১. মূলপৰিযাযসুত্তৱণ্ণনা

অব্ভন্তৰনিদানৱণ্ণনা

১. এৱং বাহিৰনিদানে ৱত্তব্বং অতিদিসিত্ৱা ইদানি অভন্তৰনিদানং আদিতো পট্ঠায সংৱণ্ণেতুং ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ যস্মা সংৱণ্ণনং কৰোন্তেন সংৱণ্ণেতব্বে ধম্মে পদৱিভাগং পদত্থঞ্চ দস্সেত্ৱা ততো পৰং পিণ্ডত্তাদিদস্সনৱসেন সংৱণ্ণনা কাতব্বা, তস্মা পদানি তাৱ দস্সেন্তো ‘‘এৱন্তি নিপাতপদ’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ পদৱিভাগোতি পদানং ৱিসেসো, ন পদৱিগ্গহো. অথ ৱা পদানি চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগো, পদৱিগ্গহো চ পদৱিভাগো চ পদৱিভাগোতি ৱা একসেসৱসেন পদপদৱিগ্গহা পদৱিভাগসদ্দেন ৱুত্তাতি ৱেদিতব্বং. তত্থ পদৱিগ্গহো ‘‘সুভগঞ্চ তং ৱনঞ্চাতি সুভগৱনং, সালানং ৰাজা, সালো চ সো ৰাজা চ ইতিপি সালৰাজা’’তিআদিৱসেন সমাসপদেসু দট্ঠব্বো.

অত্থতোতি পদত্থতো. তং পন পদত্থং অত্থুদ্ধাৰক্কমেন পঠমং এৱংসদ্দস্স দস্সেন্তো ‘‘এৱং-সদ্দো তাৱা’’তিআদিমাহ. অৱধাৰণাদীতি এত্থ আদি-সদ্দেন ইদমত্থপুচ্ছাপৰিমাণাদিঅত্থানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তথা হি ‘‘এৱংগতানি পুথুসিপ্পাযতনানি (দী. নি. ১.১৬৩), এৱৱিধো এৱমাকাৰো’’তি চ আদীসু ইদং-সদ্দস্স অত্থে এৱং-সদ্দো. গত-সদ্দো হি পকাৰপৰিযাযো, তথা ৱিধাকাৰ-সদ্দা চ. তথা হি ৱিধযুত্তগত-সদ্দে লোকিযা পকাৰত্থে ৱদন্তি. ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা কপ্পিতকেসমস্সূ আমুক্কমণিকুণ্ডলাভৰণা ওদাতৱত্থৱসনা পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতা সমঙ্গীভূতা পৰিচাৰেন্তি, সেয্যথাপি ত্ৱং এতৰহি সাচৰিযকোতি. নো হিদং, ভো গোতমা’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৮৬) পুচ্ছাযং. ‘‘এৱংলহুপৰিৱত্তং (অ. নি. ১.৪৮) এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি (পাৰা. ১২) চ আদীসু পৰিমাণে.

ননু চ ‘‘এৱং সু তে সুন্হাতা সুৱিলিত্তা, এৱমাযুপৰিযন্তো’’তি এত্থ এৱং-সদ্দেন পুচ্ছনাকাৰপৰিমাণাকাৰানং ৱুত্তত্তা আকাৰত্থো এৱ এৱং-সদ্দোতি? ন, ৱিসেসসব্ভাৱতো. আকাৰমত্তৱাচকো হি এৱং-সদ্দো আকাৰত্থোতি অধিপ্পেতো যথা ‘‘এৱং ব্যা খো’’তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৪, ৩৯৬), ন পন আকাৰৱিসেসৱাচকো. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘এৱং জাতেন মচ্চেনা’’তিআদীনি উপমাদিউদাহৰণানি উপপন্নানি হোন্তি. তথা হি ‘‘যথাপি…পে… বহু’’ন্তি (ধ. প. ৫৩) এত্থ পুপ্ফৰাসিট্ঠানিযতো মনুস্সূপপত্তি-সপ্পুৰিসূপনিস্সয-সদ্ধম্মস্সৱন-যোনিসোমনসিকাৰ- ভোগসম্পত্তি-আদিদানাদি-পুঞ্ঞকিৰিযহেতুসমুদাযতো সোভা-সুগন্ধতাদিগুণযোগতো মালাগুণসদিসিযো পহূতা পুঞ্ঞকিৰিযা মৰিতব্বসভাৱতায মচ্চেন সত্তেন কত্তব্বাতি জোতিতত্তা পুপ্ফৰাসিমালাগুণাৱ উপমা, তেসং উপমাকাৰো যথা-সদ্দেন অনিযমতো ৱুত্তোতি ‘‘এৱং-সদ্দো উপমাকাৰনিগমনত্থো’’তি ৱত্তুং যুত্তং. সো পন উপমাকাৰো নিযমিযমানো অত্থতো উপমাৱ হোতীতি আহ ‘‘উপমাযং আগতো’’তি. তথা ‘‘এৱং ইমিনা আকাৰেন অভিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদিনা উপদিসিযমানায সমণসাৰুপ্পায আকপ্পসম্পত্তিযা যো তত্থ উপদিসনাকাৰো, সো অত্থতো উপদেসো এৱাতি ৱুত্তং ‘‘এৱং তে…পে… উপদেসে’’তি. তথা ‘‘এৱমেতং ভগৱা, এৱমেতং সুগতা’’তি এত্থ চ ভগৱতা যথাৱুত্তমত্থং অৱিপৰীততো জানন্তেহি কতং তত্থ সংৱিজ্জমানগুণানং পকাৰেহি হংসনং উদগ্গতাকৰণং সম্পহংসনং. যো তত্থ সম্পহংসনাকাৰোতি যোজেতব্বং.

এৱমেৱং পনাযন্তি এত্থ গৰহণাকাৰোতি যোজেতব্বং, সো চ গৰহণাকাৰো ‘‘ৱসলী’’তিআদিখুংসনসদ্দসন্নিধানতো ইধ এৱং-সদ্দেন পকাসিতোতি ৱিঞ্ঞাযতি. যথা চেত্থ, এৱং উপমাকাৰাদযোপি উপমাদিৱসেন ৱুত্তানং পুপ্ফৰাসিআদিসদ্দানং সন্নিধানতো দট্ঠব্বং. এৱং, ভন্তেতি পন ধম্মস্স সাধুকং সৱনমনসিকাৰে সন্নিযোজিতেহি ভিক্খূহি অত্তনো তত্থ ঠিতভাৱস্স পটিজাননৱসেন ৱুত্তত্তা এত্থ এৱং-সদ্দো ৱচনসম্পটিচ্ছনত্থো ৱুত্তো. তেন এৱং, ভন্তে সাধু, ভন্তে, সুট্ঠু, ভন্তেতি ৱুত্তং হোতি. এৱঞ্চ ৱদেহীতি ‘‘যথাহং ৱদামি, এৱং সমণং আনন্দং ৱদেহী’’তি যো এৱং ৱদনাকাৰো ইদানি ৱত্তব্বো. সো এৱংসদ্দেন নিদস্সীযতীতি ‘‘নিদস্সনে’’তি ৱুত্তোতি. এৱং নোতি এত্থাপি তেসং যথাৱুত্তধম্মানং অহিতদুক্খাৱহভাৱে সন্নিট্ঠানজননত্থং অনুমতিগহণৱসেন ‘‘সংৱত্তন্তি ৱা নো ৱা, কথং ৱো এত্থ হোতী’’তি পুচ্ছায কতায ‘‘এৱং নো এত্থ হোতী’’তি ৱুত্তত্তা তদাকাৰসন্নিট্ঠানং এৱং-সদ্দেন ৱিভাৱিতন্তি ৱিঞ্ঞাযতি. সো পন তেসং ধম্মানং অহিতায দুক্খায সংৱত্তনাকাৰো নিযমিযমানো অৱধাৰণত্থো হোতীতি আহ ‘‘এৱং নো এত্থ হোতীতিআদীসু অৱধাৰণে’’তি.

নানানযনিপুণন্তি একত্তনানত্তঅব্যাপাৰএৱংধম্মতাসঙ্খাতা, নন্দিযাৱত্ততিপুক্খলসীহৱিক্কীড়িতঅঙ্কুসদিসালোচনসঙ্খাতা ৱা আধাৰাদিভেদৱসেন নানাৱিধা নযা নানানযা, নযা ৱা পাড়িগতিযো, তা চ পঞ্ঞত্তিঅনুপঞ্ঞত্তিআদিৱসেন সংকিলেসভাগিযাদিলোকিযাদিতদুভযৱোমিস্সকাদিৱসেন কুসলাদিৱসেন খন্ধাদিৱসেন সঙ্গহাদিৱসেন সমযৱিমুত্তাদিৱসেন ঠপনাদিৱসেন কুসলমূলাদিৱসেন তিকপ্পট্ঠানাদিৱসেন চ নানপ্পকাৰাতি নানানযা. তেহি নিপুণং সণ্হং সুখুমন্তি নানানযনিপুণং. আসযোৱ অজ্ঝাসযো, তে চ সস্সতাদিভেদেন, তত্থ চ অপ্পৰজক্খতাদিভেদেন অনেকে, অত্তজ্ঝাসযাদযো এৱ ৱা সমুট্ঠানং উপ্পত্তিহেতু এতস্সাতি অনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নন্তি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণং উপনেতব্বাভাৱতো, সঙ্কাসনপকাসন-ৱিৱৰণ-ৱিভজন-উত্তানীকৰণ-পঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰ-পদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতন্তি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

ৱিৱিধপাটিহাৰিযন্তি এত্থ পাটিহাৰিযপদস্স ৱচনত্থং (উদা. অট্ঠ. ১; ইতিৱু. অট্ঠ. নিদানৱণ্ণনা; সং. নি. টী. ১.১.১ দেৱতাসংযুত্ত) ‘‘পটিপক্খহৰণতো, ৰাগাদিকিলেসাপনযনতো চ পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱদন্তি, ভগৱতো পন পটিপক্খা ৰাগাদযো ন সন্তি, যে হৰিতব্বা. পুথুজ্জনানম্পি ৱিগতূপক্কিলেসে অট্ঠগুণসমন্নাগতে চিত্তে হতপটিপক্খে ইদ্ধিৱিধং পৱত্ততি, তস্মা তত্থ পৱত্তৱোহাৰেন চ ন সক্কা ইধ ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱত্তুং. সচে পন মহাকাৰুণিকস্স ভগৱতো ৱেনেয্যগতা চ কিলেসা পটিপক্খা, তেসং হৰণতো ‘‘পাটিহাৰিয’’ন্তি ৱুত্তং, এৱং সতি যুত্তমেতং. অথ ৱা ভগৱতো চ সাসনস্স চ পটিপক্খা তিত্থিযা, তেসং হৰণতো পাটিহাৰিযং. তে হি দিট্ঠিহৰণৱসেন দিট্ঠিপকাসনে অসমত্থভাৱেন চ ইদ্ধিআদেসনানুসাসনীহি হৰিতা অপনীতা হোন্তীতি. ‘‘পটী’’তি ৱা অযং সদ্দো ‘‘পচ্ছা’’তি এতস্স অত্থং বোধেতি ‘‘তস্মিং পটিপৱিট্ঠম্হি, অঞ্ঞো আগঞ্ছি ব্ৰাহ্মণো’’তিআদীসু (সু. নি. ৯৮৫; চূড়নি. ৪) ৱিয, তস্মা সমাহিতে চিত্তে ৱিগতূপক্কিলেসে চ কতকিচ্চেন পচ্ছা হৰিতব্বং পৱত্তেতব্বন্তি পাটিহাৰিযং, অত্তনো ৱা উপক্কিলেসেসু চতুত্থজ্ঝানমগ্গেহি হৰিতেসু পচ্ছা হৰণং পাটিহাৰিযং, ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিযো চ ৱিগতূপক্কিলেসেন কতকিচ্চেন চ সত্তহিতত্থং পুন পৱত্তেতব্বা, হৰিতেসু চ অত্তনো উপক্কিলেসেসু পৰসত্তানং উপকিলেসহৰণানি হোন্তীতি পাটিহাৰিযানি ভৱন্তি. পাটিহাৰিযমেৱ পাটিহাৰিযং, পাটিহাৰিযে ৱা ইদ্ধিআদেসনানুসাসনিসমুদাযে ভৱং একমেকং পাটিহাৰিযন্তি ৱুচ্চতি. পাটিহাৰিযং ৱা চতুত্থজ্ঝানং মগ্গো চ পটিপক্খহৰণতো, তত্থ জাতং, তস্মিং ৱা নিমিত্তভূতে, ততো ৱা আগতন্তি পাটিহাৰিযং. তস্স পন ইদ্ধিআদিভেদেন ৱিসযভেদেন চ বহুৱিধস্স ভগৱতো দেসনাযং লব্ভমানত্তা আহ ‘‘ৱিৱিধপাটিহাৰিয’’ন্তি.

ন অঞ্ঞথাতি ভগৱতো সম্মুখা সুতাকাৰতো ন অঞ্ঞথাতি অত্থো, ন পন ভগৱতো দেসিতাকাৰতো. অচিন্তেয্যানুভাৱা হি ভগৱতো দেসনা. এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘সব্বপ্পকাৰেন কো সমত্থো ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি ইদং ৱচনং সমত্থিতং ভৱতি, ধাৰণবলদস্সনঞ্চ ন ৱিৰুজ্ঝতি সুতাকাৰাৱিৰজ্ঝনস্স অধিপ্পেতত্তা. ন হেত্থ অত্থন্তৰতাপৰিহাৰো দ্ৱিন্নম্পি অত্থানং একৱিসযত্তা. ইতৰথা থেৰো ভগৱতো দেসনায সব্বথা পটিগ্গহণে সমত্থো অসমত্থো চাতি আপজ্জেয্যাতি.

‘‘যো পৰো ন হোতি, সো অত্তা’’তি এৱং ৱুত্তায নিযকজ্ঝত্তসঙ্খাতায সসন্ততিযা ৱত্তনতো তিৱিধোপি মে-সদ্দো কিঞ্চাপি একস্মিংযেৱ অত্থে দিস্সতি, কৰণসম্পদানসামিনিদ্দেসৱসেন পন ৱিজ্জমানং ভেদং সন্ধাযাহ ‘‘মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতী’’তি.

কিঞ্চাপি উপসগ্গো কিৰিযং ৱিসেসেতি, জোতকভাৱতো পন সতিপি তস্মিং সুতসদ্দো এৱ তং তমত্থং ৱদতীতি অনুপসগ্গস্স সুতসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে সউপসগ্গস্স গহণং ন ৱিৰুজ্ঝতীতি দস্সেন্তো ‘‘সউপসগ্গো চ অনুপসগ্গো চা’’তিআদিমাহ. অস্সাতি সুতসদ্দস্স. কম্মভাৱসাধনানি ইধ সুতসদ্দে সম্ভৱন্তীতি ৱুত্তং ‘‘উপধাৰিতন্তি ৱা উপধাৰণন্তি ৱা অত্থো’’তি. মযাতি অত্থে সতীতি যদা মে-সদ্দস্স কত্তুৱসেন কৰণনিদ্দেসো, তদাতি অত্থো. মমাতি অত্থে সতীতি যদা সম্বন্ধৱসেন সামিনিদ্দেসো, তদা.

সুত-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তেন এৱং-সদ্দেন সৱনকিৰিযাজোতকেন ভৱিতব্বন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱন্তি সোতৱিঞ্ঞাণাদিৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সন’’ন্তি. আদি-সদ্দেন সম্পটিচ্ছনাদীনং পঞ্চদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং তদভিনীহটানঞ্চ মনোদ্ৱাৰিকৱিঞ্ঞাণানং গহণং ৱেদিতব্বং. সব্বেসম্পি ৱাক্যানং এৱ-কাৰত্থসহিতত্তা ‘‘সুত’’ন্তি এতস্স সুতমেৱাতি অযমত্থো লব্ভতীতি আহ ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. এতেন অৱধাৰণেন নিৰাসঙ্কতং দস্সেতি. যথা চ সুতং সুতমেৱাতি নিযমেতব্বং, তং সম্মা সুতং হোতীতি আহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অথ ৱা সদ্দন্তৰত্থাপোহনৱসেন সদ্দো অত্থং ৱদতীতি সুতন্তি অসুতং ন হোতীতি অযমেতস্স অত্থোতি ৱুত্তং ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. ইমিনা দিট্ঠাদিৱিনিৱত্তনং কৰোতি. ইদং ৱুত্তং হোতি ‘‘ন ইদং মযা দিট্ঠং, ন সযম্ভুঞাণেন সচ্ছিকতং, অথ খো সুতং, তঞ্চ খো সম্মদেৱা’’তি. তেনেৱাহ – ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. অৱধাৰণত্থে ৱা এৱং-সদ্দে অযমত্থযোজনা কৰীযতীতি তদপেক্খস্স সুত-সদ্দস্স অযমত্থো ৱুত্তো ‘‘অস্সৱনভাৱপটিক্খেপতো’’তি. তেনেৱাহ ‘‘অনূনানধিকাৱিপৰীতগ্গহণনিদস্সন’’ন্তি. সৱনসদ্দো চেত্থ কম্মত্থো ৱেদিতব্বো ‘‘সুয্যতী’’তি.

এৱং সৱনহেতুসুণন্তপুগ্গলসৱনৱিসেসৱসেন পদত্তযস্স একেন পকাৰেন অত্থযোজনং দস্সেত্ৱা ইদানি পকাৰন্তৰেহিপি তং দস্সেতুং ‘‘তথা এৱ’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ তস্সাতি যা সা ভগৱতো সম্মুখা ধম্মস্সৱনাকাৰেন পৱত্তা মনোদ্ৱাৰৱিঞ্ঞাণৱীথি, তস্সা. সা হি নানপ্পকাৰেন আৰম্মণে পৱত্তিতুং সমত্থা. তথা চ ৱুত্তং ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেনা’’তি. নানপ্পকাৰেনাতি ৱক্খমানানং অনেকৱিহিতানং ব্যঞ্জনত্থগ্গহণানং নানাকাৰেন. এতেন ইমিস্সা যোজনায আকাৰত্থো এৱং-সদ্দো গহিতোতি দীপেতি. পৱত্তিভাৱপ্পকাসনন্তি পৱত্তিযা অত্থিভাৱপ্পকাসনং. সুতন্তি ধম্মপ্পকাসনন্তি যস্মিং আৰম্মণে ৱুত্তপ্পকাৰা ৱিঞ্ঞাণৱীথি নানপ্পকাৰেন পৱত্তা, তস্স ধম্মত্তা ৱুত্তং, ন সুতসদ্দস্স ধম্মত্থত্তা. ৱুত্তস্সেৱত্থস্স পাকটীকৰণং ‘‘অযঞ্হেত্থা’’তিআদি. তত্থ ৱিঞ্ঞাণৱীথিযাতি কৰণত্থে কৰণৱচনং. মযাতি কত্তুঅত্থে.

এৱন্তি নিদ্দিসিতব্বপ্পকাসনন্তি নিদস্সনত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱুত্তং নিদস্সেতব্বস্স নিদ্দিসিতব্বত্তাভাৱাভাৱতো. তেন এৱং-সদ্দেন সকলম্পি সুত্তং পচ্চামট্ঠন্তি দস্সেতি. সুত-সদ্দস্স কিৰিযাসদ্দত্তা সৱনকিৰিযায চ সাধাৰণৱিঞ্ঞাণপবন্ধপটিবদ্ধত্তা তত্থ চ পুগ্গলৱোহাৰোতি ৱুত্তং ‘‘সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চপ্পকাসন’’ন্তি. ন হি পুগ্গলৱোহাৰৰহিতে ধম্মপবন্ধে সৱনকিৰিযা লব্ভতীতি.

যস্স চিত্তসন্তানস্সাতিআদিপি আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা পুৰিমযোজনায অঞ্ঞথা অত্থযোজনং দস্সেতুং ৱুত্তং. তত্থ আকাৰপঞ্ঞত্তীতি উপাদাপঞ্ঞত্তি এৱ ধম্মানং পৱত্তিআকাৰূপাদানৱসেন তথা ৱুত্তা. সুতন্তি ৱিসযনিদ্দেসোতি সোতব্বভূতো ধম্মো সৱনকিৰিযাকত্তুপুগ্গলস্স সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তিট্ঠানন্তি কত্ৱা ৱুত্তং. চিত্তসন্তানৱিনিমুত্তস্স পৰমত্থতো কস্সচি কত্তু অভাৱেপি সদ্দৱোহাৰেন বুদ্ধিপৰিকপ্পিতভেদৱচনিচ্ছায চিত্তসন্তানতো অঞ্ঞং ৱিয তংসমঙ্গিং কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘চিত্তসন্তানেন তংসমঙ্গিনো’’তি. সৱনকিৰিযাৱিসযোপি সোতব্বধম্মো সৱনকিৰিযাৱসেন পৱত্তচিত্তসন্তানস্স ইধ পৰমত্থতো কত্তুভাৱতো, সৱনৱসেন চিত্তপ্পৱত্তিযা এৱ ৱা সৱনকিৰিযাভাৱতো তংকিৰিযাকত্তু চ ৱিসযো হোতীতি ৱুত্তং ‘‘তংসমঙ্গিনো কত্তুৱিসযে’’তি. সুতাকাৰস্স চ থেৰস্স সম্মানিচ্ছিতভাৱতো আহ ‘‘গহণসন্নিট্ঠান’’ন্তি. এতেন ৱা অৱধাৰণত্থং এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা অযমত্থযোজনা কতাতি দট্ঠব্বং.

পুব্বে সুতানং নানাৱিহিতানং সুত্তসঙ্খাতানং অত্থব্যঞ্জনানং উপধাৰিতৰূপস্স আকাৰস্স নিদস্সনস্স, অৱধাৰণস্স ৱা পকাসনসভাৱো এৱং-সদ্দোতি তদাকাৰাদিউপধাৰণস্স পুগ্গলপঞ্ঞত্তিযা উপাদানভূতধম্মপবন্ধব্যাপাৰতায ৱুত্তং – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. সৱনকিৰিযা পন পুগ্গলৱাদিনোপি ৱিঞ্ঞাণনিৰপেক্খা নত্থীতি ৱিসেসতো ৱিঞ্ঞাণব্যাপাৰোতি আহ ‘‘সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. ‘‘মে’’তি সদ্দপ্পৱত্তিযা একন্তেনেৱ সত্তৱিসযত্তা ৱিঞ্ঞাণকিচ্চস্স চ তত্থেৱ সমোদহিতব্বতো ‘‘মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো’’তি ৱুত্তং. অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিসভাৱা যথাক্কমং এৱং-সদ্দ – সুত-সদ্দানং অত্থাতি তে তথাৰূপ-পঞ্ঞত্তি-উপাদানভূত-ধম্মপবন্ধব্যাপাৰভাৱেন দস্সেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো, সুতন্তি ৱিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো’’তি. এত্থ চ কৰণকিৰিযাকত্তুকম্মৱিসেসপ্পকাসনৱসেন পুগ্গলব্যাপাৰৱিসযপুগ্গলব্যাপাৰনিদস্সনৱসেন গহণাকাৰগাহকতব্বিসযৱিসেসনিদ্দেসৱসেন কত্তুকৰণব্যাপাৰকত্তুনিদ্দেসৱসেন চ দুতিযাদযো চতস্সো অত্থযোজনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং.

সব্বস্সপি সদ্দাধিগমনীযস্স অত্থস্স পঞ্ঞত্তিমুখেনেৱ পটিপজ্জিতব্বত্তা সব্বপঞ্ঞত্তীনঞ্চ ৱিজ্জমানাদিৱসেন ছসু পঞ্ঞত্তিভেদেসু অন্তোগধত্তা তেসু ‘‘এৱ’’ন্তিআদীনং পঞ্ঞত্তীনং সৰূপং নিদ্ধাৰেন্তো আহ – ‘‘এৱন্তি চ মেতি চা’’তিআদি. তত্থ ‘‘এৱ’’ন্তি চ ‘‘মে’’তি চ ৱুচ্চমানস্সত্থস্স আকাৰাদিনো ধম্মানং অসল্লক্খণভাৱতো অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তিভাৱোতি আহ – ‘‘সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেন অৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তত্থ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থৱসেনাতি ভূতত্থউত্তমত্থৱসেন. ইদং ৱুত্তং হোতি – যো মাযামৰীচিআদযো ৱিয অভূতত্থো, অনুস্সৱাদীহি গহেতব্বো ৱিয অনুত্তমত্থো চ ন হোতি, সো ৰূপসদ্দাদিসভাৱো, ৰুপ্পনানুভৱনাদিসভাৱো ৱা অত্থো সচ্চিকট্ঠো পৰমত্থো চাতি ৱুচ্চতি, ন তথা ‘‘এৱং মে’’তি পদানং অত্থোতি. এতমেৱত্থং পাকটতৰং কাতুং ‘‘কিঞ্হেত্থ ত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. সুতন্তি পন সদ্দাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘ৱিজ্জমানপঞ্ঞত্তী’’তি. তেনেৱ হি ‘‘যঞ্হি তং এত্থ সোতেন উপলদ্ধ’’ন্তি ৱুত্তং, ‘‘সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপলদ্ধ’’ন্তি পন ৱুত্তে অত্থব্যঞ্জনাদিসব্বং লব্ভতি.

তং তং উপাদায ৱত্তব্বতোতি সোতপথমাগতে ধম্মে উপাদায তেসং উপধাৰিতাকাৰাদিনো পচ্চামসনৱসেন ‘‘এৱ’’ন্তি, সসন্ততিপৰিযাপন্নে খন্ধে উপাদায ‘‘মে’’তি ৱত্তব্বত্তাতি অত্থো. দিট্ঠাদিসভাৱৰহিতে সদ্দাযতনে পৱত্তমানোপি সুতৱোহাৰো ‘‘দুতিযং ততিয’’ন্তিআদিকো ৱিয পঠমাদীনি দিট্ঠমুতৱিঞ্ঞাতে অপেক্খিত্ৱাৱ পৱত্তোতি আহ ‘‘দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৱত্তব্বতো’’তি অসুতং ন হোতীতি হি সুতন্তি পকাসিতোযমত্থোতি. অত্তনা পটিৱিদ্ধা সুত্তস্স পকাৰৱিসেসা ‘‘এৱ’’ন্তি থেৰেন পচ্চামট্ঠাতি আহ ‘‘অসম্মোহং দীপেতী’’তি. নানপ্পকাৰপটিৱেধসমত্থো হোতীতি এতেন ৱক্খমানস্স সুত্তস্স নানপ্পকাৰতং দুপ্পটিৱিজ্ঝতঞ্চ দস্সেতি. সুতস্স অসম্মোসং দীপেতীতি সুতাকাৰস্স যাথাৱতো দস্সিযমানত্তা ৱুত্তং. অসম্মোহেনাতি সম্মোহাভাৱেন, পঞ্ঞায এৱ ৱা সৱনকালসম্ভূতায তদুত্তৰকালপঞ্ঞাসিদ্ধি. এৱং অসম্মোসেনাতি এত্থাপি ৱত্তব্বং. ব্যঞ্জনানং পটিৱিজ্ঝিতব্বো আকাৰো নাতিগম্ভীৰো, যথাসুতধাৰণমেৱ তত্থ কৰণীযন্তি সতিযা ব্যাপাৰো অধিকো, পঞ্ঞা তত্থ গুণীভূতাতি ৱুত্তং ‘‘পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমাযা’’তিআদি ‘‘পঞ্ঞায পুব্বঙ্গমা’’তি কত্ৱা. পুব্বঙ্গমতা চেত্থ পধানতা ‘‘মনোপুব্বঙ্গমা’’তিআদীসু (ধ. প. ১, ২) ৱিয. পুব্বঙ্গমতায ৱা চক্খুৱিঞ্ঞাণাদীসু আৱজ্জনাদীনং ৱিয অপ্পধানত্তে পঞ্ঞা পুব্বঙ্গমা এতিস্সাতি অযম্পি অত্থো যুজ্জতি. এৱং সতিপুব্বঙ্গমাযাতি এত্থাপি ৱুত্তনযানুসাৰেন যথাসম্ভৱমত্থো ৱেদিতব্বো. অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নস্সাতি অত্থব্যঞ্জনপৰিপুণ্ণস্স, সঙ্কাসনপকাসনৱিৱৰণৱিভজনউত্তানীকৰণপঞ্ঞত্তিৱসেন ছহি অত্থপদেহি, অক্খৰপদব্যঞ্জনাকাৰনিৰুত্তিনিদ্দেসৱসেন ছহি ব্যঞ্জনপদেহি চ সমন্নাগতস্সাতি ৱা অত্থো দট্ঠব্বো.

যোনিসোমনসিকাৰং দীপেতি এৱং-সদ্দেন ৱুচ্চমানানং আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থানং অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযত্তাতি অধিপ্পাযো. অৱিক্খেপং দীপেতীতি ‘‘মূলপৰিযাযং কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিপুচ্ছাৱসেন পকৰণপ্পত্তস্স ৱক্খমানস্স সুত্তস্স সৱনং সমাধানমন্তৰেন ন সম্ভৱতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱিক্খিত্তচিত্তস্সাতিআদি তস্সেৱত্থস্স সমত্থনৱসেন ৱুত্তং. সব্বসম্পত্তিযাতি অত্থব্যঞ্জনদেসকপযোজনাদিসম্পত্তিযা. অৱিপৰীতসদ্ধম্মৱিসযেহি ৱিয আকাৰনিদস্সনাৱধাৰণত্থেহি যোনিসোমনসিকাৰস্স, সদ্ধম্মস্সৱনেন ৱিয চ অৱিক্খেপস্স যথা যোনিসোমনসিকাৰেন ফলভূতেন অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতানং সিদ্ধি ৱুত্তা তদৱিনাভাৱতো, এৱং অৱিক্খেপেন ফলভূতেন কাৰণভূতানং সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযানং সিদ্ধি দস্সেতব্বা সিযা অস্সুতৱতো সপ্পুৰিসূপনিস্সযৰহিতস্স চ তদভাৱতো. ন হি ৱিক্খিত্তচিত্তোতিআদিনা সমত্থনৱচনেন পন অৱিক্খেপেন কাৰণভূতেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযেন চ ফলভূতস্স সদ্ধম্মস্সৱনস্স সিদ্ধি দস্সিতা. অযং পনেত্থ অধিপ্পাযো যুত্তো সিযা – সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযা ন একন্তেন অৱিক্খেপস্স কাৰণং বাহিৰঙ্গত্তা, অৱিক্খেপো পন সপ্পুৰিসূপনিস্সযো ৱিয সদ্ধম্মস্সৱনস্স একন্তকাৰণন্তি. এৱম্পি অৱিক্খেপেন সপ্পুৰিসূপনিস্সযসিদ্ধিজোতনা ন সমত্থিতাৱ, নো ন সমত্থিতা ৱিক্খিত্তচিত্তানং সপ্পুৰিসপযিৰুপাসনাভাৱস্স অত্থসিদ্ধত্তা. এত্থ চ পুৰিমং ফলেন কাৰণস্স সিদ্ধিদস্সনং নদীপূৰেন ৱিয উপৰি ৱুট্ঠিসব্ভাৱস্স, দুতিযং কাৰণেন ফলস্স সিদ্ধিদস্সনং দট্ঠব্বং একন্তৱস্সিনা ৱিয মেঘৱুট্ঠানেন ৱুট্ঠিপ্পৱত্তিযা.

ভগৱতো ৱচনস্স অত্থব্যঞ্জনপভেদপৰিচ্ছেদৱসেন সকলসাসনসম্পত্তিওগাহনাকাৰো নিৰৱসেসপৰহিতপাৰিপূৰিকাৰণন্তি ৱুত্তং ‘‘এৱং ভদ্দকো আকাৰো’’তি. যস্মা ন হোতীতি সম্বন্ধো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসম্পত্তিন্তি অত্তসম্মাপণিধিপুব্বেকতপুঞ্ঞতাসঙ্খাতং গুণদ্ৱযং. অপৰাপৰৱুত্তিযা চেত্থ চক্কভাৱো, চৰন্তি এতেহি সত্তা সম্পত্তিভৱেসূতি ৱা. যে সন্ধায ৱুত্তং ‘‘চত্তাৰিমানি, ভিক্খৱে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৱমনুস্সানং চতুচক্কং ৱত্ততী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩১). পুৰিমপচ্ছিমভাৱো চেত্থ দেসনাক্কমৱসেন দট্ঠব্বো. পচ্ছিমচক্কদ্ৱযসিদ্ধিযাতি পচ্ছিমচক্কদ্ৱযস্স অত্থিতায. সম্মাপণিহিতত্তো পুব্বে চ কতপুঞ্ঞো সুদ্ধাসযো হোতি তদসুদ্ধিহেতূনং কিলেসানং দূৰীভাৱতোতি আহ – ‘‘আসযসুদ্ধি সিদ্ধা হোতী’’তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘সম্মাপণিহিতং চিত্তং, সেয্যসো নং ততো কৰে’’তি (ধ. প. ৪৩), ‘‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৱং আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৱো’’তি (দী. নি. ২.২০৭) চ. তেনেৱাহ ‘‘আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. পযোগসুদ্ধিযাতি যোনিসোমনসিকাৰপুব্বঙ্গমস্স ধম্মস্সৱনপযোগস্স ৱিসদভাৱেন. তথা চাহ ‘‘আগমব্যত্তিসিদ্ধী’’তি. সব্বস্স ৱা কাযৱচীপযোগস্স নিদ্দোসভাৱেন. পৰিসুদ্ধকাযৱচীপযোগো হি ৱিপ্পটিসাৰাভাৱতো অৱিক্খিত্তচিত্তো পৰিযত্তিযং ৱিসাৰদো হোতীতি.

নানপ্পকাৰপটিৱেধদীপকেনাতিআদিনা অত্থব্যঞ্জনেসু থেৰস্স এৱংসদ্দসুত-সদ্দানং অসম্মোহাসম্মোসদীপনতো চতুপটিসম্ভিদাৱসেন অত্থযোজনং দস্সেতি. তত্থ সোতব্বভেদপটিৱেধদীপকেনাতি এতেন অযং সুত-সদ্দো এৱং-সদ্দসন্নিধানতো, ৱক্খমানাপেক্খায ৱা সামঞ্ঞেনেৱ সোতব্বধম্মৱিসেসং আমসতীতি দস্সেতি. মনোদিট্ঠিকৰণা পৰিযত্তিধম্মানং অনুপেক্খনসুপ্পটিৱেধা ৱিসেসতো মনসিকাৰপটিবদ্ধাতি তে ৱুত্তনযেন যোনিসোমনসিকাৰদীপকেন এৱংসদ্দেন যোজেত্ৱা, সৱনধাৰণৱচীপৰিচযা পৰিযত্তিধম্মানং ৱিসেসেন সোতাৱধানপটিবদ্ধাতি তে অৱিক্খেপদীপকেন সুত-সদ্দেন যোজেত্ৱা দস্সেন্তো সাসনসম্পত্তিযা ধম্মস্সৱনে উস্সাহং জনেতি. তত্থ ধম্মাতি পৰিযত্তিধম্মা. মনসানুপেক্খিতাতি ‘‘ইধ সীলং কথিতং, ইধ সমাধি, ইধ পঞ্ঞা, এত্তকা এত্থ অনুসন্ধিযো’’তিআদিনা নযেন মনসা অনু অনু পেক্খিতা. দিট্ঠিযা সুপ্পটিৱিদ্ধাতি নিজ্ঝানক্খন্তিভূতায, ঞাতপৰিঞ্ঞাসঙ্খাতায ৱা দিট্ঠিযা তত্থ তত্থ ৱুত্তৰূপাৰূপধম্মে ‘‘ইতি ৰূপং, এত্তকং ৰূপ’’ন্তিআদিনা সুট্ঠু ৱৱত্থপেত্ৱা পটিৱিদ্ধা.

সকলেন ৱচনেনাতি পুব্বে তীহি পদেহি ৱিসুং ৱিসুং যোজিতত্তা ৱুত্তং. অত্তনো অদহন্তোতি ‘‘মমেদ’’ন্তি অত্তনি অট্ঠপেন্তো. অসপ্পুৰিসভূমিন্তি অকতঞ্ঞুতং ‘‘ইধেকচ্চো পাপভিক্খু তথাগতপ্পৱেদিতং ধম্মৱিনযং পৰিযাপুণিত্ৱা অত্তনো দহতী’’তি (পাৰা. ১৯৫) এৱং ৱুত্তং অনৰিযৱোহাৰাৱত্থং, সা এৱ অনৰিযৱোহাৰাৱত্থা অসদ্ধম্মো. ননু চ আনন্দত্থেৰস্স ‘‘মমেদং ৱচন’’ন্তি অধিমানস্স, মহাকস্সপত্থেৰাদীনঞ্চ তদাসঙ্কায অভাৱতো অসপ্পুৰিসভূমিসমতিক্কমাদিৱচনং নিৰত্থকন্তি? নযিদমেৱং ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তি ৱদন্তেন অযম্পি অত্থো ৱিভাৱিতোতি দস্সনতো. কেচি পন ‘‘দেৱতানং পৰিৱিতক্কাপেক্খং তথাৱচনন্তি এদিসী চোদনা অনৱকাসাৱা’’তি ৱদন্তি. তস্মিং কিৰ খণে একচ্চানং দেৱতানং এৱং চেতসো পৰিৱিতক্কো উদপাদি ‘‘ভগৱা চ পৰিনিব্বুতো, অযঞ্চ আযস্মা দেসনাকুসলো, ইদানি ধম্মং দেসেতি সক্যকুলপ্পসুতো তথাগতস্স ভাতা চূড়পিতুপুত্তো, কিং নু খো সযং সচ্ছিকতং ধম্মং দেসেতি, উদাহু ভগৱতোযেৱ ৱচনং যথাসুত’’ন্তি. এৱং তদাসঙ্কিতপ্পকাৰতো অসপ্পুৰিসভূমিসমোক্কমাদিতো অতিক্কমাদি ৱিভাৱিতন্তি. অপ্পেতীতি নিদস্সেতি. দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেসু যথাৰহং সত্তে নেতীতি নেত্তি, ধম্মোযেৱ নেত্তি ধম্মনেত্তি.

দড়্হতৰনিৱিট্ঠা ৱিচিকিচ্ছা কঙ্খা. নাতিসংসপ্পনা মতিভেদমত্তা ৱিমতি. অস্সদ্ধিযং ৱিনাসেতি ভগৱতা দেসিতত্তা, সম্মুখাৱস্স পটিগ্গহিতত্তা, খলিতদুৰুত্তাদিগহণদোসাভাৱতো চ. এত্থ চ পঠমাদযো তিস্সো অত্থযোজনা আকাৰাদিঅত্থেসু অগ্গহিতৱিসেসমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা দস্সিতা, ততো পৰা চতস্সো আকাৰত্থমেৱ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা ৱিভাৱিতা, পচ্ছিমা পন তিস্সো যথাক্কমং আকাৰত্থং নিদস্সনত্থং অৱধাৰণত্থঞ্চ এৱং-সদ্দং গহেত্ৱা যোজিতাতি দট্ঠব্বং.

এক-সদ্দো অঞ্ঞসেট্ঠাসহাযসঙ্খ্যাদীসু দিস্সতি. তথা হেস ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চ, ইদমেৱ সচ্চং মোঘমঞ্ঞন্তি ইত্থেকে অভিৱদন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৭) অঞ্ঞত্থে দিস্সতি, ‘‘চেতসো একোদিভাৱ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২২৮) সেট্ঠত্থে, ‘‘একো ৱূপকট্ঠো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৪০৫) অসহাযে, ‘‘একোৱ খো, ভিক্খৱে, খণো চ সমযো চ ব্ৰহ্মচৰিযৱাসাযা’’তিআদীসু সঙ্খ্যাযং. ইধাপি সঙ্খ্যাযন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘একন্তি গণনপৰিচ্ছেদনিদ্দেসো’’তি. কালঞ্চ সমযঞ্চাতি যুত্তকালঞ্চ পচ্চযসামগ্গিঞ্চ খণোতি ওকাসো. তথাগতুপ্পাদাদিকো হি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযস্স ওকাসো তপ্পচ্চযপটিলাভহেতুত্তা. খণো এৱ চ সমযো. যো ‘‘খণো’’তি চ ‘‘সমযো’’তি চ ৱুচ্চতি, সো একোৱাতি হি অত্থো মহাসমযোতি মহাসমূহো. সমযোপি খোতি সিক্খাপদপূৰণস্স হেতুপি. সমযপ্পৱাদকেতি দিট্ঠিপ্পৱাদকে. তত্থ হি নিসিন্না তিত্থিযা অত্তনো অত্তনো সমযং পৱদন্তীতি. অত্থাভিসমযাতি হিতপটিলাভা. অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, অভিসমযো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি পীড়নাদীনি অভিসমেতব্বভাৱেন একীভাৱং উপনেত্ৱা ৱুত্তানি. অভিসমযস্স ৱা পটিৱেধস্স ৱিসযভূতো অত্থো অভিসমযট্ঠোতি. তানেৱ তথা একত্তেন ৱুত্তানি. তত্থ পীড়নং দুক্খসচ্চস্স তংসমঙ্গিনো হিংসনং অৱিপ্ফাৰিকতাকৰণং. সন্তাপো দুক্খদুক্খতাদিৱসেন সন্তাপনং পৰিদহনং.

তত্থ সহকাৰীকাৰণং সন্নিজ্ঝং সমেতি সমৱেতীতি সমযো, সমৱাযো. সমেতি সমাগচ্ছতি মগ্গব্ৰহ্মচৰিযং এত্থ তদাধাৰপুগ্গলেহীতি সমযো, খণো. সমেতি এত্থ, এতেন ৱা সংগচ্ছতি সত্তো, সভাৱধম্মো ৱা সহজাতাদীহি উপ্পাদাদীহি ৱাতি সমযো, কালো. ধম্মপ্পৱত্তিমত্ততায অত্থতো অভূতোপি হি কালো ধম্মপ্পৱত্তিযা অধিকৰণং কৰণং ৱিয চ কপ্পনামত্তসিদ্ধেন ৰূপেন ৱোহৰীযতীতি. সমং, সহ ৱা অৱযৱানং অযনং পৱত্তি অৱট্ঠানন্তি সমযো, সমূহো যথা ‘‘সমুদাযো’’তি. অৱযৱসহাৱট্ঠানমেৱ হি সমূহোতি. অৱসেসপচ্চযানং সমাগমে এতি ফলং এতস্মা উপ্পজ্জতি পৱত্ততি চাতি সমযো, হেতু যথা ‘‘সমুদযো’’তি. সমেতি সংযোজনভাৱতো সম্বন্ধো এতি অত্তনো ৱিসযে পৱত্ততি, দড়্হগ্গহণভাৱতো ৱা সংযুত্তা অযন্তি পৱত্তন্তি সত্তা যথাভিনিৱেসং এতেনাতি সমযো, দিট্ঠি; দিট্ঠিসঞ্ঞোজনেন হি সত্তা অতিৱিয বজ্ঝন্তীতি. সমিতি সঙ্গতি সমোধানন্তি সমযো, পটিলাভো. সমযনং, সম্মা ৱা অযনং অপগমোতি সমযো, পহানং. অভিমুখং ঞাণেন সম্মা এতব্বো অভিসমেতব্বোতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতো সভাৱো. অভিমুখভাৱেন সম্মা এতি গচ্ছতি বুজ্ঝতীতি অভিসমযো, ধম্মানং অৱিপৰীতসভাৱাৱবোধো. এৱং তস্মিং তস্মিং অত্থে সময-সদ্দস্স পৱত্তি ৱেদিতব্বা. সমযসদ্দস্স অত্থুদ্ধাৰে অভিসমযসদ্দস্স উদাহৰণং ৱুত্তনযেনেৱ ৱেদিতব্বং. অস্সাতি সমযসদ্দস্স. কালো অত্থো সমৱাযাদীনং অত্থানং ইধ অসম্ভৱতো, দেসদেসকপৰিসানং ৱিয সুত্তস্স নিদানভাৱেন কালস্স অপদিসিতব্বতো চ.

কস্মা পনেত্থ অনিযমিতৱসেনেৱ কালো নিদ্দিট্ঠো, ন উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমেত্ৱাতি? আহ – ‘‘তত্থ কিঞ্চাপী’’তিআদি. উতুসংৱচ্ছৰাদিৱসেন নিযমং অকত্ৱা সমযসদ্দস্স ৱচনেন অযম্পি গুণো লদ্ধো হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘যে ৱা ইমে’’তিআদিমাহ. সামঞ্ঞজোতনা হি ৱিসেসে অৱতিট্ঠতীতি. তত্থ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো দেৱসিকং ঝানফলসমাপত্তীহি ৱীতিনামনকালো, ৱিসেসতো সত্তসত্তাহানি. সুপ্পকাসাতি দসসহস্সিলোকধাতুসংকম্পনওভাসপাতুভাৱাদীহি পাকটা. যথাৱুত্তভেদেসু এৱ সমযেসু একদেসং পকাৰন্তৰেহি সঙ্গহেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘যো চায’’ন্তিআদিমাহ. তথা হি ঞাণকিচ্চসমযো অত্তহিতপটিপত্তিসমযো চ অভিসম্বোধিসমযো, অৰিযতুণ্হীভাৱসমযো দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰসমযো, কৰুণাকিচ্চপৰহিতপটিপত্তিধম্মিকথাসমযো দেসনাসমযো এৱ.

কৰণৱচনেন নিদ্দেসো কতোতি সম্বন্ধো. তত্থাতি অভিধম্মতদঞ্ঞসুত্তপদৱিনযেসু. তথাতি ভুম্মকৰণেহি. অধিকৰণত্থো আধাৰত্থো. ভাৱো নাম কিৰিযা, তায কিৰিযন্তৰলক্খণং ভাৱেনভাৱলক্খণং. তত্থ যথা কালো সভাৱধম্মপৰিচ্ছিন্নো সযং পৰমত্থতো অৱিজ্জমানোপি আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাতো তঙ্খণপ্পৱত্তানং ততো পুব্বে পৰতো চ অভাৱতো ‘‘পুব্বণ্হে জাতো, সাযন্হে গচ্ছতী’’তি চ আদীসু, সমূহো চ অৱযৱৱিনিমুত্তো অৱিজ্জমানোপি কপ্পনামত্তসিদ্ধো অৱযৱানং আধাৰভাৱেন পঞ্ঞাপীযতি ‘‘ৰুক্খে সাখা, যৱৰাসিযং সম্ভূতো’’তিআদীসু, এৱং ইধাপীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অধিকৰণঞ্হি…পে… ধম্মান’’ন্তি. যস্মিং কালে ধম্মপুঞ্জে ৱা কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিং এৱ কালে ধম্মপুঞ্জে চ ফস্সাদযোপি হোন্তীতি অযঞ্হি তত্থ অত্থো. যথা চ ‘‘গাৱীসু দুয্হমানাসু গতো, দুদ্ধাসু আগতো’’তি দোহনকিৰিযায গমনকিৰিযা লক্খীযতি, এৱং ইধাপি ‘‘যস্মিং সমযে, তস্মিং সমযে’’তি চ ৱুত্তে ‘‘সতী’’তি অযমত্থো ৱিঞ্ঞাযমানো এৱ হোতি পদত্থস্স সত্তাৱিৰহাভাৱতোতি সমযস্স সত্তাকিৰিযায চিত্তস্স উপ্পাদকিৰিযা ফস্সাদীনং ভৱনকিৰিযা চ লক্খীযতি. যস্মিং সমযেতি যস্মিং নৱমে খণে, যস্মিং যোনিসোমনসিকাৰাদিহেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা সতি কামাৱচৰং কুসলং চিত্তং উপ্পন্নং হোতি, তস্মিংযেৱ খণে, হেতুম্হি, পচ্চযসমৱাযে ৱা ফস্সাদযোপি হোন্তীতি উভযত্থ সমযসদ্দে ভুম্মনিদ্দেসো কতো লক্খণভূতভাৱযুত্তোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘খণ…পে… লক্খীযতী’’তি.

হেতুঅত্থো কৰণত্থো চ সম্ভৱতি ‘‘অন্নেন ৱসতি, অজ্ঝেনেন ৱসতি, ফৰসুনা ছিন্দতি, কুদালেন খণতী’’তিআদীসু ৱিয. ৱীতিক্কমঞ্হি সুত্ৱা ভিক্খুসঙ্ঘং সন্নিপাতাপেত্ৱা ওতিণ্ণৱত্থুকং পুগ্গলং পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিগৰহিত্ৱা চ তং তং ৱত্থুং ওতিণ্ণকালং অনতিক্কমিত্ৱা তেনেৱ কালেন সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো ভগৱা ৱিহৰতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ততিযপাৰাজিকাদীসু ৱিয.

অচ্চন্তমেৱ আৰম্ভতো পট্ঠায যাৱ দেসনানিট্ঠানং পৰহিতপটিপত্তিসঙ্খাতেন কৰুণাৱিহাৰেন. তদত্থজোতনত্থন্তি অচ্চন্তসংযোগত্থজোতনত্থং. উপযোগৱচননিদ্দেসো কতো যথা ‘‘মাসং অজ্ঝেতী’’তি.

পোৰাণাতি অট্ঠকথাচৰিযা. অভিলাপমত্তভেদোতি ৱচনমত্তেন ৱিসেসো. তেন সুত্তৱিনযেসু ৱিভত্তিব্যত্তযো কতোতি দস্সেতি.

সেট্ঠন্তি সেট্ঠৱাচকং ৱচনং ‘‘সেট্ঠ’’ন্তি ৱুত্তং সেট্ঠগুণসহচৰণতো. তথা উত্তমন্তি এত্থাপি. গাৰৱযুত্তোতি গৰুভাৱযুত্তো গৰুগুণযোগতো, গৰুকৰণাৰহতায ৱা গাৰৱযুত্তো. ৱুত্তোযেৱ, ন পন ইধ ৱত্তব্বো ৱিসুদ্ধিমগ্গস্স ইমিস্সা অট্ঠকথায একদেসভাৱতোতি অধিপ্পাযো.

অপৰো নযো (সং. নি. টী. ১.১.১; সাৰত্থ. টী. ১.ৱিনযানিসংসকথাৱণ্ণনা; ৱিসুদ্ধি. মহাটী. ১.১৪৪; ইতিৱু. অট্ঠ. গন্থাৰম্ভকথা) – ভাগৱাতি ভগৱা, ভতৱাতি ভগৱা, ভাগে ৱনীতি ভগৱা, ভগে ৱনীতি ভগৱা, ভত্তৱাতি ভগৱা, ভগে ৱমীতি ভগৱা, ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

ভগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;

ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো.

তত্থ কথং ভাগৱাতি ভগৱা? যে তে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, তে অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা তথাগতস্স অত্থি উপলব্ভন্তি. তথা হিস্স সীলং, সমাধি, পঞ্ঞা, ৱিমুত্তি, ৱিমুত্তিঞাণদস্সনং, হিৰী, ওত্তপ্পং, সদ্ধা, ৱীৰিযং, সতি সম্পজঞ্ঞং, সীলৱিসুদ্ধি, দিট্ঠিৱিসুদ্ধি, সমথো, ৱিপস্সনা, তীণি কুসলমূলানি, তীণি সুচৰিতানি, তযো সম্মাৱিতক্কা, তিস্সো অনৱজ্জসঞ্ঞা, তিস্সো ধাতুযো, চত্তাৰো সতিপট্ঠানা, চত্তাৰো সম্মপ্পধানা, চত্তাৰো ইদ্ধিপাদা, চত্তাৰো অৰিযমগ্গা, চত্তাৰি অৰিযফলানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপটিচ্ছেদকঞাণং, চত্তাৰো অৰিযৱংসা, চত্তাৰি ৱেসাৰজ্জঞাণানি, পঞ্চ পধানিযঙ্গানি, পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধি, পঞ্চিন্দ্ৰিযানি, পঞ্চ বলানি, পঞ্চ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, পঞ্চ ৱিমুত্তাযতনঞাণানি, পঞ্চ ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা সঞ্ঞা, ছ অনুস্সতিট্ঠানানি, ছ গাৰৱা, ছ নিস্সাৰণীযা ধাতুযো, ছ সততৱিহাৰা, ছ অনুত্তৰিযানি, ছ নিব্বেধভাগিযা সঞ্ঞা, ছ অভিঞ্ঞা, ছ অসাধাৰণঞাণানি, সত্ত অপৰিহানিযা ধম্মা, সত্ত অৰিযধম্মা, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, সত্ত সপ্পুৰিসধম্মা, সত্ত নিজ্জৰৱত্থূনি, সত্ত সঞ্ঞা, সত্ত দক্খিণেয্যপুগ্গলদেসনা, সত্ত খীণাসৱবলদেসনা, অট্ঠ পঞ্ঞাপটিলাভহেতুদেসনা, অট্ঠ সম্মত্তানি, অট্ঠ লোকধম্মাতিক্কমা, অট্ঠ আৰম্ভৱত্থূনি, অট্ঠ অক্খণদেসনা, অট্ঠ মহাপুৰিসৱিতক্কা, অট্ঠ অভিভাযতনদেসনা, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ যোনিসোমনসিকাৰমূলকা ধম্মা, নৱ পাৰিসুদ্ধিপধানিযঙ্গানি, নৱ সত্তাৱাসদেসনা, নৱ আঘাতপটিৱিনযা, নৱ সঞ্ঞা, নৱ নানত্তা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস কসিণাযতনানি, দস কুসলকম্মপথা, দস সম্মত্তানি, দস অৰিযৱাসা, দস অসেক্খধম্মা, দস তথাগতবলানি, একাদস মেত্তানিসংসা, দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতগুণা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পঞ্চদস ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা, সোড়সৱিধা আনাপানস্সতি, সোড়স অপৰন্তপনীযা ধম্মা, অট্ঠাৰস বুদ্ধধম্মা, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুচত্তালীস ঞাণৱত্থূনি, পঞ্ঞাস উদযব্বযঞাণানি, পৰোপণ্ণাস কুসলধম্মা, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খাসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযপচ্চৱেক্খণদেসনাঞাণানি তথা অনন্তাসু লোকধাতূসু অনন্তানং সত্তানং আসযাদিৱিভাৱনঞাণানি চাতি এৱমাদযো অনন্তাপৰিমাণভেদা অনঞ্ঞসাধাৰণা নিৰতিসযা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা সংৱিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, তস্মা যথাৱুত্তৱিভাগা গুণভাগা অস্স অত্থীতি ‘‘ভাগৱা’’তি ৱত্তব্বে আ-কাৰস্স ৰস্সত্তং কত্ৱা ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো. এৱং তাৱ ভাগৱাতি ভগৱা.

যস্মা সীলাদযো সব্বে, গুণভাগা অসেসতো;

ৱিজ্জন্তি সুগতে তস্মা, ভগৱাতি পৱুচ্চতীতি.

কথং ভতৱাতি ভগৱা? যে তে সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নেহি মনুস্সত্তাদিকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৱা সম্মাসম্বোধিযা কতমহাভিনীহাৰেহি মহাবোধিসত্তেহি পৰিপূৰিতব্বা দানপাৰমী, সীল, নেক্খম্ম, পঞ্ঞা, ৱীৰিয, খন্তি, সচ্চ, অধিট্ঠান, মেত্তা, উপেক্খাপাৰমীতি দস পাৰমিযো দস উপপাৰমিযো দস পৰমত্থপাৰমিযোতি সমতিংস পাৰমিযো, দানাদীনি চত্তাৰি সঙ্গহৱত্থূনি, সচ্চাদীনি চত্তাৰি অধিট্ঠানানি, অঙ্গপৰিচ্চাগো নযনধনৰজ্জপুত্তদাৰপৰিচ্চাগোতি পঞ্চ মহাপৰিচাগা, পুব্বযোগো, পুব্বচৰিযা, ধম্মক্খানং, ঞাতত্থচৰিযা, লোকত্থচৰিযা, বুদ্ধিচৰিযাতি এৱমাদযো, সঙ্খেপতো ৱা সব্বে পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰা বুদ্ধকৰধম্মা, তে মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায কপ্পানং সতসহস্সাধিকানি চত্তাৰি অসঙ্খেয্যানি যথা হানভাগিযা সংকিলেসভাগিযা ঠিতিভাগিযা ৱা ন হোন্তি, অথ খো উত্তৰুত্তৰি ৱিসেসভাগিযাৱ হোন্তি, এৱং সক্কচ্চং নিৰন্তৰং অনৱসেসতো ভতা সম্ভতা অস্স অত্থীতি ‘‘ভতৱা’’তি ৱত্তব্বে ‘‘ভগৱা’’তি ৱুত্তো নিৰুত্তিনযেন ত-কাৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা. অথ ৱা ভতৱাতি তেযেৱ যথাৱুত্তে বুদ্ধকৰধম্মে ৱুত্তনযেনেৱ ভৰি সম্ভৰি, পৰিপূৰেসীতি অত্থো. এৱম্পি ভতৱাতি ভগৱা.

সম্মাসম্বোধিযা সব্বে, দানপাৰমিআদিকে;

সম্ভাৰে ভতৱা নাথো, তেনাপি ভগৱা মতোতি.

কথং ভাগে ৱনীতি ভগৱা? যে তে চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসঙ্খা দেৱসিকং ৱড়ঞ্জনকসমাপত্তিভাগা, তে অনৱসেসতো লোকহিতত্থং অত্তনো চ দিট্ঠধম্মসুখৱিহাৰত্থং নিচ্চকপ্পং ৱনি ভজি সেৱি বহুলমকাসীতি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা অভিঞ্ঞেয্যধম্মেসু কুসলাদীসু খন্ধাদীসু চ যে তে পৰিঞ্ঞেয্যাদিৱসেন সঙ্খেপতো ৱা চতুব্বিধা অভিসমযভাগা, ৱিত্থাৰতো পন ‘‘চক্খু পৰিঞ্ঞেয্যং সোতং…পে… জৰামৰণং পৰিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.২১) অনেকে পৰিঞ্ঞেয্যভাগা, ‘‘চক্খুস্স সমুদযো পহাতব্বো…পে… জৰামৰণস্স সমুদযো পহাতব্বো’’তিআদিনা পহাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধো…পে… জৰামৰণস্স নিৰোধো সচ্ছিকাতব্বো’’তিআদিনা সচ্ছিকাতব্বভাগা, ‘‘চক্খুস্স নিৰোধগামিনী পটিপদা’’তিআদিনা, ‘‘চত্তাৰো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা চ অনেকভেদা ভাৱেতব্বভাগা চ ধম্মা, তে সব্বে ৱনি ভজি যথাৰহং গোচৰভাৱনাসেৱনানং ৱসেন সেৱি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা. অথ ৱা ‘‘যে ইমে সীলাদযো ধম্মক্খন্ধা সাৱকেহি সাধাৰণা গুণভাগা গুণকোট্ঠাসা, কিন্তি নু খো তে ৱিনেয্যসন্তানেসু পতিট্ঠপেয্য’’ন্তি মহাকৰুণায ৱনি অভিপত্থযি, সা চস্স অভিপত্থনা যথাধিপ্পেতফলাৱহা অহোসি. এৱম্পি ভাগে ৱনীতি ভগৱা.

যস্মা ঞেয্যসমাপত্তিগুণভাগে অসেসতো;

ভজি পত্থযি সত্তানং, হিতায ভগৱা ততোতি.

কথং ভগে ৱনীতি ভগৱা? সমাসতো তাৱ কতপুঞ্ঞেহি পযোগসম্পন্নেহি যথাৱিভৱং ভজীযন্তীতি ভগা, লোকিযলোকুত্তৰা সম্পত্তিযো. তত্থ লোকিযে তাৱ তথাগতো সম্বোধিতো পুব্বে বোধিসত্তভূতো পৰমুক্কংসগতে ৱনি ভজি সেৱি, যত্থ পতিট্ঠায নিৰৱসেসতো বুদ্ধকৰধম্মে সমন্নানেন্তো বুদ্ধধম্মে পৰিপাচেসি, বুদ্ধভূতো পন তে নিৰৱজ্জসুখূপসংহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে লোকুত্তৰেপি ৱনি ভজি সেৱি, ৱিত্থাৰতো পন পদেসৰজ্জইস্সৰিযচক্কৱত্তিসম্পত্তি-দেৱৰজ্জসম্পত্তিআদিৱসেন- ঝানৱিমোক্খসমাধিসমাপত্তিঞাণদস্সন-মগ্গভাৱনাফলসচ্ছি- কিৰিযাদি-উত্তৰিমনুস্সধম্মৱসেন চ অনেকৱিহিতে অনঞ্ঞসাধাৰণে ভগে ৱনি ভজি সেৱি. এৱম্পি ভগে ৱনীতি ভগৱা.

যা তা সম্পত্তিযো লোকে, যা চ লোকুত্তৰা পুথু;

সব্বা তা ভজি সম্বুদ্ধো, তস্মাপি ভগৱা মতোতি.

কথং ভত্তৱাতি ভগৱা? ভত্তা দড়্হভত্তিকা অস্স বহূ অত্থীতি ভত্তৱা. তথাগতো হি মহাকৰুণাসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদিঅপৰিমিতনিৰুপমপভাৱগুণৱিসেসসমঙ্গিভাৱতো সব্বসত্তুত্তমো, সব্বানত্থপৰিহাৰপুব্বঙ্গমায নিৰৱসেসহিতসুখৱিধানতপ্পৰায নিৰতিসযায পযোগসম্পত্তিযা সদেৱমনুস্সায পজায অচ্চন্তূপকাৰিতায দ্ৱত্তিংসমহাপুৰিসলক্খণ-অসীতিঅনুব্যঞ্জন-ব্যামপ্পভাদিঅনঞ্ঞসাধাৰণ- ৱিসেসপটিমণ্ডিত-ৰূপকাযতায যথাভুচ্চ-গুণাধিগতেন ‘‘ইতিপি সো ভগৱা’’তিআদিনযপ্পৱত্তেন লোকত্তযব্যাপিনা সুৱিপুলেন সুৱিসুদ্ধেন চ থুতিঘোসেন সমন্নাগতত্তা উক্কংসপাৰমিপ্পত্তাসু অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিআদীসু সুপ্পতিট্ঠিতভাৱতো দসবলচতুৱেসাৰজ্জাদিনিৰতিসযগুণৱিসেস-সমঙ্গিভাৱতো চ ৰূপপ্পমাণো ৰূপপ্পসন্নো, ঘোসপ্পমাণো ঘোসপ্পসন্নো, লূখপ্পমাণো লূখপ্পসন্নো, ধম্মপ্পমাণো ধম্মপ্পসন্নোতি এৱং চতুপ্পমাণিকে লোকসন্নিৱাসে সব্বথাপি পসাদাৱহভাৱেন সমন্তপাসাদিকত্তা অপৰিমাণানং সত্তানং সদেৱমনুস্সানং আদৰবহুমানগাৰৱাযতনতায পৰমপেমসম্ভত্তিট্ঠানং. যে তস্স ওৱাদে পতিট্ঠিতা অৱেচ্চপ্পসাদেন সমন্নাগতা হোন্তি, কেনচি অসংহাৰিযা তেসং পসাদভত্তি সমণেন ৱা ব্ৰাহ্মণেন ৱা দেৱেন ৱা মাৰেন ৱা ব্ৰহ্মুনা ৱা. তথা হি তে অত্তনো জীৱিতপৰিচ্চাগেপি তত্থ পসাদং ন পৰিচ্চজন্তি, তস্স ৱা আণং দড়্হভত্তিভাৱতো. তেনেৱাহ –

‘‘যো ৱে কতঞ্ঞূ কতৱেদি ধীৰো;

কল্যাণমিত্তো দড়্হভত্তি চ হোতী’’তি. (জা. ২.১৭.৭৮);

‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৱে, মহাসমুদ্দো ঠিতধম্মো ৱেলং নাতিৱত্ততি, এৱমেৱ খো, ভিক্খৱে, যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (অ. নি. ৮.২০; উদা. ৪৫; চূড়ৱ. ৩৮৫) চ.

এৱং ভত্তৱাতি ভগৱা নিৰুত্তিনযেন একস্স ত-কাৰস্স লোপং কত্ৱা ইতৰস্স গ-কাৰং কত্ৱা.

গুণাতিসযযুত্তস্স, যস্মা লোকহিতেসিনো;

সম্ভত্তা বহৱো সত্থু, ভগৱা তেন ৱুচ্চতীতি.

কথং ভগে ৱমীতি ভগৱা? যস্মা তথাগতো বোধিসত্তভূতোপি পুৰিমাসু জাতীসু পাৰমিযো পূৰেন্তো ভগসঙ্খাতং সিৰিং ইস্সৰিযং যসঞ্চ ৱমি, উগ্গিৰি, খেড়পিণ্ডং ৱিয অনপেক্খো ছড্ডযি; পচ্ছিমত্তভাৱেপি হত্থাগতং চক্কৱত্তিসিৰিং দেৱলোকাধিপচ্চসদিসং চতুদীপিস্সৰিযং চক্কৱত্তিসম্পত্তিসন্নিস্সযং সত্তৰতনসমুজ্জলং যসঞ্চ তিণাযপি অমঞ্ঞমানো নিৰপেক্খো পহায অভিনিক্খমিত্ৱা সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা ইমে সিৰিআদিকে ভগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভানি নাম নক্খত্তানি, তেহি সমং গচ্ছন্তি পৱত্তন্তীতি ভগা, সিনেৰুযুগন্ধৰউত্তৰকুৰুহিমৱন্তাদিভাজনলোকৱিসেসসন্নিস্সযা সোভা কপ্পট্ঠিযভাৱতো, তেপি ভগে ৱমি তন্নিৱাসিসত্তাৱাসসমতিক্কমনতো, তপ্পটিবদ্ধছন্দৰাগপহানেন পজহীতি. এৱম্পি ভগে ৱমীতি ভগৱা.

চক্কৱত্তিসিৰিং যস্মা, যসং ইস্সৰিযং সুখং;

পহাসি লোকচিত্তঞ্চ, সুগতো ভগৱা ততোতি.

কথং ভাগে ৱমীতি ভগৱা? ভাগা নাম সভাগধম্মকোট্ঠাসা, তে খন্ধাযতনধাতাদিৱসেন, তত্থাপি ৰূপৱেদনাদিৱসেন, পথৱিযাদিঅতীতাদিৱসেন চ অনেকৱিধা. তে ভগৱা সব্বং পপঞ্চং সব্বং যোগং সব্বং গন্থং সব্বং সংযোজনং সমুচ্ছিন্দিত্ৱা অমতং ধাতুং সমধিগচ্ছন্তো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খো ছড্ডযি ন পচ্চাগমি. তথা হেস ‘‘সব্বত্থমেৱ পথৱিং আপং তেজং ৱাযং, চক্খুং সোতং ঘানং জিৱ্হং কাযং মনং, ৰূপে সদ্দে গন্ধে ৰসে ফোট্ঠব্বে ধম্মে, চক্খুৱিঞ্ঞাণং…পে… মনোৱিঞ্ঞাণং, চক্খুসম্ফস্সং…পে… মনোসম্ফস্সং, চক্খুসম্ফস্সজং ৱেদনং…পে… মনোসম্ফস্সজং ৱেদনং, চক্খুসম্ফস্সজং সঞ্ঞং…পে… মনোসম্ফস্সজং সঞ্ঞং, চক্খুসম্ফস্সজং চেতনং…পে… মনোসম্ফস্সজং চেতনং, ৰূপতণ্হং…পে… ধম্মতণ্হং, ৰূপৱিতক্কং…পে… ধম্মৱিতক্কং, ৰূপৱিচাৰং…পে… ধম্মৱিচাৰ’’ন্তিআদিনা অনুপদধম্মৱিভাগৱসেনপি সব্বেৱ ধম্মকোট্ঠাসে অনৱসেসতো ৱমি উগ্গিৰি, অনপেক্খপৰিচ্চাগেন ছড্ডযি. ৱুত্তং হেতং ‘‘যং তং, আনন্দ, চত্তং ৱন্তং মুত্তং পহীনং পটিনিস্সট্ঠং, তং তথাগতো পুন পচ্চাগমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৱিজ্জতী’’তি (দী. নি. ২.১৮৩). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা. অথ ৱা ভাগে ৱমীতি সব্বেপি কুসলাকুসলে সাৱজ্জানৱজ্জে হীনপণীতে কণ্হসুক্কসপ্পটিভাগে ধম্মে অৰিযমগ্গঞাণমুখেন ৱমি উগ্গিৰি অনপেক্খো পৰিচ্চজি পজহি, পৰেসঞ্চ তথত্তায ধম্মং দেসেসি. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘ধম্মাপি ৱো, ভিক্খৱে, পহাতব্বা, পগেৱ অধম্মা (ম. নি. ১.২৪০), কুল্লূপমং ৱো, ভিক্খৱে, ধম্মং দেসেস্সামি নিত্থৰণত্থায, নো গহণত্থাযা’’তিআদি (ম. নি. ১.২৪০). এৱম্পি ভাগে ৱমীতি ভগৱা.

খন্ধাযতনধাতাদি-ধম্মভাগামহেসিনা;

কণ্হসুক্কা যতো ৱন্তা, ততোপি ভগৱা মতোতি.

তেন ৱুত্তং –

‘‘ভাগৱা ভতৱা ভাগে, ভগে চ ৱনি ভত্তৱা;

ভগে ৱমি তথা ভাগে, ৱমীতি ভগৱা জিনো’’তি.

ধম্মসৰীৰং পচ্চক্খং কৰোতীতি ‘‘যো ৱো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৱিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৱো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬) ৱচনতো ধম্মস্স সত্থুভাৱপৰিযাযো ৱিজ্জতীতি কত্ৱা ৱুত্তং. ৱজিৰসঙ্ঘাতসমানকাযো পৰেহি অভেজ্জসৰীৰত্তা. ন হি ভগৱতো ৰূপকাযে কেনচি সক্কা অন্তৰাযো কাতুন্তি.

দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ৱক্খমানস্স সকলস্স সুত্তস্স ‘‘এৱ’’ন্তি নিদস্সনতো. সাৱকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি পটিসম্ভিদাপ্পত্তেন পঞ্চসু ঠানেসু ভগৱতা এতদগ্গে ঠপিতেন মযা মহাসাৱকেন সুতং, তঞ্চ খো মযাৱ সুতং, ন অনুস্সুতিকং, ন পৰম্পৰাভতন্তি ইমস্স অত্থস্স দীপনতো. কালসম্পত্তিং নিদ্দিসতি ভগৱা-সদ্দসন্নিধানে পযুত্তস্স সময-সদ্দস্স কালস্স বুদ্ধুপ্পাদপটিমণ্ডিতভাৱদীপনতো. বুদ্ধুপ্পাদপৰমা হি কালসম্পদা. তেনেতং ৱুচ্চতি –

‘‘কপ্পকসাযে কলিযুগে, বুদ্ধুপ্পাদো অহো মহচ্ছৰিযং;

হুতাৱহমজ্ঝে জাতং, সমুদিতমকৰন্দমৰৱিন্দ’’ন্তি. (দী. নি. টী. ১.১; সং. নি. টী. ১.১.১; অ. নি. টী. ১.১.১ ৰূপাদিৱগ্গৱণ্ণনা);

ভগৱাতি দেসকসম্পত্তিং নিদ্দিসতি গুণৱিসিট্ঠসত্তুত্তমগৰুগাৰৱাধিৱচনভাৱতো.

মঙ্গলদিৱসো সুখণো সুনক্খত্তন্তি অজ্জ মঙ্গলদিৱসো, তস্মা সুনক্খত্তং, তত্থাপি অযং সুখণো. মা অতিক্কমীতি মা ৰত্তিৱিভাযনং অনুদিক্খন্তানং ৰত্তি অতিক্কমীতি এৱং সম্বন্ধো ৱেদিতব্বো. উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতাতি উক্কট্ঠা (দী. নি. টী. ১.২৫৫; অ. নি. টী. ২.৪.৩৬). উক্কাসু ৱিজ্জোতলন্তীসু ঠিতা পতিট্ঠিতাতি মূলৱিভূজাদিপক্খেপেন (পাণিনি ৩.২.৫) সদ্দসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. নিৰুত্তিনযেন ৱা উক্কাসু ঠিতাসু ঠিতা আসীতি উক্কট্ঠা. অপৰে পন ভণন্তি ‘‘ভূমিভাগসম্পত্তিযা মনুস্সসম্পত্তিযা উপকৰণসম্পত্তিযা চ সা নগৰী উক্কট্ঠগুণযোগতো ‘উক্কট্ঠা’তি নামং লভী’’তি.

অৱিসেসেনাতি ন ৱিসেসেন, ৱিহাৰভাৱসামঞ্ঞেনাতি অত্থো. ইৰিযাপথ…পে… ৱিহাৰেসূতি ইৰিযাপথৱিহাৰো দিব্বৱিহাৰো ব্ৰহ্মৱিহাৰো অৰিযৱিহাৰোতি এতেসু চতূসু ৱিহাৰেসু. সমঙ্গিপৰিদীপনন্তি সমঙ্গীভাৱপৰিদীপনং. এতন্তি ‘‘ৱিহৰতী’’তি এতং পদং. তথা হি তং ‘‘ইধেকচ্চো গিহীহি সংসট্ঠো ৱিহৰতি সহনন্দী সহসোকী’’তিআদীসু (সং. নি. ৪.২৪১) ইৰিযাপথৱিহাৰে আগতং; ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৱে, ভিক্খু ৱিৱিচ্চেৱ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৱিহৰতী’’তিআদীসু (ধ. স. ১৬০; ৱিভ. ৬২৪) দিব্বৱিহাৰে; ‘‘সো মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭; ২.৩০৯; ৩.২৩০) ব্ৰহ্মৱিহাৰে; ‘‘সো খো অহং অগ্গিৱেস্সন তস্সাযেৱ কথায পৰিযোসানে তস্মিং এৱ পুৰিমস্মিং সমাধিনিমিত্তে অজ্ঝত্তমেৱ চিত্তং সণ্ঠপেমি সন্নিসাদেমি একোদিং কৰোমি সমাদহামি, যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৱিহৰামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অৰিযৱিহাৰে.

তত্থ ইৰিযনং ৱত্তনং ইৰিযা, কাযপ্পযোগো. তস্সা পৱত্তনুপাযভাৱতো ঠানাদি ইৰিযাপথো. ঠানসমঙ্গী ৱা হি কাযেন কিঞ্চি কৰেয্য গমনাদীসু অঞ্ঞতৰসমঙ্গী ৱা. অথ ৱা ইৰিযতি পৱত্ততি এতেন অত্তভাৱো, কাযকিচ্চং ৱাতি ইৰিযা, তস্সা পৱত্তিযা উপাযভাৱতো পথোতি ইৰিযাপথো, ঠানাদি এৱ. সো চ অত্থতো গতিনিৱত্তিআদিআকাৰেন পৱত্তো চতুসন্ততিৰূপপবন্ধো এৱ. ৱিহৰণং, ৱিহৰতি এতেনাতি ৱা ৱিহাৰো, ইৰিযাপথো এৱ ৱিহাৰো ইৰিযাপথৱিহাৰো. দিৱি ভৱোতি দিব্বো. তত্থ বহুলপ্পৱত্তিযা ব্ৰহ্মপাৰিসজ্জাদিদেৱলোকে ভৱোতি অত্থো. তত্থ যো দিব্বানুভাৱো, তদত্থায সংৱত্ততীতি ৱা দিব্বো, অভিঞ্ঞাভিনীহাৰৱসেন মহাগতিকত্তা ৱা দিব্বো, দিব্বো চ সো ৱিহাৰো চাতি দিব্বৱিহাৰো, চতস্সো ৰূপাৱচৰসমাপত্তিযো. আৰুপ্পসমাপত্তিযোপি এত্থেৱ সঙ্গহং গচ্ছন্তি. ব্ৰহ্মূনং, ব্ৰহ্মানো ৱা ৱিহাৰা ব্ৰহ্মৱিহাৰা, চতস্সো অপ্পমঞ্ঞাযো. অৰিযানং, অৰিযা ৱা ৱিহাৰা অৰিযৱিহাৰা, চত্তাৰি সামঞ্ঞফলানি. সো হি ভগৱা একং ইৰিযাপথবাধনন্তিআদি যদিপি ভগৱা একেনপি ইৰিযাপথেন চিৰতৰং কালং অত্তভাৱং পৱত্তেতুং সক্কোতি, তথাপি ‘‘উপাদিন্নকসৰীৰস্স নাম অযং সভাৱো’’তি দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা ৱা ভগৱা যত্থ কত্থচি ৱসন্তো ৱেনেয্যানং ধম্মং দেসেন্তো, নানাসমাপত্তীহি চ কালং ৱীতিনামেন্তো ৱসতীতি ৱেনেয্যসত্তানং অত্তনো চ ৱিৱিধং হিতসুখং হৰতি উপনেতি উপ্পাদেতি, তস্মা ৱিৱিধং হৰতীতি এৱমেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

সুভগত্তাতি সিৰীকামানৱসেন সোভনত্তা. তেনেৱাহ ‘‘সুন্দৰসিৰিকত্তা সুন্দৰকামত্তা চা’’তি. ছণসমজ্জউস্সৱেতি এত্থ ছণং নাম ফগ্গুনমাসাদীসু উত্তৰফগ্গুনাদি-অভিলক্খিতদিৱসেসু সপৰিজনানং মনুস্সানং মঙ্গলকৰণং. সমজ্জং নাম নটসমজ্জাদি. উস্সৱো নক্খত্তং. যত্থ গামনিগমৱাসিনো তযো সত্ত ৱা দিৱসে নক্খত্তঘোসনং কত্ৱা যথাৱিভৱং অলঙ্কতপটিযত্তা ভোগে পৰিভুঞ্জন্তা নক্খত্তকীড়নং কীড়ন্তি. তেসং তং তথেৱ হোতীতি তেসং মনুস্সানং তং পত্থনং তন্নিৱাসিদেৱতানুভাৱেন যেভুয্যেন তথেৱ হোতি, পত্থনা সমিজ্ঝতীতি অত্থো. বহুজনকন্ততাযাতি ইমিনা ‘‘সুন্দৰকামত্তা’’তি এতস্সেৱ পদস্স পকাৰন্তৰেন অত্থং ৱিভাৱেতি. তত্ৰাযং ৱচনত্থো – কমনীযট্ঠেন সুট্ঠু ভজীযতীতি সুভগং, সুভা অগা ৰুক্খা এত্থাতি ৱা সুভগং, সুন্দৰকিত্তিযোগতো ৱা ‘‘সুভগ’’ন্তি এৱম্পেত্থ অত্থং ৱণ্ণেন্তি. কেচি পন ‘‘সুভাগৱনে’’তি পঠন্তি, ‘‘সুন্দৰভূমিভাগে ৱনে’’তি চস্স অত্থং ৱদন্তি. সুভগস্স নাম যক্খস্স ৱনং তেন পৰিগ্গহিতত্তাতি ‘‘সুভগৱন’’ন্তি অঞ্ঞে. ৱননং ভত্তীতিঅত্থে তং ৱননং কাৰেতীতি এতস্মিং অত্থে ৱনযতীতি পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা. তেনেৱাহ ‘‘অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতী’’তি. যাচনত্থে ৱনুতে ইতি ৱনন্তি উপচাৰকপ্পনাৱসেন ৱন-সদ্দো ৱেদিতব্বো.

উজুৱংসাতি উজুভূতৱিটপা. মহাসালাতি মহাৰুক্খা. অঞ্ঞতৰস্মিং সালমূলেতি অঞ্ঞতৰস্স ৰুক্খস্স মূলে. ৱনপ্পতিজেট্ঠকৰুক্খোতি ৱনপ্পতিভূতো জেট্ঠকৰুক্খো. তমেৱ জেট্ঠকভাৱন্তি ৱনপ্পতিভাৱেনাগতং সেট্ঠভাৱং পধানভাৱং. তেন হি সো ‘‘সালৰাজা’’তি ৱুত্তো. উপগতানং ৰঞ্জনট্ঠেন ৰাজা, অঞ্ঞস্মিম্পি তাদিসে ৰুক্খে ৰাজৱোহাৰং দস্সেতুং ‘‘সুপতিট্ঠিতস্সা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ ব্ৰাহ্মণ ধম্মিকাতি আলপনং. নিপ্পৰিযাযেন সাখাদিমতো সঙ্ঘাতস্স সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনে অৱযৱৱিসেসে পৱত্তমানো মূল-সদ্দো. যস্মা তংসদিসেসু তন্নিস্সযে পদেসে চ ৰুড়্হীৱসেন পৰিযাযতো পৱত্ততি, তস্মা ‘‘মূলানি উদ্ধৰেয্যা’’তি এত্থ নিপ্পৰিযাযমূলং অধিপ্পেতন্তি একেন মূল-সদ্দেন ৱিসেসেত্ৱা আহ ‘‘মূলমূলে দিস্সতী’’তি যথা ‘‘দুক্খদুক্খং (সং. নি. ৪.৩২৭), ৰূপৰূপ’’ন্তি (ৱিসুদ্ধি. ২.৪৪৯) চ. অসাধাৰণহেতুম্হীতি অসাধাৰণকাৰণে. লোভসহগতচিত্তুপ্পাদানং এৱ আৱেণিকে নেসং সুপ্পতিট্ঠিতভাৱসাধনতো মূলট্ঠেন উপকাৰকে পচ্চযধম্মে দিস্সতীতি অত্থো.

তত্থাতি ‘‘একং সমযং ভগৱা উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতি সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তি যং ৱুত্তং ৱাক্যং, তত্ত. সিযাতি কস্সচি এৱং পৰিৱিতক্কো সিযা, ৱক্খমানাকাৰেন কদাচি চোদেয্য ৱাতি অত্থো. অথ তত্থ ৱিহৰতীতি যদি সুভগৱনে সালৰাজমূলে ৱিহৰতি. ন ৱত্তব্বন্তি নানাঠানভূতত্তা উক্কট্ঠাসুভগৱনানং, একং সমযন্তি চ ৱুত্তত্তাতি অধিপ্পাযো. ইদানি চোদকো তমেৱ অত্তনো অধিপ্পাযং ‘‘ন হি সক্কা’’তিআদিনা ৱিৱৰতি. ইতৰো সব্বমেতং অৱিপৰীতং অত্থং অজানন্তেন ৱুত্তন্তি দস্সেন্তো ‘‘ন খো পনেতং এৱং দট্ঠব্ব’’ন্তি আহ. তত্থ এতন্তি ‘‘উক্কট্ঠাযং ৱিহৰতি সুভগৱনে সালৰাজমূলে’’তি এতং ৱচনং. এৱন্তি ‘‘যদি তাৱ ভগৱা’’তিআদিনা যং তং ভৱতা চোদিতং, তং অত্থতো এৱং ন খো পন দট্ঠব্বং, ন উভযত্থ অপুব্বঅচৰিমং ৱিহাৰদস্সনত্থন্তি অত্থো.

ইদানি অত্তনো যথাধিপ্পেতং অৱিপৰীতং অত্থং, তস্স চ পটিকচ্চেৱ ৱুত্তভাৱং, তেন চ অপ্পটিৱিদ্ধত্তং পকাসেন্তো ‘‘ননু অৱোচুম্হ…পে… সালৰাজমূলে’’তি আহ. এৱম্পি ‘‘সুভগৱনে সালৰাজমূলে ৱিহৰতী’’চ্চেৱ ৱত্তব্বং, ন ‘‘উক্কট্ঠায’’ন্তি চোদনং মনসি কত্ৱা ৱুত্তং ‘‘গোচৰগামনিদস্সনত্থ’’ন্তিআদি.

অৱস্সং চেত্থ গোচৰগামকিত্তনং কাতব্বং. তথা হি তং যথা সুভগৱনাদিকিত্তনং পব্বজিতানুগ্গহকৰণাদিঅনেকপ্পযোজনং, এৱং গহট্ঠানুগ্গহকৰণাদিৱিৱিধপ্পযোজনন্তি দস্সেন্তো ‘‘উক্কট্ঠাকিত্তনেনা’’তিআদিমাহ. তত্থ পচ্চযগ্গহণেন উপসঙ্কমনপযিৰুপাসনানং ওকাসদানেন ধম্মদেসনায সৰণেসু সীলেসু চ পতিট্ঠাপনেন যথূপনিস্সযং উপৰিৱিসেসাধিগমাৱহনেন চ গহট্ঠানগ্গহকৰণং, উগ্গহপৰিপুচ্ছানং কম্মট্ঠানানুযোগস্স চ অনুৰূপৱসনট্ঠানপৰিগ্গহেনেত্থ পব্বজিতানুগ্গহকৰণং ৱেদিতব্বং. কৰুণায উপগমনং, ন লাভাদিনিমিত্তং, পঞ্ঞায অপগমনং, ন ৱিৰোধাদিনিমিত্তন্তি উপগমনাপগমনানং নিৰুপক্কিলেসতং ৱিভাৱেতি. ধম্মিকসুখং নাম অনৱজ্জসুখং. দেৱানং উপকাৰবহুলতা জনৱিৱিত্ততায. পচুৰজনৱিৱিত্তং হি ঠানং দেৱা উপসঙ্কমিতব্বং মঞ্ঞন্তি. তদত্থপৰিনিপ্ফাদনন্তি লোকত্থনিপ্ফাদনং, বুদ্ধকিচ্চসম্পাদনন্তি অত্থো. এৱমাদিনাতি আদি-সদ্দেন উক্কট্ঠাকিত্তনতো ৰূপকাযস্স অনুগ্গণ্হনং দস্সেতি, সুভগৱনাদিকিত্তনতো ধম্মকাযস্স. তথা পুৰিমেন পৰাধীনকিৰিযাকৰণং, দুতিযেন অত্তাধীনকিৰিযাকৰণং. পুৰিমেন ৱা কৰুণাকিচ্চং, ইতৰেন পঞ্ঞাকিচ্চং. পুৰিমেন চস্স পৰমায অনুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পৰমায উপেক্খায সমন্নাগমং দীপেতি. ভগৱা হি সব্বসত্তে পৰমায অনুকম্পায অনুকম্পতি, ন চ তত্থ সিনেহদোসানুপতিতো পৰমুপেক্খকভাৱতো, উপেক্খকো চ ন চ পৰহিতসুখকৰণে অপ্পোসুক্কো মহাকাৰুণিকভাৱতো.

তস্স মহাকাৰুণিকতায লোকনাথতা, উপেক্খকতায অত্তনাথতা. তথা হেস বোধিসত্তভূতো মহাকৰুণায সঞ্চোদিতমানসো সকললোকহিতায উস্সুক্কমাপন্নো মহাভিনীহাৰতো পট্ঠায তদত্থনিপ্ফাদনত্থং পুঞ্ঞঞাণসম্ভাৰে সম্পাদেন্তো অপৰিমিতং কালং অনপ্পকং দুক্খমনুভোসি, উপেক্খকতায সম্মা পতিতেহি দুক্খেহি ন ৱিকম্পি. তথা মহাকাৰুণিকতায সংসাৰাভিমুখতা, উপেক্খকতায ততো নিব্বিন্দনা. তথা উপেক্খকতায নিব্বানাভিমুখতা, মহাকাৰুণিকতায তদধিগমো. তথা মহাকাৰুণিকতায পৰেসং অভিংসাপনং, উপেক্খকতায সযং পৰেহি অভাযনং. মহাকাৰুণিকতায পৰং ৰক্খতো অত্তনো ৰক্খণং, উপেক্খকতায অত্তানং ৰক্খতো পৰেসং ৰক্খণং. তেনস্স অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতুত্থপুগ্গলভাৱো সিদ্ধো হোতি. তথা মহাকাৰুণিকতায সচ্চাধিট্ঠানস্স চাগাধিট্ঠানস্স চ পাৰিপূৰি, উপেক্খকতায উপসমাধিট্ঠানস্স পঞ্ঞাধিট্ঠানস্স চ পাৰিপূৰি. এৱং পৰিসুদ্ধাসযপযোগস্স মহাকাৰুণিকতায লোকহিতত্থমেৱ ৰজ্জসম্পদাদিভৱসম্পত্তিযা উপগমনং, উপেক্খকতায তিণাযপি অমঞ্ঞমানস্স ততো অপগমনং. ইতি সুৱিসুদ্ধউপগমাপগমস্স মহাকাৰুণিকতায লোকহিতত্থমেৱ দানৱসেন সম্পত্তীনং পৰিচ্চজনা, উপেক্খকতায চস্স ফলস্স অত্তনো অপচ্চাসীসনা. এৱং সমুদাগমনতো পট্ঠায অচ্ছৰিযব্ভুতগুণসমন্নাগতস্স মহাকাৰুণিকতায পৰেসং হিতসুখত্থং অতিদুক্কৰকাৰিতা, উপেক্খকতায কাযম্পি অনলংকাৰিতা.

তথা মহাকাৰুণিকতায চৰিমত্তভাৱে জিণ্ণাতুৰমতদস্সনেন সঞ্জাতসংৱেগো, উপেক্খকতায উড়াৰেসু দেৱভোগসদিসেসু ভোগেসু নিৰপেক্খো মহাভিনিক্খমনং নিক্খমি. তথা মহাকাৰুণিকতায ‘‘কিচ্ছং ৱতাযং লোকো আপন্নো’’তিআদিনা (দী. নি. ২.৫৭; সং. নি. ২.৪, ১০) কৰুণামুখেনেৱ ৱিপস্সনাৰম্ভো, উপেক্খকতায বুদ্ধভূতস্স সত্ত সত্তাহানি ৱিৱেকসুখেনেৱ ৱীতিনামনং. মহাকাৰুণিকতায ধম্মগম্ভীৰতং পচ্চৱেক্খিত্ৱা ধম্মদেসনায অপ্পোসুক্কতং আপজ্জিত্ৱাপি মহাব্ৰহ্মুনো অজ্ঝেসনাপদেসেন ওকাসকৰণং, উপেক্খকতায পঞ্চৱগ্গিযাদি ৱেনেয্যানং অননুৰূপসমুদাচাৰেপি অনঞ্ঞথাভাৱো. মহাকাৰুণিকতায কত্থচি পটিঘাতাভাৱেনস্স সব্বত্থ অমিত্তসঞ্ঞায অভাৱো, উপেক্খকতায কত্থচিপি অনুৰোধাভাৱেন সব্বত্থ সিনেহসন্থৱাভাৱো. মহাকাৰুণিকতায গামাদীনং আসন্নট্ঠানে ৱসন্তস্সপি উপেক্খকতায অৰঞ্ঞট্ঠানে এৱ ৱিহৰণং. তেন ৱুত্তং ‘‘পুৰিমেন চস্স পৰমায অন্নুকম্পায সমন্নাগমং, পচ্ছিমেন পৰমায উপেক্খায সমন্নাগমং দীপেতী’’তি.

তন্তি ‘‘তত্ৰা’’তি পদং. দেসকালপৰিদীপনন্তি যে দেসকালা ইধ ৱিহৰণকিৰিযাৱিসেসনভাৱেন ৱুত্তা, তেসং পৰিদীপনন্তি দস্সেন্তো ‘‘যং সমযং…পে… দীপেতী’’তি আহ. তং-সদ্দো হি ৱুত্তস্স অত্থস্স পটিনিদ্দেসো, তস্মা ইধ কালস্স, দেসস্স ৱা পটিনিদ্দেসো ভৱিতুং অৰহতি, ন অঞ্ঞস্স. অযং তাৱ তত্ৰ-সদ্দস্স পটিনিদ্দেসভাৱে অত্থৱিভাৱনা. যস্মা পন ঈদিসেসু ঠানেসু তত্ৰ-সদ্দো ধম্মদেসনাৱিসিট্ঠং দেসং কালঞ্চ ৱিভাৱেতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ভাসিতব্বযুত্তে ৱা দেসকালে দীপেতী’’তি. তেন তত্ৰাতি যত্থ ভগৱা ধম্মদেসনত্থং ভিক্খূ আলপি অভাসি, তাদিসে দেসে, কালে ৱাতি অত্থো. ন হীতিআদিনা তমেৱত্থং সমত্থেতি. ননু চ যত্থ ঠিতো ভগৱা ‘‘অকালো খো তাৱা’’তিআদিনা বাহিযস্স ধম্মদেসনং পটিক্খিপি, তত্থেৱ অন্তৰৱীথিযং ঠিতো তস্স ধম্মং দেসেতীতি? সচ্চমেতং, অদেসেতব্বকালে অদেসনায ইদং উদাহৰণং. তেনেৱাহ ‘‘অকালো খো তাৱা’’তি. যং পন তত্থ ৱুত্তং ‘‘অন্তৰঘৰং পৱিট্ঠম্হা’’তি (উদা. ১০), তম্পি তস্স অকালভাৱস্সেৱ পৰিযাযেন দস্সনত্থং ৱুত্তং. তস্স হি তদা অদ্ধানপৰিস্সমেন ৰূপকাযে অকম্মঞ্ঞতা অহোসি, বলৱপীতিৱেগেন নামকাযে, তদুভযস্স ৱূপসমং আগমেন্তো পপঞ্চপৰিহাৰত্থং ভগৱা ‘‘অকালো খো’’তি পৰিযাযেন পটিক্খিপি. অদেসেতব্বদেসে অদেসনায পন উদাহৰণং ‘‘অথ খো ভগৱা মগ্গা ওক্কম্ম অঞ্ঞতৰস্মিং ৰুক্খমূলে নিসীদি (সং. নি. ২.১৫৪), ৱিহাৰতো নিক্খমিত্ৱা ৱিহাৰপচ্ছাযাযং পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদী’’তি (দী. নি. ১.৩৬৩) চ এৱমাদিকং ইধ আদি-সদ্দেন সঙ্গহিতং.

‘‘অথ খো সো, ভিক্খৱে, বালো ইধ পুব্বে ৰসাদো ইধ পাপানি কম্মানি কৰিত্ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.২৫১) পদপূৰণমত্তে খো-সদ্দো, ‘‘দুক্খং খো অগাৰৱো ৱিহৰতি অপ্পতিস্সো’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.২১) অৱধাৰণে, ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, আৱুসো, সত্থু পৱিৱিত্তস্স ৱিহৰতো সাৱকা ৱিৱেকং নানুসিক্খন্তী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩১) আদিকালত্থে. ৱাক্যাৰম্ভেতি অত্থো. তত্থ পদপূৰণেন ৱচনালঙ্কাৰমত্তং কতং হোতি, আদিকালত্থেন ৱাক্যস্স উপঞ্ঞাসমত্তং, অৱধাৰত্থেন পন নিযমদস্সনং, তস্মা আমন্তেসি এৱাতি আমন্তনে নিযমো দস্সিতো হোতীতি.

‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি কস্মা ৱুত্তং, ননু পুব্বেপি ভগৱা-সদ্দস্স অত্থো ৱুত্তোতি? যদিপি পুব্বে ৱুত্তো, তং পনস্স যথাৱুত্তে ঠানে ৱিহৰণকিৰিযায কত্তুৱিসেসদস্সনত্থং কতং, ন আমন্তনকিৰিযায, ইধ পন আমন্তনকিৰিযায, তস্মা তদত্থং পুন ‘‘ভগৱা’’তি পাড়িযং ৱুত্তন্তি তস্সত্থং দস্সেতুং ‘‘ভগৱাতি লোকগৰুদীপন’’ন্তি আহ. কথাসৱনযুত্তপুগ্গলৱচনন্তি ৱক্খমানায মূলপৰিযাযদেসনায সৱনযোগ্যপুগ্গলৱচনং. চতূসুপি পৰিসাসু ভিক্খূ এৱ এদিসানং দেসনানং ৱিসেসেন ভাজনভূতা, ইতি সাতিসযসাসনসম্পটিগ্গাহকভাৱদস্সনত্থং ইধ ভিক্খুগহণন্তি দস্সেত্ৱা ইদানি সদ্দত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ.

তত্থ ভিক্খকোতি ভিক্খূতি ভিক্খনধম্মতায ভিক্খূতি অত্থো. ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি বুদ্ধাদীহিপি অজ্ঝুপগতং ভিক্খাচৰিযং উঞ্ছাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা অনুট্ঠিতত্তা ভিক্খূ. যো হি কোচি অপ্পং ৱা মহন্তং ৱা ভোগক্খন্ধং পহায অগাৰস্মা অনগাৰিযং পব্বজিতো, সো কসিগোৰক্খাদীহি জীৱিকাকপ্পনং হিত্ৱা লিঙ্গসম্পটিচ্ছনেনেৱ ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতত্তা ভিক্খু, পৰপটিবদ্ধজীৱিকত্তা ৱা ৱিহাৰমজ্ঝে কাজভত্তং ভুঞ্জমানোপি ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খু, পিণ্ডিযালোপভোজনং নিস্সায পব্বজ্জায উস্সাহজাতত্তা ৱা ভিক্খাচৰিযং অজ্ঝুপগতোতি ভিক্খূতি এৱম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. আদিনা নযেনাতি ‘‘ভিন্নপটধৰোতি ভিক্খু, ভিন্দতি পাপকে অকুসলে ধম্মেতি ভিক্খু, ভিন্নত্তা পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং ভিক্খূ’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫১০) আগতনযেন. ঞাপনেতি অৱবোধনে, পটিৱেদনেতি অত্থো.

ভিক্খনসীলতাতিআদীসু ভিক্খনসীলতা ভিক্খনেন আজীৱনসীলতা, ন কসিৱণিজ্জাদীহি আজীৱনসীলতা. ভিক্খনধম্মতা ‘‘উদ্দিস্স অৰিযা তিট্ঠন্তী’’তি (পটি. ম. ১৫৩; মি. প. ৪.৫.৯) এৱং ৱুত্তভিক্খনসভাৱতা, ন সম্ভাৱনাকোহঞ্ঞসভাৱতা. ভিক্খনে সাধুকাৰিতা ‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্যা’’তি (ধ. প. ১৬৮) ৱচনং অনুস্সৰিত্ৱা তত্থ অপ্পমজ্জনা. অথ ৱা সীলং নাম পকতিসভাৱো, ইধ পন তদধিট্ঠানং. ধম্মোতি ৱতং. অপৰে পন ‘‘সীলং নাম ৱতসমাদানং, ধম্মো নাম পৱেণীআগতং চাৰিত্তং, সাধুকাৰিতাতি সক্কচ্চকাৰিতা আদৰকিৰিযা’’তি ৱণ্ণেন্তি. হীনাধিকজনসেৱিতন্তি যে ভিক্খুভাৱে ঠিতাপি জাতিমদাদিৱসেন উদ্ধতা উন্নড়া. যে চ গিহিভাৱে পৰেসু অত্থিকভাৱম্পি অনুপগততায ভিক্খাচৰিযং পৰমকাপঞ্ঞতং মঞ্ঞন্তি, তেসং উভযেসম্পি যথাক্কমং ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনেন হীনজনেহি দলিদ্দেহি পৰমকাপঞ্ঞতং পত্তেহি পৰকুলেসু ভিক্খাচৰিযায জীৱিকং কপ্পেন্তেহি সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো উদ্ধতভাৱনিগ্গহং কৰোতি, অধিকজনেহি উড়াৰভোগখত্তিযকুলাদিতো পব্বজিতেহি বুদ্ধাদীহি আজীৱৱিসোধনত্থং সেৱিতং ৱুত্তিং পকাসেন্তো দীনভাৱনিগ্গহং কৰোতীতি যোজেতব্বং. যস্মা ‘‘ভিক্খৱো’’তি ৱচনং আমন্তনভাৱতো অভিমুখীকৰণং, পকৰণতো সামত্থিযতো চ সুস্সূসাজননং সক্কচ্চসৱনমনসিকাৰনিযোজনঞ্চ হোতি. তস্মা তমত্থং দস্সেন্তো ‘‘ভিক্খৱোতি ইমিনা’’তিআদিমাহ.

তত্থ সাধুকসৱনমনসিকাৰেতি সাধুকসৱনে সাধুকমনসিকাৰে চ. কথং পন পৱত্তিতা সৱনাদযো সাধুকং পৱত্তিতা হোন্তীতি? ‘‘অদ্ধা ইমায সম্মাপটিপত্তিযা সকলসাসনসম্পত্তি হত্থগতা ভৱিস্সতী’’তি আদৰগাৰৱযোগেন, কথাদীসু অপৰিভৱনাদিনা চ. ৱুত্তং হি ‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৱে, ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তং. কতমেহি পঞ্চহি? ন কথং পৰিভোতি, ন কথিকং পৰিভোতি, ন অত্তানং পৰিভোতি, অৱিক্খিত্তচিত্তো ধম্মং সুণাতি একগ্গচিত্তো, যোনিসো চ মনসি কৰোতি. ইমেহি খো, ভিক্খৱে, পঞ্চহি ধম্মেহি সমন্নাগতো সুণন্তো সদ্ধম্মং ভব্বো নিযামং ওক্কমিতুং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্ত’’ন্তি (অ. নি. ৫.১৫১). তেনেৱাহ ‘‘সাধুকসৱনমনসিকাৰাযত্তা হি সাসনসম্পত্তী’’তি. সাসনসম্পত্তি নাম সীলাদিনিপ্ফত্তি.

পঠমং উপ্পন্নত্তা অধিগমৱসেন. সত্থুচৰিযানুৱিধাযকত্তা সীলাদিগুণানুট্ঠানেন. তিণ্ণং যানানং ৱসেন অনুধম্মপটিপত্তিসব্ভাৱতো সকলসাসনপটিগ্গাহকত্তা. সন্তিকত্তাতি সমীপভাৱতো. সন্তিকাৱচৰত্তাতি সব্বকালং সম্পযুত্তভাৱতো. যথানুসিট্ঠন্তি অনুসাসনিঅনুৰূপং, অনুসাসনিং অনৱসেসতো পটিগ্গহেত্ৱাতি অত্থো. একচ্চে ভিক্খূযেৱ সন্ধাযাতি যে সুত্তপৰিযোসানে ‘‘তে ভিক্খূ ভগৱতো ভাসিতং অভিনন্দু’’ন্তি ৱুত্তা পঞ্চসতা ব্ৰাহ্মণপব্বজিতা, তে সন্ধায.

পুব্বে সব্বপৰিসসাধাৰণত্তেপি ভগৱতো ধম্মদেসনায ‘‘জেট্ঠসেট্ঠা’’তিআদিনা ভিক্খূনং এৱ আমন্তনে কাৰণং দস্সেত্ৱা ইদানি ভিক্খূ আমন্তেত্ৱাৱ ধম্মদেসনায পযোজনং দস্সেতুং ‘‘কিমত্থং পন ভগৱা’’তি চোদনং সমুট্ঠাপেসি. তত্থ অঞ্ঞং চিন্তেন্তাতি অঞ্ঞৱিহিতা. ৱিক্খিত্তচিত্তাতি অসমাহিতচিত্তা. ধম্মং পচ্চৱেক্খন্তাতি তদা হিয্যো ততো পৰদিৱসেসু ৱা সুতধম্মং পতি পতি মনসা অৱেক্খন্তা. ভিক্খূ আমন্তেত্ৱা ধম্মে দেসিযমানে আদিতো পট্ঠায দেসনং সল্লক্খেতুং সক্কোন্তীতি ইমমেৱত্থং ব্যতিৰেকমুখেন দস্সেতুং ‘‘তে অনামন্তেত্ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

ভিক্খৱোতীতি চ সন্ধিৱসেন ই-কাৰলোপো দট্ঠব্বো ‘‘ভিক্খৱো ইতী’’তি. অযং হি ইতি-সদ্দো হেতু-পৰিসমাপনাদিপদত্থৱিপৰিযায-পকাৰাৱধাৰণনিদস্সনাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হেস ‘‘ৰুপ্পতীতি খো, ভিক্খৱে, তস্মা ‘ৰূপ’ন্তি ৱুচ্চতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৭৯) হেতুঅত্থে দিস্সতি; ‘‘তস্মা তিহ মে, ভিক্খৱে, ধম্মদাযাদা ভৱথ, মা আমিসদাযাদা, অত্থি মে তুম্হেসু অনুকম্পা ‘কিন্তি মে সাৱকা ধম্মদাযাদা ভৱেয্যুং, নো আমিসদাযাদা’তি’’আদীসু পৰিসমাপনে; ‘‘ইতি ৱা, ইতি এৱৰূপা নচ্চগীতৱাদিতৱিসূকদস্সনা পটিৱিৰতো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৩) আদিঅত্থে; ‘‘মাগণ্ঠিযোতি তস্স ব্ৰাহ্মণস্স সঙ্খা সমঞ্ঞা পঞ্ঞত্তি ৱোহাৰো নামং নামকম্মং নামধেয্যং নিৰুত্তি ব্যঞ্জনমভিলাপো’’তিআদীসু (মহানি. ৭৩) পদত্থৱিপৰিযাযে; ‘‘ইতি খো, ভিক্খৱে, সপ্পটিভযো বালো, অপ্পটিভযো পণ্ডিতো, সউপদ্দৱো বালো, অনুপদ্দৱো পণ্ডিতো, সউপসগ্গো বালো, অনুপসগ্গো পণ্ডিতো’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৪) পকাৰে; ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৱচনীযং, কিং পচ্চযা জৰামৰণন্তি ইতি চে ৱদেয্য, জাতিপচ্চযা জৰামৰণন্তি ইচ্চস্স ৱচনীয’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ২.৯৬) অৱধাৰণে; ‘‘সব্বমত্থীতি খো, কচ্চান, অযমেকো অন্তো, সব্বং নত্থীতি খো, কচ্চান, অযং দুতিযো অন্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫) নিদস্সনে. ইধাপি নিদস্সনেৱ দট্ঠব্বো. ভিক্খৱোতি হি আমন্তিতাকাৰো, তমেস ইতি-সদ্দো নিদস্সেতি ‘‘ভিক্খৱোতি আমন্তেসী’’তি. ইমিনা নযেন ‘‘ভদ্দন্তে’’তিআদীসুপি যথাৰহং ইতি-সদ্দস্স অত্থো ৱেদিতব্বো. পুব্বে ‘‘ভগৱা আমন্তেসী’’তি ৱুত্তত্তা ‘‘ভগৱতো পচ্চস্সোসু’’ন্তি ইধ ‘‘ভগৱতো’’তি সামিৱচনং আমন্তনমেৱ সম্বন্ধীঅন্তৰং অপেক্খতীতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ‘‘ভগৱতো আমন্তনং পটিঅস্সোসু’’ন্তি ৱুত্তং. ‘‘ভগৱতো’’তি পন ইদং পটিস্সৱসম্বন্ধনেন সম্পদানৱচনং যথা ‘‘দেৱদত্তস্স পটিস্সুণোতী’’তি.

যং নিদানং ভাসিতন্তি সম্বন্ধো. এত্থাহ – কিমত্থং পন ধম্মৱিনযসঙ্গহে কৰিযমানে নিদানৱচনং, ননু ভগৱতা ভাসিতৱচনস্সেৱ সঙ্গহো কাতব্বোতি? ৱুচ্চতে – দেসনায ঠিতিঅসম্মোসসদ্ধেয্যভাৱসম্পাদনত্থং. কালদেসদেসকনিমিত্তপৰিসাপদেসেহি উপনিবন্ধিত্ৱা ঠপিতা হি দেসনা চিৰট্ঠিতিকা হোতি অসম্মোসধম্মা সদ্ধেয্যা চ, দেসকালকত্তুসোতুনিমিত্তেহি উপনিবদ্ধো ৱিয ৱোহাৰৱিনিচ্ছযো. তেনেৱ চ আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘মূলপৰিযাযসুত্তং আৱুসো, আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তিআদিনা দেসাদিপুচ্ছাসু কতাসু তাসং ৱিস্সজ্জনং কৰোন্তেন ধম্মভণ্ডাগাৰিকেন ‘‘এৱং মে সুত’’ন্তিআদিনা ইমস্স সুত্তস্স নিদানং ভাসিতং. অপিচ সত্থুসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. তথাগতস্স হি ভগৱতো পুব্বৰচনানুমানাগমতক্কাভাৱতো সম্মাসম্বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. ন হি সম্মাসম্বুদ্ধস্স পুব্বৰচনাদীহি অত্থো অত্থি সব্বত্থ অপ্পটিহতঞাণচাৰতায একপ্পমাণত্তা চ ঞেয্যধম্মেসু. তথা আচৰিযমুট্ঠিধম্মমচ্ছৰিযসাসনসাৱকানুৰোধাভাৱতো খীণাসৱভাৱসিদ্ধি. ন হি সব্বসো খীণাসৱস্স তে সম্ভৱন্তীতি সুৱিসুদ্ধস্স পৰানুগ্গহপ্পৱত্তি. এৱং দেসকসংকিলেসভূতানং দিট্ঠিসীলসম্পদাদূসকানং অৱিজ্জাতণ্হানং অচ্চন্তাভাৱসংসূচকেহি ঞাণসম্পদাপহানসম্পদাভিব্যঞ্জকেহি চ সম্বুদ্ধৱিসুদ্ধভাৱেহি পুৰিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধি, ততো এৱ চ অন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মেসু সম্মোহাভাৱসিদ্ধিতো পচ্ছিমৱেসাৰজ্জদ্ৱযসিদ্ধীতি ভগৱতো চতুৱেসাৰজ্জসমন্নাগমো অত্তহিতপৰহিতপটিপত্তি চ নিদানৱচনেন পকাসিতা হোতি তত্থ তত্থ সম্পত্তপৰিযায অজ্ঝাসযানুৰূপং ঠানুপ্পত্তিকপটিভানেন ধম্মদেসনাদীপনতো, ইধ পন পথৱীআদীসু ৱত্থূসু পুথুজ্জনানং পটিপত্তিৱিভাগৱৱত্থাপকদেসনাদীপনতোতি যোজেতব্বং. তেন ৱুত্তং ‘‘সত্থুসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি.

তথা সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচনং. ঞাণকৰুণাপৰিগ্গহিতসব্বকিৰিযস্স হি ভগৱতো নত্থি নিৰত্থিকা পটিপত্তি, অত্তহিতত্থা ৱা. তস্মা পৰেসং এৱ অত্থায পৱত্তসব্বকিৰিযস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স সকলম্পি কাযৱচীমনোকম্মং যথাপৱত্তং ৱুচ্চমানং দিট্ঠধম্মিকসম্পৰাযিকপৰমত্থেহি যথাৰহং সত্তানং অনুসাসনট্ঠেন সাসনং, ন কব্যৰচনা, তযিদং সত্থুচৰিতং কালদেসদেসকপৰিসাপদেসেহি সদ্ধিং তত্থ তত্থ নিদানৱচনেহি যথাৰহং পকাসীযতি, ইধ পন ‘‘পথৱিযাদীসু ৱত্থূসূ’’তি সব্বং পুৰিমসদিসমেৱ. তেন ৱুত্তং ‘‘সাসনসম্পত্তিপকাসনত্থং নিদানৱচন’’ন্তি. অপিচ সত্থুনো পমাণভাৱপ্পকাসনেন সাসনস্স পমাণভাৱদস্সনত্থং নিদানৱচনং, তঞ্চ দেসকপ্পমাণভাৱদস্সনং হেট্ঠা ৱুত্তনযানুসাৰেন ‘‘ভগৱা’’তি চ ইমিনা পদেন ৱিভাৱিতন্তি ৱেদিতব্বং. ‘‘ভগৱা’’তি ইমিনা তথাগতস্স ৰাগদোসমোহাদিসব্বকিলেসমলদুচ্চৰিতাদিদোসপ্পহানদীপনেন ৱচনেন অনঞ্ঞসাধাৰণসুপৰিসুদ্ধঞাণকৰুণাদিগুণৱিসেসযোগপৰিদীপনেন ততো এৱ সব্বসত্তুত্তমভাৱদীপনেন অযমত্থো সব্বথা পকাসিতো হোতীতি ইদমেত্থ নিদানৱচনপ্পযোজনস্স মুখমত্তদস্সনং.

অব্ভন্তৰনিদানৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

সুত্তনিক্খেপৱণ্ণনা

নিক্খিত্তস্সাতি দেসিতস্স. দেসনাপি হি দেসেতব্বস্স সীলাদিঅত্থস্স ৱিনেয্যসন্তানেসু নিক্খিপনতো ‘‘নিক্খেপো’’তি ৱুচ্চতি. সুত্তনিক্খেপং ৱিচাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানা পাকটা হোতীতি সামঞ্ঞতো ভগৱতো দেসনাসমুট্ঠানস্স ৱিভাগং দস্সেত্ৱা ‘‘এত্থাযং দেসনা এৱংসমুট্ঠানা’’তি দেসনায সমুট্ঠানে দস্সিতে সুত্তস্স সম্মদেৱ নিদানপৰিজাননেন ৱণ্ণনায সুৱিঞ্ঞেয্যত্তা ৱুত্তং. এৱঞ্হি ‘‘অস্সুতৱা ভিক্খৱে পুথুজ্জনো’’তিআদিনা, ‘‘যোপি সো, ভিক্খৱে, ভিক্খু অৰহং খীণাসৱো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৮), ‘‘তথাগতোপি খো, ভিক্খৱে, অৰহং সম্মাসম্বুদ্ধো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.১২) চ পৱত্তদেসনা অনুসন্ধিদস্সনসুখতায সুৱিঞ্ঞেয্যা হোতি. তত্থ যথা অনেকসতঅনেকসহস্সভেদানিপি সুত্তন্তানি সংকিলেসভাগিযাদিপধাননযৱসেন সোড়সৱিধতং নাতিৱত্তন্তি, এৱং অত্তজ্ঝাসযাদিসুত্তনিক্খেপৱসেন চতুব্বিধভাৱন্তি আহ ‘‘চত্তাৰো হি সুত্তনিক্খেপা’’তি.

এত্থ চ যথা অত্তজ্ঝাসযস্স অট্ঠুপ্পত্তিযা চ পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাহি সদ্ধিং সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি ‘‘অত্তজ্ঝাসযো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অত্তজ্ঝাসযো চ পুচ্ছাৱসিকো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পৰজ্ঝাসযো চ, অট্ঠুপ্পত্তিকো চ পুচ্ছাৱসিকো চা’’তি অজ্ঝাসযপুচ্ছানুসন্ধিসব্ভাৱতো, এৱং যদিপি অট্ঠুপ্পত্তিযা অত্তজ্ঝাসযেনপি সংসগ্গভেদো সম্ভৱতি, অত্তজ্ঝাসযাদীহি পন পুৰতো ঠিতেহি অট্ঠুপ্পত্তিযা সংসগ্গো নত্থীতি নযিধ নিৰৱসেসো ৱিত্থাৰনযো সম্ভৱতীতি ‘‘চত্তাৰো সুত্তনিক্খেপা’’তি ৱুত্তং, তদন্তোগধত্তা ৱা সম্ভৱন্তানং সেসনিক্খেপানং মূলনিক্খেপৱসেন চত্তাৰোৱ দস্সিতা. তথাদস্সনঞ্চেত্থ অযং সংসগ্গভেদো গহেতব্বোতি.

তত্ৰাযং ৱচনত্থো – নিক্খিপীযতীতি নিক্খেপো, সুত্তং এৱ নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো. অথ ৱা নিক্খিপনং নিক্খেপো, সুত্তস্স নিক্খেপো সুত্তনিক্খেপো, সুত্তদেসনাতি অত্থো. অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো, সো অস্স অত্থি কাৰণভূতোতি অত্তজ্ঝাসযো. অত্তনো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি ৱা অত্তজ্ঝাসযো. পৰজ্ঝাসযেপি এসেৱ নযো. পুচ্ছায ৱসো পুচ্ছাৱসো, সো এতস্স অত্থীতি পুচ্ছাৱসিকো. সুত্তদেসনাৱত্থুভূতস্স অত্থস্স উপ্পত্তি অত্থুপ্পত্তি, অত্থুপ্পত্তিযেৱ অট্ঠুপ্পত্তি ত্থ-কাৰস্স ট্ঠ-কাৰং কত্ৱা. সা এতস্স অত্থীতি অট্ঠুপ্পত্তিকো. অথ ৱা নিক্খিপীযতি সুত্তং এতেনাতি সুত্তনিক্খেপো, অত্তজ্ঝাসযাদি এৱ. এতস্মিং পন অত্তৱিকপ্পে অত্তনো অজ্ঝাসযো অত্তজ্ঝাসযো. পৰেসং অজ্ঝাসযো পৰজ্ঝাসযো. পুচ্ছীযতীতি পুচ্ছা, পুচ্ছিতব্বো অত্থো. পুচ্ছনৱসেন পৱত্তং ধম্মপটিগ্গাহকানং ৱচনং পুচ্ছাৱসিকং, তদেৱ নিক্খেপ-সদ্দাপেক্খায পুল্লিঙ্গৱসেন ‘‘পুচ্ছাৱসিকো’’তি ৱুত্তং. তথা অট্ঠুপ্পত্তি এৱ অট্ঠুপ্পত্তিকোতি এৱম্পেত্থ অত্থো ৱেদিতব্বো.

অপিচেত্থ পৰেসং ইন্দ্ৰিযপৰিপাকাদিকাৰণনিৰপেক্খত্তা অত্তজ্ঝাসযস্স ৱিসুং সুত্তনিক্খেপভাৱো যুত্তো কেৱলং অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ ধম্মতন্তিঠপনত্থং পৱত্তিতদেসনত্তা. পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং পন পৰেসং অজ্ঝাসযপুচ্ছানং দেসনাপৱত্তিহেতুভূতানং উপ্পত্তিযং পৱত্তিতানং কথমট্ঠুপ্পত্তিযং অনৱৰোধো, পুচ্ছাৱসিকঅট্ঠুপ্পত্তিকানং ৱা পৰজ্ঝাসযানুৰোধেন পৱত্তিকানং কথং পৰজ্ঝাসযে অনৱৰোধোতি? ন চোদেতব্বমেতং. পৰেসঞ্হি অভিনীহাৰপৰিপুচ্ছাদিৱিনিমুত্তস্সেৱ সুত্তদেসনাকাৰণুপ্পাদস্স অট্ঠুপ্পত্তিভাৱেন গহিতত্তা পৰজ্ঝাসযপুচ্ছাৱসিকানং ৱিসুং গহণং. তথা হি ব্ৰহ্মজাল (দী. নি. ১.১) ধম্মদাযাদসুত্তাদীনং (ম. নি. ১.২৯) ৱণ্ণাৱণ্ণআমিসুপ্পাদাদিদেসনানিমিত্তং ‘‘অট্ঠুপ্পত্তী’’তি ৱুচ্চতি. পৰেসং পুচ্ছং ৱিনা অজ্ঝাসযং এৱ নিমিত্তং কত্ৱা দেসিতো পৰজ্ঝাসযো, পুচ্ছাৱসেন দেসিতো পুচ্ছাৱসিকোতি পাকটোযমত্থোতি.

অত্তনো অজ্ঝাসযেনেৱ কথেসি ধম্মতন্তিঠপনত্থন্তি দট্ঠব্বং. সম্মপ্পধানসুত্তন্তহাৰকোতি অনুপুব্বেন নিক্খিত্তানং সংযুত্তকে সম্মপ্পধানপটিসংযুত্তানং সুত্তানং আৱড়ি. তথা ইদ্ধিপাদহাৰকাদযো.

ৱিমুত্তিপৰিপাচনীযা ধম্মা সদ্ধিন্দ্ৰিযাদযো. অজ্ঝাসযন্তি অধিমুত্তিং. খন্তিন্তি দিট্ঠিনিজ্ঝানক্খন্তিং. মনন্তি চিত্তং. অভিনিহাৰন্তি পণিধানং. বুজ্ঝনভাৱন্তি বুজ্ঝনসভাৱং, পটিৱিজ্ঝনাকাৰং ৱা.

উপ্পন্নে মানে নিক্খিত্তন্তি সম্বন্ধো. ইত্থিলিঙ্গাদীনি তীণি লিঙ্গানি. নামাদীনি চত্তাৰি পদানি. পঠমাদযো সত্ত ৱিভত্তিযো. মুঞ্চিত্ৱা ন কিঞ্চি কথেতি সভাৱনিৰুত্তিযা তথেৱ পৱত্তনতো. গণ্ঠিভূতং পদং. যথা হি ৰুক্খস্স গণ্ঠিট্ঠানং দুব্বিনিব্বেধং দুত্তচ্ছিতঞ্চ হোতি, এৱমেৱং যং পদং অত্থতো ৱিৱৰিতুং ন সক্কা, তং ‘‘গণ্ঠিপদ’’ন্তি ৱুচ্চতি. অনুপহচ্চাতি অনুদ্ধৰিত্ৱা.

যেন যেন সম্বন্ধং গচ্ছতি, তস্স তস্স অনৱসেসতং দীপেতীতি ইমিনা ইমস্স সব্ব-সদ্দস্স সপ্পদেসতং দস্সেতি. সব্ব-সদ্দো হি সব্বসব্বং পদেসসব্বং আযতনসব্বং সক্কাযসব্বন্তি চতূসু ৱিসযেসু দিট্ঠপ্পযোগো. তথা হেস ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকাৰেন বুদ্ধস্স ভগৱতো ঞাণমুখে আপাথমাগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূড়নি. ৮৫; পটি. ম. ৩.৬) সব্বসব্বস্মিং আগতো. ‘‘সব্বেসং ৱো, সাৰিপুত্ত, সুভাসিতং পৰিযাযেনা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৪৫) পদেসসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং ৱো, ভিক্খৱে, দেসেস্সামি…পে… চক্খুঞ্চেৱ ৰূপা চ…পে… মনো চেৱ ধম্মা চা’’তি (সং. নি. ৪.২৩) এত্থ আযতনসব্বস্মিং. ‘‘সব্বং সব্বতো সঞ্জানাতী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৫) সক্কাযসব্বস্মিং. তত্থ সব্বসব্বস্মিং আগতো নিপ্পদেসো, ইতৰেসু তীসুপি আগতো সপ্পদেসো, ইধ পন সক্কাযসব্বস্মিং ৱেদিতব্বো. তথা হি ৱক্খতি ‘‘সক্কাযপৰিযাপন্না পন তেভূমকধম্মাৱ অনৱসেসতো ৱেদিতব্বা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১ সুত্তনিক্খেপৱণ্ণনা).

সচ্চেসূতি অৰিযসচ্চেসু. এতে চতুৰো ধম্মাতি ইদানি ৱুচ্চমানে সচ্চাদিকে চত্তাৰো ধম্মে সন্ধায ৱদতি. তত্থ সচ্চন্তি ৱচীসচ্চং. ঠিতীতি ৱীৰিযং, ‘‘ধিতী’’তি ৱা পাঠো, সো এৱত্থো. চাগোতি অলোভো. দিট্ঠং সো অতিৱত্ততীতি যস্মিং এতে সচ্চাদযো ধম্মা উপলব্ভন্তি, সো দিট্ঠং অত্তনো অমিত্তং অতিক্কমতি, ন তস্স হত্থতং গচ্ছতি, অথ খো নং অভিভৱতি এৱাতি অত্থো. সভাৱে ৱত্ততি অসভাৱধম্মস্স কাৰণাসম্ভৱতো. ন হি নিস্সভাৱা ধম্মা কেনচি নিব্বত্তীযন্তি. অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তীতি যদিপি লক্খণৱিনিমুত্তা ধম্মা নাম নত্থি, তথাপি যথা দিট্ঠিতণ্হাপৰিকপ্পিতাকাৰমত্তা অত্তসুভসুখসস্সতাদযো, পকতিযাদযো, দব্বাদযো, জীৱাদযো, কাযাদযো লোকৱোহাৰমত্তসিদ্ধা গগণকুসুমাদযোৱ সচ্চিকট্ঠপৰমত্থতো ন উপলব্ভন্তি, ন এৱমেতে, এতে পন সচ্চিকট্ঠপৰমত্থভূতা উপলব্ভন্তি, ততো এৱ সত্তাদিৱিসেসৱিৰহতো ধম্মমত্তা সভাৱৱন্তোতি দস্সনত্থং ‘‘অত্তনো লক্খণং ধাৰেন্তী’’তি ৱুত্তং. ভৱতি হি ভেদাভাৱেপি সুখাৱবোধনত্থং উপচাৰমত্তসিদ্ধেন ভেদেন নিদ্দেসো যথা ‘‘সিলাপুত্তকস্স সৰীৰ’’ন্তি. ধাৰীযন্তি ৱা যথাসভাৱতো অৱধাৰীযন্তি ঞাযন্তীতি ধম্মা, কক্খড়ফুসনাদযো.

অসাধাৰণহেতুম্হীতি অসাধাৰণকাৰণে, সক্কাযধম্মেসু তস্স তস্স আৱেণিকপচ্চযেতি অত্থো. কিং পন তন্তি? তণ্হামানদিট্ঠিযো, অৱিজ্জাদযোপি ৱা. যথেৱ হি পথৱীআদীসু মঞ্ঞনাৱত্থূসু উপ্পজ্জমানা তণ্হাদযো মঞ্ঞনা তেসং পৱত্তিযা মূলকাৰণং, এৱং অৱিজ্জাদযোপি. তথা হি ‘‘অস্সুতৱা পুথুজ্জনো’’তিআদিনা ‘‘অপৰিঞ্ঞাতং তস্সাতি ৱদামী’’তি (ম. নি. ১.২) ‘‘নন্দী দুক্খস্স মূল’’ন্তি (ম. নি. ১.১৩) চ অন্ৱযতো, ‘‘খযা ৰাগস্স…পে… ৱীতমোহত্তা’’তি ব্যতিৰেকতো চ তেসং মূলকাৰণভাৱো ৱিভাৱিতো.

পৰিযাযেতি দেসেতব্বমত্থং অৱগমেতি বোধযতীতি পৰিযাযো, দেসনা. পৰিযাযতি অত্তনো ফলং পৰিগ্গহেত্ৱা ৱত্ততি তস্স ৱা কাৰণভাৱং গচ্ছতীতি পৰিযাযো, কাৰণং. পৰিযাযতি অপৰাপৰং পৰিৱত্ততীতি পৰিযাযো, ৱাৰো. এৱং পৰিযাযসদ্দস্স দেসনাকাৰণৱাৰেসু পৱত্তি ৱেদিতব্বা. যথাৰুতৱসেন অগ্গহেত্ৱা নিদ্ধাৰেত্ৱা গহেতব্বত্থং নেয্যত্থং. তেভূমকা ধম্মাৱ অনৱসেসতো ৱেদিতব্বা মঞ্ঞনাৱত্থুভূতানং সব্বেসং পথৱীআদিধম্মানং অধিপ্পেতত্তা.

কাৰণদেসনন্তি কাৰণঞাপনং দেসনং. তং অত্থন্তি তং সব্বধম্মানং মূলকাৰণসঙ্খাতং, কাৰণদেসনাসঙ্খাতং ৱা অত্থং. তেনেৱাহ ‘‘তং কাৰণং তং দেসন’’ন্তি. একত্থমেতন্তি এতং পদদ্ৱযং একত্থং. সাধু-সদ্দো এৱ হি ক-কাৰেন ৱড্ঢেত্ৱা ‘‘সাধুক’’ন্তি ৱুত্তো. তেনেৱ হি সাধুসদ্দস্স অত্থং ৱদন্তেন অত্থুদ্ধাৰৱসেন সাধুকসদ্দো উদাহটো. ধম্মৰুচীতি পুঞ্ঞকামো. পঞ্ঞাণৱাতি পঞ্ঞৱা. অদ্দুব্ভোতি অদূসকো, অনুপঘাতকোতি অত্থো. ইধাপীতি ইমস্মিং মূলপৰিযাযসুত্তেপি. অযন্তি সাধুকসদ্দো. এত্থেৱ দড়্হীকম্মেতি সক্কচ্চকিৰিযাযং. আণত্তিযন্তি আণাপনে. ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি হি ৱুত্তে সাধুকসদ্দেন সৱনমনসিকাৰানং সক্কচ্চকিৰিযা ৱিয তদাণাপনম্পি ৱুত্তং হোতি. আযাচনত্থতা ৱিয চস্স আণাপনত্থতা ৱেদিতব্বা.

ইদানেত্থ এৱং যোজনা ৱেদিতব্বাতি সম্বন্ধো. সোতিন্দ্ৰিযৱিক্খেপৱাৰণং সৱনে নিযোজনৱসেন কিৰিযন্তৰপটিসেধনভাৱতো, সোতং ওদহথাতি অত্থো. মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপনিৱাৰণং অঞ্ঞচিন্তাপটিসেধনতো. পুৰিমন্তি ‘‘সুণাথা’’তি পদং. এত্থাতি সুণাথ, মনসি কৰোথা’’তি পদদ্ৱযে, এতস্মিং ৱা অধিকাৰে. ব্যঞ্জনৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং সোতদ্ৱাৰে ৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি যাথাৱতো সুণন্তস্স সদ্দতো ৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. অত্থৱিপল্লাসগ্গাহৱাৰণং মনিন্দ্ৰিযৱিক্খেপপটিবাহকত্তা. ন হি সক্কচ্চং ধম্মং উপধাৰেন্তস্স অত্থতো ৱিপল্লাসগ্গাহো হোতি. ধম্মস্সৱনে নিযোজেতি সুণাথাতি ৱিদহনতো. ধাৰণূপপৰিক্খাসূতি উপপৰিক্খগ্গহণেন তুলনতীৰণাদিকে দিট্ঠিযা চ সুপ্পটিৱেধং সঙ্গণ্হাতি.

সব্যঞ্জনোতি এত্থ যথাধিপ্পেতমত্থং ব্যঞ্জযতীতি ব্যঞ্জনং, সভাৱনিৰুত্তি. সহ ব্যঞ্জনেনাতি সব্যঞ্জনো, ব্যঞ্জনসম্পন্নোতি অত্থো. অৰণীযতো উপগন্ধব্বতো অনুট্ঠাতব্বতো অত্থো, চতুপাৰিসুদ্ধিসীলাদিকো. সহ অত্থেনাতি সাত্থো, অত্থসম্পন্নোতি অত্থো. ধম্মগম্ভীৰোতিআদীসু ধম্মো নাম তন্তি. দেসনা নাম তস্সা মনসা ৱৱত্থাপিতায তন্তিযা দেসনা. অত্থো নাম তন্তিযা অত্থো. পটিৱেধো নাম তন্তিযা তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৱবোধো. যস্মা চেতে ধম্মদেসনাঅত্থপটিৱেধা সসাদীহি ৱিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাড়্হা অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীৰা. তেন ৱুত্তং ‘‘যস্মা অযং ধম্মো…পে… সাধুকং মনসি কৰোথা’’তি. এত্থ চ পটিৱেধস্স দুক্কৰভাৱতো ধম্মত্থানং দেসনাঞাণস্স দুক্কৰভাৱতো দেসনায দুক্খোগাহতা, পটিৱেধস্স পন উপ্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা তব্বিসযঞাণুপ্পত্তিযা চ দুক্কৰভাৱতো দুক্খোগাহতা ৱেদিতব্বা.

দেসনং নাম উদ্দিসনং. তস্স নিদ্দিসনং ভাসনন্তি ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ৱিত্থাৰতোপি নং ভাসিস্সামীতি ৱুত্তং হোতী’’তি. পৰিব্যত্তং কথনং ৱা ভাসনং. সাড়িকাযিৱ নিগ্ঘোসোতি সাড়িকায আলাপো ৱিয মধুৰো কণ্ণসুখো পেমনীযো. পটিভানন্তি সদ্দো. উদীৰযীতি উচ্চাৰীযতি, ৱুচ্চতি ৱা.

এৱং ৱুত্তে উস্সাহজাতাতি এৱং ‘‘সুণাথ সাধুকং মনসি কৰোথ ভাসিস্সামী’’তি ৱুত্তে ন কিৰ সত্থা সঙ্খেপেনেৱ দেসেস্সতি, ৱিত্থাৰেনপি ভাসিস্সতীতি সঞ্জাতুস্সাহা হট্ঠতুট্ঠা হুত্ৱা. ইধাতি ইমিনা ৱুচ্চমানঅধিকৰণং তস্স পুগ্গলস্স উপ্পত্তিট্ঠানভূতং অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘দেসাপদেসে নিপাতো’’তি. লোকন্তি ওকাসলোকং. ইধ তথাগতো লোকেতি হি জাতিখেত্তং, তত্থাপি অযং চক্কৱাড়ো অধিপ্পেতো. সমণোতি সোতাপন্নো. দুতিযো সমণোতি সকদাগামী. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, সমণো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা সোতাপন্নো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪১) ‘‘কতমো চ, ভিক্খৱে, দুতিযো সমণো? ইধ, ভিক্খৱে, ভিক্খু তিণ্ণং সংযোজনানং পৰিক্খযা ৰাগদোসমোহানং তনুত্তা সকদাগামী হোতী’’তি চ (অ. নি. ৪.২৪১). ইধেৱ তিট্ঠমানস্সাতি ইমিস্সা এৱ ইন্দসালগুহাযং তিট্ঠমানস্স.

২. অস্সুতৱাতি এত্থ (অ. নি. টী. ১.১.৫১) সুতন্তি সোতদ্ৱাৰানুসাৰেন উপধাৰিতং, উপধাৰণং ৱা, সুতং অস্সত্থীতি সুতৱা. ৱা-সদ্দস্স হি অত্থো অত্থিতামত্তাদিৱসেন অনেকৱিধো. তথা হি ‘‘অন্তৱা অযং লোকো পৰিৱটুমো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.৫৪; পটি. ম. ১.১৪০) অত্থিতামত্তং অত্থো. ‘‘ধনৱা ভোগৱা, লাভী অন্নস্সা’’তি চ আদীসু বহুভাৱো. ‘‘ৰোগৱা হোতি ৰোগাভিভূতো’’তিআদীসু কাযাবাধো. ‘‘কুট্ঠী কুট্ঠচীৱৰেনা’’তিআদীসু নিন্দা, ‘‘ইস্সুকী মচ্ছৰী সঠো মাযাৱিনো কেটুভিনো’’তিআদীসু অভিণ্হযোগো. ‘‘দণ্ডী ছত্তী অলম্বৰী’’তিআদীসু (ৱিসুদ্ধি. ১.১৪২) সংসগ্গো. ‘‘পণ্ডিতো ৱাপি তেন সো’’তিআদীসু (ধ. প. ৬৩) উপমানং, সদিসভাৱোতি অত্থো. ‘‘তং ৱাপি ধীৰা মুনিং ৱেদযন্তী’’তিআদীসু (সু. নি. ২১৩) সমুচ্চযো. ‘‘কে ৱা ইমে কস্স ৱা’’তিআদীসু (পাৰা. ২৯৬) সংসযো. ‘‘অযং ৱা ইমেসং সমণব্ৰাহ্মণানং সব্ববালো সব্বমূড়্হো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.১৮১) ৱিভাৱনো. ‘‘ন ৱাযং কুমাৰো মত্তমঞ্ঞাসী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.১৫৪) পদপূৰণং. ‘‘যে হি কেচি, ভিক্খৱে, সমণা ৱা ব্ৰাহ্মণা ৱা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.১৭০) ৱিকপ্পো. ‘‘সক্যপুত্তস্স সিৰীমতো (দী. নি. ৩.২৭৭), সীলৱতো সীলসম্পত্তিযা কল্যাণো কিত্তিসদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতী’’তি (দী. নি. ২.১৫০; ৩.৩১৬; অ. নি. ৫.২১৩; মহাৱ. ২৮৫) চ আদীসু পসংসা. ‘‘পঞ্ঞৱা হোতি উদযত্থগামিনিযা পঞ্ঞায সমন্নাগতো অৰিযায নিব্বেধিকায সম্মা দুক্খক্খযগামিনিযা’’তিআদীসু (দী. নি. ৩.৩১৭, ৩৫৫) অতিসযো. ইধাপি অতিসযো, পসংসা ৱা অত্থো, তস্মা যস্স পসংসিতং, অতিসযেন ৱা সুতং অত্থি, সো সুতৱাতি সংকিলেসৱিদ্ধংসনসমত্থং পৰিযত্তিধম্মস্সৱনং, তং সুত্ৱা তথত্তায পটিপত্তি চ ‘‘সুতৱা’’তি ইমিনা সদ্দেন পকাসিতা. অথ ৱা সোতব্বযুত্তং সুত্ৱা কত্তব্বনিপ্ফত্তিৱসেন সুণীতি সুতৱা, তপ্পটিক্খেপেন ন সুতৱাতি অস্সুতৱা.

অযঞ্হি অ-কাৰো ‘‘অহেতুকা ধম্মা (ধ. স. ২.দুকমাতিকা), অভিক্খুকো আৱাসো’’তিআদীসু (পাচি. ১০৪৬, ১০৪৭) তংসহযোগনিৱত্তিযং ইচ্ছিতো. ‘‘অপচ্চযা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৭.দুকমাতিকা) তংসম্বন্ধীভাৱনিৱত্তিযং. পচ্চযুপ্পন্নঞ্হি পচ্চযসম্বন্ধীতি অপ্পচ্চযুপ্পন্নত্তা অতংসম্বন্ধিতা এত্থ জোতিতা. ‘‘অনিদস্সনা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৯.দুকমাতিকা) তংসভাৱনিৱত্তিযং. নিদস্সনঞ্হি দট্ঠব্বতা. অথ ৱা পস্সতীতি নিদস্সনং, চক্খুৱিঞ্ঞাণং, তগ্গহেতব্বভাৱনিৱত্তিযং যথা ‘‘অনাসৱা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১৫.দুকমাতিকা), ‘‘অপ্পটিঘা ধম্মা (ধ. স. ১০.দুকমাতিকা), অনাৰম্মণা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৫৫.দুকমাতিকা) তংকিচ্চনিৱত্তিযং, ‘‘অৰূপিনো ধম্মা (ধ. স. ১১.দুকমাতিকা) অচেতসিকা ধম্মা’’তি (ধ. স. ৫৭.দুকমাতিকা) তব্ভাৱনিৱত্তিযং. তদঞ্ঞথা হি এত্থ পকাসিতা. ‘‘অমনুস্সো’’তি তব্ভাৱমত্তনিৱত্তিযং. মনুস্সমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি. সদিসতা হি এত্থ সূচিতা. ‘‘অস্সমণো সমণপটিঞ্ঞো, অনৰিযো’’তি (অ. নি. ৩.১৩) চ তংসম্ভাৱনীযগুণনিৱত্তিযং. গৰহা হি ইধ ঞাযতি. ‘‘কচ্চি ভোতো অনামযং, অনুদৰা কঞ্ঞা’’তি (জা. ২.২০.১২৯) তদনপ্পভাৱনিৱত্তিযং, ‘‘অনুপ্পন্না ধম্মা’’তি (ধ. স. ১৭.তিকমাতিকা) তংসদিসভাৱনিৱত্তিযং. অতীতানঞ্হি উপ্পন্নপুব্বত্তা উপ্পাদিধম্মানঞ্চ পচ্চযেকদেসনিপ্ফত্তিযা আৰদ্ধুপ্পাদিভাৱতো কালৱিমুত্তস্স চ ৱিজ্জমানত্তা উপ্পন্নানুকূলতা পগেৱ পচ্চুপ্পন্নানন্তি তব্বিদূৰতাৱ এত্থ ৱিঞ্ঞাযতি ‘‘অসেক্খা ধম্মা’’তি (ধ. স. ১১.তিকমাতিকা) তদপৰিযোসাননিৱত্তিযং. তন্নিট্ঠানঞ্হি এত্থ পকাসিতন্তি. এৱমনেকেসং অত্থানং জোতকো. ইধ পন ‘‘অৰূপিনো ধম্মা অচেতসিকা ধম্মা’’তিআদীসু ৱিয তব্ভাৱনিৱত্তিযং দট্ঠব্বো, অঞ্ঞত্থেতি অত্থো. এতেনস্স সুতাদিঞাণৱিৰহতং দস্সেতি. তেন ৱুত্তং ‘‘আগমাধিগমাভাৱা ঞেয্যো অস্সুতৱা ইতী’’তি.

ইদানি তস্স অত্থং ৱিৱৰন্তো যস্মা খন্ধধাত্ৱাদিকোসল্লেনপি মঞ্ঞনাপটিসেধনসমত্থং বাহুসচ্চং হোতি. যথাহ ‘‘কিত্তাৱতা নু খো, ভন্তে, বহুস্সুতো হোতি? যতো খো ভিক্খু খন্ধকুসলো হোতি ধাতু, আযতন, পটিচ্চসমুপ্পাদকুসলো হোতি, এত্তাৱতা খো ভিক্খু বহুস্সুতো হোতী’’তি, তস্মা ‘‘যস্স হি খন্ধধাতুআযতনসচ্চপচ্চযাকাৰসতিপট্ঠানাদীসূতিআদি ৱুত্তং. তত্থ ৱাচুগ্গতকৰণং উগ্গহো. অত্থপৰিপুচ্ছনং পৰিপুচ্ছা. কুসলেহি সহ চোদনাপৰিহৰণৱসেন ৱিনিচ্ছযকৰণং ৱিনিচ্ছযো. মগ্গফলনিব্বানানি অধিগমো.

বহূনং (ধ. স. মূলটী. ১০০৭) নানপ্পকাৰানং কিলেসসক্কাযদিট্ঠীনং অৱিহতত্তা তা জনেন্তি, তাহি ৱা জনিতাতি পুথুজ্জনা. অৱিঘাতমেৱ ৱা জন-সদ্দো ৱদতি. পুথু সত্থাৰানং মুখমুল্লোকিকাতি এত্থ পুথু জনা সত্থুপটিঞ্ঞা এতেসন্তি পুথুজ্জনাতি ৱচনত্থো. পুথু সব্বগতীহি অৱুট্ঠিতাতি এত্থ জনেতব্বা, জাযন্তি ৱা এত্থ সত্তাতি জনা, নানাগতিযো, তা পুথূ এতেসন্তি পুথুজ্জনা. ইতো পৰে জাযন্তি এতেহীতি জনা, অভিসঙ্খাৰাদযো, তে এতেসং পুথূ ৱিজ্জন্তীতি পুথুজ্জনা. অভিসঙ্খৰণাদিঅত্থো এৱ ৱা জন-সদ্দো দট্ঠব্বো. ওঘা কামোঘাদযো. ৰাগগ্গিআদযো সন্তাপা. তে এৱ, সব্বেপি ৱা কিলেসা পৰিড়াহা. পুথু পঞ্চসু কামগুণেসু ৰত্তাতি এত্থ জাযতীতি জনো, ৰাগো গেধোতি এৱমাদিকো, পুথু জনো এতেসন্তি পুথুজ্জনা. পুথূসু ৱা জনা জাতা ৰত্তাতি এৱং ৰাগাদিঅত্থো এৱ ৱা জনসদ্দো দট্ঠব্বো. ৰত্তাতি ৱত্থং ৱিয ৰঙ্গজাতেন চিত্তস্স ৱিপৰিণামকৰেন ছন্দৰাগেন ৰত্তা সাৰত্তা. গিদ্ধাতি অভিকঙ্খনসভাৱেন অভিজ্ঝানেন গিদ্ধা গেধং আপন্না. গধিতাতি গন্থিতা ৱিয দুম্মোচনীযভাৱেন তত্থ পটিবদ্ধা. মুচ্ছিতাতি কিলেসৱসেন ৱিসঞ্ঞীভূতা ৱিয অনঞ্ঞকিচ্চা মুচ্ছং মোহমাপন্না. অজ্ঝোসন্নাতি অনঞ্ঞসাধাৰণে ৱিয কত্ৱা গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠপেত্ৱা ঠিতা. লগ্গাতি ৱঙ্কদণ্ডকে ৱিয আসত্তা মহাপলিপে ৱা যাৱ নাসিকগ্গা পলিপন্নপুৰিসো ৱিয উদ্ধৰিতুং অসক্কুণেয্যভাৱেন নিমুগ্গা, লগিতাতি মক্কটালেপে আলগ্গভাৱেন পচ্চুড্ডিতো ৱিয মক্কটো পঞ্চন্নং ইন্দ্ৰিযানং ৱসেন আলগ্গিতা. পলিবুদ্ধাতি বদ্ধা, উপদ্দুতা ৱা. আৱুটাতি আৱুনিতা, নিৱুতাতি নিৱাৰিতা. ওৱুতাতি পলিগুণ্ঠিতা, পৰিযোনদ্ধা ৱা. পিহিতাতি পিদহিতা, পটিচ্ছন্নাতি পটিচ্ছাদিতা. পটিকুজ্জিতাতি হেট্ঠামুখজাতা. পুথূনং ৱা গণনপথমতীতানন্তিআদিনা পুথু জনো পুথুজ্জনোতি দস্সেতি.

‘‘অস্সুতৱা’’তি এতেন অৱিজ্জন্ধতা ৱুত্তাতি আহ ‘‘অন্ধপুথুজ্জনো ৱুত্তো হোতী’’তি. আৰকত্তা (সং. নি. টী. ২.৩.১) কিলেসেহি মগ্গেন সমুচ্ছিন্নত্তা. অনযেতি অৱড্ঢিযং, অনত্থেতি অত্থো. অনযে ৱা অনুপাযে. নইৰিযনতো অৱত্তনতো. অযেতি ৱড্ঢিযং, অত্থে, উপাযে ৱা. অৰণীযতোতি পযিৰুপাসিতব্বতো. নিৰুত্তিনযেন পদসিদ্ধি ৱেদিতব্বা পুৰিমেসু অত্থৱিকপ্পেসু. পচ্ছিমে পন সদ্দসত্থৱসেনপি. যদিপি অৰিয-সদ্দো ‘‘যে হি ৱো অৰিযা পৰিসুদ্ধকাযকম্মন্তা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৫) ৱিসুদ্ধাসযপযোগেসু পুথুজ্জনেসুপি ৱত্ততি. ইধ পন অৰিযমগ্গাধিগমেন সব্বলোকুত্তৰভাৱেন চ অৰিযভাৱো অধিপ্পেতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘বুদ্ধা’’তিআদি. তত্থ ‘‘পচ্চেকবুদ্ধা তথাগতসাৱকা চ সপ্পুৰিসা’’তি ইদং অৰিযা সপ্পুৰিসাতি ইধ ৱুত্তপদানং অত্থং অসঙ্কৰতো দস্সেতুং ৱুত্তং. যস্মা পন নিপ্পৰিযাযতো অৰিযসপ্পুৰিসভাৱা অভিন্নসভাৱা. তস্মা ‘‘সব্বেৱ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং.

এত্তাৱতা হি বুদ্ধসাৱকো ৱুত্তো. তস্স হি একন্তেন কল্যাণমিত্তো ইচ্ছিতব্বো পৰতোঘোসমন্তৰেন পঠমমগ্গস্স অনুপ্পজ্জনতো. ৱিসেসতো চস্স ভগৱাৱ কল্যাণমিত্তো অধিপ্পেতো. ৱুত্তঞ্হেতং ‘‘মমঞ্হি, আনন্দ, কল্যাণমিত্তং আগম্ম জাতিধম্মা সত্তা জাতিযা পৰিমুচ্চন্তী’’তিআদি (সং. নি. ৫.২). সো এৱ চ অৱেচ্চপসাদাধিগমেন দড়্হভত্তি নাম. ৱুত্তম্পি চেতং ‘‘যং মযা সাৱকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৱকা জীৱিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (উদা. ৪৫). কতঞ্ঞুতাদীহি পচ্চেকবুদ্ধা বুদ্ধাতি এত্থ কতং জানাতীতি কতঞ্ঞূ. কতং ৱিদিতং পাকটং কৰোতীতি কতৱেদী. অনেকেসুপি হি কপ্পসতসহস্সেসু কতং উপকাৰং জানন্তি পচ্চেকবুদ্ধা পাকটঞ্চ কৰোন্তি সতিজননআমিসপটিগ্গহণাদিনা, তথা সংসাৰদুক্খদুক্খিতস্স সক্কচ্চং কৰোন্তি কিচ্চং, যং অত্তনা কাতুং সক্কা. সম্মাসম্বুদ্ধো পন কপ্পানং অসঙ্খ্যেয্যসহস্সেসুপি কতং উপকাৰং মগ্গফলানং উপনিস্সযঞ্চ জানাতি, পাকটঞ্চ কৰোতি, সীহো ৱিয চ এৱং সব্বত্থ সক্কচ্চমেৱ ধম্মদেসনং কৰোন্তো বুদ্ধকিচ্চং কৰোতি. যায পটিপত্তিযা দিট্ঠা নাম হোন্তি, তস্সা অপ্পটিপজ্জনভাৱো, তত্থ চ আদৰাভাৱো অৰিযানং অদস্সনসীলতা চ, ন চ দস্সনে সাধুকাৰিতা চ ৱেদিতব্বা. চক্খুনা অদস্সাৱীতি এত্ত চক্খু নাম ন মংসচক্খু এৱ, অথ খো দিব্বচক্খুপীতি আহ ‘‘দিব্বচক্খুনা ৱা’’তি. অৰিযভাৱোতি যেহি যোগতো ‘‘অৰিযা’’তি ৱুচ্চন্তি. তে মগ্গফলধম্মা দট্ঠব্বা.

তত্ৰাতি ঞাণদস্সনস্সেৱ দস্সনভাৱে. ৱত্থূতি অধিপ্পেতত্থঞাপনকাৰণং. এৱং ৱুত্তেপীতি এৱং অঞ্ঞাপদেসেন অত্তূপনাযিকং কত্ৱা ৱুত্তেপি. ধম্মন্তি লোকুত্তৰধম্মং, চতুসচ্চধম্মং ৱা. অৰিযকৰধম্মা অনিচ্চানুপস্সনাদযো ৱিপস্সিযমানা অনিচ্চাদযো, চত্তাৰি ৱা অৰিযসচ্চানি.

অৱিনীতোতি ন ৱিনীতো, অধিসীলসিক্খাদিৱসেন ন সিক্খিতো. যেসং সংৱৰৱিনযাদীনং অভাৱেন অযং অৱিনীতোতি ৱুচ্চতি, তে তাৱ দস্সেতুং ‘‘দুৱিধো ৱিনযো নামা’’তিআদিমাহ. তত্থ সীলসংৱৰোতি পাতিমোক্খসংৱৰো ৱেদিতব্বো, সো চ অত্থতো কাযিকৱাচসিকো অৱীতিক্কমো. সতিসংৱৰোতি ইন্দ্ৰিযৰক্খা, সা চ তথাপৱত্তা সতি এৱ. ঞাণসংৱৰোতি ‘‘সোতানং সংৱৰং ব্ৰূমী’’তি (সু. নি. ১০৪০) ৱত্ৱা ‘‘পঞ্ঞাযেতে পিধীযৰে’’তি ৱচনতো সোতসঙ্খাতানং তণ্হাদিট্ঠিদুচ্চৰিতঅৱিজ্জাঅৱসিট্ঠকিলেসানং সংৱৰো পিদহনং সমুচ্ছেদঞাণন্তি ৱেদিতব্বং. খন্তিসংৱৰোতি অধিৱাসনা, সা চ তথাপৱত্তা খন্ধা, অদোসো ৱা. পঞ্ঞাতি একে, তং অট্ঠকথায ৱিৰুজ্ঝতি. ৱীৰিযসংৱৰো কামৱিতক্কাদীনং ৱিনোদনৱসেন পৱত্তং ৱীৰিযমেৱ. তেন তেন গুণঙ্গেন তস্স তস্স অগুণঙ্গস্স পহানং তদঙ্গপহানং. ৱিক্খম্ভনেন পহানং ৱিক্খম্ভনপহানং. সেসপদত্থযেপি এসেৱ নযো.

ইমিনা পাতিমোক্খসংৱৰেনাতিআদি সীলসংৱৰাদীনং ৱিৱৰণং. তত্থ সমুপেতোতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিসত্থো. তেন ‘‘সহগতো সমুপগতো’’তিআদিনা ৱিভঙ্গে (ৱিভ. ৫১১) আগতং সংৱৰৱিভঙ্গং দস্সেতি. এস নযো সেসেসুপি. যং পনেত্থ ৱত্তব্বং, তং অনন্তৰসুত্তে আৱি ভৱিস্সতি.

কাযদুচ্চৰিতাদীনন্তি দুস্সীল্যসঙ্খাতানং কাযৱচীদুচ্চৰিতাদীনং মুট্ঠস্সচ্চসঙ্খাতস্স পমাদস্স অভিজ্ঝাদীনং ৱা অক্খন্তিঅঞ্ঞাণকোসজ্জানঞ্চ. সংৱৰণতোতি পিদহনতো থকনতো. ৱিনযনতোতি কাযৱাচাচিত্তানং ৱিৰূপপ্পৱত্তিযা ৱিনযনতো অপনযনতো, কাযদুচ্চৰিতাদীনং ৱা ৱিনযনতো, কাযাদীনং ৱা জিম্হপ্পৱত্তিং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা উজুকং নযনতোতি অত্থো. পচ্চযসমৱাযে উপ্পজ্জনাৰহানং কাযদুচ্চৰিতাদীনং তথা তথা অনুপ্পাদনমেৱ সংৱৰণং ৱিনযনঞ্চ ৱেদিতব্বং.

যং পহানন্তি সম্বন্ধো. ‘‘নামৰূপপৰিচ্ছেদাদীসু ৱিপস্সনাঞাণেসূ’’তি কস্মা ৱুত্তং, ননু নামৰূপপৰিচ্ছেদপচ্চযপৰিগ্গহকঙ্খাৱিতৰণানি ন ৱিপস্সনাঞাণানি সম্মসনাকাৰেন অপ্পৱত্তনতো? সচ্চমেতং. ৱিপস্সনাঞাণস্স পন অধিট্ঠানভাৱতো এৱং ৱুত্তং. ‘‘নামৰূপমত্তমিদং, নত্থি এত্থ অত্তা ৱা অত্তনিযং ৱা’’তি এৱং পৱত্তঞাণং নামৰূপৱৱত্থানং. সতি ৱিজ্জমানে খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে, সযং ৱা সতী তস্মিং কাযে দিট্ঠীতি সক্কাযদিট্ঠি. ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি (সং. নি. ৩.৮১; ৪.৩৪৫) এৱং পৱত্তা মিচ্ছাদিট্ঠি. তস্সেৱ ৰূপাৰূপস্স কম্মাৱিজ্জাদিপচ্চযপৰিগ্গণ্হনঞাণং পচ্চযপৰিগ্গহো. ‘‘নত্থি হেতু নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তি (দী. নি. ১.১৬৮) আদিনযপ্পৱত্তা অহেতুকদিট্ঠি. ‘‘ইস্সৰপুৰিসপজাপতিপকতিঅণুকালাদীহি লোকো পৱত্ততি নিৱত্ততি চা’’তি পৱত্তা ৱিসমহেতুদিট্ঠি. তস্সেৱাতি পচ্চযপৰিগ্গহস্সেৱ. কঙ্খাৱিতৰণেনাতি যথা এতৰহি নামৰূপস্স কম্মাদিপচ্চযতো উপ্পত্তি, এৱং অতীতানাগতেসুপীতি তীসুপি কালেসু ৱিচিকিচ্ছাপনযনঞাণেন. কথংকথীভাৱস্সাতি ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) আদিনযপ্পৱত্তায সংসযপ্পৱত্তিযা. কলাপসম্মসনেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯) খন্ধপঞ্চকং একাদসসু ওকাসেসু পক্খিপিত্ৱা সম্মসনৱসেন পৱত্তেন নযৱিপস্সনাঞাণেন. অহং মমাতি গাহস্সাতি অত্তত্তনিযগহণস্স. মগ্গামগ্গৱৱত্থানেনাতি মগ্গামগ্গঞাণৱিসুদ্ধিযা. অমগ্গে মগ্গসঞ্ঞাযাতি ওভাসাদিকে অমগ্গে ‘‘মগ্গো’’তি উপ্পন্নসঞ্ঞায.

যস্মা সম্মদেৱ সঙ্খাৰানং উদযং পস্সন্তো ‘‘এৱমেৱ সঙ্খাৰা অনুৰূপকাৰণতো উপ্পজ্জন্তি, ন পন উচ্ছিজ্জন্তী’’তি গণ্হাতি, তস্মা ৱুত্তং ‘‘উদযদস্সনেন উচ্ছেদদিট্ঠিযা’’তি. যস্মা পন সঙ্খাৰানং ৱযং পস্সন্তো ‘‘যদিপিমে সঙ্খাৰা অৱিচ্ছিন্না ৱত্তন্তি, উপ্পন্নুপ্পন্না পন অপ্পটিসন্ধিকা নিৰুজ্ঝন্তে ৱা’’তি পস্সতি, তস্সেৱং পস্সতো কুতো সস্সতগ্গাহো, তস্মা ৱুত্তং ‘‘ৱযদস্সনেন সস্সতদিট্ঠিযা’’তি. ভযদস্সনেনাতি ভযতুপট্ঠানঞাণেন. সভযেতি সব্বভযানং আকৰভাৱতো সকলদুক্খৱূপসমসঙ্খাতস্স পৰমস্সাসস্স পটিপক্খভাৱতো চ সভযে খন্ধপঞ্চকে. অভযসঞ্ঞাযাতি ‘‘অভযং খেম’’ন্তি উপ্পন্নসঞ্ঞায. অস্সাদসঞ্ঞা নাম পঞ্চুপাদানক্খন্ধেসু অস্সাদৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘আলযাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি. অভিৰতিসঞ্ঞা তত্থেৱ অভিৰতিৱসেন পৱত্তসঞ্ঞা, যা ‘‘নন্দী’’তিপি ৱুচ্চতি. অমুচ্চিতুকম্যতা আদানং. অনুপেক্খা সঙ্খাৰেহি অনিব্বিন্দনং, সালযতাতি অত্থো. ধম্মট্ঠিতিযং পটিচ্চসমুপ্পাদে পটিলোমভাৱো সস্সতুচ্ছেদগ্গাহো, পচ্চযাকাৰপটিচ্ছাদকমোহো ৱা, নিব্বানে পটিলোমভাৱো সঙ্খাৰেসু ৰতি, নিব্বানপটিচ্ছাদকমোহো ৱা. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গাহোতি যাদিসস্স কিলেসস্স অপ্পহীনত্তা ৱিপস্সনা সঙ্খাৰনিমিত্তং ন মুঞ্চতি, সো কিলেসো, যো ‘‘সংযোগাভিনিৱেসো’’তিপি ৱুচ্চতি. সঙ্খাৰনিমিত্তগ্গহণস্স অতিক্কমনমেৱ ৱা পহানং.

পৱত্তি এৱ পৱত্তিভাৱো, পৰিযুট্ঠানন্তি অত্থো. নীৱৰণাদিধম্মানন্তি এত্থ আদি-সদ্দেন নীৱৰণপক্খিযা কিলেসা ৱিতক্কৱিচাৰাদযো চ গয্হন্তি.

চতুন্নং অৰিযমগ্গানং ভাৱিতত্তা অচ্চন্তং অপ্পৱত্তিভাৱেন যং পহানন্তি সম্বন্ধো. কেন পহানন্তি? অৰিযমগ্গেহেৱাতি ৱিঞ্ঞাযমানোযমত্থো তেসং ভাৱিতত্তা অপ্পৱত্তিৱচনতো. সমুদযপক্খিকস্সাতি এত্থ চত্তাৰোপি মগ্গা চতুসচ্চাভিসমযাতি কত্ৱা তেহি পহাতব্বেন তেন তেন সমুদযেন সহ পহাতব্বত্তা সমুদযসভাগত্তা, সচ্চৱিভঙ্গে চ সব্বকিলেসানং সমুদযভাৱস্স ৱুত্তত্তা ‘‘সমুদযপক্খিকা’’তি দিট্ঠিআদযো ৱুচ্চন্তি. পটিপ্পস্সদ্ধত্তং ৱুপসন্ততা. সঙ্খতনিস্সটতা সঙ্খাৰসভাৱাভাৱো. পহীনসব্বসঙ্খতন্তি ৱিৰহিতসব্বসঙ্খতং, ৱিসঙ্খাৰন্তি অত্থো. পহানঞ্চ তং ৱিনযো চাতি পহানৱিনযো পুৰিমেন অত্থেন, দুতিযেন পন পহীযতীতি পহানং, তস্স ৱিনযোতি যোজেতব্বং.

ভিন্নসংৱৰত্তাতি নট্ঠসংৱৰত্তা, সংৱৰাভাৱতোতি অত্থো. তেন অসমাদিন্নসংৱৰোপি সঙ্গহিতো হোতি. সমাদানেন হি সম্পাদেতব্বো সংৱৰো তদভাৱে ন হোতীতি. এৱঞ্হি লোকে ৱত্তাৰো হোন্তি ‘‘মহা ৱত নো ভোগো, সো নট্ঠো তথা অকতত্তা’’তি. অৰিযেতি অৰিযো. পচ্চত্তৱচনঞ্হেতং. এসেসেতি এসো সো এৱ, অত্থতো অনঞ্ঞোতি অত্থো. তজ্জাতেতি অত্থতো তংসভাৱো, সপ্পুৰিসো অৰিযসভাৱো, অৰিযো চ সপ্পুৰিসসভাৱোতি অত্থো.

তং অত্থন্তি ‘‘সব্বধম্মমূলপৰিযায’’ন্তি এৱং ৱুত্তমত্থং. কস্মা পনেত্থ পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনা কতাতি? যদেত্থ ৱত্তব্বং, তং ‘‘যস্মা পুথুজ্জনো অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকো’’তিআদিনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.২) সযমেৱ ৱক্খতি. ধম্মো অধিট্ঠানং এতিস্সাতি ধম্মাধিট্ঠানা, সভাৱধম্মে নিস্সায পৱত্তিতদেসনা. ধম্মৱসেনেৱ পৱত্তা পঠমা, পুগ্গলৱসেন উট্ঠহিত্ৱা পুগ্গলৱসেনেৱ গতা ততিযা, ইতৰা ধম্মপুগ্গলানং ৱোমিস্সকৱসেন. কস্মা পন ভগৱা এৱং ৱিভাগেন ধম্মং দেসেতীতি? ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন দেসনাৱিলাসেন চ. যে হি ৱেনেয্যা ধম্মাধিট্ঠানায ধম্মদেসনায সুখেন অত্থং পটিৱিজ্ঝন্তি, তেসং তথা ধম্মং দেসেতি. এস নযো সব্বত্থ. যস্সা চ ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৱিদ্ধত্তা দেসনাৱিলাসপ্পত্তো হোতি, সাযং সুপ্পটিৱিদ্ধা, তস্মা দেসনাৱিলাসপ্পত্তো ধম্মিস্সৰো ধম্মৰাজা যথা যথা ইচ্ছতি, তথা তথা ধম্মং দেসেতীতি এৱং ইমিনা ৱেনেয্যজ্ঝাসযেন দেসনাৱিলাসেন চ এৱং ৱিভাগেন ধম্মং দেসেতীতি ৱেদিতব্বো.

ছধাতুৰোতি পথৱিধাতু আপো-তেজো-ৱাযো-আকাসধাতু ৱিঞ্ঞাণধাতূতি ইমেসং ছন্নং ধাতূনং ৱসেন ছধাতুৰো. ‘‘চক্খুনা ৰূপং দিস্ৱা সোমনস্সট্ঠানিযং ৰূপং উপৱিচৰতী’’তিআদিনা (দী. নি. ৩.৩২৪) ৱুত্তানং ছন্নং সোমনস্সূপৱিচাৰানং, ছন্নং দোমনস্সউপেক্খূপৱিচাৰানঞ্চ ৱসেন অট্ঠাৰসমনোপৱিচাৰো. সচ্চাধিট্ঠানাদিৱসেন চতুৰাধিট্ঠানো. পঞ্ঞাচক্খুনা দিট্ঠধম্মিকস্স সম্পৰাযিকস্স চ অত্থস্স অদস্সনতো অন্ধো, দিট্ঠধম্মিকস্সেৱ দস্সনতো একচক্খু, দ্ৱিন্নম্পি দস্সনতো দ্ৱিচক্খু, ৱেদিতব্বো.

স্ৱাযং নিদ্দিসীতি সম্বন্ধো. স্ৱাযন্তি চ সো অযং, যথাৱুত্তদেসনাৱিভাগকুসলো ভগৱাতি অত্থো. অপৰিঞ্ঞাতৱত্থুকোতি তীহি পৰিঞ্ঞাহি অপৰিঞ্ঞাতক্খন্ধো. খন্ধা হি পৰিঞ্ঞাতৱত্থু. অপৰিঞ্ঞামূলিকাতি পৰিজাননাভাৱনিমিত্তা তস্মিং সতি ভাৱতো. পৰিঞ্ঞানঞ্হি অৱিজ্জাদযো কিলেসা পটিপক্খা তম্মূলিকা চ সব্বমঞ্ঞনাতি. অৰিযানং অদস্সাৱীতি এত্থ ইতি-সদ্দো আদিঅত্থো. তেন ‘‘অৰিযধম্মস্স অকোৱিদো’’তিআদিকং পুথুজনস্স ৱিসেসনভাৱেন পৱত্তং পাড়িসেসং গণ্হাতি পুথুজ্জননিদ্দেসভাৱতো. তেনাহ ‘‘এৱং পুথুজ্জনং নিদ্দিসী’’তি.

সুত্তনিক্খেপৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

পথৱীৱাৰৱণ্ণনা

তস্সাতি পুথুজ্জনস্স. ৱসতি এত্থ আৰম্মণকৰণৱসেনাতি আৰম্মণম্পি ৱত্থূতি ৱুচ্চতি পৱত্তিট্ঠানভাৱতোতি আহ ‘‘পথৱীআদীসু ৱত্থূসূ’’তি. সক্কাযধম্মানম্পি আৰম্মণাদিনা সতিপি মঞ্ঞনাহেতুভাৱে মঞ্ঞনাহেতুকত্তেনেৱ তেসং নিব্বত্তিতোতি ৱুত্তং ‘‘সব্বসক্কাযধম্মজনিতং মঞ্ঞন’’ন্তি. এত্থ চ পথৱীধাতু সেসধাতূনং সসম্ভাৰাসম্ভাৰভাৱা সতিপি পমাণতো সমভাৱে সামত্থিযতো অধিকানধিকভাৱেন ৱেদিতব্বা. সম্ভাৰন্তীতি সম্ভাৰা, পৰিৱাৰা. তংতংকলাপেহি লক্খণপথৱিযা সেসধম্মা যথাৰহং পচ্চযভাৱেন পৰিৱাৰভাৱেন চ পৱত্তন্তি. তেনাহ ‘‘সা হি ৱণ্ণাদীহি সম্ভাৰেহি সদ্ধিং পথৱীতি সসম্ভাৰপথৱী’’তি. পথৱিতোতি এত্থ পুথুলট্ঠেন পুথুৱী, পুথুৱী এৱ পথৱী. সা হি সতিপি পৰিচ্ছিন্নৱুত্তিযং সব্বেসং সকলাপভাৱানং আধাৰভাৱেন পৱত্তমানা পুথুলা পত্থটা ৱিত্থিণ্ণাতি ৱত্তব্বতং অৰহতি, ন পন তং অনুপৱিসিত্ৱা পৱত্তমানা আপাদযো. সসম্ভাৰপথৱিযা পন পুথুলভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি. আৰম্মণপথৱিযং ৱড্ঢনফৰণট্ঠেহি পুথুলট্ঠো, ইতৰস্মিং ৰুড়্হিযাৱ দট্ঠব্বো. আৰম্মণপথৱীতি ঝানস্স আৰম্মণভূতং পথৱীসঙ্খাতং পটিভাগনিমিত্তং. তেনাহ ‘‘নিমিত্তপথৱীতিপি ৱুচ্চতী’’তি. আগমনৱসেনাতি পথৱীকসিণভাৱনাগমনৱসেন. তথা হি ৱুত্তং ‘‘আপো চ দেৱা পথৱী, তেজো ৱাযো তদাগমু’’ন্তি (দী. নি. ২.৩৪০).

সব্বাপীতি চতুব্বিধা পথৱীপি. অনুস্সৱাদিমত্তলদ্ধা মঞ্ঞনা ৱত্থু হোতিযেৱ. তথা হি ‘‘কক্খড়ং খৰিগত’’ন্তিআদিনা (ৱিভ. ১৭৩) লক্খণপথৱীপি উদ্ধৰীযতি. যং পনেকে ৱদন্তি ‘‘লক্খণে দিট্ঠে মঞ্ঞনা নত্থি, সঞ্জানাতীতি ৱুত্তসঞ্ঞা চ দিট্ঠিগ্গাহস্স মূলভূতা পিণ্ডগ্গাহিতা, সা লক্খণে নক্খমতি, তস্মা লক্খণপথৱী ন গহেতব্বা’’তি, তদযুত্তং লক্খণপটিৱেধস্স ইধ অনধিপ্পেতত্তা. তেনাহ ‘‘লোকৱোহাৰং গহেত্ৱা’’তি. ন চ সব্বসঞ্ঞা পিণ্ডগ্গাহিকা, নাপি দিট্ঠিগ্গাহস্সেৱ মূলভূতা, তস্মা লক্খণপথৱিযাপি কাযদ্ৱাৰানুসাৰেন অঞ্ঞথা চ উপট্ঠিতায মঞ্ঞনা পৱত্ততেৱ. তেনেৱ চ ‘‘অনুস্সৱাদিমত্তলদ্ধা’’তি ৱুত্তং. পথৱিতোতি পচ্চতে নিস্সক্কৱচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘পথৱীতি সঞ্জানাতী’’তি আহ. যস্মা চতুব্বিধম্পি পথৱিং ‘‘পথৱী’তি সঞ্জানন্তো তেন তেন নযেন পথৱীকোট্ঠাসেনেৱ সঞ্জানাতীতি ৱুচ্চতি, ন আপাদিকোট্ঠাসেন, তস্মা ৱুত্তং ‘‘পথৱিভাগেন সঞ্জানাতী’’তি. লোকৱোহাৰং গহেত্ৱাতি লোকসমঞ্ঞং অৱিজহিত্ৱা. এতেন লক্খণপথৱিযম্পি ৱোহাৰমুখেনেৱস্সা পৱত্তীতি দস্সেতি.

যদি লোকৱোহাৰেন তত্থ পৱত্তি, কো এত্থ দোসো, ননু অৰিযাপি ‘‘অযঞ্হি ভন্তে মহাপথৱী’’তিআদিনা লোকৱোহাৰেন পৱত্তন্তীতি? ন এত্থ ৱোহাৰমত্তে অৱট্ঠানং অধিপ্পেতং, অথ খো ৱোহাৰমুখেন মিচ্ছাভিনিৱেসোতি দস্সেন্তো ‘‘সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন সঞ্জানাতী’’তি আহ. তস্সত্থো – অযোনিসোমনসিকাৰসম্ভূতায ‘‘সুভ’’ন্তিআদিনযপ্পৱত্তায ৱিপৰীতসঞ্ঞায সঞ্জানাতীতি. এতেন দুব্বলা তণ্হামানদিট্ঠিমঞ্ঞনা দস্সিতাতি দট্ঠব্বং. যদি এৱং কস্মা সঞ্ঞা গহিতাতি? পাকটভাৱতো. যথা নাম অগ্গিম্হি মথিযমানে যদা ধূমো উপলব্ভতি, কিঞ্চাপি তদা ৱিজ্জতেৱ পাৱকো অৱিনাভাৱতো, পাকটভাৱতো পন ধূমো জাতোতি ৱুচ্চতি, ন অগ্গি জাতোতি, এৱংসম্পদমিদং দট্ঠব্বং. যদিপি তত্থ মঞ্ঞনাকিচ্চং অত্থি, ন পন ৱিভূতং অপাকটভাৱতো সঞ্ঞাকিচ্চমেৱ ৱিভূতং, তং পন মঞ্ঞনানুকূলং মঞ্ঞনাসহিতং চাতি আহ ‘‘সঞ্ঞাৱিপল্লাসেন সঞ্জানাতী’’তি. এৱং পথৱীভাগং অমুঞ্চন্তোযেৱ ৱা সঞ্জানাতীতি সম্বন্ধো. যো হি ৱুত্তপ্পভেদায পথৱিযা পথৱিভাগং অমুঞ্চন্তোযেৱ অৱিজহন্তোযেৱ সীসপিণ্ডে সুৱণ্ণসঞ্ঞী ৱিয অনত্তাদিসভাৱংযেৱ তং অত্তাদিৱসেন সঞ্জানাতি, তস্স ৱসেন ৱুত্তং ‘‘পথৱী’’তিআদি. ন ৱত্তব্বং পুথুজ্জনগ্গাহস্স যুত্তিমগ্গননিৱাৰণতোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘উম্মত্তকো ৱিয…পে… গণ্হাতী’’তি. অৰিযানং অদস্সাৱিতাদিভেদন্তি অৰিযানং অদস্সাৱিতাদিৱিসেসং ৱদন্তেন ভগৱতাৱ এত্থ যথাৱুত্তসঞ্জাননে কাৰণং ৱুত্তন্তি যোজনা.

এৱন্তি ‘‘পথৱিভাগেন সঞ্জানাতী’’তিআদিনা ৱুত্তপ্পকাৰেন. সঞ্জানিত্ৱাতি পুব্বকালকিৰিযানিদ্দেসোতি আহ ‘‘অপৰভাগে…পে… গণ্হাতী’’তি. পপঞ্চসঙ্খাতি পপঞ্চকোট্ঠাসা. পপঞ্চন্তি সত্তা সংসাৰে চিৰাযন্তি এতেহীতি পপঞ্চা, মঞ্ঞন্তি ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা পৰিকপ্পেন্তি এতাহীতি মঞ্ঞনাতি দ্ৱীহিপি পৰিযাযেহি তণ্হাদযোৱ ৱুত্তাতি আহ ‘‘তণ্হামানদিট্ঠিপপঞ্চেহি ইধ মঞ্ঞনানামেন ৱুত্তেহী’’তি. অজঞ্ঞস্স জঞ্ঞতো, অসেয্যাদিকস্স সেয্যাদিতো গহণতো দিট্ঠিমঞ্ঞনা ৱিয তণ্হামানমঞ্ঞনাপি অঞ্ঞথা গাহো এৱাতি আহ ‘‘অঞ্ঞথা গণ্হাতী’’তি. আৰম্মণাভিনিৰোপনাদিনা ভিন্নসভাৱানম্পি ৱিতক্কাদীনং সাধাৰণো উপনিজ্ঝাযনসভাৱো ৱিয অনুগিজ্ঝনুণ্ণতিপৰামসনসভাৱানম্পি তণ্হাদীনং সাধাৰণেন আৰম্মণপৰিকপ্পনাকাৰেন পৱত্তি মঞ্ঞনাতি দট্ঠব্বং. তেনাহ ‘‘তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতী’’তিআদি. অস্সাতি পুথুজ্জনস্স, উদযব্বযানুপস্সনাদীসু ৱিয সুখুমনযেনপি মঞ্ঞনাপৱত্তি অত্থীতি ৱিভাৱনসুখতায থূলংযেৱ তং দস্সেতুকামো ‘‘ওড়াৰিকনযেনা’’তিআহ. ওড়াৰিকে হি ৱিভাগে দস্সিতে সুখুমৱিভাৱনা সুকৰাতি দস্সেতুং অযমত্থযোজনা ৱুচ্চতীতি সম্বন্ধো. অজ্ঝত্তিকাতি ইন্দ্ৰিযবদ্ধা সত্তসন্তানপৰিযাপন্না নিযকজ্ঝত্তা ৱুত্তা ৱিভঙ্গে পটিসম্ভিদামগ্গে চ.

ৱিভঙ্গেতি ধাতুৱিভঙ্গে (ৱিভ. ১৭৩). বাহিৰাতি অনিন্দ্ৰিযবদ্ধা সঙ্খাৰসন্তানপৰিযাপন্না. কক্খড়ন্তি থদ্ধং. খৰিগতন্তি ফৰুসং. কক্খড়ভাৱো কক্খড়ত্তং. কক্খড়ভাৱোতি কক্খড়সভাৱো. বহিদ্ধাতি ইন্দ্ৰিযবদ্ধতো বহিদ্ধাভূতং. অনুপাদিন্নন্তি ন উপাদিন্নং. অযোতি কাড়লোহং. লোহন্তি জাতিলোহং ৱিজাতিলোহং কিত্তিমলোহং পিসাচলোহন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অযো সজ্ঝু সুৱণ্ণং তিপু সীসং তম্বলোহং ৱেকন্তকলোহন্তি ইমানি সত্ত জাতিলোহানি নাম. নাগনাসিকালোহং ৱিজাতিলোহং নাম. কংসলোহং ৱট্টলোহং আৰকুটন্তি তীণি কিত্তিমলোহানি নাম. মোৰক্খকং পুথুকং মলিনকং চপলকং সলকং আটলং ভত্তকং দুসিলোহন্তি অট্ঠ পিসাচলোহানি নাম. তেসু ৱেকন্তকলোহং নাম সব্বলোহচ্ছেদনসমত্থা একা লোহজাতি. তথা হি তং ৱিকন্ততি ছিন্দতীতি ৱিকন্তকন্তি ৱুচ্চতি. ৱিকন্তকমেৱ ৱেকন্তকং. নাগনাসিকালোহং লোহসদিসং লোহৱিজাতি হলিদ্দাদিৱিজাতি ৱিয. তথা হি তং লোহাকাৰং লোহমলং ৱিয ঘনসংহতং হুত্ৱা তিট্ঠতি, তাপেত্ৱা তাড়িতং পন ভিন্নং ভিন্নং হুত্ৱা ৱিসৰতি মুদু মট্ঠং কম্মনিযং ৱা ন হোতি. তিপুতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং কংসলোহং. সীসতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং ৱট্টলোহং. জসতম্বে মিস্সেত্ৱা কতং আৰকুটং. তেনেৱ তং কৰণেন নিব্বত্তত্তা কিত্তিমলোহন্তি ৱুচ্চতি. যং পন কেৱলং ৰসকধাতু ৱিনিগ্গতং, তং ‘‘পিত্তল’’ন্তিপি ৱদন্তি. তং ইধ নাধিপ্পেতং, যথাৱুত্তং মিস্সকমেৱ কত্ৱা যোজিতং কিত্তিমন্তি ৱুত্তং. মোৰক্খকাদীনি এৱংনামানেৱেতানি. তেসু যস্মা পঞ্চ জাতিলোহানি পাড়িযং ৱিসুং ৱুত্তানেৱ, তস্মা ৱেকন্তকলোহেন সদ্ধিং ৱুত্তাৱসেসং সব্বং ইধ লোহন্তি ৱেদিতব্বং.

তিপূতি সেততিপু. সীসন্তি কাড়তিপু. সজ্ঝন্তি ৰজতং. মুত্তাতি হত্থিকুম্ভজাদিকা অট্ঠৱিধাপি মুত্তা. তথা হি হত্থিকুম্ভং ৱৰাহদাঠা ভূজঙ্গসীসং ৱলাহকূটং ৱেড়ূ মচ্ছসীৰো সঙ্খো সিপ্পীতি অট্ঠ মুত্তাযোনিযো. তত্থ হত্থিকুম্ভজা পীতৱণ্ণা পভাহীনা. ৱৰাহদাঠা ৱৰাহদাঠৱণ্ণাৱ. ভুজঙ্গসীসজা নীলাদিৱণ্ণা সুৱিসুদ্ধা ৱট্টলা চ. ৱলাহকজা ভাসুৰা দুব্বিভাগৰূপা ৰত্তিভাগে অন্ধকাৰং ৱিধমন্তিযো তিট্ঠন্তি, দেৱূপভোগা এৱ চ হোন্তি. ৱেড়ুজা কৰকুপলসমানৱণ্ণা ন ভাসুৰা, তে চ ৱেড়ূ অমনুস্সগোচৰে এৱ পদেসে জাযন্তি. মচ্ছসীৰজা পাঠীনপিট্ঠিসমানৱণ্ণা ৱট্টলা লঘৱো চ হোন্তি পভাৱিহীনা, তে চ মচ্ছা সমুদ্দমজ্ঝে এৱ জাযন্তি. সঙ্খজা সঙ্খোদৰচ্ছৱিৱণ্ণা কোলপ্পমাণাপি হোন্তি পভাৱিহীনাৱ. সিপ্পিজা পভাৱিসেসযুত্তা হোন্তি নানাসণ্ঠানা. এৱং জাতিতো অট্ঠৱিধাসুপি মুত্তাসু যা মচ্ছসঙ্খসিপ্পিজা, তা সামুদ্দিকা হোন্তি, ভুজঙ্গজাপি কাচি সামুদ্দিকা হোন্তি, ইতৰা অসামুদ্দিকা. যস্মা বহুলং সামুদ্দিকাৱ মুত্তা লোকে দিস্সন্তি, তত্থাপি সিপ্পিজাৱ, ইতৰা কাদাচিকা. তস্মা সম্মোহৱিনোদনিযং (ৱিভ. অট্ঠ. ১৭৩) ‘‘মুত্তাতি সামুদ্দিকা মুত্তা’’তি ৱুত্তং.

মণীতি ঠপেত্ৱা পাড়িআগতে ৱেড়ুৰিযাদিকে সেসো জোতিৰসাদিভেদো সব্বোপি মণি. ৱেড়ুৰিযন্তি ৱংসৱণ্ণমণি. সঙ্খোতি সামুদ্দিকসঙ্খো. সিলাতি কাড়সিলা পণ্ডুসিলা সেতসিলাদিভেদা অট্ঠপি সিলা. ৰজতন্তি কহাপণাদিকং ৱুত্তাৱসেসং ৰজতসম্মতং. জাতৰূপন্তি সুৱণ্ণং. লোহিতঙ্গোতি ৰত্তমণি. মসাৰগল্লন্তি কবৰমণি তিণাদীসু বহিভাৰা তালনাড়িকেৰাদযোপি তিণং নাম. অন্তোসাৰং খদিৰাদি অন্তমসো দাৰুখণ্ডম্পি কট্ঠং নাম. মুগ্গমত্ততো যাৱ মুট্ঠিপ্পমাণা মৰুম্বা সক্খৰা নাম. মুগ্গমত্ততো পট্ঠায হেট্ঠা ৱালিকা নাম. কঠলন্তি কপালখণ্ডং. ভূমীতি সসম্ভাৰপথৱী. পাসাণোতি অন্তোমুট্ঠিযং অসণ্ঠহনতো পট্ঠায যাৱ হত্থিপ্পমাণং পাসাণং, হত্থিপ্পমাণতো পন পট্ঠায উপৰি পব্বতোতি. অযং অযোআদীসু ৱিভাগনিদ্দেসো. নিমিত্তপথৱীতি পটিভাগনিমিত্তভূতং পথৱিকসিণং. তম্পি হি ‘‘ৰূপাৱচৰতিকচতুক্কজ্ঝানং কুসলতো চ ৱিপাকতো চ কিৰিযতো চ চতুত্থস্স ঝানস্স ৱিপাকো ইমে ধম্মা বহিদ্ধাৰম্মণা’’তি ৱচনতো ‘‘বাহিৰা পথৱী’’তি ৱুচ্চতি. তেন ৱুত্তং ‘‘যা চ অজ্ঝত্তাৰম্মণত্তিকে নিমিত্তপথৱী, তং গহেত্ৱা’’তি. উগ্গহনিমিত্তঞ্চেত্থ তংগতিকমেৱ দট্ঠব্বং, নিমিত্তুপ্পত্তিতো পন পুব্বে ভূমিগ্গহণেনেৱ গহিতন্তি.

তীহি মঞ্ঞনাহীতি ৱুত্তং মঞ্ঞনাত্তযং সপৰসন্তানেসু সঙ্খেপতো যোজেত্ৱা দস্সেতুং ‘‘অহং পথৱী’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অহং পথৱীতিআদীনা অজ্ঝত্তৱিসযং দিট্ঠিমঞ্ঞনং মানমঞ্ঞনঞ্চ দস্সেতি অত্তাভিনিৱেসাহংকাৰদীপনতো. মম পথৱীতি ইমিনা তণ্হামঞ্ঞনং মানমঞ্ঞনম্পি ৱা পৰিগ্গহভূতাযপি পথৱিযা সেয্যাদিতো মানজপ্পনতো. সেসপদদ্ৱযেপি ইমিনানযেন মঞ্ঞনাৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ পথৱিকসিণজ্ঝানলাভী ঝানচক্খুনা গহিতঝানাৰম্মণং ‘‘অত্তা’’তি অভিনিৱিসন্তো তঞ্চ সেয্যাদিতো দহন্তো অত্থতো ‘‘অহং পথৱী’’তি মঞ্ঞতি নাম, তমেৱ ‘‘অযং ময্হং অত্তা’’তি গহণে পন ‘‘মম পথৱী’’তি মঞ্ঞতি নাম. তথা তং ‘‘পৰপুৰিসো’’তি ৱা ‘‘দেৱো’’তি ৱা ৱাদৱসেন ‘‘অযমেৱ পৰেসং অত্তা’’তি ৱা অভিনিৱিসন্তো ‘‘পৰো পথৱী, পৰস্স পথৱী’’তি মঞ্ঞতি নাম. ইমিনা নযেন সেসপথৱীসুপি যথাৰহং চতুক্কং নিদ্ধাৰেতব্বং.

এৱং ‘‘পথৱিং মঞ্ঞতী’’তি এত্থ চতুক্কৱসেন মঞ্ঞনং দস্সেত্ৱা ইদানি মঞ্ঞনাৱত্থুং মঞ্ঞনাযো চ ৱিভজিত্ৱা অনেকৱিহিতং তস্স মঞ্ঞনাকাৰং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদিমাহ. তত্থ অযন্তি যথাৱুত্তো পুথুজ্জনো. ছন্দৰাগন্তি বহলৰাগং. অস্সাদেতীতি নিকামেতি, ‘‘ইমে কেসা মুদুসিনিদ্ধকুঞ্চিতনীলোভাসা’’তিআদিনা তত্থ ৰসং ৱিন্দতি. অভিনন্দতীতি সপ্পীতিকায তণ্হায অভিমুখো নন্দতি পমোদতি. অভিৱদতীতি উপ্পন্নং তণ্হাভিনন্দনাৱেগং হদযেন সন্ধাৰেতুং অসক্কোন্তো ‘‘অহো মে কেসা’’তি ৱাচং নিচ্ছাৰেতি. অজ্ঝোসায তিট্ঠতীতি বলৱতণ্হাভিনিৱেসেন গিলিত্ৱা পৰিনিট্ঠাপেত্ৱা তিট্ঠতি. অঞ্ঞতৰং ৱা পন ৰজ্জনীযৱত্থুন্তি কেসাদিতো অঞ্ঞতৰং ৱা কৰচৰণাদিপ্পভেদং নিযকজ্ঝত্তপৰিযাপন্নং ৰাগুপ্পত্তিহেতুভূতং ৱত্থুং. ইতীতি ইমিনা সিনিদ্ধাদিপ্পকাৰেনাতি পত্থযিতব্বাকাৰং পৰামসতি. তত্থ নন্দিং সমন্নানেতীতি তেসু ভাৱীসু কেসাদীসু সিদ্ধং ৱিয কত্ৱা নন্দিং তণ্হং সমন্নাহৰতি সমুপচাৰেতি. পণিদহতীতি পত্থনং ঠপেতি.

সম্পত্তিং নিস্সায ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তি, ৱিপত্তিং নিস্সায ‘‘হীনোহমস্মী’’তি মানং জনেতীতি যোজনা. পথৱীকোট্ঠাসভূতানং কেসাদীনং সম্পত্তিৱিপত্তীহি মানজপ্পনা পথৱিযা মঞ্ঞনা হোতীতি আহ ‘‘এৱং অজ্ঝত্তিকং পথৱিং মানমঞ্ঞনায মঞ্ঞতী’’তি. অৱযৱব্যতিৰেকেন সমুদাযস্স অভাৱতো সমুদাযো জীৱাভিনিৱেসো অৱযৱেপি হোতীতি দস্সেন্তো ‘‘তং জীৱং তং সৰীৰন্তি আগতনযেন পন কেসং ‘জীৱো’তি অভিনিৱিসতী’’তি আহ. ‘‘কেসা নামেতে ইস্সৰৱিহিতা পজাপতিনিস্সিতা অণুসঞ্চযো পকতিপৰিণামো’’তিআদিনা নযেনপেত্থ দিট্ঠিমঞ্ঞনা ৱেদিতব্বা.

ইমিস্সা পৱত্তিযাতি নিকন্তিমানদিট্ঠীনং পৰিযাদানসমুগ্ঘাটপ্পৱত্তিযা. ‘‘এতং মমা’’তিআদিনা যদিপি তিস্সন্নম্পি মঞ্ঞনানং সম্ভৱো দস্সিতো. তণ্হামানমঞ্ঞনানং পন হেট্ঠা দস্সিতত্তা দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৱেত্থ ৱিসেসতো উদ্ধটাতি ৱেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘এৱম্পি অজ্ঝত্তিকং পথৱিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতী’’তি.

বাহিৰম্পি পথৱিং তীহি মঞ্ঞনাহি মঞ্ঞতীতি যোজনা. তং পন মঞ্ঞনাৱিধিং দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তি আহ. তস্সত্থো হেট্ঠা ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো.

অযং জীৱোতি অযং কাড়লোহং ‘‘জীৱো অত্তা’’তি অভিনিৱিসতি একচ্চে নিগণ্ঠা ৱিয. এৱং বাহিৰং পথৱিং দিট্ঠিমঞ্ঞনায মঞ্ঞতীতি এত্থাপি ‘‘যা চেৱ খো পন অজ্ঝত্তিকা পথৱীধাতু, যা চ বাহিৰা পথৱীধাতূ’’তিআদিনা নযেন আনেত্ৱা ৱত্তব্বো.

পথৱীকসিণং অত্ততো সমনুপস্সতীতিআদীসু যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৱুত্তমেৱ. অযম্পি চ নযো ‘‘ৰূপং অত্ততো সমনুপস্সতী’’তি এত্থেৱ অন্তোগধোতি দট্ঠব্বো কসিণানম্পি ৰূপসমঞ্ঞাসম্ভাৱতো. পথৱিং মঞ্ঞতীতি এত্থ যাদিসো মঞ্ঞনাৱত্থুমঞ্ঞনানং ৱিত্থাৰনযো ৱুত্তো, তাদিসো ইতো পৰং ৱুত্তনযোৱাতি আহ ‘‘ইতো পৰং সঙ্খেপেনেৱ কথযিস্সামা’’তি, অতাদিসো পন ৱিত্থাৰতোপি কথযিস্সতীতি অত্থো.

তস্মাতি যস্মা ‘‘পথৱিযা’’তি ইদং ভুম্মৱচনং, তস্মা, সো অত্তপৰত্তদুপকৰণানং আধাৰভাৱেন তং মঞ্ঞনাৱত্থুং কপ্পেতীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘অহং পথৱিযা’’তিআদি. ননু চ ইন্দ্ৰিযবদ্ধানিন্দ্ৰিযবদ্ধপভেদস্স ধম্মপ্পবন্ধস্স সসম্ভাৰপথৱী চ আধাৰনিস্সযো, ইতৰা আৰম্মণনিস্সযো তদাৰম্মণস্সাতি এত্থ নিব্বিৰোধোতি? ন, মঞ্ঞনাৱত্থুং নিস্সযভাৱেন পৰিকপ্পনতো. অযঞ্হি ‘‘অহ’’ন্তি দিট্ঠিমঞ্ঞনায মানমঞ্ঞনায চ ৱত্থুভূতস্স অত্তনো পথৱিসন্নিস্সযং কত্ৱা ‘‘অহং পথৱিযা’’তি মঞ্ঞতি, তণ্হামঞ্ঞনায ৱত্থুভূতস্স উপকৰণস্স পথৱিং সন্নিস্সযং কত্ৱা ‘‘ময্হং কিঞ্চনং পলিবোধো পথৱিযা’’তি মঞ্ঞতি. পৰোতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৱেদিতব্বো.

য্ৱাযং অত্থনযোতি সম্বন্ধো. ৱুত্তো পটিসম্ভিদামগ্গে. এতেনেৱ নযেনাতি য্ৱাযং ‘‘সো খো পন মে অত্তা ইমস্মিং ৰূপে’’তি সমুদাযস্স আধাৰভাৱদীপনো অত্থনযো ৱুত্তো, এতেনেৱ নযেন. ন হি অৱযৱব্যতিৰেকেন সমুদাযো লব্ভতি, তস্মা সমুদাযে ৱুত্তৱিধি অৱযৱেপি লব্ভতীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ সো খো পন মে অযং অত্তা ইমিস্সা পথৱিযাতি মঞ্ঞন্তোতি. তস্মিংযেৱ পনস্স অত্তনীতি এত্থ অস্সাতি পুথুজ্জনস্স. তস্মিংযেৱ অত্তনীতি অজ্ঝত্তিকবাহিৰপথৱীসন্নিস্সযে অত্তনি. ‘‘পথৱিযা মঞ্ঞতী’’তি পদস্সাযং ৱণ্ণনা. এৱং ‘‘পথৱিযা মঞ্ঞতী’’তি এত্থ অত্তৱসেন দিট্ঠিমানতণ্হামঞ্ঞনং দস্সেত্ৱা ইদানি পৰৱসেন দস্সেতুং ‘‘যদা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. তত্থ অস্সাতি পৰস্স. তদাতি পৰৱসেন মঞ্ঞনাযং. দিট্ঠিমঞ্ঞনা এৱ যুজ্জতি তত্থ নিচ্চাভিনিৱেসাদযো সম্ভৱন্তীতি কত্ৱা. অৱধাৰণেন মানতণ্হামঞ্ঞনা নিৱত্তেতি. ন হি ‘‘সেয্যোহমস্মী’’তিআদিনা, ‘‘ময্হ’’ন্তি চ পৱত্তলক্খণা মানতণ্হা পৰস্মিং পৰস্স সন্তকভাৱেন গহিতে চ পৱত্তন্তীতি অধিপ্পাযো. ইতৰাযোপীতি মানতণ্হামঞ্ঞনাযোপি. ইচ্ছন্তি অট্ঠকথাচৰিযা. পৰস্সপি হি পথৱীসন্নিস্সযেন সম্পত্তিইস্সৰিযাদিকস্স ৱসেন অত্তনি সেয্যাদিভাৱং দহতো পণিদহতো চ চিত্তং তথাভাৱায মানতণ্হামঞ্ঞনা সম্ভৱন্তীতি আচৰিযানং অধিপ্পাযো. ‘‘পৰো পথৱী পৰস্স পথৱী’’তি এত্থাপি ইমে দ্ৱে পকাৰা সাধিপ্পাযা নিদ্ধাৰেতব্বা.

‘‘পথৱিতো সঞ্জানাতী’’তি, ‘‘আদিতো’’তি চ আদীসু অনিস্সক্কৱচনেপি তো-সদ্দো দিট্ঠোতি আহ ‘‘পথৱিতোতি নিস্সক্কৱচন’’ন্তি. সউপকৰণস্সাতি হিৰঞ্ঞসুৱণ্ণগতস্স দাসপোৰিসাদিনা ৱিত্তুপকৰণেন সউপকৰণস্স, অত্তনো ৱা পৰস্স ৱা তেসং উপকৰণস্স ৱাতি অত্থো. যথাৱুত্তপ্পভেদতোতি লক্খণাদিঅজ্ঝত্তিকাদিৱুত্তপ্পকাৰৱিভাগতো. উপ্পত্তিং ৱা নিগ্গমনং ৱাতি ‘‘তং অণ্ডং অহোসি হেমমযং, তস্মিং সযং ব্ৰহ্মা উপ্পন্নো’’তি ব্ৰহ্মণ্ডৱাদৱসেন ৱা ‘‘দ্ৱীহি অণূহি দ্ৱিঅণুক’’ন্তি এৱং পৱত্তঅণুকৱাদৱসেন ৱা পথৱিতো উপ্পত্তিং ৱা ‘‘সব্বোযং লোকো ইস্সৰতো ৱিনিগ্গতো’’তি ইস্সৰৱাদৱসেন ইস্সৰকুত্ততো পথৱিতো নিগ্গমনং ৱা মঞ্ঞমানোতি যোজনা. পথৱিতো ৱা অঞ্ঞো আপাদিকো অত্তাতি অধিপ্পাযো. এত্থ চ পুৰিমস্মিং অত্থৱিকপ্পে কাৰকলক্খণং নিস্সক্কৱচনং, দুতিযস্মিং উপপদলক্খণন্তি দট্ঠব্বং. অত্তনো পৰিগ্গহভূতপথৱিতো সুখপ্পত্তিং ততো এৱ চ পৰেহি সেয্যাদিভাৱং কপ্পেন্তস্স ৱসেনপেত্থ তণ্হামানমঞ্ঞনা ৱেদিতব্বা. অপৰেতি সাৰসমাসাচৰিযা. ততো অঞ্ঞং অপ্পমাণং অত্তানং গহেত্ৱাতি পুব্বে ভাৱিতআপাদিঅপ্পমাণকসিণৱসেন ৱা কাপিলকাণাদদিট্ঠিৱসেন ৱা অপ্পমাণং ব্যাপিনং অত্তানং গহেত্ৱা. পথৱিতোতি পচ্ছা অভাৱিতঅৱড্ঢিতপথৱীকসিণসঙ্খাতপথৱিতো. বহিদ্ধাপি মে অত্তাতি ইতো পথৱিতো বহিপি মে অত্তাতি অধিপ্পাযো.

কেৱলন্তি অনৱসেসং. মহাপথৱিং তণ্হাৱসেন মমাযতি, অযঞ্চ নযো চতুদীপিস্সৰিযে ঠিতস্স দীপচক্কৱত্তিনো চ লব্ভেয্য, মণ্ডলিকৰাজমহামত্তকুটুম্বিকানম্পি ৱসেন লব্ভতেৱ তেসম্পি যথাপৰিগ্গহং অনৱসেসেত্ৱা মঞ্ঞনায সম্ভৱতো. ‘‘এৱং মমা’’তি গাহস্স ‘‘এসোহমস্মিং, এসো মে অত্তা’’তি গাহৱিধূৰতায ৱুত্তং ‘‘একা তণ্হামঞ্ঞনা এৱ লব্ভতী’’তি. ইমিনা নযেনাতি ৱুত্তমতিদেসং ৱিভাৱেতুং ‘‘সা চায’’ন্তিআদি ৱুত্তং. তত্থ সা চাযন্তি সা চ অযং তণ্হামঞ্ঞনা যোজেতব্বাতি সম্বন্ধো. যথা পন দিট্ঠিমঞ্ঞনামঞ্ঞিতে ৱত্থুস্মিং সিনেহং মানঞ্চ উপ্পাদযতো তণ্হামানমঞ্ঞনা সম্ভৱন্তি, এৱং তণ্হামঞ্ঞনামঞ্ঞিতেন ৱত্থুনা অত্তানং সেয্যাদিতো দহতো তঞ্চ অত্তনিযং নিচ্চং তথা তংসামিভূতং অত্তানঞ্চ পৰিকপ্পেন্তস্স ইতৰমঞ্ঞনাপি সম্ভৱন্তীতি সক্কা ৱিঞ্ঞাতুং. ‘‘মে’’তি হি ইমিনা অত্থগ্গহণমুখেনেৱ অত্তনিযসম্বন্ধো পকাসীযতীতি.

অভিনন্দতীতি ইমিনা তণ্হাদিট্ঠাভিনিৱেসানং সঙ্গহিতত্তা তে দস্সেন্তো ‘‘অস্সাদেতি পৰামসতি চা’’তি আহ. দিট্ঠিৱিপ্পযুত্তচিত্তুপ্পাদৱসেন চেতস্স দ্ৱযস্স অসঙ্কৰতো পৱত্তি ৱেদিতব্বা, একচিত্তুপ্পাদেপি ৱা অধিপতিধম্মানং ৱিয পুব্বাভিসঙ্খাৰৱসেন তস্স তস্স বলৱভাৱেন পৱত্তি. এতস্মিং অত্থেতি তণ্হাদিট্ঠিৱসেন অভিনন্দনত্থে. এতন্তি ‘‘পথৱিং অভিনন্দতী’’তি এতং পদং. যেসং ৱিনেয্যানং যেহি পকাৰৱিসেসেহি ধম্মানং ৱিভাৱনে কতে ৱিসেসাধিগমো হোতি, তেসং তেহি পকাৰৱিসেসেহি ধম্মৱিভাৱনং. যেসং পন যেন একেনেৱ পকাৰেন ধম্মৱিভাৱনে কতে ৱিসেসাধিগমো হোতি, তেসম্পি তং ৱত্ৱা ধম্মিস্সৰতায তদঞ্ঞনিৰৱসেসপ্পকাৰৱিভাৱনঞ্চ দেসনাৱিলাসো. তেনাহ ‘‘পুব্বে মঞ্ঞনাৱসেন কিলেসুপ্পত্তিং দস্সেত্ৱা ইদানি অভিনন্দনাৱসেন দস্সেন্তো’’তি. ধম্মধাতুযাতি সম্মাসম্বোধিযা. সা হি সব্বঞেয্যধম্মং যথাসভাৱতো ধাৰেতি উপধাৰেতি, সকলঞ্চ ৱিনেয্যসত্তসঙ্খাতধম্মপ্পবন্ধং অপাযদুক্খসংসাৰদুক্খপতনতো ধাৰেতি, সযঞ্চ অৱিপৰীতপৱত্তিআকাৰা ধাতূতি ধম্মধাতূতি ইধাধিপ্পেতা. সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপদট্ঠানঞ্হি মগ্গঞাণং, মগ্গঞাণপদট্ঠানঞ্চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্মাসম্বোধীতি. সুপ্পটিৱিদ্ধত্তাতি সুট্ঠু পটিৱিদ্ধভাৱতো, সম্মা অধিগতত্তাতি অত্থো. অভিকঙ্খনসম্পগ্গহপৰামসনানং ৱসেন আৰম্মণে পৰিকপ্পনাপৱত্তি মঞ্ঞনা. তত্থ ‘‘মমং, অহ’’ন্তি চ অভিনিৱেসনং পৰিকপ্পনং. যেন অজ্ঝোসানং হোতি, অযং অভিনন্দনাতি অযমেতেসং ৱিসেসো. সুত্তাদিঅৱিৰুদ্ধাযেৱ অত্তনোমতি ইচ্ছিতব্বা, ন ইতৰাতি সুত্তেন তস্সা সঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘ৱুত্তঞ্চেত’’ন্তিআদি ৱুত্তং. দেসনাৱিলাসৱিভাৱনস্স পন সহেতুকহেতুসম্পযুত্তদুকাদিদেসনায নিবদ্ধতা নিদ্ধাৰেতব্বা.

তস্সাতি তেন. ঞাতসদ্দসম্বন্ধেন হেতং কত্তৰি সামিৱচনং. তস্মাতি অপৰিঞ্ঞাতত্তা. ‘‘অপৰিঞ্ঞাত’’ন্তি পটিক্খেপমুখেন যং পৰিজাননং ৱুত্তং, তং অত্থতো তিৱিধা পৰিঞ্ঞা হোতীতি তং সৰূপতো পৱত্তিআকাৰতো চ ৱিভাৱেন্তো ‘‘যো হী’’তিআদিমাহ.

তত্থ যায পঞ্ঞায ৱিপস্সনাভূমিং পৰিজানাতি পৰিচ্ছিন্দতি, সা পৰিজাননপঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা. সা হি তেভূমকধম্মজাতং ‘‘অযং ৱিপস্সনাভূমী’’তি ঞাতং ৱিদিতং পাকটং কৰোন্তীযেৱ লক্খণৰসাদিতো অজ্ঝত্তিকাদিৱিভাগতো চ পৰিচ্ছিজ্জ জানাতি. ইধ পন পথৱীধাতুৱসেন ৱেদিতব্বাতি ৱুত্তং ‘‘পথৱীধাতুং পৰিজানাতী’’তিআদি. তীৰণপৰিঞ্ঞাতি কীৰণৱসেন পৰিজাননকপঞ্ঞা. সা হি পৰিৱাৰেহি অনিচ্চতাদিআকাৰেহি অনিচ্চতাদিসভাৱস্স উপাদানক্খন্ধপঞ্চকস্স তীৰণৱসেন সম্মসনৱসেন তং পৰিচ্ছিজ্জ জানাতি. অগ্গমগ্গেনাতি অৰহত্তমগ্গেন. সো হি অনৱসেসতো ছন্দৰাগং পজহতি. অগ্গমগ্গেনাতি ৱা অগ্গভূতেন মগ্গেন, লোকুত্তৰমগ্গেনাতি অত্থো. উভযথাপি হি সমুচ্ছেদপহানকাৰী এৱ পঞ্ঞা নিপ্পৰিযাযেন পহানপৰিঞ্ঞাতি দস্সেতি.

নামৰূপৱৱত্থানন্তি এতেন পচ্চযপৰিগ্গহোপি সঙ্গহিতোতি দট্ঠব্বো নামৰূপস্স হেতুৱৱত্থানভাৱতো. সোপি হি হেতুপচ্চযমুখেন নামৰূপস্স ৱৱত্থানমেৱাতি. কলাপসম্মসনাদিৱসেন তীৰণপৰিঞ্ঞা অনিচ্চাদিৱসেন সম্মসনভাৱতো. তস্মাতি যস্মা তা পৰিঞ্ঞাযো নত্থি, তস্মা. অথ ৱা তস্মা অপৰিঞ্ঞাতত্তাতি যস্মা অপৰিঞ্ঞাতা পথৱী, তস্মা অপৰিঞ্ঞাতত্তা পথৱিযা তং পথৱিং মঞ্ঞতি চ অভিনন্দতি চাতি.

পথৱীৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

আপোৱাৰাদিৱণ্ণনা