৩. নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা
৪. নিদ্দেসৱাৰে সামঞ্ঞতোতি সাধাৰণতো. ৱিসেসেনাতি অসাধাৰণতো. পদত্থোতি সদ্দত্থো. লক্খণন্তি সভাৱো. কমোতি অনুপুব্বী. এত্তাৱতাতি এত্তকপ্পমাণভাৱো. হেত্ৱাদীতি হেতুফলভূমিউপনিসাসভাগৱিসভাগলক্খণনযা. ৱিসেসতো পন লক্খণন্তি সম্বন্ধো.
হাৰসঙ্খেপৱণ্ণনা
১. যং, ভিক্খৱেতি এত্থ যন্তি পচ্চত্তৱচনং, তঞ্চ সুখং, সোমনস্সন্তি দ্ৱযেন সমানাধিকৰণন্তি কত্ৱা ‘‘অস্সাদীযতীতি অস্সাদো, সুখং, সোমনস্সঞ্চা’’তি ৱুত্তং. সুখাদিৱেদনা ৱিয মনাপিযৰূপাদিপি অৱীতৰাগস্স অস্সাদেতব্বন্তি আহ ‘‘এৱং ইট্ঠাৰম্মণম্পী’’তি. ‘‘অস্সাদেতি এতাযাতি ৱা অস্সাদো, তণ্হা’’তি এতেন ‘‘য’’ন্তি হেতুঅত্থে নিপাতোতি দস্সেতি. তত্ৰাযমত্থো – যেন হেতুনা পঞ্চুপাদানক্খন্ধে পটিচ্চ অস্সাদনীযভাৱেন উপ্পজ্জতি সুখং সোমনস্সং, অযং তণ্হাসঙ্খাতো অস্সাদো অস্সাদনকিৰিযায কাৰণন্তি. ইতি কত্ৱা অযমত্থো দিট্ঠাভিনন্দনাদিভাৱতো ৱিপল্লাসেসুপি সম্ভৱতীতি আহ ‘‘এৱং ৱিপল্লাসাপী’’তি. অনিট্ঠম্পীতি পি-সদ্দেন ইট্ঠম্পীতি যোজেতব্বং, অনৱসেসা সাসৱা ধম্মা ইধ আৰম্মণগ্গহণেন গহিতাতি আহ ‘‘সব্বেসং তেভূমকসঙ্খাৰান’’ন্তি.
দুক্খাদুক্খমসুখৱেদনানন্তি এত্থ দুক্খসভাৱা এৱ অদুক্খমসুখা ৱেদনা গহিতা অনিট্ঠাৰম্মণস্স অধিপ্পেতত্তা, ন সুখসভাৱা. যং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘যাযং, ভন্তে, অদুক্খমসুখা ৱেদনা, সন্তস্মিং এসা পণীতে সুখে ৱুত্তা ভগৱতা’’তি (ম. নি. ২.৮৮; সং. নি. ৪.২৬৭). ‘‘সুখপৰিযাযসব্ভাৱতো’’তি ইমিনা ইট্ঠতামত্ততোপি লেসেন সত্তানং আৰম্মণস্স অস্সাদনীযতা সম্ভৱতীতি দস্সেতি.
আদীনৱো দোসনিস্সন্দনতায দোসো, স্ৱাযং পীড়নৱুত্তিযা ৱেদিতব্বোতি আহ ‘‘আদীনৱো দুক্খা ৱেদনা, তিস্সোপি ৱা দুক্খতা’’তি. এৱং দোসত্থতং আদীনৱস্স দস্সেত্ৱা ইদানি কপণত্থতং দস্সেতুং ‘‘অথ ৱা’’তিআদি ৱুত্তং. যতোতি যস্মা দোসকপণসভাৱত্তাতি ৱুত্তং হোতি.
নিস্সৰতীতি ৱিৱিত্তি, সব্বসঙ্খাৰৱিৱেকোতি অত্থো. সামঞ্ঞনিদ্দেসেনাতি নিস্সৰণসদ্দৱচনীযতাসামঞ্ঞেন. পুৰিমানন্তি অস্সাদাদীনৱতানং. উপাযো চাতিআদীসু চ-সদ্দো পদপূৰণমত্তন্তি কত্ৱা আহ ‘‘পচ্ছিমানঞ্চা’’তি, ফলাদীনন্তি অত্থো. তদন্তোগধভেদানন্তি অৰিযমগ্গপৰিযাপন্নৱিসেসানং.
কামভৱাদীনন্তি আদি-সদ্দেন ন ৰূপাৰূপভৱা এৱ গহিতা, অথ খো তে চ সঞ্ঞীভৱাদযো চ একৱোকাৰভৱাদযো চ গহিতা. তেনাহ ‘‘তিণ্ণং তিণ্ণং ভৱান’’ন্তি.
যাৱদেৱ অনুপাদাপৰিনিব্বানত্থা ভগৱতো দেসনাতি আহ ‘‘ননু চ…পে… নিপ্ফাদীযতী’’তি. ‘‘ৱুত্তমেৱা’’তি ইমিনা পুনৰুত্তিদোসং চোদেতি. ইতৰো ‘‘সচ্চমেত’’ন্তি অনুজানিত্ৱা ‘‘তঞ্চ খো’’তিআদিনা পৰিহৰতি. ‘‘পৰম্পৰাযা’’তি এতেন অজ্ঝত্তং যোনিসোমনসিকাৰো ৱিয ন পৰতোঘোসো আসন্নকাৰণং ধম্মাধিগমস্স ধম্মস্স পচ্চত্তং ৱেদনীযত্তাতি দস্সেতি. তথা হি ‘‘অক্খাতাৰো তথাগতা, পটিপন্না পমোক্খন্তি, ঝাযিনো মাৰবন্ধনা’’তি (ধ. প. ২৭৬) ৱুত্তং. তদধিগমকাৰণং অৰিযমগ্গাধিগমকাৰণং সিযা. কিং পন তন্তি আহ ‘‘সম্পত্তিভৱহেতূ’’তি, তেন চৰিমত্তভাৱহেতুভূতং পুঞ্ঞসম্পত্তিং ৱদতি.
‘‘অত্তানুদিট্ঠিং ঊহচ্চ, এৱং মচ্চুতৰো সিযা’’তি ইদং অৰিযমগ্গস্স পুব্বভাগপটিপদায ফলভাৱসাধনং. যেন হি ৱিধিনা অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতো, মচ্চুতৰণঞ্চ সিযা, সো ‘‘এৱ’’ন্তি ইমিনা পকাসিতোতি. অত্তানুদিট্ঠিসমুগ্ঘাতমচ্চুতৰণানং ফলভাৱে ৱত্তব্বমেৱ নত্থি.
‘‘ধম্মো হৱে’’তি পন গাথাযং লোকিযস্স পুঞ্ঞফলস্স ৱুত্তত্তা আহ ‘‘ইদং ফল’’ন্তি. যং নিব্বত্তেতব্বং, তং ফলং. যং নিব্বত্তকং, সো উপাযো. অযমেত্থ ৱিনিচ্ছযো. তেনাহ ‘‘এতেন নযেনা’’তিআদি. উপধিসম্পত্তীতি অত্তভাৱসোভা.
ৱিসুদ্ধীতি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি অধিপ্পেতাতি আহ – ‘‘এত্থাপি…পে… ৱিঞ্ঞাতু’’ন্তি. ‘‘যস্মা পনা’’তিআদিনাপি তমেৱত্থং ৱচনন্তৰে পাকটতৰং কৰোতি.
সৰূপতো আগতানি ‘‘যতো খো, ভিক্খৱে, ভিক্খু পঞ্চন্নং উপাদানক্খন্ধানং সমুদযঞ্চ অত্থঙ্গমঞ্চ অস্সাদঞ্চ আদীনৱঞ্চ নিস্সৰণঞ্চ যথাভূতং পজানাতী’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.২৬-২৮). একদেসেন আগতানি ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৱে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৱিহৰতো (সং. নি. ২.৫৩), বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৱো এত্থ ভিয্যো (ম. নি. ১.১১৭), সঙ্খাৰানমেতং নিস্সৰণং, যদিদং নিব্বান’’ন্তিআদীসু (পটি. ম. ১.২৪; ৩.৪১). ন সৰূপেন আগতানি যথা সামঞ্ঞফলসুত্তাদীসু. অত্থৱসেনাতি অস্সাদেতব্বাদিঅত্থৱসেন. ন পপঞ্চিতোতি ন ৱিত্থাৰিতো.
২. এসেৱ নযোতি অতিদেসেন ৱিচিযমানৱচনসেসো অতিদিট্ঠো. ভাৱত্থে তোহি আহ ‘‘ৱিস্সজ্জিতন্তি ৱিস্সজ্জনা’’তি. সুত্তে আগতং ন অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন অট্ঠকথাযং আগতন্তি অধিপ্পাযো. পুচ্ছানুৰূপতা ইধ পুব্বাপৰন্তি চতুব্যূহপুব্বাপৰতো ইমং ৱিসেসেত্ৱা দস্সেতি. পুচ্ছানুসন্ধীতি পুচ্ছায ৱিস্সজ্জনেন অনুসন্ধানং. অট্ঠকথাযং পন হেট্ঠিমদেসনায পুচ্ছানিমিত্তপৱত্তউপৰিদেসনায সম্বন্ধো ‘‘পুচ্ছানুসন্ধী’’তি ৱুত্তং. পুব্বাপেক্খন্তি পুচ্ছিতৱিস্সজ্জিতপদাপেক্খং. ‘‘সুত্তস্সা’’তি ৱা ইমিনা পুচ্ছাৱিস্সজ্জনাঅনুগীতিযো ঠপেত্ৱা সেসো ৱিচযহাৰপদত্থো সঙ্গহিতোতি পদস্সাপি সঙ্গহো ৱেদিতব্বো. ইমস্মিং পক্খে গাথাযং চ-সদ্দো পদপূৰণমত্তে দট্ঠব্বো.
‘‘চক্খু অনিচ্চ’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘আম, চক্খু অনিচ্চমেৱা’’তি একন্ততো ৱিস্সজ্জনং একংসব্যাকৰণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং ভাৱেতব্বং, সচ্ছিকাতব্বঞ্চা’’তি পুট্ঠে ‘‘মগ্গপৰিযাপন্নং ভাৱেতব্বং, ফলপৰিযাপন্নং সচ্ছিকাতব্ব’’ন্তি ৱিভজিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং ৱিভজ্জব্যাকৰণং. ‘‘অঞ্ঞিন্দ্ৰিযং কুসল’’ন্তি পুট্ঠে ‘‘কিং অনৱজ্জট্ঠো কুসলট্ঠো, উদাহু সুখৱিপাকট্ঠো’’তি পটিপুচ্ছিত্ৱা ৱিস্সজ্জনং পটিপুচ্ছাব্যাকৰণং. ‘‘সস্সতো অত্তা, অসস্সতো ৱা’’তি ৱুত্তে ‘‘অব্যাকতমেত’’ন্তিআদিনা অৱিস্সজ্জনং ঠপনং. ‘‘কিং পনেতে কুসলাতি ৱা ধম্মাতি ৱা একত্থা, উদাহু নানত্থা’’তি ইদং পুচ্ছনং সাৱসেসং. ৱিস্সজ্জনস্স পন সাৱসেসতা ৱেনেয্যজ্ঝাসযৱসেন দেসনাযং ৱেদিতব্বা. অপ্পাটিহীৰকং সউত্তৰং. সপ্পাটিহীৰকং নিৰুত্তৰং. সেসং ৱিচযহাৰনিদ্দেসে সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
এত্থ চ অস্সাদো অস্সাদহেতু যাৱ আণত্তিহেতূতি এৱং হেতূনম্পি অস্সাদাদযো ৱেদিতব্বা. তত্থ সঙ্খেপতো সুখসুখপচ্চযলক্খণো অস্সাদো, সো ৱিসেসতো সগ্গসম্পত্তিযা দীপেতব্বো. সা হি তস্স উক্কংসো, সেসা পনেত্থ ভৱসম্পত্তি তদন্ৱাযিকা ৱেদিতব্বা. তস্স হেতু দানমযং, সীলমযঞ্চ পুঞ্ঞকিৰিযৱত্থু. দুক্খদুক্খপচ্চযলক্খণো আদীনৱো. ৱিপৰিণামসঙ্খাৰদুক্খতানং তদৱৰোধতো ৱট্টদুক্খস্সাপি এত্থ সঙ্গহো. ৱিসেসতো পন কামানং ওকাৰোতি দট্ঠব্বো, স্ৱাযং সংকিলেসৱত্থুনা, ইত্তৰপচ্চুপট্ঠানতাদীহি চ ৱিভাৱেতব্বো, তস্স হেতু দস অকুসলকম্মপথা. নেক্খম্মং নিস্সৰণং, তস্স হেতু যথাৰহং তদনুচ্ছৱিকা পুব্বভাগপ্পটিপদা. ফলং দেসনাফলমেৱ, তস্স হেতু দেসনা. উপাযো যথাৱুত্তউপাযোৱ, তস্স হেতু চত্তাৰি চক্কানি. আণত্তি উপদেসো, তস্স ৰাগগ্গিআদীহি লোকস্স আদিত্ততা, সত্থু মহাকৰুণাযোগো চ হেতু.
তথা চতূসু অৰিযসচ্চেসু সমুদযেন অস্সাদো, দুক্খেন আদীনৱো, মগ্গনিৰোধেহি নিস্সৰণং, মগ্গো ৱা উপাযো, তদুপদেসো আণত্তি, অনুপাদিসেসা নিব্বানধাতু ফলং. ইতি অনুপুব্বকথায সদ্ধিং বুদ্ধানং সামুক্কংসিকায ধম্মদেসনায নিদ্ধাৰণভাৱেন ৱিচযো ৱেদিতব্বো. পদস্স পদত্থসম্বন্ধো হেতু. সো হি তস্স পৱত্তিনিমিত্তং, পঞ্হস্স ঞাতুকামতা, কথেকুকামতা চ. অদিট্ঠজোতনাদীনঞ্হি চতুন্নং ঞাতুকামতা, ইতৰস্স ইতৰা. ৱিস্সজ্জনস্স পঞ্হো হেতু. এৱং সেসানম্পি যথাৰহং ৱত্তব্বং.
৩. ব্যঞ্জনত্থানং যুত্তাযুত্তপৰিক্খাতি ব্যঞ্জনগ্গহণেন পদং গহিতং, অত্থগ্গহণেন পঞ্হাদীহি সদ্ধিং অস্সাদাদযো গহিতা. ৱিচযহাৰপদত্থা এৱ হি যুত্তাযুত্তাদিৱিসেসসহিতা যুত্তিহাৰাদীনং পদত্থা. তথা হি পদট্ঠানপদট্ঠানিকভাৱৱিসিট্ঠা তেযেৱ পদট্ঠানহাৰস্স পদত্থা. লক্খণলক্খিতব্বতাৱিসিট্ঠা, নিদ্ধাৰিতা চ লক্খণহাৰস্স, নিব্বচনাদিৱিভাৱনাৱিসিট্ঠা চতুব্যূহহাৰস্স, সভাগধম্মৱসেন, ৱিসভাগধম্মৱসেন চ আৱট্টনৱিসিট্ঠা আৱট্টহাৰস্স, ভূমিৱিভাগাদিৱিসিট্ঠা ৱিভত্তিহাৰস্স, পটিপক্খতো পৰিৱত্তনৱিসিট্ঠা পৰিৱত্তনহাৰস্স, পৰিযাযৱেৱচনৱিসিট্ঠা ৱেৱচনহাৰস্স, পভৱাদিপঞ্ঞাপনৱিসিট্ঠা পঞ্ঞত্তিহাৰস্স, খন্ধাদিমুখেহি ওতৰণৱিসিট্ঠা ওতৰণহাৰস্স, পদপদত্থপঞ্হাৰম্ভসোধনৱিসিট্ঠা সোধনহাৰস্স, সামঞ্ঞৱিসেসনিদ্ধাৰণৱিসিট্ঠা অধিট্ঠানহাৰস্স, পচ্চযধম্মেহি পৰিক্খৰণৱিসিট্ঠা পৰিক্খাৰহাৰস্স, পহাতব্বভাৱেতব্বতানিদ্ধাৰণৱিসিট্ঠা সমাৰোপনহাৰস্স পদত্থা. ‘‘ব্যঞ্জনস্স সভাৱনিৰুত্তিতা, অত্থস্স সুত্তাদীহি অৱিলোমনং যুত্তভাৱো’’তি ইমিনা অসভাৱনিৰুত্তিতা, সুত্তাদীহি ৱিলোমনঞ্চ অযুত্তভাৱোতি দীপেতি, তেন যুত্তাযুত্তীনং হেতুং দস্সেতি.
৪. যোনিসোমনসিকাৰাদীতি আদিসদ্দেন সদ্ধম্মস্সৱনসপ্পুৰিসূপনিস্সযাদিসাধাৰণং, অসাধাৰণঞ্চ দেয্যপটিগ্গাহকাদিং সঙ্গণ্হাতি. সম্ভৱতোতি যথাৰহং তস্স ধম্মস্স অনুৰূপং. যাৱ সব্বধম্মাতি এত্থ সব্বং নাম পদেসসব্বং, ন সব্বসব্বন্তি. অযঞ্হি সব্বসদ্দো যথা পঠমৱিকপ্পে সুত্তে আগতধম্মৱসেন পদেসৱিসযো, এৱং দুতিযৱিকপ্পে পদট্ঠানপদট্ঠানিকনিদ্ধাৰণেন তংতংপকৰণপৰিচ্ছিন্নধম্মগ্গহণতো পদেসৱিসযো এৱ, ন অনৱসেসধম্মৱিসযোতি. সুত্তাগতধম্মানং যানি পদট্ঠানানি, তেসঞ্চ যানীতি এৱং কাৰণপৰম্পৰানিদ্ধাৰণলক্খণো পদট্ঠানহাৰো, পৰিক্খাৰহাৰো পন সুত্তাগতধম্মানং তংতংপচ্চযুপ্পন্নানং পটিহেতুপচ্চযতাৱিসেসৱিভাৱনলক্খণোতি সতিপি কাৰণৱিচাৰণভাৱে অযং পদট্ঠানহাৰপৰিক্খাৰহাৰানং ৱিসেসো.
৫. যথা ‘‘সমানাধিকৰণসমানপদে’’তিআদীসু একসদ্দস্স অত্থো সমানসদ্দো, এৱং একৰসট্ঠেন ভাৱনা ‘‘একুপ্পাদা’’তিআদীসু (কথা. ৪৭৩) ৱিয একলক্খণাতি এত্থ একসদ্দো সমানত্থোতি আহ ‘‘সমানলক্খণা’’তি. সংৱণ্ণনাৱসেনাতি এত্থ কম্মত্থে অন-সদ্দো, সংৱণ্ণেতব্বতাৱসেনাতি অত্থো. লক্খণাতি উপলক্খণা. ‘‘নানত্তকাযনানত্তসঞ্ঞিনো (দী. নি. ৩.৩৪১, ৩৫৭, ৩৫৯; অ. নি. ৯.২৪), নানত্তসঞ্ঞানং অমনসিকাৰা’’তিআদীসু সহচাৰিতা দট্ঠব্বা. সঞ্ঞাসহগতা হি ধম্মা তত্থ সঞ্ঞাগ্গহণেন গহিতা. ‘‘দদং মিত্তানি গন্থতী’’তিআদীসু (সং. নি. ১.২৪৬; সু. নি. ১৮৯) সমানকিচ্চতা. পিযৱচনত্থচৰিযা সমানত্ততাপি হি তত্থ মিত্তগন্থনকিচ্চেন সমানকিচ্চা গয্হন্তি সঙ্গহৱত্থুভাৱতো. ‘‘ফস্সপচ্চযা ৱেদনা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানহেতুতা. যথা হি ফস্সো ৱেদনায, এৱং সঞ্ঞাদীনম্পি সহজাতাদিনা পচ্চযো হোতি এৱাতি তেপি সমানহেতুতায ৱুত্তা এৱ হোন্তি. তথা হি ৱুত্তং ‘‘তজ্জামনোৱিঞ্ঞাণধাতুসম্ফস্সজা চেতনা’’তি (ধ. স. ৫), ‘‘ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তিআদি (সং. নি. ৪.৯৩). এৱং ‘‘তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) এৱমাদিপি উদাহৰিতব্বং. ‘‘অৱিজ্জাপচ্চযা সঙ্খাৰা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) সমানফলতা দট্ঠব্বা. যথা হি সঙ্খাৰা অৱিজ্জায ফলং, এৱং তণ্হুপাদাদীনম্পীতি তেপি তত্থ গহিতাৱ হোন্তি. তেনাহ ‘‘পুৰিমকম্মভৱস্মিং মোহো অৱিজ্জা আযূহনা সঙ্খাৰা নিকন্তি তণ্হা উপগমনং উপাদান’’ন্তি. ‘‘ৰূপং অস্সাদেতি অভিনন্দতি, তং আৰব্ভ ৰাগো উপ্পজ্জতী’’তি (পট্ঠা. ১.১.৪২৪) ৱুত্তে তংসম্পযুত্তা ৱেদনাদযো ৱুত্তা এৱ হোন্তি সমানাৰম্মণভাৱতো. ন হি তেহি ৱিনা তস্স উপ্পত্তি অত্থি. এৱমাদীহীতি এত্থ আদিসদ্দেন অত্থপ্পকৰণলিঙ্গসদ্দন্তৰসন্নিধানসামত্থিযাদীনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. অত্থাদিৱসেনপি হি সুত্তে অৱুত্তানম্পি ৱুত্তানং ৱিয নিদ্ধাৰণং সম্ভৱতীতি. ৱুত্তপ্পকাৰেনাতি ‘‘ৱধকট্ঠেন একলক্খণানী’’তিআদিনা পাড়িযং, ‘‘সহচাৰিতা’’তিআদিনা অট্ঠকথাযঞ্চ ৱুত্তেন পকাৰেন.
৬. ‘‘ফুসনট্ঠেন ফস্সো’’তিআদিনা নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱচনং নিব্বচনং, তং পন পদস্সেৱ, ন ৱাক্যস্সাতি আহ ‘‘পদনিব্বচন’’ন্তি. অধিপ্পাযনিদানানিপেত্থ ব্যঞ্জনমুখেনেৱ নিদ্ধাৰেতব্বানি. নিব্বচনপুব্বাপৰসন্ধীসু ৱত্তব্বমেৱ নত্থীতি আহ ‘‘ৱিসেসতো ব্যঞ্জনদ্ৱাৰেনেৱ অত্থপৰিযেসনা’’তি. পৱত্তিনিমিত্তং অজ্ঝাসযাদি.
৭. ‘‘পদট্ঠানে’’তি ইদং সুত্তে আগতধম্মানং কাৰণভূতেপি ধম্মে নিদ্ধাৰেত্ৱা সভাগতো, ৱিসভাগতো চ আৱট্টনং কাতব্বন্তি দস্সনত্থং ৱুত্তং, ন তন্তিৱসেন. তস্মা পদট্ঠাননিদ্ধাৰণায ৱিনাপি আৱট্টনং যুত্তমেৱাতি সিদ্ধং হোতি. পদস্স ৱা সদ্দপৱত্তিট্ঠানং পদট্ঠানং পদত্থো. এতস্মিং পক্খে ‘‘আৰম্ভথ নিক্কমথাতি (সং. নি. ১.১৮৫; নেত্তি. ২৯; পেটকো. ৩৮; মি. প. ৫.১.৪) ৱীৰিযস্স পদট্ঠান’’ন্তি (নেত্তি. ২৯) এত্থ য্ৱাযমাৰম্ভধাতুআদিকো অত্থো ৱুত্তো, তং ৱীৰিযসদ্দস্স পৱত্তিট্ঠানং ৱীৰিযসদ্দাভিধেয্যো অত্থোতি এৱমত্থো ৱেদিতব্বো. সেসেসুপি এসেৱ নযো. সেসকং নামগহিততো ইতৰং, তং পন তস্স পটিপক্খভূতং ৱা সিযা, অঞ্ঞং ৱাতি আহ ‘‘ৱিসভাগতায অগ্গহণেন ৱা’’তি. সংৱণ্ণনায যোজেন্তোতি যথাৱুত্তৱিসভাগধম্মনিদ্ধাৰণভূতেন অত্থকথনেন পাড়িযং যোজেন্তো. তেনাহ ‘‘দেসন’’ন্তি. ‘‘পটিপক্খে’’তি ইদং নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং সভাগধম্মৱসেনপি আৱট্টনস্স ইচ্ছিতত্তা.
৮. নামৱসেনাতি সাধাৰণনামৱসেন. পাড়িযং পন ‘‘মিচ্ছত্তনিযতানং সত্তানং, অনিযতানঞ্চ সত্তানং দস্সনপহাতব্বা কিলেসা সাধাৰণা’’তিআগতত্তা (নেত্তি. ৩৪) ‘‘দস্সনপহাতব্বাদিনামৱসেনা’’তি ৱুত্তং. ৱত্থুৱসেনাতি সত্তসন্তানৱসেন. সো হি ধম্মানং পৱত্তিট্ঠানতায ইধ ‘‘ৱত্থূ’’তি অধিপ্পেতো. তেনাহ – ‘‘পুথুজ্জনস্স, সোতাপন্নস্স চ কামৰাগব্যাপাদা সাধাৰণা’’তিআদি (নেত্তি. ৩৪). ৱুত্তৱিপৰিযাযেনাতি নামতো, ৱত্থুতো চ আৱেণিকতায. তংতংমগ্গফলট্ঠানঞ্হি তংতংমগ্গফলট্ঠতা, ভব্বানং ভব্বতা, অভব্বানং অভব্বতা অসাধাৰণা.
৯. ‘‘ভাৱিতে’’তি ইদং ভাৱনাকিৰিযায উপলক্খণং, ন এত্থ কালৱচনিচ্ছাতি আহ ‘‘ভাৱেতব্বেতি অত্থো’’তি. ভাৱনা চেত্থ আসেৱনাতি, কুসলসদ্দোপি অনৱজ্জট্ঠোতি ৱেদিতব্বো. পটিপক্খতোতি ৱিপক্খতো. ৱিসদিসূদাহৰণেন ব্যতিৰেকতো যথাধিপ্পেতধম্মপ্পতিট্ঠানা হেসা.
১০. পদত্থস্সাতি পদাভিধেয্যস্স অত্থস্স, সভাৱধম্মস্স ৱা.
১১. নিক্খেপো দেসনা. পভৱো সমুদযো.
১২. ‘‘অৱুত্তানম্পি সঙ্গহো’’তি ইমিনা অৱুত্তসমুচ্চযত্থো চ-সদ্দোতি দস্সেতি.
১৩. ‘‘গাথাৰুড়্হে’’তি ইমিনা পাড়িআগতোৱ পঞ্হো ৱেদিতব্বো, ন ইতৰোতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘বুদ্ধাদীহি ব্যাকতে’’তি. তস্স অত্থস্সাতি আৰদ্ধস্স অত্থস্স, তেন আৰম্ভসোধনস্স ৱিসযমাহ. এত্থ চ অত্থদ্ৱাৰেনেৱ পদপুচ্ছাসোধনম্পি কৰীযতীতি পুন ‘‘তস্স অত্থস্সা’’তি ৱুত্তং. অথ ৱা ৱিস্সজ্জিতম্হীতি ৱিস্সজ্জনে. ৱিস্সজ্জনসোধনেন হি পঞ্হাসোধনং. পঞ্হেতি পুচ্ছাযং. গাথাযন্তি উপলক্খণং, তেন গাথাযং, সুত্তগেয্যাদীসু চাতি ৱুত্তং হোতি. যমাৰব্ভাতি যং সীলাদিমাৰব্ভ গাথাদীসু দেসিতং, তস্মিং আৰম্ভেতি অত্থো. পুচ্ছিতাতি পুচ্ছাকাৰিনী, ‘‘কা এত্থ পদসুদ্ধি, কা পঞ্হাসুদ্ধি, কা আৰম্ভসুদ্ধী’’তি এৱং পুচ্ছাকাৰিনী পুচ্ছং কত্ৱা পৱত্তিতা সুদ্ধাসুদ্ধপৰিক্খাতি যোজনা.
১৪. ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি যথা লোকে ‘‘জাতি সামঞ্ঞং, ভেদো সামঞ্ঞং, সম্বন্ধো সামঞ্ঞ’’ন্তিআদিনা সামঞ্ঞং জাতিআদিং, তব্বিধুৰঞ্চ ৱিসেসং ৱিকপ্পেন্তি পৰিকপ্পেন্তি, এৱং ন ৱিকপ্পযিতব্বাতি অত্থো. যদা যো কালৱিসেসো ‘‘স্ৱে’’তি লদ্ধৱোহাৰো, তদা সো তংদিৱসাতিক্কমে ‘‘অজ্জা’’তি, পুন তংদিৱসাতিক্কমে ‘‘হিয্যো’’তি ৱোহৰীযতীতি অনৱট্ঠিতসভাৱা এতে কালৱিসেসা. দিসাযপি ‘‘একং অৱধিং অপেক্খিত্ৱা পুৰত্থিমা দিসা, ততো অঞ্ঞং অপেক্খিত্ৱা পচ্ছিমা নাম হোতী’’তিআদিনা অনৱট্ঠিতসভাৱতা ৱেদিতব্বা. জাতিআদিঅপেক্খাযাতি জাতিআদিদুক্খৱিসেসাপেক্খায. সচ্চাপেক্খাযাতি সচ্চসামঞ্ঞাপেক্খায. ‘‘তণ্হা’’তি ৱুচ্চমানং কামতণ্হাদিঅপেক্খায সামঞ্ঞম্পি সমানং সচ্চাপেক্খায ৱিসেসো হোতীতি এৱমাদিং সন্ধাযাহ ‘‘এস নযো সমুদযাদীসুপী’’তি.
১৬. এত্থাতি এতস্মিং বুদ্ধৱচনে. তেনাহ ‘‘সিক্খত্তযসঙ্খাতস্সা’’তিআদি. যথাৰুতং যথাকথিতং সদ্দতো অধিগতং নিদ্ধাৰিতং, ন অত্থপ্পকৰণলিঙ্গসদ্দন্তৰসন্নিধানাদিপ্পমাণন্তৰাধিগতং. ‘‘অত্থতো দস্সিতা’’তি ইদং যস্মিং সুত্তে ভাৱনাৱ কথিতা, ন পহানং, তং সন্ধায ৱুত্তং.
নযসঙ্খেপৱণ্ণনা
১৭. তণ্হাৱিজ্জাহি কৰণভূতাহি. সংকিলেসো পক্খো এতস্সাতি সংকিলেসপক্খো, সংকিলেসপক্খিকো সুত্তত্থো, তস্স নযনলক্খণোতি যোজনা. ৱোদানপক্খস্স সুত্তত্থস্সাতি সম্বন্ধো. ৱুট্ঠানগামিনিযা, বলৱৱিপস্সনায চ দুক্খাদীসু পৰিঞ্ঞেয্যতাদীনি মগ্গানুগুণো গহণাকাৰো অনুগাহণনযো. যদি এৱং কথং নযোতি আহ ‘‘তস্স পনা’’তিআদি. তত্থ ‘‘নযৱোহাৰো’’তি ইমিনা নযাধিট্ঠানং নযোতি ৱুত্তন্তি দস্সেতি.
১৮. বাধকাদিভাৱতোতি বাধকপভৱসন্তিনিয্যানভাৱতো. অঞ্ঞথাভাৱাভাৱেনাতি অবাধকঅপ্পভৱঅসন্তি অনিয্যানভাৱাভাৱেন. সচ্চসভাৱত্তাতি অমুসাসভাৱত্তা. অৱিসংৱাদনতোতি অৰিযসভাৱাদিভাৱস্স ন ৱিসংৱাদনতো একন্তিকত্তাতি অত্থো.
১৯. সংকিলিট্ঠধম্মাতি সংকিলেসসমন্নাগতা ধম্মা সদ্ধম্মনযকোৱিদাতি সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিধম্মনযকুসলা, একত্তাদিনযকুসলা ৱা.
২০. অত্থৱিস্সজ্জনেসূতি ‘‘ইমে ধম্মা কুসলা’’তিআদিনা (ধ. স. ১) সুত্তে কতপঞ্হৱিস্সজ্জনেসু চেৱ অট্ঠকথায কতঅত্থসংৱণ্ণনাসু চ. ‘‘ৱোদানিযা’’তি ইমিনা অনৱজ্জধম্মা ইধ কুসলাতি অধিপ্পেতা, ন সুখৱিপাকাতি দস্সেতি. তস্স তস্স অত্থনযস্স যোজনত্থং মনসা ৱোলোকযতেতি যোজনা.
২১. যদি কৰণভূতং, কথং তস্স অত্থন্তৰাভাৱোতি আহ ‘‘যেন হী’’তিআদি. দিসাভূতধম্মানং ৱোলোকযনসমানযনভাৱতো ৱোহাৰভূতো, কম্মভূতো চ নযো, ন নন্দিযাৱট্টাদযো ৱিয অত্থভূতোতি ‘‘ৱোহাৰনযো, কম্মনযো’’তি চ ৱুচ্চতি.
দ্ৱাদসপদৱণ্ণনা
২৩. অপৰিযোসিতে পদেতি উচ্চাৰণৱেলাযং পদে অসমত্তে, ৱিপ্পকতেতি অত্থো. পৰিযোসিতে হি ‘‘পদ’’ন্ত্ৱে সমঞ্ঞা সিযা, ন ‘‘অক্খৰ’’ন্তি অধিপ্পাযো. পদস্স ৱেৱচনতায অত্থৱসেন পৰিযাযং খৰন্তং সঞ্চৰন্তং ৱিয হোতি, ন এৱং ৱণ্ণো অৱেৱচনত্তাতি আহ পৰিযাযৱসেন অক্খৰণতো’’তি. ন হি ৱণ্ণস্স পৰিযাযো ৱিজ্জতী’’তি ইদং অকাৰাদিৱণ্ণৱিসেসং সন্ধায ৱদতি, ন ৱণ্ণসামঞ্ঞং. তস্স হি ৱণ্ণো অক্খৰন্তি পৰিযাযো ৱুত্তো এৱাতি.
অক্খৰসদ্দস্স অত্থং ৱত্ৱা তপ্পসঙ্গেন ৱণ্ণসদ্দস্সপি ৱত্তুং ‘‘কেনট্ঠেন ৱণ্ণো’’তিআদিমাহ. তত্থ ননু পদেন, ৱাক্যেন ৱা অত্থো সংৱণ্ণীযতি, ন অক্খৰেনাতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘ৱণ্ণো এৱ হী’’তিআদি. পদাদিভাৱেনাতি পদৱাক্যভাৱেন. যথাসম্বন্ধন্তি যথাসঙ্কেতং. অযং-সদ্দো ইমস্সত্থস্স ৱাচকো, অযং অত্থো ইমস্স সদ্দস্স ৱচনীযোতি যথাগহিতসঙ্কেতানুৰূপং সদ্দত্থানং ৱাচকৱচনীযভাৱো. অথ ৱা য্ৱাযং সদ্দত্থানং অঞ্ঞমঞ্ঞং অৱিনাভাৱো, সো সম্বন্ধো. তদনুৰূপং একক্খৰং নামপদং ‘‘মা এৱং মঞ্ঞসী’’তিআদীসু মা-কাৰাদি. কেচীতি অভযগিৰিৱাসিনো. তে হি অভিধম্মদেসনং ‘‘মনসাদেসনা’’তি ৱদন্তি, যতো ৰাহুলাচৰিযো ‘‘ৱিসুদ্ধকৰুণানং মনসাদেসনা ৱাচায অক্খৰণতো অক্খৰসঞ্ঞিতা’’তি আহ.
সত্ৱপ্পধানন্তি দ্ৰব্যপ্পধানং. নামপদে হি দ্ৰব্যমাৱিভূতৰূপং, কিৰিযা অনাৱিভূতৰূপা যথা ‘‘ফস্সো’’তি (ম. নি. ৩.১২৬; সং. নি. ২.১, ৩৯; মহাৱ. ১; ৱিভ. ২২৫; উদা. ১; নেত্তি. ২৪). আখ্যাতপদে পন কিৰিযা আৱিভূতৰূপা, দ্ৰব্যমনাৱিভূতৰূপং যথা ‘‘ফুসতী’’তি. তেন নেসং সত্ৱকিৰিযাপ্পধানতা ৱুত্তা. কিৰিযাৱিসেসগ্গহণনিমিত্তন্তি কিৰিযাৱিসেসাৱবোধহেতু কিৰিযাৱিসেসদীপনতো, যথা ‘‘চিৰপ্পৱাসি’’ন্তি (ধ. প. ২১৯) এত্থ প-সদ্দো ৱসনকিৰিযায ৱিযোগৱিসিট্ঠতং দীপেতি. ‘‘এৱং মনসি কৰোথ, মা এৱং মনসাকত্থা’’তিআদীসু কিৰিযাৱিসেসস্স জোতকো এৱং-সদ্দো. ‘‘এৱংসীলা (দী. নি. ৩.১৪২) এৱংধম্মা’’তিআদীসু (দী. নি. ২.১৩; ম. নি. ৩. ১৯৮; সং. নি. ৫.৩৭৮) সত্ৱৱিসেসস্স. এৱং সেসনিপাতপদানম্পীতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কিৰিযায…পে… নিপাতপদ’’ন্তি.
সঙ্খেপতো ৱুত্তং, কিং পন তন্তি আহ ‘‘পদাভিহিত’’ন্তি. অথ ৱা সঙ্খেপতো ৱুত্তং, যো অক্খৰেহি সঙ্কাসিতোতি ৱুচ্চতি. পদাভিহিতং পদেহি কথিতং, যো পদেহি পকাসিতোতি ৱুচ্চতি. তদুভযং, যদি পদসমুদাযো ৱাক্যং, তস্স কো পৰিচ্ছেদো. যাৱতা অধিপ্পেতত্থপৰিযোসানং, তাৱতা একৱাক্যন্তিপি ৱদন্তি, বহূপেত্থ পকাৰে ৱণ্ণেন্তি. কিং তেহি, সাখ্যাতং সাব্যযং সকাৰকং সৱিসেসনং ‘‘ৱাক্য’’ন্তি দট্ঠব্বং. ননু চ পদেনপি অত্থো ব্যঞ্জীযতীতি চোদনং মনসি কত্ৱা আহ ‘‘পদমত্তসৱনেপি হী’’তিআদি. আকাৰেসু ৱাক্যৱিভাগেসু অভিহিতং কথিতং নিব্বচনং আকাৰাভিহিতং নিব্বচনং. ‘‘অভিহিতন্তি চ পাড়িআগত’’ন্তি ৱদন্তি.
‘‘নিব্বানং মগ্গতি, নিব্বানত্থিকেহি ৱা মগ্গীযতি, কিলেসে ৱা মাৰেন্তো গচ্ছতীতি মগ্গো’’তিআদিনা (ধ. স. অট্ঠ. ১৬) নিব্বচনানং ৱিত্থাৰো. তংনিদ্দেসকথনত্তা নিদ্দেসোতি ইমমত্থমাহ ‘‘নিব্বচনৱিত্থাৰো নিৰৱসেসদেসনত্তা নিদ্দেসো’’তি. পদেহীতি ৱাক্যাৱযৱভূতেহি, ৱাক্যতো ৱিভজ্জমানেহি ৱা আখ্যাতাদিপদেহি. তেনাহ ‘‘ৱাক্যস্স ৱিভাগো’’তি, তথা চাহ ‘‘অপৰিযোসিতে’’তিআদি. অপৰে পন ‘‘পকতিপচ্চযলোপাদেসাদিৱসেন অক্খৰৱিভাগো আকাৰো, নিৰুত্তিনযেন পদৱিভাগো নিব্বচনং, ৱাক্যৱিভাগো নিদ্দেসো. ৱণ্ণপদৱাক্যানি হি অৱিভত্তানি, ৱিভত্তানি চ ছ ব্যঞ্জনপদানী’’তি ৱদন্তি. ছট্ঠং ৱচনন্তি ছট্ঠং পদং. কাতব্বন্তি ‘‘অক্খৰং পদং ব্যঞ্জনং আকাৰো তথেৱ নিৰুত্তি নিদ্দেসো ছট্ঠৱচন’’ন্তি গাথাযং এৱং কত্তব্বং, সংৱণ্ণনাৱসেন ৱা আকাৰপদং চতুত্থং কাতব্বন্তি অত্থো. সব্বো সদ্দৱোহাৰো ৱিভত্তেহি, অৱিভত্তেহি চ অক্খৰপদৱাক্যেহেৱ, তদঞ্ঞপ্পকাৰো নত্থীতি আহ ‘‘যানিমানী’’তিআদি.
২৪. কাসনাসদ্দো কম্মত্থোতি দস্সেতুং ‘‘কাসীযতী’’তিআদি ৱুত্তং. পদেহি তাৱ অত্থস্স সঙ্কাসনা, পকাসনা চ হোতু, পদাৱধিকাপি সংৱণ্ণনা ইচ্ছিতাতি অক্খৰেহি পন কথন্তি আহ ‘‘অক্খৰেহি সুয্যমানেহী’’তিআদি. পদত্থসম্পটিপত্তীতি পদাভিধেয্যঅত্থাৱবোধো. ‘‘অক্খৰেহি সঙ্কাসেতী’’তিআদিনা অক্খৰকৰণং সঙ্কাসনভূতং উগ্ঘটনকিৰিযং ৱদন্তেন যথাৱুত্তো অত্থো সাধিতোতি দস্সেতুং ‘‘তথা হী’’তিআদি ৱুত্তং.
ৱিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তীতি একত্তনিদ্দেসো সমাহাৰোতি অযং দ্ৱন্দসমাসো. উভযেনাতি ‘‘ৱিৱৰণা, ৱিভজনা’’তি ইমিনা দ্ৱযেন. এতেহীতি এত্থ এৱ-কাৰো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি আহ ‘‘এতেহি এৱা’’তি. ‘‘সঙ্কাসনা…পে… অভাৱতো’’তি ইমিনা যথাধিপ্পেতঅনূনাৱধাৰণফলং দস্সেতি. উগ্ঘটনাদীতি আদিসদ্দেন ৱিপঞ্চননযানি সঙ্গণ্হাতি.
২৫. সম্মা যুত্তোতি সম্মা অৱিপৰীতং, অনৱসেসতো চ যুত্তো সহিতো. তথা হি ৱুত্তং ‘‘অনূনা’’তি. সব্বো হি পাড়িঅত্থো অত্থপদঅত্থনযেহি অনৱসেসতো সঙ্গহিতো. তেনাহ ‘‘সব্বস্স হী’’তিআদি.
২৬. কস্মা পনেত্থ মূলপদপদট্ঠানানি অসঙ্গহিতানীতি? পদত্থন্তৰাভাৱতো. মূলপদানি হি নযানং সমুট্ঠানমত্তত্তা পদট্ঠানানীতি দস্সিতোযং নযো. তেন ৱুত্তং ‘‘ইতো ৱিনিমুত্তো কোচি নেত্তিপদত্থো নত্থী’’তি.
নেত্তিযা কাৰণভূতায. হাৰা সংৱণ্ণেতব্বাতি সুত্তস্স অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন হাৰা ৱিত্থাৰেতব্বা. স্ৱাযন্তি সো অযং সংৱণ্ণনাক্কমো. যেন অনুক্কমেন নেত্তিযং দেসিতা, তেনেৱ সুত্তে অত্থসংৱণ্ণনাৱসেন যোজেতব্বাতি. এৱং সিদ্ধেতি দেসনাক্কমেনেৱ সিদ্ধে. অযং আৰম্ভোতি ‘‘সোড়স হাৰা পঠম’’ন্তি এৱং পৱত্তো আৰম্ভো. ইমমত্থন্তি ইমং ৱুচ্চমাননিযমসঙ্খাতং অত্থং.
যদি দেসিতক্কমেনেৱ হাৰনযা সুত্তে যোজেতব্বা সিযুং, কিং সো কমো কাৰণনিৰপেক্খো, উদাহু কাৰণসাপেক্খোতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৱ কাৰণনিৰপেক্খো হাৰনযানং অনুক্কমো, অনেকে অত্থা ৱুচ্চমানা অৱস্সং একেন কমেন ৱুচ্চন্তীতি. এৱং সন্তে যেন কেনচি কমেন সুত্তে যোজেতব্বা সিযুং, তথা সতি নিযমো নিৰত্থকো সিযা. অথ কাৰণসাপেক্খো, কিং তং কাৰণন্তি? ইতৰো কাৰণগৱেসনং অকত্ৱা অত্থো এৱেত্থ গৱেসিতব্বোতি অধিপ্পাযেন ‘‘নাযমনুযোগো ন কত্থচি অনুক্কমে নিৱিসতী’’তি ৱত্ৱা ‘‘ন পন মযং দেৱানংপিযস্স মনোৰথৱিঘাতায চেতেমা’’তি কমকাৰণং ৱিচাৰেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিনা দেসনাহাৰস্স তাৱ আদিতো দেসনায কাৰণং পতিট্ঠপেতি. তত্থ ধম্মদেসনায নিস্সযো অস্সাদাদীনৱনিস্সৰণানি, সৰীৰং আণত্তি. পকতিযা সভাৱেন. নিদ্ধাৰণেন ৱিনাপি পতিট্ঠাভাৱতো নিস্সযভাৱতো.
‘‘তথা হি ৱক্খতী’’তিআদিনা যথাৱুত্তং অত্থং পাকটতৰং কৰোতি. এস নযো ইতৰেসুপি.
ৱিচযানন্তৰন্তি ৱিচযহাৰানন্তৰং. সেসেসুপি এসেৱ নযো. তথা হীতি লক্খণহাৰৱিভঙ্গে যুত্তাযুত্তানং কাৰণপৰম্পৰায পৰিগ্গহিতসভাৱানং অৱুত্তানম্পি একলক্খণতায গহণং ৱুত্তং.
অত্থতো নিদ্ধাৰিতানন্তি অত্থুদ্ধাৰপুব্বাপৰানুসন্ধিআদিঅত্থতো সুত্তন্তৰতো উদ্ধটানং সংৱণ্ণিযমানসুত্তে আনীতানং পাড়িধম্মানং. সদ্দতো, পমাণন্তৰতো চ লদ্ধানং ইধ ৱিচাৰেতব্বত্তা আহ ‘‘নিৰৱসেসতো’’তি. অত্থস্সাতি অভিধেয্যত্থস্স. ধম্মস্সাতি সভাৱধম্মস্স. তত্থ তত্থ তং অভিনিৰোপেতীতি তস্মিং তস্মিং অত্থে, ধম্মে চ তং নামং অভিনিৰোপেতি, ‘‘অযমেৱংনামো’’তি ৱোহৰতি. ‘‘অত্থস্স, ধম্মস্সা’’তি পদদ্ৱযেন সামঞ্ঞতো অত্থো, ধম্মো চ অনৱসেসেত্ৱা গহিতোতি আহ ‘‘অনৱসেসপৰিযাদান’’ন্তি, যতো ৱুত্তং ‘‘তত্থ তত্থা’’তি. তথাতি যথা অনৱসেসত্থাৱবোধদীপকং অনৱসেসপৰিযাদানং কতং চতুব্যূহপাড়িযং, এৱং পুনপ্পুনং গব্ভমুপেতীতি এত্থ অসদ্দৱতী অত্থা পৱত্তিৱসেন লব্ভমানা সম্মাপটিপত্তি উদ্ধটাতি উপসংহাৰত্থো তথা-সদ্দো.
তেনেৱাতি সুত্তন্তৰসংসন্দনস্স সভাগৱিসভাগধম্মন্তৰাৱট্টনূপাযভাৱতো এৱ. যতোতি সভাগৱিসভাগধম্মাৱট্টনস্স সাধাৰণাদিধম্মৱিভজনূপাযত্তা. পটিৱিভত্তসভাৱেতি পটিভাগভাৱেন ৱিভত্তসভাৱে.
তে ধম্মাতি পটিপক্খতো পৰিৱত্তিতধম্মা. ন পৰিযাযৱিভাৱনা পঞ্ঞত্তিৱিভাগপৰিগ্গাহিকাতি আহ ‘‘পৰিযা…পে… সুবোধনঞ্চা’’তি.
পুচ্ছাৱিসোধনং ৱিস্সজ্জনং. আৰম্ভৱিসোধনং দেসনায অত্থকথনং. তদুভযৱিচাৰো ধাতাদীসু অসম্মুয্হন্তস্সেৱ সম্ভৱতীতি আহ ‘‘ধাতাযতনা…পে… সম্পাদেতু’’ন্তি. সুদ্ধো আৰম্ভোতিআদিপাড়িনিদস্সনেনপি অযমেৱত্থো উদাহটোতি ৱেদিতব্বং.
‘‘কাৰণাকাৰো’’তি পদট্ঠানং সন্ধায ৱদতি. পভেদতো দেসনাকাৰোতি ৱেৱচনং. নিদ্ধাৰেত্ৱা ৱুচ্চমানানীতি উদ্ধৰিত্ৱা সমাৰোপিযমানানীতি অধিপ্পাযো. সুত্তস্স অত্থং তথত্তাৱবোধাযাতি সুত্তস্স পদত্থাৱগমমুখেন চতুসচ্চাভিসমযায.
ৱেনেয্যত্তযযুত্তো অত্থনযত্তযূপদেসো ‘‘ৱেনেয্যত্তযপ্পযোজিতো’’তি ৱুত্তো. ৱেনেয্যত্তযঞ্হি পচ্চযসমৱাযে তদুপদেসফলং অধিগচ্ছন্তং অত্থং পযোজেতি নামাতি. তদনুক্কমেনেৱাতি তেসং উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং দেসনানুক্কমেনেৱ. তেতি তযো অত্থনযা. তেসন্তি উগ্ঘটিতঞ্ঞুআদীনং. যথা উদ্দেসাদীনং সঙ্খেপমজ্ঝিমৱিত্থাৰৱুত্তিযা তিণ্ণং পুগ্গলানং উপকাৰতা, এৱং তেসং অত্থনযানং. তস্সাতি অত্থনযত্থস্স. তত্থাতি তস্সং তস্সং ভূমিযং.
সমুট্ঠানং নিদানং. অনেকধা সদ্দনযতো, নিৰুত্তিনযতো চাতি অনেকপ্পকাৰং. পদত্থো সদ্দত্থো. ৱিধি অনুৱাদোতি ইদমেত্থ ৱিধিৱচনং, অযমনুৱাদোতি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. সমাধাতব্বোতি পৰিহৰিতব্বো. অনুসন্ধীযা অনুৰূপং নিগমেতব্বন্তি যায অনুসন্ধিযা সুত্তে উপৰি দেসনা পৱত্তা, তদনুৰূপং সংৱণ্ণনা নিগমেতব্বা. পযোজনন্তি ফলং. পিণ্ডত্থোতি সঙ্খেপত্থো. অনুসন্ধীতি পুচ্ছানুসন্ধিআদিঅনুসন্ধি. উপোগ্ঘাটোতি নিদস্সনং. চালনাতি চোদনা. পচ্চুপট্ঠানং পৰিহাৰো.
পকতিআদিপদাৱযৱং ভিন্দিত্ৱা কথনং ভেদকথা যথা ‘‘দিব্বন্তীতি দেৱা’’তি (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৫৩). পদস্স অত্থকথনং তত্ৱকথা যথা ‘‘বুদ্ধোতি যো সো ভগৱা সযম্ভূ অনাচৰিযকো’’তি (মহানি. ১৯২; চূড়নি. পাৰাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬১). পৰিযাযৱচনং ৱেৱচনগ্গহণং যথা ‘‘পঞ্ঞা পজাননা’’তি (ধ. স. ১৬). ৱিচযযুত্তিচতুব্যূহপৰিৱত্তনহাৰেকদেসসঙ্গহিতা, ৱেৱচনহাৰসঙ্গহিতা চাতি আহ ‘‘তে ইধ কতিপযহাৰসঙ্গহিতা’’তি.
অত্তনো ফলং ধাৰেতীতি ধম্মোতি হেতুনো ধম্মভাৱো ৱেদিতব্বো. ঞাপকহেতূপি ঞাণকৰণট্ঠেন কাৰকে পক্খিপিত্ৱা আহ ‘‘কাৰকো সম্পাপকোতি দুৱিধো’’তি. পুন চক্খুবীজাদিনিব্বত্তকমেৱ কাৰণং কত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘পুন…পে… তিৱিধো’’তিআদিমাহ. ‘‘তযো কুসলহেতূ’’তিআদিনা (ধ. স. ১০৫৯-১০৬০) আগতা অলোভাদযো, লোভাদযো চ হেতুহেতু নাম. ‘‘চত্তাৰো খো, ভিক্খৱে, মহাভূতা হেতু, চত্তাৰো মহাভূতা পচ্চযো ৰূপক্খন্ধস্স পঞ্ঞাপনাযা’’তিআদিনা (ম. নি. ৩.৮৬) আগতো পচ্চযহেতু নাম. কুসলাকুসলং কম্মং অত্তনো ৱিপাকং পতি উত্তমহেতু নাম. চক্খাদিবীজাদি চক্খুৱিঞ্ঞাণঅঙ্কুৰাদীনং অসাধাৰণহেতু নাম. কুসলাকুসলানং সতিপি পচ্চযধম্মভাৱে ইট্ঠানিট্ঠফলৱিসেসহেতুভাৱদস্সনত্থং ৱিসুং গহণং, সদ্দমগ্গানং পন ঞাপকসম্পাপকহেতুভাৱদস্সনত্থন্তি দট্ঠব্বং. অঙ্কুৰাদিকস্স অসাধাৰণহেতু বীজাদিসমানজাতিযহেতুতায সভাগহেতু. সাধাৰণহেতু ভুসসলিলাদিঅসমানজাতিযতায অসভাগহেতু. ইন্দ্ৰিযবদ্ধসন্তানিকো অজ্ঝত্তিকহেতু, ইতৰো বাহিৰহেতু. কেচি পন ‘‘সসন্তানিকো অজ্ঝত্তিকহেতু, ইতৰো বাহিৰহেতূ’’তি ৱদন্তি. পৰিগ্গাহকো উপত্থম্ভকো. পৰম্পৰহেতু উপনিস্সযপচ্চযো.
নিব্বানস্স অনিব্বত্তনিযেপি সমুদযপ্পহানসমুদযনিৰোধানং অধিগমাধিগন্তব্বভাৱতো নিব্বানং পতি মগ্গস্স হেতুভাৱো ৱিয মগ্গং পতি নিব্বানস্স ফলভাৱো উপচাৰসিদ্ধোতি আহ ‘‘ফলপৰিযাযো লব্ভতী’’তি.
পটিপজ্জমানভূমি মগ্গধম্মা. পটিপন্নভূমি ফলধম্মা.
কিচ্চতোতি সৰসতো. লক্খণতোতি উপলক্খণতো. সামঞ্ঞতোতি সমানভাৱতো. তেন সমানহেতুতা, সমানফলতা, সমানাৰম্মণতা চ গহিতা হোতীতি. তত্থ যং ৱত্তব্বং, তং হেট্ঠা লক্খণহাৰনিদ্দেসৱণ্ণনাযং ৱুত্তমেৱ.
অপিচেত্থ সম্পযোগৱিপ্পযোগৱিৰোধপকৰণলিঙ্গসদ্দন্তৰসন্নিধানসামত্থিযাদীনম্পি ৱসেন নযৱিভাগো ৱেদিতব্বো. তত্থ সম্পযোগতো তাৱনযৱিভাগো – ‘‘নাহং, ভিক্খৱে, অঞ্ঞং একধম্মম্পি সমনুপস্সামি, যং এৱং লহুপৰিৱত্তং, যথযিদং চিত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১.৪৮) চিত্তস্স লহুপৰিৱত্তিতা গহিতা, তংসম্পযোগতো চেতসিকানম্পি গহিতাৱ হোতি অঞ্ঞত্থ নেসং চিত্তেন সম্পযোগদীপনতো. অথ ৱা ‘‘সঞ্ঞিনো’’তি. সঞ্ঞাসহিততাৱচনেন হি নেসং ৱেদনাচেতনাদিৱন্ততাপি সম্পযোগতো দীপিতা হোতি.
ৱিপ্পযোগতো – ‘‘অহেতুকা’’তি. হেতুসম্পযুত্তা হি ধম্মা ‘‘সহেতুকা’’তি ৱুত্তাতি তব্বিধুৰা ধম্মা ৱিপ্পযোগতো ‘‘অহেতুকা’’তি ৱুত্তাতি ৱিঞ্ঞাযতি. অথ ৱা ‘‘অসঞ্ঞিনো’’তি. সঞ্ঞাৱিপ্পযুত্তা হি ধম্মপৱত্তি ইধাধিপ্পেতা, ন সঞ্ঞায অভাৱমত্তন্তি ৱিঞ্ঞাযতি.
ৱিৰোধতো – ‘‘অট্ঠমকো (যম. ৩.ইন্দ্ৰিযযমকপাড়ি.৪৩৯), সদ্ধানুসাৰী’’তি (পু. প. মাতিকা ৭.৩৬) চ ৱুত্তে তং সন্ততিযং সংযোজনত্তযপ্পহানং ৱিঞ্ঞাযতি, তথা ‘‘সতি ৱা উপাদিসেসে অনাগামিতা’’তি (দী. নি. ২.৪০৪; ম. নি. ১.১৩৭) ৱুত্তে পঞ্চোৰম্ভাগিযসংযোজনপ্পহানং, ‘‘দিট্ঠেৱ ধম্মে অঞ্ঞা’’তি (দী. নি. ২.৪০৪; ম. নি. ১.১৩৭) ৱুত্তে অনৱসেসসংযোজনপ্পহানং ৱিঞ্ঞাযতি.
পকৰণতো – ‘‘অব্যাকতা ধম্মা’’তি (ধ. স. মাতিকা). অধিকাৰতো হি কুসলাকুসলভাৱেন ন কথিতাতি ঞাযতি. ‘‘উপধী হি নৰস্স সোচনা’’তি (সং. নি. ১.১২, ১৪৪) চ. বাহিৰা হি ধম্মা ইধ ‘‘উপধী’’তি অধিপ্পেতাতি ৱিঞ্ঞাযতি.
লিঙ্গতো – ‘‘সীতেনপি ৰুপ্পতি, উণ্হেনপি ৰুপ্পতী’’তিআদি (সং. নি. ৩.৭৯). সীতাদিগ্গহণেন হি লিঙ্গেন ভূতুপাদাযপ্পকাৰস্সেৱ ধম্মস্স ৰূপভাৱো, ন ইতৰস্স.
সদ্দন্তৰসন্নিধানতো – ‘‘কাযপস্সদ্ধি, কাযাযতন’’ন্তি. ‘‘যা ৱেদনাক্খন্ধস্সা’’তিআদিৱচনতো হি পুৰিমো কাযসদ্দো সমূহৱাচী, ইতৰো আযতনসদ্দসন্নিধানতো পসাদৱাচী.
সামত্থিযতো – ‘‘সব্বং, ভিক্খৱে, আদিত্তং (সং. নি. ৪.২৮; মহাৱ. ৫৪), সব্বে তসন্তি দণ্ডস্সা’’তি (ধ. প. ১২৯) চ, তথা ‘‘সব্বাৱন্তং লোকং মেত্তাসহগতেন চেতসা…পে… ফৰিত্ৱা ৱিহৰতী’’তিআদি (দী. নি. ১.৫৫৬; ৩.৩০৮; ম. নি. ১.৭৭, ২৩২, ৪৫৯, ৫০৯; ২.৩০৯; ৩.২৩০; ৱিভ. ৬৪২). এত্থ হি সতিপি সব্বসদ্দস্স অনৱসেসসত্তৱাচকত্তে আদিত্ততা সাপেক্খস্সেৱ অত্থস্স ৱাচকত্তা পদেসৱাচী সব্বসদ্দো, লোকসদ্দোপি সত্তৱাচী. সত্তাৰম্মণা হি অপ্পমঞ্ঞাতি. তথা ‘‘মাতৰং পিতৰং হন্ত্ৱা’’তি (ধ. প. ২৯৪-২৯৫) সব্বেন সব্বং হি সপটিক্খেপতো, মাতুপিতুঘাতকম্মস্স চ মহাসাৱজ্জতাপৱেদনতো, ইধ চ তদনুঞ্ঞায কতায মাতুপিতুট্ঠানিযা তাদিসা কেচি পাপধম্মা ৱেনেয্যৱসেন গহিতা ৱিঞ্ঞাযতি. কে পন তেতি? তণ্হামানা. তণ্হা হি জননী সত্তানং. ‘‘তণ্হা জনেতি পুৰিস’’ন্তি (সং. নি. ১.৫৫-৫৭) হি ৱুত্তং. পিতুট্ঠানিযো মানো তং নিস্সায অত্তসম্পগ্গণ্হতো ‘‘অহং অসুকস্স ৰুঞ্ঞো, ৰাজমহামত্তস্স ৱা পুত্তো’’তি যথা. সামত্থিযাদীনন্তি আদিসদ্দেন দেসপকতিআদযো সঙ্গয্হন্তি.
লব্ভমানপদত্থনিদ্ধাৰণমুখেনাতি তস্মিং তস্মিং সুত্তে লব্ভমানঅস্সাদাদিহাৰপদত্থনিদ্ধাৰণদ্ৱাৰেন. যথালক্খণন্তি যং যং লক্খণং, লক্খণানুৰূপং ৱা যথালক্খণং. হেতুফলাদীনি উপধাৰেত্ৱা যোজেতব্বানি তেসং ৱসেনাতি অধিপ্পাযো. ইদানি হেতুফলাদযো যে যস্মিং হাৰে সৱিসেসং ইচ্ছিতব্বা, তে দস্সেতুং ‘‘ৱিসেসতো পনা’’তিআদিমাহ. তং সুৱিঞ্ঞেয্যমেৱ.
নিদ্দেসৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.