১. সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা
যন্তি অনিযমত্থো সব্বনামসদ্দো কম্মসাধনৱসেন ৱুত্তো. অত্থাৱবোধনত্থো সদ্দপ্পযোগো অত্থপৰাধীনো কেৱলো অত্থপদত্থকো, সো পদত্থৱিপৰিযেসকাৰিনা ইতি-সদ্দেন পৰভূতেন সদ্দপদত্থকো জাযতীতি আহ ‘‘যন্তি অনিযমতো উপযোগনিদ্দেসো’’তি. লোকোতি কত্তুনিদ্দেসোতিআদীসুপি এসেৱ নযো.
এৱং ‘‘য’’ন্তিআদীনং গাথাপদানং কম্মকত্তুকিৰিযাকত্তুৱিসেসনাদিদস্সনৱসেন অত্থং ৱত্ৱা ইদানি অৱযৱজোতনৱসেন পদত্থং দস্সেতুং ‘‘লোকিযন্তি এত্থা’’তিআদিমাহ. লোকসদ্দো ইধ সামত্থিযতো সত্তলোকৱচনো দট্ঠব্বো. তেনাহ ‘‘পূজনকিৰিযাযোগ্যভূততাৱসেনা’’তি. সাসনন্তৰধানতো পৰং পূজনা অঞ্ঞবুদ্ধুপ্পাদেন ৱেদিতব্বা, যথেতৰহি ৱিপস্সীআদিসম্মাসম্বুদ্ধানং. ‘‘দীপঙ্কৰো’’তিআদিনা যদিপি বুদ্ধৱংসদেসনাযং (বু. ৱং. ২.৭৫) ভগৱতাৱ ৱুত্তং, সুমেধপণ্ডিতত্তভাৱেন পন পৱত্তিং সন্ধায ৱুত্তন্তি আহ ‘‘যথাহ ভগৱা সুমেধভূতো’’তি.
পৰিঞ্ঞাক্কমেনাতি ঞাতপৰিঞ্ঞাদিপটিপাটিযা. লক্খণাৱবোধপ্পটিপত্তিযাতি ৱিপস্সনায. তেন ৱুত্তং ‘‘সুঞ্ঞতমুখাদীহী’’তি. তথা চ ৱুত্তন্তি ৱিঞ্ঞূহি ৱেদনীযতায এৱ সাসনৱৰস্স ৱুত্তং ভগৱতা –
‘‘এতু ৱিঞ্ঞূ পুৰিসো অসঠো অমাযাৱী উজুজাতিকো, অহমনুসাসামি, অহং ধম্মং দেসেমি, যথানুসিট্ঠং তথা পটিপজ্জমানো ন চিৰস্সেৱ সামঞ্ঞেৱ উস্সতি, সামং দক্খিতী’’তিআদি (ম. নি. ২.২৮১).
যং-সদ্দো সাসনৱিসযো, লোকপালসদ্দো সত্থুৱিসযোপি লোকং পতি গুণীভূতোতি ‘‘তস্সা’’তি পটিনিদ্দেসস্স কথং সত্থুৱিসযতাতি চোদনং মনসিকত্ৱা আহ ‘‘সলোকপালোতি চেত্থা’’তিআদি, গুণীভূতোপি লোকপালসদ্দো পধানভূতো ৱিয পটিনিদ্দেসং অৰহতি. অঞ্ঞো হি সদ্দক্কমো, অঞ্ঞো অত্থক্কমোতি.
ধম্মগাৰৱেন ভগৱা ধম্মং পূজেন্তো ৱেনেয্যবন্ধৱে অচিন্তেত্ৱা সমাপত্তিসমাপজ্জনধম্মপচ্চৱেক্খণাহি সত্তসত্তাহং ৱীতিনামেসীতি আহ ‘‘ভগৱতো…পে… দীপেতব্বা’’তি. তত্থ আদিসদ্দেন সাৱকেহি ধম্মস্সৱনস্স, তেসং পচ্চুগ্গমনাদীনঞ্চ সঙ্গহো ৱেদিতব্বো.
ইচ্চস্সাতি ইতি অস্স, এৱং ভগৱতো অৱিপৰীতঅনন্তৰাযিকনিয্যানিকধম্মদেসনায সব্বঞ্ঞুতানাৱৰণভাৱদীপনেনাতি অত্থো. তেনাতি চতুৱেসাৰজ্জযোগেন. তদৱিনাভাৱিনা দসবল…পে… পকাসিতা হোতি. আৱেণিকবুদ্ধধম্মাদীতি এত্থ আদিসদ্দেন তীসু কালেসু অপ্পটিহতঞাণানি, চতুসচ্চঞাণানি, চতুপটিসম্ভিদাঞাণানি, পঞ্চগতিপৰিচ্ছেদকঞাণানি, ছ অভিঞ্ঞাঞাণানি, সত্ত অৰিযধনানি, সত্ত বোজ্ঝঙ্গা, অট্ঠ ৱিজ্জা, অট্ঠসু পৰিসাসু অকম্পনঞাণানি, অট্ঠ ৱিমোক্খা, নৱ সমাধিচৰিযা, নৱ অনুপুব্বৱিহাৰা, দস নাথকৰণা ধম্মা, দস অৰিযৱাসা, দ্ৱাদস ধম্মচক্কাকাৰা, তেৰস ধুতধম্মা, চুদ্দস বুদ্ধঞাণানি, পন্নৰস চৰণধম্মা, সোড়স ঞাণচৰিযা, সোড়স আনাপানস্সতী, একূনৱীসতি পচ্চৱেক্খণঞাণানি, চতুৱীসতি পচ্চযৱিভাৱনঞাণানি, চতুচত্তাৰীস ঞাণৱত্থূনি, সত্তসত্ততি ঞাণৱত্থূনি, চতুৱীসতিকোটিসতসহস্সসমাপত্তিসঞ্চাৰিমহাৱজিৰঞাণং, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানপৱিচযদেসনাকাৰপ্পৱত্তঞাণানি চাতি এৱমাদীনং ভগৱতো গুণৱিসেসানং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অপৰো নযো – গুণৱিসিট্ঠতং দীপেতি, সা চ গুণৱিসিট্ঠতা মহাকৰুণামহাপঞ্ঞাহি ৱেদিতব্বা তাহি সত্থুসম্পত্তিসিদ্ধিতো. তত্থ মহাকৰুণায পৱত্তিভেদো ‘‘বহুকেহি আকাৰেহি পস্সন্তানং বুদ্ধানং ভগৱন্তানং সত্তেসু মহাকৰুণা ওক্কমতী’’তিআদিনা পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.১১৭) ৱুত্তনযেন ৱেদিতব্বো. মহাপঞ্ঞায পন পৱত্তিভেদো ৱুত্তো এৱ. তত্থ কৰুণায ভগৱতো চৰণসম্পত্তি, পঞ্ঞায ৱিজ্জাসম্পত্তি. কৰুণায সত্তাধিপতিতা, পঞ্ঞায ধম্মাধিপতিতা. কৰুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. কৰুণায পুব্বকাৰিতা, পঞ্ঞায কতঞ্ঞুতা. কৰুণায অপৰন্তপতা, পঞ্ঞায অনত্তন্তপতা. কৰুণায বুদ্ধকৰধম্মসিদ্ধি, পঞ্ঞায বুদ্ধভাৱসিদ্ধি. কৰুণায পৰেসং তাৰণং, পঞ্ঞায সযং তাৰণং. কৰুণায সব্বসত্তেসু অনুগ্গহচিত্ততা, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৱিৰত্তচিত্ততা পকাসিতা হোতীতি অনৱসেসতো পৰহিতপটিপত্তিযা, অত্তহিতসম্পত্তিযা চ পাৰিপূৰী ৱেদিতব্বা. তীসুপি অৱত্থাসূতি হেতুফলসত্তূপকাৰাৱত্থাসু.
অভিসমযো পটিৱেধসাসনস্স, মনসিকৰণং পটিপত্তিসাসনস্স, সৱনাদীহি পৰিচযকৰণং পৰিযত্তিসাসনস্সাতি তিণ্ণম্পি ৱসেন যোজেতব্বো. তেনাহ ‘‘যথাৰহ’’ন্তি. ‘‘সক্কচ্চং ধম্মদেসনেনা’’তি ইমিনা ইধ ‘‘সাসন’’ন্তি ৱুত্তস্স তিৱিধস্সাপি সদ্ধম্মস্স অৱিসেসেন দেসনাপূজং ৱত্ৱা থোমনাপূজনস্স ৱসেন তং ৱিভজিত্ৱা দস্সেন্তো ‘‘অৰিযং, ৱো ভিক্খৱে’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘থোমনেনা’’তি পদেনাপি ‘‘সক্কচ্চ’’ন্তি পদং যোজেতব্বং. পূজনাদ্ৱযস্সাপি ৱা ৱসেন ইধাপি পদযোজনা ৱেদিতব্বা. অৰিযভাৱাদযোতি অৰিযসেট্ঠঅগ্গভাৱাদযো. নিয্যানাদযোতি নিয্যানহেতুদস্সনাদযো. স্ৱাক্খাততাদযোতি স্ৱাক্খাতসন্দিট্ঠিকতাদযো.
ইদানি অৰিযসঙ্ঘগুণানম্পি ইমায গাথায পকাসিতভাৱং দস্সেতুং ‘‘যস্মা পনা’’তিআদি ৱুত্তং. বাল্যাদিসমতিক্কমনতোতি বালঅব্যত্তভাৱাদিসমতিক্কমনতো.
ঞাণৱিসেসো সুতচিন্তাভাৱনামযঞাণানি. সোতব্বমনসিকাতব্বপটিৱিজ্ঝিতব্বাৱত্থা অৱত্থাভেদো. উভযন্তি ব্যঞ্জনপদং, অত্থপদঞ্চ. উভযথাতি কৰণকম্মসাধনৱসেন পচ্চেকং যোজেতব্বং. পটিপজ্জিতব্বত্তাতি ঞাতব্বত্তা.
‘‘অযঞ্চ গাথা’’তিআদি কেসঞ্চি ৱাদো. তথা হি অপৰে ‘‘থেৰেনেৱাযং গাথা ভাসিতা’’তি ৱদন্তি. অত্তূপনাযিকাপি হি কদাচি ধম্মদেসনা হোতি এৱ যথা ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৱে, তথাগতো চতুৱেসাৰজ্জৱিসাৰদো’’তিআদি (সং. নি. ২.২১-২২). এৱঞ্চ কত্ৱা ‘‘কতমে সোড়স হাৰা’’তিআদিৱচনং সমত্থিতং হোতি.
যথাৱুত্তঅত্থমুখেনেৱাতি মূলপদসঙ্খাতঅত্থুদ্ধাৰেনেৱ. পৰতো আগমিস্সতীতি নিদ্দেসৱাৰস্স পৰিযোসানে আগমিস্সতি ‘‘তীণি চ নযা অনূনা’’তিআদিনা (নেত্তি. ৪ দ্ৱাদসপদ).
ৱুচ্চতীতি কত্তৰি কম্মনিদ্দেসোতি আহ ‘‘ৱদতী’’তি. অথ ৱা ৱুচ্চতীতি কম্মকত্তুনিদ্দেসোযং. অযঞ্হেত্থ অত্থো – হাৰা, নযা চাতি উভযং পৰিগ্গহিতং সংৱণ্ণকেন সব্বথা গহিতঞ্চে, ৱুচ্চতি সুত্তং, সযমেৱ সুত্তং সংৱণ্ণেতীতি, এতেন হাৰনযেসু ৱসীভাৱেন সুত্তসংৱণ্ণনায সুকৰতং দস্সেতি.
পকাৰন্তৰেনাতি পুব্বে ‘‘সাসন’’ন্তি ৱুত্তমত্থং ‘‘দেসনা, দেসিত’’ন্তি ততো অঞ্ঞেন পকাৰেন. নিযমেত্ৱাতি তস্স একন্ততো ৱিঞ্ঞেয্যতং অৱধাৰেত্ৱা. ৱিঞ্ঞেয্যতা ৱিসিট্ঠেসু দেসনাদেসিতেসু ৱিঞ্ঞেয্যপদে লব্ভমানা ৱিজাননকিৰিযা.
দেসনাদেসিতানি চ যাৱদেৱ ৱিজাননত্থানীতি ৱিজাননং পধানন্তি তমেৱ নিদ্ধাৰেন্তো ‘‘তত্ৰাতি তস্মিং ৱিজাননে’’তি আহ.
এত্থাহাতি নৱঙ্গসাসননৱৱিধসুত্তন্তাতি এতস্মিং অত্থৱচনে আহ চোদকো. তস্সাযং অধিপ্পাযো – নৱহি অঙ্গেহি ৱৱত্থিতেহি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্কৰৰহিতেহি ভৱিতব্বং, তথা চ সতি অসুত্তসভাৱানেৱ গেয্যঙ্গাদীনীতি নৱৱিধসুত্তন্তৱচনং ৱিৰুজ্ঝেয্য. অথ সুত্তসভাৱানি গেয্যঙ্গাদীনি, এৱং সতি ‘‘সুত্ত’’ন্তি ৱিসুং সুত্তঙ্গং ন সিযা, এৱং সন্তে অট্ঠঙ্গসাসনং আপজ্জতীতি. তেনাহ ‘‘কথং পনা’’তিআদি. গেয্যঙ্গাদীসু কতিপযানম্পি সুত্তভাৱে যথাৱুত্তদোসানতিৱত্তি, পগেৱ সব্বেসন্তি দস্সেতি ‘‘যঞ্চা’’তিআদিনা. সঙ্গহেসূতি অট্ঠকথাসু. পোৰাণট্ঠকথানঞ্হি সঙ্খেপভূতা ইদানি অট্ঠকথা ‘‘সঙ্গহা’’তি ৱুত্তা. সুত্তং নাম সগাথকং ৱা সিযা, নিগ্গাথকং ৱাতি অঙ্গদ্ৱযেনেৱ তদুভযঙ্গং কতন্তি ৱিসুং সুত্তঙ্গস্স অসম্ভৱো তদুভযৱিনিমুত্তস্স সুত্তস্স অভাৱতো. তেন ৱুত্তং ‘‘সুত্তঙ্গমেৱ ন সিযা’’তি. অথাপি কথঞ্চি. সিযাতি ৱক্খমানং সামঞ্ঞৱিধিং সন্ধাযাহ. এৱম্পি অযং দোসোতি দস্সেন্তো ‘‘মঙ্গলসুত্তাদীন’’ন্তিআদিমাহ.
তব্ভাৱনিমিত্তন্তি গেয্যঙ্গভাৱনিমিত্তং. ৱেয্যাকৰণস্স তব্ভাৱনিমিত্তন্তি সম্বন্ধো. চোদকো ‘‘গাথাৱিৰহে’’তি ৱচনং অগ্গণ্হন্তো ‘‘পুচ্ছাৱিস্সজ্জনং ব্যাকৰণ’’ন্তি ৱচনমত্তমেৱ গহেত্ৱা ‘‘এৱং সন্তে’’তিআদিনা চোদেতি. ইতৰো পন ওকাসৱিধিতো অনোকাসো ৱিধি বলৱাতি ঞাযং গাথাৱিৰহিতংযেৱ ৱেয্যাকৰণন্তি, ইধাধিপ্পেতন্তি চ দস্সেন্তো ‘‘নাপজ্জতী’’তিআদিনা পৰিহৰতি. তথা হীতি তেনেৱ কাৰণেন, সতিপি সঞ্ঞন্তৰনিমিত্তযোগে অনোকাসসঞ্ঞানং বলৱভাৱেনেৱাতি অত্থো.
সঙ্গহৱাৰৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.