৫০. ৱিপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা

৪৭১-২. নামৰূপং পৰিগ্গয্হাতি এত্থ (ৱিসুদ্ধি. ২.৬৬২ আদযো) নামৰূপপৰিগ্গহং কাতুকামেন তাৱ ঠপেত্ৱা নেৱসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং অৱসেসেসু যং কিঞ্চি ঝানং সমাপজ্জিত্ৱা ৱুট্ঠায ৱিতক্কাদীনি ঝানঙ্গানি চ তংসম্পযুত্তে চ ফস্সাদযো ধম্মে লক্খণৰসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৱসেন পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘সব্বমেতং আৰম্মণাভিমুখং নমনতো নমনট্ঠেন নাম’’ন্তি ৱৱত্থপেতব্বং. ততো তস্স পচ্চযং পৰিযেসন্তো ‘‘হদযৱত্থুং নিস্সায ৱত্ততী’’তি পস্সতি, পুন ৱত্থুস্স পচ্চযভূতানি চ উপাদাৰূপানি চ পস্সিত্ৱা ‘‘ইদং সব্বং ৰুপ্পনতো ৱিকাৰাপত্তিতো ৰূপ’’ন্তি পৰিগ্গণ্হাতি. পুন তদুভযং ‘‘নমনলক্খণং নামং, ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপ’’ন্তি এৱং সঙ্খেপতো নামৰূপং ৱৱত্থপেতি. ইদং সব্বং সমথযানিকৱসেন ৱুত্তং. ৱিপস্সনাযানিকো পন চতুধাতুৱৱত্থানমুখেন ভূতুপাদাযৰূপানি পৰিচ্ছিন্দিত্ৱা ‘‘সব্বমেতং ৰুপ্পনতো ৰূপ’’ন্তি পস্সতি. ততো এৱং পৰিচ্ছিন্নৰূপস্স চক্খাদীনি নিস্সায পৱত্তমানা অৰূপধম্মাপি আপাথমাগচ্ছন্তি. ততো সব্বেপি তে অৰূপধম্মে নমনলক্খণেন একতো কত্ৱা ‘‘এতং নাম’’ন্তি পস্সতি. সো ‘‘ইদং নামং, ইদং ৰূপ’’ন্তি দ্ৱেধা ৱৱত্থপেতি. এৱং ৱৱত্থপেত্ৱা ‘‘নামৰূপতো উদ্ধং অঞ্ঞো সত্তো ৱা পুগ্গলো ৱা পোসো ৱা দেৱো ৱা ব্ৰহ্মা ৱা নত্থী’’তি পস্সতি.

যথাহি অঙ্গসম্ভাৰা, হোতি সদ্দো ৰথো ইতি;

এৱং খন্ধেসু সন্তেসু, হোতি সত্তোতি সম্মুতি. (সং. নি. ১.১৭১);

এৱমেৱ পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সতি সত্তো, পুগ্গলোতি ৱা ৱোহাৰমত্তো হোতীতি এৱমাদিনা নযেন নামৰূপানং যাথাৱদস্সনসঙ্খাতেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিভূতেন ঞাণেন নামৰূপং পৰিগ্গয্হাতি অত্থো.

ততো তস্স চ পচ্চযন্তি পুন তস্স নামৰূপস্স পচ্চযং পৰিগ্গয্হাতি অত্থো. ৱুত্তনযেন নামৰূপং পৰিগ্গণ্হিত্ৱা ‘‘কো নু খো ইমস্স হেতূ’’তি পৰিযেসন্তো অহেতুৱাদৱিসমহেতুৱাদেসু দোসং দিস্ৱা ৰোগং দিস্ৱা তস্স নিদানসমুট্ঠানং পৰিযেসন্তো ৱেজ্জো ৱিয তস্স হেতুঞ্চ পচ্চযঞ্চ পৰিযেসন্তো অৱিজ্জা তণ্হা উপাদানং কম্মন্তি ইমে চত্তাৰো ধম্মে নামৰূপস্স উপ্পাদপচ্চযত্তা ‘‘হেতূ’’তি চ আহাৰং উপত্থম্ভনস্স পচ্চযত্তা ‘‘পচ্চযো’’তি চ পস্সতি. ‘‘ইমস্স কাযস্স অৱিজ্জাদযো তযো ধম্মা মাতা ৱিয দাৰকস্স উপনিস্সযা হোন্তি, কম্মং পিতা ৱিয পুত্তস্স জনকং, আহাৰো ধাতি ৱিয দাৰকস্স সন্ধাৰকো’’তি এৱং ৰূপকাযস্স পচ্চযপৰিগ্গহং কত্ৱা পুন ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ ৰূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৱিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৪৩) নযেন নামকাযস্সপি হেতুপচ্চযং পৰিগ্গণ্হাতি.

এৱং পৰিগ্গণ্হন্তো ‘‘অতীতানাগতাপি ধম্মা এৱমেৱ পৱত্তন্তী’’তি সন্নিট্ঠানং কৰোতি. তস্স যা সা পুব্বন্তং আৰব্ভ ‘‘অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধানং, ন নু খো অহোসিং, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৱা কিং অহোসিং নু খো অহং অতীতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৱিধা ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা, যাপি অপৰন্তং আৰব্ভ ‘‘ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধানং, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো, কিং হুত্ৱা কিং ভৱিস্সামি নু খো অহং অনাগতমদ্ধান’’ন্তি পঞ্চৱিধা ৱুত্তা, যাপি এতৰহি ৱা পন পচ্চুপ্পন্নং অদ্ধানং আৰব্ভ ‘‘অজ্ঝত্তং কথংকথী হোতি, অহং নু খোস্মি, নো নু খোস্মি, কিং নু খোস্মি, কথং নু খোস্মি, অযং নু খো সত্তো কুতো আগতো, সো কুহিং গামী ভৱিস্সতী’’তি ছব্বিধা ৱিচিকিচ্ছা ৱুত্তা, তা সব্বাপি পহীযন্তি. এৱং পচ্চযপৰিগ্গহণেন তীসু অদ্ধাসু কঙ্খং ৱিতৰিত্ৱা ঠিতং ঞাণং ‘‘কঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধী’’তিপি ‘‘ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তিপি ‘‘সম্মাদস্সন’’ন্তিপি ৱুচ্চতি.

এত্থ পন তিস্সো লোকিযপৰিঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা পহানপৰিঞ্ঞাতি. তত্থ ‘‘ৰুপ্পনলক্খণং ৰূপং, ৱেদযিতলক্খণা ৱেদনা’’তি এৱং তেসং তেসং ধম্মানং পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৱসেন পৱত্তা পঞ্ঞা ঞাতপৰিঞ্ঞানাম. ‘‘ৰূপং অনিচ্চং, ৱেদনা অনিচ্চা’’তিআদিনা তেসংযেৱ ধম্মানং সামঞ্ঞলক্খণং আৰোপেত্ৱা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনাপঞ্ঞা তীৰণপৰিঞ্ঞা নাম. তেসু এৱং পন ধম্মেসু নিচ্চসঞ্ঞাদিপজহনৱসেন পৱত্তা লক্খণাৰম্মণিকৱিপস্সনা পহানপৰিঞ্ঞা নাম. তত্থ সঙ্খাৰপৰিগ্গহতো পট্ঠায যাৱ পচ্চযপৰিগ্গহা ঞাতপৰিঞ্ঞায ভূমি. কলাপসম্মসনতো পট্ঠায যাৱ উদযব্বযানুপস্সনা তীৰণপৰিঞ্ঞায ভূমি. ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায পহানপৰিঞ্ঞায ভূমি. ততো পট্ঠায হি ‘‘অনিচ্চতো অনুপস্সন্তো নিচ্চসঞ্ঞং পজহতি, দুক্খতো অনুপস্সন্তো সুখসঞ্ঞং, অনত্ততো অনুপস্সন্তো অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিন্দন্তো নন্দিং, ৱিৰজ্জন্তো ৰাগং, নিৰোধেন্তো সমুদযং, পটিনিস্সজ্জন্তো আদানং পজহতী’’তি (পটি. ম. ১.৫২) এৱং পজহন্তো নিচ্চসঞ্ঞাদিপহানসাধিকানং সত্তন্নং অনুপস্সনানং আধিপচ্চং হোতি. ইতি ইমাসু পৰিঞ্ঞাসু সঙ্খাৰপৰিচ্ছেদস্স চেৱ পচ্চযপৰিগ্গহস্স চ সাধিতত্তা ইমিনা যোগিনা ঞাতপৰিঞ্ঞা অধিগতা হোতি.

পুন ‘‘যং কিঞ্চি ৰূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৰূপং হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীড়িতত্তা দুক্খং, অৱসৱত্তিত্তা অনত্তা. যা কাচি ৱেদনা, যা কাচি সঞ্ঞা, যে কেচি সঙ্খাৰা, যং কিঞ্চি ৱিঞ্ঞাণং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অজ্ঝত্তং ৱা বহিদ্ধা ৱা ওড়াৰিকং ৱা সুখুমং ৱা হীনং ৱা পণীতং ৱা যং দূৰে সন্তিকে ৱা, সব্বং ৱিঞ্ঞাণং হুত্ৱা অভাৱতো অনিচ্চং, উদযব্বযপ্পটিপীড়িতত্তা দুক্খং, অৱসৱত্তিত্তা অনত্তা’’তি এৱমাদিনা নযেন কলাপসম্মসনং কৰোতি. ইদং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘তিলক্খণং আৰোপেত্ৱান সঙ্খাৰে সম্মসন্তো’’তি.

এৱং সঙ্খাৰেসু অনিচ্চদুক্খঅনত্তৱসেন কলাপসম্মসনং কত্ৱা পুন সঙ্খাৰানং উদযব্বযমেৱ পস্সতি. কথং? ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা (পটি. ম. ১.৫০) ৰূপসমুদযো, তণ্হাকম্মআহাৰসমুদযা ৰূপসমুদযো’তি এৱং ৰূপক্খন্ধস্স পচ্চযসমুদযদস্সনট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতী’’তি এৱং পঞ্চহাকাৰেহি ৰূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৰূপনিৰোধো, তণ্হাকম্মআহাৰনিৰোধা ৰূপনিৰোধো’তি এৱং ৰূপক্খন্ধস্স পচ্চযনিৰোধদস্সনট্ঠেন ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৰূপক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতী’’তি এৱং পঞ্চহাকাৰেহি ৱযং পস্সতি. তথা ‘‘অৱিজ্জাসমুদযা ৱেদনাসমুদযো, তণ্হাকম্মফস্সসমুদযা ৱেদনাসমুদযো’’তি ৱেদনাক্খন্ধস্স, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স উদযং পস্সতি. ‘‘অৱিজ্জানিৰোধা ৱেদনানিৰোধো, তণ্হাকম্মফস্সনিৰোধা ৱেদনানিৰোধো’’তি ৱেদনাক্খন্ধস্স, ৱিপৰিণামলক্খণং পস্সন্তোপি ৱেদনাক্খন্ধস্স ৱযং পস্সতি. এৱং সঞ্ঞাক্খন্ধাদীসুপি. অযং পন ৱিসেসো – ৱিঞ্ঞাণক্খন্ধস্স ফস্সট্ঠানে নামৰূপসমুদযা, নামৰূপনিৰোধাতি যোজেতব্বং. এৱং একেকস্মিং খন্ধে পচ্চযসমুদযৱসেন চ নিব্বত্তিলক্খণৱসেন চ পচ্চযনিৰোধৱসেন চ ৱিপৰিণামলক্খণৱসেন চ উদযব্বযদস্সনেন দস দস কত্ৱা পঞ্ঞাস লক্খণানি ৱুত্তানি. তেসং ৱসেন এৱং ৰূপস্স উদযো ৰূপস্স ৱযোতি পচ্চযতো চেৱ লক্খণতো চ ৱিত্থাৰেন মনসিকাৰং কৰোতি.

তস্সেৱং কৰোতো ‘‘ইতি কিৰ ইমে ধম্মা অহুত্ৱা সম্ভোন্তি, হুত্ৱা পটিৱেন্তী’’তি ঞাণং ৱিসদং হোতি. ‘‘এৱং কিৰ ইমে ধম্মা অনুপ্পন্না উপ্পজ্জন্তি, উপ্পন্না নিৰুজ্ঝন্তী’’তি নিচ্চং নৱাৱ হুত্ৱা সঙ্খাৰা উপট্ঠহন্তি. ন কেৱলঞ্চ নিচ্চং নৱা, সূৰিযুগ্গমনে উস্সাৱবিন্দু ৱিয, উদকবুব্বুড়ো ৱিয, উদকে দণ্ডৰাজি ৱিয, আৰগ্গে সাসপো ৱিয, ৱিজ্জুপ্পাদো ৱিয চ পৰিত্তট্ঠাযিনো. মাযামৰীচিসুপিনঅলাতচক্কগন্ধব্বনগৰফেণপিণ্ডকদলিআদযো ৱিয নিস্সাৰা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. এত্তাৱতা চানেন ৱযধম্মমেৱ উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ ৱযং উপেতীতি ইমিনা আকাৰেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি পটিৱিজ্ঝিত্ৱা ঠিতং উদযব্বযানুপস্সনং নাম পঠমং তৰুণৱিপস্সনাঞাণং অধিগতং হোতি, যস্সাধিগমা আৰদ্ধৱিপস্সকোতি সঙ্খ্যং গচ্ছতি.

অথস্স আৰদ্ধৱিপস্সকস্স কুলপুত্তস্স ওভাসো ঞাণং পীতি পস্সদ্ধি সুখং অধিমোক্খো পগ্গহো উপট্ঠানং উপেক্খা নিকন্তীতি দস ৱিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তি. এত্থ ওভাসো নাম ৱিপস্সনাক্খণে ঞাণস্স বলৱত্তা লোহিতং পসীদতি, তেন ছৱিতো ওভাসো নিব্বত্ততি, তং দিস্ৱা অযং যোগী ‘‘মগ্গো মযা পত্তো’’তি তমেৱ ওভাসং অস্সাদেতি. ঞাণন্তি ৱিপস্সনাঞাণমেৱেতং, সঙ্খাৰে সম্মসন্তস্স সূৰং পসন্নং হুত্ৱা পৱত্তমানং দিস্ৱা পুব্বে ৱিয ‘‘মগ্গো’’তি অস্সাদেতি. পীতীতি ৱিপস্সনাপীতি এৱ. তস্স হি তস্মিং খণে পঞ্চৱিধা পীতি উপ্পজ্জতি. পস্সদ্ধীতি ৱিপস্সনাপস্সদ্ধি. তস্মিং সমযে নেৱ কাযচিত্তানং দৰথো গাৰৱতা কক্খড়তা অকম্মঞ্ঞতা গেলঞ্ঞতা ৱঙ্কতা হোতি. সুখং ৱিপস্সনাসুখমেৱ. তস্স কিৰ তস্মিং সমযে সকলসৰীৰং ঠপিতৱট্টি ৱিয অভিসন্দযমানং অতিপণীতং সুখং উপ্পজ্জতি.

অধিমোক্খো নাম ৱিপস্সনাক্খণে পৱত্তা সদ্ধা. তস্মিং খণে চিত্তচেতসিকানং অতিৱিয পসাদভূতা বলৱতী সদ্ধা উপ্পজ্জতি. পগ্গহো নাম ৱিপস্সনাসম্পযুত্তং ৱীৰিযং. তস্মিঞ্হি খণে অসিথিলমনচ্চাৰদ্ধং সুপগ্গহিতং ৱীৰিযং উপ্পজ্জতি. উপট্ঠানন্তি ৱিপস্সনাসম্পযুত্তা সতি. তস্মিঞ্হি খণে সুপট্ঠিতা সতি উপ্পজ্জতি. উপেক্খাতি দুৱিধা ৱিপস্সনাৱজ্জনৱসেন. তস্মিং খণে সব্বসঙ্খাৰগ্গহণে মজ্ঝত্তভূতৱিপস্সনুপেক্খাসঙ্খাতং ঞাণং বলৱন্তং হুত্ৱা উপ্পজ্জতি, মনোদ্ৱাৰে আৱজ্জনুপেক্খা চ, সাৱ তং তং ঠানং আৱজ্জেন্তস্স সূৰা তিখিণা হুত্ৱা ৱহতি. নিকন্তি ৱিপস্সনানিকন্তি. ওভাসাদীসু আলযং কুৰুমানা সুখুমা সন্তাকাৰা নিকন্তি উপ্পজ্জতি. এত্থ ওভাসাদযো কিলেসৱত্থুভূততায ‘‘উপক্কিলেসা’’তি ৱুত্তা, ন অকুসলত্তা. নিকন্তি পন উপক্কিলেসো চেৱ কিলেসৱত্থু চ. পণ্ডিতো পন ভিক্খু ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু ৱিক্খেপং অগচ্ছন্তো ‘‘ওভাসাদযো ধম্মা ন মগ্গো, উপক্কিলেসৱিনিমুত্তং পন ৱীথিপ্পটিপন্নং ৱিপস্সনাঞাণং মগ্গো’’তি মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ৱৱত্থপেতি. তস্সেৱং ‘‘অযং মগ্গো, অযং ন মগ্গো’’তি ঞত্ৱা ঠিতং ঞাণং ‘‘মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধী’’তি ৱুচ্চতি.

ইতো পট্ঠায অট্ঠৱিধস্স ঞাণস্স ৱসেন সিখাপ্পত্তং ৱিপস্সনাঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম হোতি. উদযব্বযানুপস্সনাঞাণং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং ভযতুপট্ঠানঞাণং আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণন্তি ইমানি অট্ঠ ঞাণানি নাম. এতানি নিব্বত্তেতুকামেন যস্মা উপক্কিলেসেহি অভিভূতং হুত্ৱা লক্খণপ্পটিৱেধং কাতুং অসমত্থং হোতি চিত্তং, তস্মা পুনপি উদযব্বযমেৱ পস্সিতব্বং. উদযব্বযং পস্সন্তস্স অনিচ্চলক্খণং যথাভূতং উপট্ঠাতি, উদযব্বযপ্পটিপীড়িতত্তা দুক্খলক্খণঞ্চ ‘‘দুক্খমেৱ চ সম্ভোতি, দুক্খং তিট্ঠতি ৱেতি চা’’তি (সং. নি. ১.১৭১) পস্সতো অনত্তলক্খণঞ্চ.

এত্থ চ অনিচ্চং অনিচ্চলক্খণং, দুক্খং দুক্খলক্খণং, অনত্তা অনত্তলক্খণন্তি অযং ৱিভাগো ৱেদিতব্বো. এত্থ অনিচ্চন্তি খন্ধপঞ্চকং. কস্মা? উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তভাৱা হুত্ৱা অভাৱতো ৱা. অঞ্ঞথত্তং নাম জৰা, উপ্পাদৱযঞ্ঞথত্তং অনিচ্চলক্খণং, হুত্ৱা অভাৱসঙ্খাতো ৱা একো আকাৰৱিকাৰো. ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩.১৫) ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং দুক্খং. কস্মা? অভিণ্হং পটিপীড়িতত্তা. অভিণ্হপ্পটিপীড়নাকাৰো দুক্খলক্খণং. ‘‘যং দুক্খং তদনত্তা’’তি ৱচনতো তদেৱ খন্ধপঞ্চকং অনত্তা. কস্মা? অৱসৱত্তনতো. অৱসৱত্তনাকাৰো অনত্তলক্খণং. ইমানিপি তীণি লক্খণানি উদযব্বযং পস্সন্তস্সেৱ আৰম্মণানি হোন্তি.

পুনপি সো ৰূপাৰূপধম্মেসু এৱ ‘‘অনিচ্চা’’তিআদিনা ৱিপস্সতি, তস্স সঙ্খাৰা লহুং লহুং আপাথং গচ্ছন্তি. ততো উপ্পাদং ৱা ঠিতিং ৱা আৰম্মণং অকত্ৱা তেসং খযৱযনিৰোধে এৱ পস্সতো সতি সন্তিট্ঠতীতি ইদং ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং নাম. ইমস্স উপ্পাদতো পট্ঠায অস্স যোগিনো ‘‘যথা ইমে সঙ্খাৰা পঞ্চক্খন্ধা ভিজ্জন্তি, এৱং অতীতেপি সঙ্খাৰা ভিজ্জিংসু, অনাগতেপি ভিজ্জিস্সন্তী’’তি নিৰোধমেৱ পস্সতো সতি সন্তিট্ঠতি, তস্স ভঙ্গানুপস্সনাঞাণং আসেৱন্তস্স বহুলীকৰোন্তস্স সব্বভৱযোনিগতিট্ঠিতিসত্তাৱাসেসু সব্বে সঙ্খাৰা জলিতঅঙ্গাৰকাসুআদযো ৱিয মহাভযং হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. এতং ভযতুপট্ঠানঞাণং নাম. তস্স তং ভযতুপট্ঠানঞাণং আসেৱন্তস্স সব্বে ভৱাদযো আদিত্তঅঙ্গাৰা ৱিয, সমুস্সিতখগ্গা ৱিয পচ্চত্থিকা অপ্পটিসৰণা সাদীনৱা হুত্ৱা উপট্ঠহন্তি. ইদং আদীনৱানুপস্সনাঞাণং নাম. তস্স এৱং সঙ্খাৰে আদীনৱতো পস্সন্তস্স ভৱাদীসু সঙ্খাৰানং আদীনৱত্তা সব্বসঙ্খাৰেসু উক্কণ্ঠনা অনভিৰতি উপ্পজ্জতি. ইদং নিব্বিদানুপস্সনাঞাণং নাম. সব্বসঙ্খাৰেসু নিব্বিন্দন্তস্স উক্কণ্ঠন্তস্স সব্বস্মা সঙ্খাৰগতা মুঞ্চিতুকামতা নিস্সৰিতুকামতাৱ হোতি. ইদং মুঞ্চিতুকম্যতাঞাণং নাম. পুন তস্মা সঙ্খাৰগতা মুঞ্চিতুং পুন তে এৱ সঙ্খাৰে পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণেন তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা তীৰণং পটিসঙ্খানুপস্সনাঞাণং নাম, যো এৱং তিলক্খণং আৰোপেত্ৱা সঙ্খাৰে পৰিগ্গণ্হন্তো তেসু অনত্তলক্খণস্স সুদিট্ঠত্তা ‘‘অত্তা’’তি ৱা ‘‘অত্তনিয’’ন্তি ৱা অগ্গণ্হন্তো সঙ্খাৰেসু ভযঞ্চ নন্দিঞ্চ পহায সঙ্খাৰেসু উদাসিনো হোতি মজ্ঝত্তো, ‘‘অহ’’ন্তি ৱা ‘‘মম’’ন্তি ৱা ন গণ্হাতি, সব্বসঙ্খাৰেসু উদাসিনো মজ্ঝত্তো তীসু ভৱেসু উপেক্খকো, তস্স তং ঞাণং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং নাম. তং পনেতং সব্বসঙ্খাৰপ্পৱত্তং ৱিস্সজ্জেত্ৱা নিব্বাননিন্নং নিব্বানপক্খন্দং হোতি, নো চে নিব্বানং সন্ততো পস্সতি, পুনপ্পুনং ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৱা ‘‘দুক্খ’’ন্তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা তিৱিধানুপস্সনাৱসেন সঙ্খাৰাৰম্মণমেৱ হুত্ৱা পৱত্ততি.

এৱং তিট্ঠমানঞ্চ এতং অনিমিত্তো অপ্পণিহিতো সুঞ্ঞতোতি তিণ্ণং ৱিমোক্খানং ৱসেন ৱিমোক্খমুখভাৱং আপজ্জিত্ৱা তিট্ঠতি. তিস্সো হি অনুপস্সনা তীণি ৱিমোক্খমুখানীতি ৱুচ্চন্তি. এত্থ চ অনিচ্চতো মনসি কৰোন্তো (পটি. ম. ১.২২৩-২২৪) অধিমোক্খবহুলো অনিমিত্তং ৱিমোক্খং পটিলভতি. দুক্খতো মনসি কৰোন্তো পস্সদ্ধিবহুলো অপ্পণিহিতং ৱিমোক্খং পটিলভতি. অনত্ততো মনসি কৰোন্তো ৱেদবহুলো সুঞ্ঞতৱিমোক্খং পটিলভতি. এত্থ চ অনিমিত্তো ৱিমোক্খোতি অনিমিত্তাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অৰিযমগ্গো. সো হি অনিমিত্তায ধাতুযা উপ্পন্নত্তা অনিমিত্তো, কিলেসেহি চ ৱিমুত্তত্তা ৱিমোক্খো. এতেনেৱ নযেন অপ্পণিহিতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো অপ্পণিহিতো, সুঞ্ঞতাকাৰেন নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা পৱত্তো সুঞ্ঞতোতি ৱেদিতব্বো. অধিগতসঙ্খাৰুপেক্খস্স কুলপুত্তস্স ৱিপস্সনা সিখাপ্পত্তা হোতি. ৱুট্ঠানগামিনিৱিপস্সনাতি এতদেৱ. এতং সঙ্খাৰুপেক্খাঞাণং আসেৱন্তস্স ভাৱেন্তস্স তিক্খতৰা সঙ্খাৰুপেক্খা উপ্পজ্জতি.

তস্স ইদানি মগ্গো উপ্পজ্জিস্সতীতি সঙ্খাৰুপেক্খা সঙ্খাৰে ‘‘অনিচ্চা’’তি ৱা ‘‘দুক্খা’’তি ৱা ‘‘অনত্তা’’তি ৱা সম্মসিত্ৱা ভৱঙ্গং ওতৰতি. ভৱঙ্গা ৱুট্ঠায সঙ্খাৰুপেক্খায আগতনযেনেৱ অনিচ্চাদিআকাৰেন মনসি কৰিত্ৱা উপ্পজ্জতি মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং, তদেৱ মনসি কৰোতো পঠমং জৱনচিত্তং উপ্পজ্জতি, যং ‘‘পৰিকম্ম’’ন্তি ৱুচ্চতি. তদনন্তৰং তথেৱ দুতিযং জৱনচিত্তং উপ্পজ্জতি, যং ‘‘উপচাৰ’’ন্তি ৱুচ্চতি. তদনন্তৰম্পি তথেৱ উপ্পজ্জতি জৱনচিত্তং, যং ‘‘অনুলোম’’ন্তি ৱুচ্চতি. ইদং তেসং পাটিযেক্কং নামং. অৱিসেসেন পন তিৱিধমেতং আসেৱনন্তিপি পৰিকম্মন্তিপি উপচাৰন্তিপি অনুলোমন্তিপি ৱুচ্চতি. ইদং পন অনুলোমঞাণং সঙ্খাৰাৰম্মণায ৱুট্ঠানগামিনিযা ৱিপস্সনায পৰিযোসানং হোতি. নিপ্পৰিযাযেন পন গোত্ৰভুঞাণমেৱ ৱিপস্সনাপৰিযোসানন্তি ৱুচ্চতি. ততো পৰং নিৰোধং নিব্বানং আৰম্মণং কুৰুমানং পুথুজ্জনগোত্তং অতিক্কমমানং নিব্বানাৰম্মণে পঠমসমন্নাহাৰভূতং অপুনৰাৱট্টকং গোত্ৰভুঞাণং উপ্পজ্জতি. ইদং পন ঞাণং পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিঞ্চ ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিঞ্চ ন ভজতি, অন্তৰা অব্বোহাৰিকমেৱ হোতি, ৱিপস্সনাসোতে পতিতত্তা পন ৱিপস্সনাতি ৱা সঙ্খ্যং গচ্ছতি. নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা গোত্ৰভুঞাণে নিৰুদ্ধে তেন দিন্নসঞ্ঞায নিব্বানং আৰম্মণং কত্ৱা দিট্ঠিসংযোজনং সীলব্বতপৰামাসসংযোজনং ৱিচিকিচ্ছাসংযোজনন্তি তীণি সংযোজনানি সমুচ্ছেদৱসেন ৱিদ্ধংসেন্তো সোতাপত্তিমগ্গো উপ্পজ্জতি. তদনন্তৰং তস্সেৱ ৱিপাকভূতানি দ্ৱে তীণি ৱা ফলচিত্তানি উপ্পজ্জন্তি অনন্তৰৱিপাকত্তা লোকুত্তৰানং. ফলপৰিযোসানে পনস্স চিত্তং ভৱঙ্গং ওতৰতি.

ততো ভৱঙ্গং ৱিচ্ছিন্দিত্ৱা পচ্চৱেক্খণত্থায মনোদ্ৱাৰাৱজ্জনং উপ্পজ্জতি. সো হি ‘‘ইমিনা ৱতাহং মগ্গেন আগতো’’তি মগ্গং পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘অযং মে আনিসংসো লদ্ধো’’তি ফলং পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা পহীনা’’তি পহীনকিলেসে পচ্চৱেক্খতি, ততো ‘‘ইমে নাম মে কিলেসা অৱসিট্ঠা’’তি উপৰিমগ্গত্তযৱজ্ঝে কিলেসে পচ্চৱেক্খতি, অৱসানে ‘‘অযং মে ধম্মো আৰম্মণতো পটিৱিদ্ধো’’তি অমতং নিব্বানং পচ্চৱেক্খতি. ইতি সোতাপন্নস্স অৰিযসাৱকস্স পঞ্চ পচ্চৱেক্খণানি হোন্তি. তথা সকদাগামিঅনাগামীনং. অৰহতো পন অৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণং নাম নত্থি. এৱং সব্বানিপি একূনৱীসতি হোন্তি. উক্কট্ঠপৰিচ্ছেদোৱ চেসো. পহীনাৱসিট্ঠকিলেসপচ্চৱেক্খণঞ্হি সেক্খানং হোতি ৱা, ন ৱা. এৱং পচ্চৱেক্খিত্ৱা সো সোতাপন্নো অৰিযসাৱকো তস্মিংযেৱ ৱা আসনে নিসিন্নো অপৰেন ৱা সমযেন কামৰাগব্যাপাদানং তনুভাৱং কৰোন্তো দুতিযমগ্গং পাপুণাতি, তদনন্তৰং ৱুত্তনযেন ফলঞ্চ. ততো ৱুত্তনযেন কামৰাগব্যাপাদানং অনৱসেসপ্পহানং কৰোন্তো ততিযমগ্গং পাপুণাতি, ৱুত্তনযেন ফলঞ্চ. ততো তস্মিংযেৱ ৱা আসনে নিসিন্নো অপৰেন ৱা সমযেন ৰূপৰাগঅৰূপৰাগমানউদ্ধচ্চঅৱিজ্জানং অনৱসেসপ্পহানং কৰোন্তো চতুত্থমগ্গং পাপুণাতি, ৱুত্তনযেন ফলঞ্চ. এত্তাৱতা চেস অৰহা নাম অট্ঠমো অৰিযপুগ্গলো হোতি মহাখীণাসৱো. ইতি ইমেসু চতূসু মগ্গেসু ঞাণং ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি নাম.

এত্তাৱতা পাতিমোক্খসংৱৰসীলাদীনং ৱুত্তত্তা সীলৱিসুদ্ধি চ মেত্তাসুভাদীনং ৱুত্তত্তা চিত্তৱিসুদ্ধি চ নামৰূপপৰিগ্গহাদীনং ৱসেন দিট্ঠিৱিসুদ্ধিকঙ্খাৱিতৰণৱিসুদ্ধিমগ্গামগ্গঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি পটিপদাঞাণদস্সনৱিসুদ্ধি ঞাণদস্সনৱিসুদ্ধিযো চাতি সত্ত ৱিসুদ্ধিযো ৱুত্তা হোন্তি. ইদং ৱুত্তপ্পকাৰং পটিপদাক্কমং সন্ধায ৱুত্তং ‘‘পাপুণেয্যানুপুব্বেন, সব্বসংযোজনক্খয’’ন্তি. এত্থ সক্কাযদিট্ঠি ৱিচিকিচ্ছা সীলব্বতপৰামাসো কামৰাগো পটিঘো ৰূপৰাগো অৰুপৰাগো মানো উদ্ধচ্চং অৱিজ্জাতি ইমে দস ধম্মা সব্বসংযোজনা নাম. এতেসু সক্কাযদিট্ঠিৱিচিকিচ্ছাসীলব্বতপৰামাসা সোতাপত্তিমগ্গৱজ্ঝা, কামৰাগপটিঘা দুতিযমগ্গেন তনুভূতা হুত্ৱা ততিযেন সমুগ্ঘাতং গচ্ছন্তি, সেসানি পঞ্চ চতুত্থেনাতি. এৱং অনুপুব্বেন সব্বসংযোজনক্খযসঙ্খাতং অৰহত্তং পাপুণাতীতি ৱেদিতব্বং.

ৱিপস্সনানিদ্দেসৱণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিগমনকথাৱণ্ণনা

৪৭৩-৫. অধিসীলঅধিচিত্তানং অধিপঞ্ঞায চ সিক্খনা উত্তৰি ভিক্খুকিচ্চং নাম নত্থি যস্মা, অতো অযং খুদ্দসিক্খা সমুদাহটা.

কেনাতি চে? যস্স থেৰস্স লোকৱিচাৰিনো লোকে ৱিচৰন্তস্স মহতো কিত্তিসদ্দস্স পৰিস্সমো ন সম্ভোতি ন হোতি, কিং ৱিয? মালুতস্সেৱ নিচ্চসো, যথা নিচ্চং ৱিচৰন্তস্স মালুতস্স পৰিস্সমো নত্থি, এৱং ৱিচৰন্তস্স কিত্তিসদ্দস্স পৰিস্সমো নত্থি, তেন ধম্মসিৰিকেন সমুদাহটাতি সম্বন্ধো.

এত্তাৱতা চ –

নিট্ঠিতো খুদ্দসিক্খায, সমাসেন ৱিনিচ্ছযো;

ৱিত্থাৰো পন এতিস্সা, সব্বম্পি পিটকত্তযং.

তস্মা ৱিত্থাৰকামেন, সকলে পিটকত্তযে;

কত্তব্বো সাদৰো এত্থ, ইতৰেন ৱিসেসতোতি.

খুদ্দসিক্খাৱিনিচ্ছযো.

খুদ্দসিক্খা-পুৰাণটীকা নিট্ঠিতা.

নমো তস্স ভগৱতো অৰহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স