিত্তো কালং কৰিস্সতী’’তি (ম. নি. ১.৫৯) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘চক্খুঞ্চাৱুসো পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো, ফস্সপচ্চযা ৱেদনা. যং ৱেদেতি তং সঞ্জানাতি, যং সঞ্জানাতি তং ৱিতক্কেতি, যং ৱিতক্কেতি তং পপঞ্চেতি, যং পপঞ্চেতি ততোনিদানং পুৰিসং পপঞ্চসঞ্ঞাসঙ্খা সমুদাচৰন্তী’’তি (ম. নি. ১.২০৪) ইমায দেসনায সংসন্দতি. তথা ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অসুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. ৱেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খাৰে…পে…, ৱিঞ্ঞাণং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং…পে… যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৱিস্সামি নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অৱিপৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামীতি, তম্পি ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) ইমায দেসনায সংসন্দতি.

‘‘যোপি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু…পে… নিব্বানং মাভিনন্দী’’তি অযং দেসনা. ‘‘ইধ, দেৱানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি, এৱঞ্চেতং, দেৱানমিন্দ, ভিক্খুনো সুতং হোতি ‘সব্বে ধম্মা নালং অভিনিৱেসাযা’তি, সো সব্বং ধম্মং অভিজানাতি, সব্বং ধম্মং অভিঞ্ঞায সব্বং ধম্মং পৰিজানাতি, সব্বং ধম্মং পৰিঞ্ঞায যং কিঞ্চি ৱেদনং ৱেদেতি সুখং ৱা দুক্খং ৱা অদুক্খমসুখং ৱা, সো তাসু ৱেদনাসু অনিচ্চানুপস্সী ৱিহৰতি, ৱিৰাগানুপস্সী ৱিহৰতি, নিৰোধানুপস্সী ৱিহৰতি, পটিনিস্সগ্গানুপস্সী ৱিহৰতী’’তি (ম. নি. ১.৩৯০) ইমায দেসনায সংসন্দতি. ‘‘যোপি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰহং…পে… অভিসম্বুদ্ধোতি ৱদামী’’তি অযং দেসনা ‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৱেদনং…পে…, সঞ্ঞং…পে…, সঙ্খাৰে…পে…, ৱিঞ্ঞাণং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠং সুতং ৱিঞ্ঞাতং পত্তং পৰিযেসিতং অনুৱিচৰিতং মনসা, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. যম্পি তং দিট্ঠিট্ঠানং, সো লোকো সো অত্তা সো পেচ্চ ভৱিস্সামি ‘নিচ্চো ধুৱো সস্সতো অপি পৰিণামধম্মো সস্সতিসমং তথেৱ ঠস্সামী’তি, তম্পি ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি. সো এৱং সমনুপস্সন্তো ন পৰিতস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১) এৱমাদিদেসনাহি সংসন্দতীতি, অযং চতুব্যূহো হাৰো.

৭. আৱত্তহাৰৱণ্ণনা

‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তি ইমিনা যোনিসোমনসিকাৰপটিক্খেপমুখেন অযোনিসোমনসিকাৰপৰিগ্গহো দীপিতো. ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তিআদিনা সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিপটিক্খেপমুখেন অসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিপৰিগ্গহো দীপিতো. তেসু পুৰিমনযেন আসযৱিপত্তি কিত্তিতা, দুতিযেন পযোগৱিপত্তি. পুৰিমেন চস্স কিলেসৱট্টং, তঞ্চ যতো ৱিপাকৱট্টন্তি সকলং সংসাৰচক্কমাৱত্ততি. ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদিনা তত্থ তিস্সো মঞ্ঞনা ৱুত্তা. তাসু তণ্হামঞ্ঞনা ‘‘এতং মমা’’তি তণ্হাগ্গাহো, মানমঞ্ঞনা ‘‘এসোহমস্মী’’তি মানগ্গাহো, দিট্ঠিমঞ্ঞনা ‘‘এসো মে অত্তা’’তি দিট্ঠিগ্গাহো. তত্থ তণ্হাগ্গাহেন ‘‘তণ্হং পটিচ্চপৰিযেসনা’’তিআদিকা (দী. নি. ২.১০৩; দী. নি. ৩.৩৫৯; অ. নি. ৩.২৩; ৱিভ. ৯৬৩) নৱ তণ্হামূলকা ধম্মা আৱত্তন্তি. মানগ্গাহেন ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিকা নৱ মানৱিধা আৱত্তন্তি. দিট্ঠিগ্গাহেন ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তিআদিকা (সং. নি. ৪.৩৪৫) ৱীসতিৱত্থুকা সক্কাযদিট্ঠি আৱত্ততি. তীসু চ গাহেসু যায সঞ্ঞায তণ্হাগ্গাহস্স ৱিক্খম্ভনা, সা দুক্খসঞ্ঞা দুক্খানুপস্সনা. যায সঞ্ঞায মানগ্গাহস্স ৱিক্খম্ভনা, সা অনিচ্চসঞ্ঞা অনিচ্চানুপস্সনা. যায পন সঞ্ঞায দিট্ঠিগ্গাহস্স ৱিক্খম্ভনা, সা অনত্তসঞ্ঞা অনত্তানুপস্সনা. তত্থ পঠমগ্গাহৱিসভাগতো অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখং আৱত্ততি, দুতিযগ্গাহৱিসভাগতো অনিমিত্তৱিমোক্খমুখং আৱত্ততি, ততিযগ্গাহৱিসভাগতো সুঞ্ঞতৱিমোক্খমুখং আৱত্ততি.

সেক্খগ্গহণেন অৰিযায সম্মাদিট্ঠিযা সঙ্গহো, ততো চ পৰতোঘোসযোনিসোমনসিকাৰা দীপিতা হোন্তি. পৰতোঘোসেন চ সুতৱা অৰিযসাৱকোতি আৱত্ততি, যোনিসোমনসিকাৰেন নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা আৱত্তন্তি, চতুব্বিধঞ্চ সম্পত্তিচক্কং. ‘‘মা মঞ্ঞী’’তি মঞ্ঞনানং ৱিপ্পকতপ্পহানতাগহণেন একচ্চাসৱপৰিক্খযো দীপিতো হোতি, তেন চ সদ্ধাৱিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তকাযসক্খিভাৱা আৱত্তন্তি. ‘‘অৰহং খীণাসৱো’’তিআদিনা অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো দস্সিতা হোন্তি, সীলক্খন্ধাদিপাৰিপূৰিযা চ দস নাথকৰণা ধম্মা আৱত্তন্তি. ‘‘ন মঞ্ঞতী’’তি মঞ্ঞনাপটিক্খেপেন পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি সম্মাপটিপত্তি দস্সিতা, তায চ সাতিসযা নিকন্তিপৰিযাদানমানসমুগ্ঘাটনদিট্ঠিউগ্ঘাটনানি পকাসিতানীতি অপ্পণিহিতানিমিত্ত-সুঞ্ঞতৱিমোক্খা আৱত্তন্তি.

‘‘তথাগতো’’তিআদিনা সব্বঞ্ঞুগুণা ৱিভাৱিতাতি তদৱিনাভাৱতো দসবল-চতুৱেসাৰজ্জঅসাধাৰণঞাণআৱেণিকবুদ্ধধম্মা আৱত্তন্তি. ‘‘নন্দী দুক্খস্স মূল’’ন্তিআদিনা সদ্ধিং হেতুনা ৱট্টৱিৱট্টং কথিতন্তি পৱত্তিনিৱত্তিতদুভযহেতুৱিভাৱনেন চত্তাৰি অৰিযসচ্চানি আৱত্তন্তি. ‘‘তণ্হানং খযা’’তিআদিনা তণ্হপ্পহানাপদেসেন তদেকট্ঠভাৱতো দিযড্ঢস্স কিলেসসহস্সস্স পহানং আৱত্ততি. ‘‘সব্বসো তণ্হানং খযা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো’’তি চ ৱুত্তত্তা ‘‘নন্দী দুক্খস্স মূল’’ন্তি, ‘‘ইতি ৱিদিত্ৱা’’তিআদিনা ৱুত্তস্স মঞ্ঞনাভাৱহেতুভূতস্স পচ্চযাকাৰৱেদনস্স সাৱকেহি অসাধাৰণঞাণচাৰভাৱো দস্সিতো, তেন চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰি ভগৱতো মহাৱজিৰঞাণং আৱত্ততীতি. অযং আৱত্তো হাৰো.

৮. ৱিভত্তিহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মা নাম তেভূমকা ধম্মা সক্কাযস্স অধিপ্পেতত্তা. তেসং মঞ্ঞনা পদট্ঠানং পপঞ্চসঙ্খানিমিত্তত্তা লোকৱিচিত্তস্স. তযিমে কুসলা অকুসলা অব্যাকতাতি তিৱিধা. তেসু কুসলানং যোনিসোমনসিকাৰাদি পদট্ঠানং, অকুসলানং অযোনিসোমনসিকাৰাদি, অব্যাকতানং কম্মভৱআৱজ্জনভূতৰূপাদি পদট্ঠানং. তত্থ কুসলা কামাৱচৰাদিৱসেন ভূমিতো তিৱিধা, তথা অব্যাকতা চিত্তুপ্পাদসভাৱা, অচিত্তুপ্পাদসভাৱা পন কামাৱচৰাৱ তথা অকুসলা. পৰিযত্তিপটিপত্তিপটিৱেধসুতকিচ্চাভাৱেন তিৱিধো অস্সুতৱা. অন্ধকল্যাণৱিভাগেন দুৱিধো পুথুজ্জনো. সম্মাসম্বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৱকভেদেন তিৱিধা অৰিযা. মংসচক্খুদিব্বচক্খুপঞ্ঞাচক্খূহি দস্সনাভাৱেন তিৱিধো অদস্সাৱী. মগ্গফলনিব্বানভেদেন তিৱিধো, নৱৱিধো ৱা অৰিযধম্মো. সৱনধাৰণপৰিচযমনসিকাৰপটিৱেধৱসেন পঞ্চৱিধা অৰিযধম্মস্স কোৱিদতা. তদভাৱতো অকোৱিদো. সংৱৰপহানভেদেন দুৱিধো, দসৱিধো ৱা অৰিযধম্মৱিনযো, তদভাৱতো অৰিযধম্মে অৱিনীতো. এত্থ পদট্ঠানৱিভাগো হেট্ঠা দস্সিতোযেৱ. ‘‘সপ্পুৰিসানং অদস্সাৱী’’তিআদীসুপি এসেৱ নযো. ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদীসু মঞ্ঞনাৱত্থুৱিভাগো পাড়িযং আগতোৱ, তথা অজ্ঝত্তিকবাহিৰাদিকো চ অন্তৰৱিভাগো.

মঞ্ঞনা পন তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন সঙ্খেপতো তিৱিধা, ৱিত্থাৰতো পন তণ্হামঞ্ঞনা তাৱ কামতণ্হাদিৱসেন অট্ঠসতৱিধা, তথা ‘‘অস্মীতি সতি ইত্থংস্মীতি হোতী’’তিআদিনা. এৱং মানমঞ্ঞনাপি. ‘‘অস্মীতি সতি ইত্থংস্মীতি হোতী’’তিআদিনা পপঞ্চত্তযং উদ্দিট্ঠং নিদ্দিট্ঠঞ্চাতি. এতেন দিট্ঠিমঞ্ঞনাযপি অট্ঠসতৱিধতা ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বা. অপিচ সেয্যস্স ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা মানমঞ্ঞনায নৱৱিধতা তদন্তৰভেদেন অনেকৱিধতা চ ৱেদিতব্বা. অযঞ্চ অত্থো হীনত্তিকত্থৱণ্ণনায ৱিভাৱেতব্বো. দিট্ঠিমঞ্ঞনায পন ব্ৰহ্মজালে আগতনযেন দ্ৱাসট্ঠিৱিধতা তদন্তৰভেদেন অনেকৱিধতা চ ৱেদিতব্বা. ‘‘অপৰিঞ্ঞাত’’ন্তি এত্থ ঞাতপৰিঞ্ঞাদিৱসেন চেৱ ৰূপমুখাদিঅভিনিৱেসভেদাদিৱসেন চ পৰিঞ্ঞানং অনেকৱিধতা ৱেদিতব্বা. তথা অট্ঠমকাদিৱসেন সেক্খৱিভাগো পঞ্ঞাৱিমুত্তাদিৱসেন অসেক্খৱিভাগো চ. অযমেত্থ ধম্মৱিভাগো. পদট্ঠানৱিভাগো চ ভূমিৱিভাগো চ ৱুত্তনযানুসাৰেন ৱেদিতব্বাতি. অযং ৱিভত্তিহাৰো.

৯. পৰিৱত্তহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ ‘‘সব্বধম্মা’’তি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা গহিতা, তেসং মূলকাৰণন্তি চ তণ্হামানদিট্ঠিযো. তথা অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতোতি. যাৱকীৱঞ্চ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সুভতো সুখতো নিচ্চতো অত্ততো সমনুপস্সনৱসেন ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি তণ্হামানদিট্ঠিগাহা ন সমুচ্ছিজ্জন্তি, তাৱ নেসং পবন্ধূপৰমো সুপিনন্তেপি ন কেনচি লদ্ধপুব্বো. যদা পন নেসং অসুভতো দুক্খতো অনিচ্চতো অনত্ততো সমনুপস্সনৱসেন ‘‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’’তি পৱত্তমানা অপ্পণিহিতানিমিত্তসুঞ্ঞতানুপস্সনা উস্সক্কিত্ৱা অৰিযমগ্গাধিগমায সংৱত্তন্তি, অথ নেসং পবন্ধূপৰমো হোতি অচ্চন্তঅপ্পঞ্ঞত্তিকভাৱূপগমনতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সব্বধম্মাতি পঞ্চুপাদানক্খন্ধা গহিতা, তেসং মূলকাৰণন্তি চ তণ্হামানদিট্ঠিযো’’তি. তথা অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো তীহিপি মঞ্ঞনাহি পথৱিং মঞ্ঞতি যাৱ নিব্বানং অভিনন্দতি, তীহিপি পৰিঞ্ঞাহি তস্স তং ৱত্থু অপৰিঞ্ঞাতন্তি কত্ৱা. যস্স পন তং ৱত্থু তীহি পৰিঞ্ঞাহি পৰিঞ্ঞাতং, ন সো ইতৰো ৱিয তং মঞ্ঞতি. তেনাহ ভগৱা ‘‘সুতৱা চ খো, ভিক্খৱে, অৰিযসাৱকো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে সুৱিনীতো ৰূপং ‘নেতং মম, নেসোহমস্মি, ন মেসো অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৱেদনং…পে… অসতি ন পৰিতস্সতী’’তি (ম. নি. ১.২৪১). সেক্খো পথৱিং মা মঞ্ঞি, যাৱ নিব্বানং মাভিনন্দি, অৰহা সম্মাসম্বুদ্ধো চ পথৱিং ন মঞ্ঞতি, যাৱ নিব্বানং নাভিনন্দতি, মঞ্ঞনামঞ্ঞিতেসু ৱত্থূসু মত্তসো সব্বসো চ পৰিঞ্ঞাভিসমযসংসিদ্ধিযা পহানাভিসমযনিব্বত্তিতো. যস্স পন তেসু ৱত্থূসু সব্বসো মত্তসো ৱা পৰিঞ্ঞা এৱ নত্থি, কুতো পহানং, সো যথাপৰিকপ্পং নিৰঙ্কুসাহি মঞ্ঞনাহি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা মঞ্ঞতেৱ. তেনাহ ভগৱা ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা পুথুজ্জনো…পে… সপ্পুৰিসধম্মে অৱিনীতো ৰূপং ‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’তি সমনুপস্সতি, ৱেদনং…পে…, সঞ্ঞ…পে…’’ন্তিআদি (ম. নি. ১.২৪১). অযং পৰিৱত্তো হাৰো.

১০. ৱেৱচনহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মা সকলধম্মা অনৱসেসধম্মা’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘মূলপৰিযাযং মূলকাৰণং অসাধাৰণহেতু’’ন্তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘মূলপৰিযাযন্তি ৱা মূলদেসনং কাৰণতথন’’ন্তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘ৱো তুম্হাকং তুম্হ’’ন্তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘ভিক্খৱে, সমণা তপস্সিনো’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘দেসেস্সামী কথেস্সামী পঞ্ঞপেস্সামী’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘সুণাথ সোতং ওদহথ সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰেথা’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘সাধুকং সম্মা সক্কচ্চ’’ন্তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘মনসি কৰোথ চিত্তে ঠপেথ সমন্নাহৰথা’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘ভাসিস্সামি ব্যত্তং কথেস্সামি ৱিভজিস্সামী’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘এৱং, ভন্তে, সাধু সুট্ঠু ভন্তে’’তি পৰিযাযৱচনং, ‘‘পচ্চস্সোসুং সম্পটিচ্ছিংসু সম্পটিগ্গহেসু’’ন্তি পৰিযাযৱচনং. ইমিনা নযেন সব্বপদেসু ৱেৱচনং ৱত্তব্বন্তি. অযং ৱেৱচনো হাৰো.

১১. পঞ্ঞত্তিহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মা নাম সক্কাযধম্মা, তে খন্ধৱসেন পঞ্চধা পঞ্ঞত্তা, আযতনৱসেন দ্ৱাদসধা, ধাতুৱসেন অট্ঠাৰসধা পঞ্ঞত্তা. ‘‘মূল’’ন্তি ৱা ‘‘মূলপৰিযায’’ন্তি ৱা মঞ্ঞনা ৱুত্তা, তা তণ্হামানদিট্ঠিৱসেন তিধা অন্তৰভেদেন অনেকধা চ পঞ্ঞত্তা. অথ ৱা ‘‘সব্বধম্মা’’তি তেভূমকধম্মানং সঙ্গহপঞ্ঞত্তি, ‘‘মূলপৰিযায’’ন্তি তেসং পভৱপঞ্ঞত্তি, ‘‘ৱো’’তি সম্পদানপঞ্ঞতি, ‘‘দেসেস্সামি ভাসিস্সামী’’তি পটিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি, ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি চ আণাপনপঞ্ঞত্তি, ‘‘অস্সুতৱা’’তি পটিৱেধৱিমুখতাপঞ্ঞত্তি চেৱ পৰিযত্তিৱিমুখতাপঞ্ঞত্তি চ, ‘‘পুথুজ্জনো’’তি অনৰিযপঞ্ঞত্তি, সা অৰিযধম্মপটিক্খেপপঞ্ঞত্তি চেৱ অৰিযধম্মৱিৰহপঞ্ঞত্তি চ, ‘‘অৰিযান’’ন্তি অসমপঞ্ঞত্তি চেৱ সমপঞ্ঞত্তি চ. তত্থ অসমপঞ্ঞত্তি তথাগতপঞ্ঞত্তি, সমপঞ্ঞত্তি পচ্চেকবুদ্ধানঞ্চেৱ উভতোভাগৱিমুত্তাদীনঞ্চ ৱসেন অট্ঠৱিধা ৱেদিতব্বা. ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তিআদি দস্সনভাৱনাপটিক্খেপপঞ্ঞত্তি, ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তিআদি পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং দ্ৱাদসন্নং আযতনানং অট্ঠাৰসন্নং ধাতূনং সম্মসনুপগানং ইন্দ্ৰিযানং নিক্খেপপঞ্ঞত্তি চেৱ পভৱপঞ্ঞত্তি চ, তথা ৱিপল্লাসানং কিচ্চপঞ্ঞত্তি পৰিযুট্ঠানং দস্সনপঞ্ঞত্তি কিলেসানং ফলপঞ্ঞত্তি অভিসঙ্খাৰানং ৱিৰূহনপঞ্ঞত্তি তণ্হায অস্সাদনপঞ্ঞত্তি দিট্ঠিযা ৱিপ্ফন্দনপঞ্ঞত্তি, ‘‘সেক্খা’’তি সদ্ধানুসাৰীসদ্ধাৱিমুত্তদিট্ঠিপ্পত্তকাযসক্খীনং দস্সনপঞ্ঞত্তি চেৱ ভাৱনাপঞ্ঞত্তি চ ‘‘অপ্পত্তমানসো’’তি সেক্খধম্মানং ঠিতিপঞ্ঞত্তি, ‘‘অনুত্তৰং যোগক্খেমং পত্থযমানো’’তি পঞ্ঞায অভিনিব্বিদাপঞ্ঞত্তি, ‘‘অভিজানাতী’’তি অভিঞ্ঞেয্যধম্মানং অভিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি, দুক্খস্স পৰিঞ্ঞাপঞ্ঞত্তি, সমুদযস্স পহানপঞ্ঞত্তি, নিৰোধস্স সচ্ছিকিৰিযাপঞ্ঞত্তি, মগ্গস্স ভাৱনাপঞ্ঞত্তি, ‘‘মা মঞ্ঞী’’তি মঞ্ঞনানং পটিক্খেপপঞ্ঞত্তি, সমুদযস্স পহানপঞ্ঞত্তি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি ৱিত্থাৰেতব্বং. অযং পঞ্ঞত্তি হাৰো.

১২. ওতৰণহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মা নাম লোকিযা পঞ্চক্খন্ধা দ্ৱাদসাযতনানি অট্ঠাৰস ধাতুযো দ্ৱে সচ্চানি একূনৱিসতি ইন্দ্ৰিযানি দ্ৱাদসপদিকো পচ্চযাকাৰোতি, অযং সব্বধম্মগ্গহণেন খন্ধাদিমুখেন দেসনায ওতৰণং. ‘‘মূল’’ন্তি ৱা ‘‘মূলপৰিযায’’ন্তি ৱা মঞ্ঞনা ৱুত্তা, তা অত্থতো তণ্হা মানো দিট্ঠি চাতি তেসং সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহোতি অযং খন্ধমুখেন ওতৰণং. তথা ‘‘ধম্মাযতনধম্মধাতূহি সঙ্গহো’’তি অযং আযতনমুখেন ধাতুমুখেন চ ওতৰণং. ‘‘অস্সুতৱা’’তি ইমিনা সুতস্স ৱিবন্ধভূতা অৱিজ্জাদযো গহিতা, ‘‘পুথুজ্জনো’’তি ইমিনা যেসং কিলেসাভিসঙ্খাৰানং জননাদিনা পুথুজ্জনোতি ৱুচ্চতি, তে কিলেসাভিসঙ্খাৰাদযো গহিতা, ‘‘অৰিযানং অদস্সাৱী’’তিআদিনা যেসং কিলেসধম্মানং ৱসেন অৰিযানং অদস্সাৱিআদিভাৱো হোতি, তে দিট্ঠিমানাৱিজ্জাদযো গহিতাতি সব্বেহি তেহি সঙ্খাৰক্খন্ধসঙ্গহোতি পুব্বে ৱুত্তনযেনেৱ ওতৰণং ৱেদিতব্বং. ‘‘সঞ্জানাতি মঞ্ঞতি অভিজানাতি ন মঞ্ঞতী’’তি এত্থাপি সঞ্জাননমঞ্ঞনাঅভিজাননানুপস্সনানং সঙ্খাৰক্খন্ধপৰিযাপন্নত্তা ৱুত্তনযেনেৱ ওতৰণং ৱেদিতব্বং. তথা সেক্খগ্গহণেন সেক্খা, ‘‘অৰহ’’ন্তিআদিনা অসেক্খা সীলক্খন্ধাদযো গহিতাতি এৱম্পি খন্ধমুখেন ওতৰণং, আযতনধাতাদিমুখেন চ ওতৰণং ৱেদিতব্বং. তথা ‘‘ন মঞ্ঞতী’’তি তণ্হাগাহাদিপটিক্খেপেন দুক্খানুপস্সনাদযো গহিতা, তেসং ৱসেন অপ্পণিহিতৱিমোক্খমুখাদীহি ওতৰণং ৱেদিতব্বং. ‘‘পৰিঞ্ঞাত’’ন্তি ইমিনা পৰিজাননকিচ্চেন পৱত্তমানা বোধিপক্খিযধম্মা গয্হন্তীতি সতিপট্ঠানাদিমুখেন ওতৰণং ৱেদিতব্বং. নন্দিগ্গহণেন ভৱগ্গহণেন তণ্হাগহণেন চ সমুদযসচ্চং, দুক্খগ্গহণেন জাতিজৰামৰণগ্গহণেন চ দুক্খসচ্চং, ‘‘তণ্হানং খযা’’তিআদিনা নিৰোধসচ্চং, অভিসম্বোধিযা গহণেন মগ্গসচ্চং গহিতন্তি অৰিযসচ্চেহি ওতৰণন্তি. অযং ওতৰণো হাৰো.

১৩. সোধনহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযাযং ৱো, ভিক্খৱে…পে… ইধ, ভিক্খৱে, অস্সুতৱা…পে… পথৱিং পথৱিতো সঞ্জানাতী’’তি আৰম্ভো. ‘‘পথৱিং পথৱিযা সঞ্ঞত্ৱা পথৱিং মঞ্ঞতী’’তি পদসুদ্ধি, নো আৰম্ভসুদ্ধি. তথা ‘‘পথৱিযা মঞ্ঞতি পথৱিতো মঞ্ঞতি পথৱিং মেতি মঞ্ঞতি পথৱিং অভিনন্দতী’’তি পদসুদ্ধি, নো আৰম্ভসুদ্ধি. ‘‘তং কিস্স হেতু অপৰিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৱদামী’’তি পদসুদ্ধি চেৱ আৰম্ভসুদ্ধি চ. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযোতি. অযং সোধনো হাৰো.

১৪. অধিট্ঠানহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মগ্গহণং সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং. ‘‘পথৱিং আপ’’ন্তিআদি পন তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং. তথা ‘‘মূলপৰিযায’’ন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতি…পে… অভিনন্দতী’’তি. ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তি চ সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং তণ্হাদিগ্গাহানং সাধাৰণত্তা মঞ্ঞনায, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি, এৱং সুত্তন্তৰপদানিপি আনেত্ৱা ৱিসেসৱচনং নিদ্ধাৰেতব্বং. সেসৱাৰেসুপি এসেৱ নযো. ‘‘সেক্খো’’তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘কাযসক্খী দিট্ঠিপ্পত্তো সদ্ধাৱিমুত্তো সদ্ধানুসাৰী ধম্মানুসাৰী’’তি. তথা ‘‘সেক্খো’’তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু সেক্খায সম্মাদিট্ঠিযা সমন্নাগতো হোতি…পে… সেক্খেন সম্মাসমাধিনা সমন্নাগতো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১৩). ‘‘অৰহ’’ন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘উভতোভাগৱিমুত্তো পঞ্ঞাৱিমুত্তো (পু. প. ১৩.২; ১৫.১ মাতিকা), তেৱিজ্জো ছড়ভিঞ্ঞো’’তি (পু. প. ৭.২৬, ২৭ মাতিকা) চ. ‘‘খীণাসৱো’’তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘কামাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থ, ভৱাসৱাপি চিত্তং ৱিমুচ্চিত্থা’’তিআদি (পাৰা. ১৪). সেসপদেসুপি এসেৱ নযো. ‘‘অভিজানাতী’’তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘মঞ্ঞতী’’তি. মঞ্ঞনাভাৱো হিস্স পহানপটিৱেধসিদ্ধো, পহানপটিৱেধো চ পৰিঞ্ঞাসচ্ছিকিৰিযাভাৱনাপটিৱেধেহি ন ৱিনাতি সব্বেপি অভিঞ্ঞাৱিসেসা মঞ্ঞনাপটিক্খেপেন অত্থতো গহিতাৱ হোন্তীতি. তথা ‘‘অৰহ’’ন্তি সামঞ্ঞতো অধিট্ঠানং, তং অৱিকপ্পেত্ৱা ৱিসেসৱচনং ‘‘ৱীতৰাগত্তা ৱীতদোসত্তা ৱীতমোহত্তা’’তি. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণা ৱেদিতব্বা. অযং অধিট্ঠানো হাৰো.

১৪. পৰিক্খাৰহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এত্থ সব্বধম্মা নাম পৰিযাপন্নধম্মা, তে কুসলাকুসলাব্যাকতভেদেন তিৱিধা. তেসু কুসলানং যোনিসোমনসিকাৰো অলোভাদযো চ হেতূ, অকুসলানং অযোনিসোমনসিকাৰো লোভাদযো চ হেতূ, অব্যাকতেসু ৱিপাকানং যথাসকং কম্মং, ইতৰেসং ভৱঙ্গমাৱজ্জনসমন্নাহাৰাদি চ হেতূ. এত্থ চ সপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিকো পচ্চযো হেতুম্হি এৱ সমৱৰুড়্হো, সো তত্থ আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো. ‘‘মূল’’ন্তি ৱুত্তানং মঞ্ঞনানং হেতুভাৱো পাড়িযং ৱুত্তো এৱ. মঞ্ঞনাসু পন তণ্হামঞ্ঞনায অস্সাদানুপস্সনা হেতু. ‘‘সঞ্ঞোজনিযেসু ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো তণ্হা পৱড্ঢতী’’তি (সং. নি. ২.৫২) হি ৱুত্তং. মানমঞ্ঞনায দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তলোভো হেতু কেৱলং সংসগ্গৱসেন ‘‘অহমস্মী’’তি পৱত্তনতো. দিট্ঠিমঞ্ঞনায একত্তনযাদীনং অযাথাৱগ্গাহো হেতু, অস্সুতভাৱো পুথুজ্জনভাৱস্স হেতু, সো অৰিযানং অদস্সনসীলতায, সা অৰিযধম্মস্স অকোৱিদতায, সা অৰিযধম্মে অৱিনীততায হেতু, সব্বা চাযং হেতুপৰম্পৰা পথৱীআদীসু ‘‘এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি তিস্সন্নং মঞ্ঞনানং হেতু, সেক্খাৰহাদিভাৱা পন মত্তসো সব্বসো চ মঞ্ঞনাভাৱস্স হেতূতি. অযং পৰিক্খাৰো হাৰো.

১৬. সমাৰোপনহাৰৱণ্ণনা

‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তিআদীসু মূলপৰিযাযগ্গহণেন অস্সুতৱাগহণেন সঞ্জাননমঞ্ঞনাপৰিঞ্ঞাগহণেহি চ সংকিলেসধম্মা দস্সিতা, তে চ সঙ্খেপতো তিৱিধা তণ্হাসংকিলেসো দিট্ঠিসংকিলেসো দুচ্চৰিতসংকিলেসোতি. তত্থ তণ্হাসংকিলেসো তণ্হাসংকিলেসস্স, দিট্ঠিসংকিলেসস্স, দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স চ পদট্ঠানং, তথা দিট্ঠিসংকিলেসো দিট্ঠিসংকিলেসস্স, তণ্হাসংকিলেসস্স, দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স চ পদট্ঠানং, দুচ্চৰিতসংকিলেসোপি দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স, তণ্হাসংকিলেসস্স, দিট্ঠিসংকিলেসস্স চ পদট্ঠানং. তেসু তণ্হাসংকিলেসো অত্থতো লোভোৱ, যো ‘‘লোভো লুব্ভনা লুব্ভিতত্তং সাৰাগো সাৰজ্জনা সাৰজ্জিতত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৩৮৯) অনেকেহি পৰিযাযেহি ৱিভত্তো. তথা দিট্ঠিযেৱ দিট্ঠিসংকিলেসো, যো ‘‘দিট্ঠিগতং দিট্ঠিগহনং দিট্ঠিকন্তাৰো দিট্ঠিৱিসূকং দিট্ঠিৱিপ্ফন্দিত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১১০৫) অনেকেহি পৰিযাযেহি, ‘‘সন্তি, ভিক্খৱে, একে সমণব্ৰাহ্মণা’’তিআদিনা (দী. নি. ১.৩০) দ্ৱাসট্ঠিযা পভেদেহি চ ৱিভত্তো. দুচ্চৰিতসংকিলেসো পন অত্থতো দুস্সীল্যচেতনা চেৱ চেতনাসম্পযুত্তধম্মা চ, যা ‘‘কাযদুচ্চৰিতং ৱচীদুচ্চৰিতং কাযৱিসমং ৱচীৱিসম’’ন্তি (ৱিভ. ৯১৩, ৯২৪), ‘‘পাণাতিপাতো অদিন্নাদান’’ন্তি (ৱিভ. ৯১৩) চ আদিনা অনেকেহি পৰিযাযেহি, অনেকেহি পভেদেহি চ ৱিভত্তা.

তেসু তণ্হাসংকিলেসস্স সমথো পটিপক্খো, দিট্ঠিসংকিলেসস্স ৱিপস্সনা, দুচ্চৰিতসংকিলেসস্স সীলং পটিপক্খো. তে পন সীলাদযো ধম্মা ইধ পৰিঞ্ঞাগহণেন সেক্খগ্গহণেন ‘‘অৰহ’’ন্তিআদিনা অৰিযতাদিগ্গহণেন চ গহিতা. তত্থ সীলেন দুচ্চৰিতসংকিলেসপ্পহানং সিজ্ঝতি, তথা তদঙ্গপ্পহানং ৱীতিক্কমপ্পহানঞ্চ, সমথেন তণ্হাসংকিলেসপ্পহানং সিজ্ঝতি, তথা ৱিক্খম্ভনপ্পহানং পৰিযুট্ঠানপ্পহানঞ্চ. ৱিপস্সনায দিট্ঠিসংকিলেসপ্পহানং সিজ্ঝতি, তথা সমুচ্ছেদপ্পহানং অনুসযপ্পহানঞ্চ. তত্থ পুব্বভাগে সীলে পতিট্ঠিতস্স সমথো, সমথে পতিট্ঠিতস্স ৱিপস্সনা, মগ্গক্খণে পন সমকালমেৱ ভৱন্তি. পুব্বেযেৱ হি সুপৰিসুদ্ধকাযৱচীকম্মস্স সুপৰিসুদ্ধাজীৱস্স চ সমথৱিপস্সনা আৰদ্ধা গব্ভং গণ্হন্তিযো পৰিপাকং গচ্ছন্তিযো ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনং পৰিব্ৰূহেন্তি, ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনা ভাৱনাপাৰিপূৰিং গচ্ছন্তী মগ্গেন ঘটেন্তি মগ্গক্খণে সমথৱিপস্সনা পৰিপূৰেতি. অথ মগ্গক্খণে সমথৱিপস্সনাভাৱনাপাৰিপূৰিযা অনৱসেসসংকিলেসধম্মং সমুচ্ছিন্দন্তিযো নিৰোধং নিব্বানং সচ্ছিকৰোন্তীতি. অযং সমাৰোপনো হাৰো.

সোড়সহাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.